{"id":16037,"date":"2016-03-01T16:18:14","date_gmt":"2016-03-01T14:18:14","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16037"},"modified":"2018-01-05T16:46:20","modified_gmt":"2018-01-05T13:46:20","slug":"yepyeni-bir-astrofizige-dogru-kutlecekim-dalgalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/03\/01\/yepyeni-bir-astrofizige-dogru-kutlecekim-dalgalari","title":{"rendered":"Yepyeni bir astrofizi\u011fe do\u011fru: K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131"},"content":{"rendered":"

K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n ilk kez do\u011frudan g\u00f6zlemlenmesiyle, Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisi bir kez daha s\u0131nav\u0131 ge\u00e7ti. Fakat bu ke\u015fif astrofizik\u00e7iler i\u00e7in bunun \u00f6tesinde anlamlar ta\u015f\u0131yor: Y\u00fcksek k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zsal kara deliklerin varl\u0131\u011f\u0131, do\u011fada iki adet kara delikten meydana gelen ikili sistemler olu\u015fabildi\u011fi, evrenin ya\u015f\u0131n\u0131n bu kara delik \u00e7iftlerinin birbirleri etraf\u0131nda spiral y\u00f6r\u00fcngeler \u00e7izerek birle\u015fmesi s\u00fcreci i\u00e7in yeterli oldu\u011fu kan\u0131tland\u0131. Ve esas \u00f6nemlisi, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n dinlenerek, bu dalgalar\u0131n kayna\u011f\u0131 olan, kara delikler, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve s\u00fcpernovalar gibi objeler hakk\u0131nda bilgi toplanmas\u0131 esas\u0131na dayanan \u201ck\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 astronomisi\u201d ad\u0131nda yeni bir ara\u015ft\u0131rma dal\u0131 do\u011fdu.<\/em><\/p>\n

LIGO (Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory- Lazer Giri\u015fim\u00f6l\u00e7er K\u00fctle\u00e7ekim Dalgas\u0131 G\u00f6zlemevi) ekibi 11 \u015eubat\u2019ta yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada, 1,3 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131ktaki iki kara deli\u011fin \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 sonucu meydana gelen k\u00fctle\u00e7ekim \u201c\u00e7\u0131nlamas\u0131n\u0131\u201d kaydetmeyi ba\u015fard\u0131klar\u0131n\u0131 duyurdu. Ekibin tahminlerine g\u00f6re, birbiri etraf\u0131nda spiraller \u00e7izerek d\u00f6nen biri 36 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesine, \u00f6teki ise 29 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesine sahip olan bu kara delikler 62 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinde bir kare delik yaratacak \u015fekilde birle\u015ftiler. Yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re bu birle\u015fme sonucunda g\u00f6zlemleyebildi\u011fimiz evrendeki t\u00fcm y\u0131ld\u0131zlar\u0131n bir an i\u00e7erisinde \u0131\u015f\u0131k formunda yayd\u0131klar\u0131 enerjiden daha b\u00fcy\u00fck miktarda enerji k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 formunda yay\u0131nland\u0131. Bu ayn\u0131 zamanda biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6zlenebilen ilk kara delik birle\u015fmesi oldu\u011fundan ayr\u0131 bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n

LIGO deneyinin bu ke\u015ffi 10 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n ara\u015ft\u0131rma s\u00fcreci ve sistem geli\u015ftirmesine harcanan 200 milyon dolarl\u0131k b\u00fct\u00e7eye mal olan bir zafer. Peki nedir bu k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131? G\u00f6zlemlenmelerini bu kadar zahmetli k\u0131lan ne? LIGO k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 nas\u0131l ke\u015ffetti? Bu ke\u015fif bize neler \u00f6\u011fretti? Ve yak\u0131n gelecekteki ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in bize neler vaat ediyor? Bu yaz\u0131da bu sorular\u0131 cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Genel g\u00f6relili\u011fin bir \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131: K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131<\/strong><\/p>\n

1916\u2019da Einstein\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131, s\u00fcpernova patlamalar\u0131 veya kara delik birle\u015fmeleri gibi evrendeki en \u015fiddetli olaylar sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan uzay-zaman dokusundaki dalgalanmalard\u0131r. Teoriye g\u00f6re k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131 olaylar\u0131n enerjilerini evren boyunca bir k\u00fctle\u00e7ekimsel \u0131\u015f\u0131n\u0131m misali ta\u015f\u0131yor; t\u0131pk\u0131 bir ta\u015f\u0131n su birikintisine d\u00fc\u015fmesiyle su y\u00fczeyine yay\u0131lan dalgalar gibi. Fizik\u00e7ilerin \u00f6ng\u00f6r\u00fclerine g\u00f6re k\u00fctle\u00e7ekim, fotonlar\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u201cgraviton\u201d denilen par\u00e7ac\u0131klar taraf\u0131ndan aktar\u0131l\u0131yor. E\u011fer ki gravitonlar fotonlar gibi k\u00fctlesizse, genel g\u00f6relili\u011fin ortaya koydu\u011fu gibi k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 da uzayda \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda hareket ediyor demektir. Fakat gravitonlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa bir k\u00fctleye sahip olmas\u0131 da olas\u0131d\u0131r ki, bu durum dalgalar\u0131n \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan daha d\u00fc\u015f\u00fck h\u0131zlarda hareket edece\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

\"\"
LIGO\u2019nun Washington-Hanford yak\u0131nlar\u0131ndaki g\u00f6zlemevi (Kaynak: ligo.caltech.edu).<\/figcaption><\/figure>\n

Bug\u00fcne kadar k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131yla ilgili olarak esas problem, kimsenin onlar\u0131 do\u011frudan g\u00f6zlemleyememi\u015f olmas\u0131yd\u0131. LIGO\u2019nun ke\u015ffinden \u00f6nce evrendeki bu temel etkiyle ilgili t\u00fcm bildiklerimiz, bu dalgalar\u0131n uzaydaki \u00e7e\u015fitli objeler \u00fczerindeki, var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen etkileri \u00fczerine dolayl\u0131 g\u00f6zlemlerden ibaretti. 1974\u2019de Massachusetts Amherst \u00dcniversitesi\u2019nden fizik\u00e7iler Joseph Taylor ve Russell Hulse birbirleri etraf\u0131nda d\u00f6nen bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 \u00e7iftinin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 radyo tayf\u0131ndaki parlamalar\u0131 izleyerek, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dolayl\u0131 yoldan kan\u0131tlamay\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Parlamalar\u0131n zamanlamas\u0131ndaki kaymalar Einstein\u2019\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n kaynaktan ald\u0131\u011f\u0131 enerjiyi d\u0131\u015far\u0131ya aktarma s\u00fcreciyle ilgili \u00f6ng\u00f6r\u00fcleriyle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcyordu. Bu ke\u015fif 1993\u2019de iki biliminsan\u0131na da Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019n\u00fc kazand\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Fakat k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 do\u011frudan g\u00f6zlemlemek i\u00e7in \u00e7ok daha y\u00fcksek hassasiyete sahip deney \u00f6l\u00e7\u00fcmleri yapabilmek \u015fart. Uzay\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7erisinde, evrendeki en \u015fiddetli olaylar\u0131n dahi yaratt\u0131\u011f\u0131 uzay-zaman dalgalanmalar\u0131n\u0131n d\u00fcnya \u00fczerinde inan\u0131lmaz derecede k\u00