Astronominin do\u011fu\u015fundan beri J\u00fcpiter geceleri g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki en parlak gezegen olmas\u0131 nedeniyle ayr\u0131 bir \u00e7ekicili\u011fe sahip olmu\u015f. M\u00d6 350-M\u00d6 50 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndan oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir tablete g\u00f6re, Babilliler J\u00fcpiter\u2019i sadece g\u00f6zlemlemekle kalmay\u0131p g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde ald\u0131\u011f\u0131 mesafeyi geometrik hesaplamalarla \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in ilk ad\u0131m\u0131 atan uygarl\u0131k.<\/p>\n
Yap\u0131lan ke\u015ffe g\u00f6re, antik d\u00fcnyan\u0131n astronomiyle u\u011fra\u015fan biliminsanlar\u0131, Avrupa\u2019da daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda ortaya \u00e7\u0131kan y\u00fcksek matematiksel y\u00f6ntemleri kullan\u0131yorlard\u0131. Tablet, Babillilerin astronomi i\u00e7in bir \u00e7e\u015fit y\u00fcksek matematik kulland\u0131\u011f\u0131na dair bulunan ilk kan\u0131t\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n
New York \u00dcniversitesi\u2019nden antik d\u00fcnyada bilim tarihini ara\u015ft\u0131ran Prof. James Jones\u2019a g\u00f6re bu tablet millattan \u00f6nceki ilk bin y\u0131l\u0131n yar\u0131s\u0131nda ya\u015fayan, Babil matemati\u011fi ve astronomisi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan Mezopotamyal\u0131 bilginlerin de var olduklar\u0131n\u0131 ispatlar nitelikte.<\/p>\n
Tablet, Berlin\u2019deki Humboldt \u00dcniversitesi\u2019nden Mathieu Ossendrijver taraf\u0131ndan Britisih Museum\u2019da yer alan koleksiyonlar i\u00e7in yap\u0131lan taramalar esnas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Tablet yazar\u0131, belirli bir e\u011frinin alt\u0131nda kalan alan\u0131 bulmak i\u00e7in alan\u0131 trapezoide (yamuklara) b\u00f6lerek \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye dair a\u00e7\u0131klama ve y\u00f6nergeleri anlatmaktad\u0131r. Tablet bu tip hesaplamalar\u0131 kullanarak, belirli bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda J\u00fcpiter\u2019in kat etti\u011fi mesafenin bulunabildi\u011fini g\u00f6stermekte. \u015eimdiye kadar bu \u00e7e\u015fit bir y\u00f6ntemin 14. y\u00fczy\u0131la kadar kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekteydi.<\/p>\n
Ossendrijver Babillilerin y\u00f6nteminin tamamen yeni oldu\u011funu ve trapezoid fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn herhangi ger\u00e7ek uzayda yer alan bir alan\u0131 tan\u0131mlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, matematiksel uzaydaki bir objeyi tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n
Akademisyenler, Babillilerin trapezoidin alan\u0131n\u0131 bulabildiklerini, gezegen ve ay\u0131n hareketleri ile de yak\u0131ndan ili\u015fkili olduklar\u0131n\u0131 biliyorlard\u0131. \u00d6nceki kay\u0131tlar incelendi\u011finde, basit aritmetik y\u00f6ntemler kullanarak gezegenlerin hareketlerini hesaplayabildikleri g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n
Ossendrijver, M\u00d6 400\u2019l\u00fc y\u0131llara kadar Babil\u2019de astronomi ile u\u011fra\u015fan biliminsanlar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f ve gezegenlerin hareket etti\u011fi eliptik bir koordinat sistemi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, kendi icat ettikleri 60 taban\u0131nda bir say\u0131 sisteminde dereceyi tan\u0131mlamad\u0131klar\u0131n\u0131 ekliyor.<\/p>\n
Trapezoid y\u00f6ntemi, J\u00fcpiter\u2019in hareketini varsaymay\u0131 \u00f6\u011frenmeyi ve sonra, x-y grafi\u011fi \u00fczerindeki bir dizi g\u00fcnle gezegenin h\u0131z\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak grafikle\u015ftirilmesini i\u00e7eriyor. Sonu\u00e7lar grafik \u00fcst\u00fcnde e\u011frisel olarak g\u00f6sterilmekteydi. Bu e\u011fri alt\u0131ndaki alan\u0131 trapezoidler olu\u015fturarak \u00e7\u00f6zmek, gezegenin belirli bir periyotta ka\u00e7 derece hareket etti\u011fine dair mant\u0131kl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n
Babil tabletlerinde bu t\u00fcr bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn \u00e7ok daha \u00f6nce bulundu\u011funu dair al\u0131nt\u0131lar da mevcut. Bu alanda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olan Otto Neugebauer, bu t\u00fcr iki tableti on y\u0131llar \u00f6nce belirlemi\u015fti. Neugebauer\u2019in tabletlerin \u00e7evirisi esnas\u0131nda \u201cJ\u00fcpiter\u201d ibaresine rastlad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ossendrijver tabletin zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f olmas\u0131 ve tamamlanamam\u0131\u015f olmas\u0131 nedeniyle i\u00e7eri\u011fine y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonu\u00e7lanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ekliyor. British Museum\u2019da \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, tabletlerde yeni matematiksel y\u00f6ntemleri aramad\u0131\u011f\u0131n\u0131, sadece astronomiyle ilgili tabletlere ilgi duydu\u011funu ve halihaz\u0131rda m\u00fczede yer alan bir\u00e7ok tabletin \u00e7evrilmeyi bekledi\u011fini belirtiyor.<\/p>\n
Kendisi daha sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda trapezoid y\u00f6ntemininin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00fc\u00e7 tablet daha bulmu\u015f, tabletlerden bir tanesinde a\u00e7\u0131k ve net bir bi\u00e7imde y\u00f6ntemin J\u00fcpiter\u2019in g\u00f6zlemlenmesi i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmi\u015f. Ossendrijver\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda yer alan be\u015f tablet, Science<\/em> dergisinde yer bulmu\u015f.<\/p>\n Biliminsanlar\u0131 bulunan tabletlerin hangi \u00e7a\u011fa ait olduklar\u0131n\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak belirleyebilseler de, tam olarak ne zaman yaz\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 bilmiyorlar. En g\u00fcncel bulgu ise, J\u00fcpiter\u2019in verili bir g\u00fcndeki konumundan ziyade, g\u00fcn i\u00e7inde nerede oldu\u011funun nas\u0131l bulunaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir \u015femaya dair, dolay\u0131s\u0131yla tablet kesin olarak tarihlenemiyor.<\/p>\n Genelde tabletlerin bir\u00e7o\u011fu imza niteli\u011finde bir damga ve tarih bilgisine sahiptir. Belli ki tabletin k\u0131r\u0131k ve eksik olan k\u0131sm\u0131 bu bilgileri i\u00e7ermekte. Tabletlerin Babillerin J\u00fcpiter\u2019i simgeleyen Marduk Tap\u0131na\u011f\u0131na yak\u0131n bir yerlerde bulunmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tap\u0131na\u011f\u0131n astronomiyle u\u011fra\u015fan rahipleri taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcphelerini kuvvetlendirmekte.<\/p>\n Bu metodun ne kadar yayg\u0131n oldu\u011funa ve ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan da kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131na dair bir bilgiye de tabletlerden ula\u015fmak zor. J\u00fcpiter di\u011fer y\u0131ld\u0131z ve gezegenlere g\u00f6re daha yava\u015f hareket etti\u011finden, J\u00fcpiter\u2019e k\u0131yasla daha h\u0131zl\u0131 hareket eden Mars ve Ven\u00fcs\u2019\u00fc ayn\u0131 y\u00f6ntemle izlemek \u00e7ok daha kolay olurdu. M\u00fczede yer alan di\u011fer tabletlere y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n, bu bilgileri a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Ossendrijver ayn\u0131 y\u00f6ntemin Mars\u2019\u0131 izlemek i\u00e7in uyguland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini ihmal etmediklerini, muhtemelen tablet yazar\u0131n\u0131n, o zamanlarda kullan\u0131lan tekniklere g\u00f6re daha soyut bir y\u00f6ntem tarif etmesiyle ve di\u011fer y\u00f6ntemlerle g\u00f6kkubbenin g\u00f6zlenebilmesi sebebiyle, meslekta\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve baz\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar \u00e7ekmi\u015f olabilece\u011fini de ekliyor<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Astronominin do\u011fu\u015fundan beri J\u00fcpiter geceleri g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki en parlak gezegen olmas\u0131 nedeniyle ayr\u0131 bir \u00e7ekicili\u011fe sahip olmu\u015f. M\u00d6 350-M\u00d6 50 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndan oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir tablete g\u00f6re, Babilliler J\u00fcpiter\u2019i sadece g\u00f6zlemlemekle kalmay\u0131p g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde ald\u0131\u011f\u0131 mesafeyi geometrik hesaplamalarla \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in ilk ad\u0131m\u0131 atan uygarl\u0131k. Yap\u0131lan ke\u015ffe g\u00f6re, antik d\u00fcnyan\u0131n astronomiyle u\u011fra\u015fan biliminsanlar\u0131, Avrupa\u2019da daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda ortaya […]<\/p>\n","protected":false},"author":850,"featured_media":15984,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[182,30,19,25],"tags":[248,1871,675,1110,728],"class_list":["post-15983","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-145-sayi","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-matematik","tag-astronomi","tag-babilliler","tag-geometri","tag-gokyuzu","tag-jupiter"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15983","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/850"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15983"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15983\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15984"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15983"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15983"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15983"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}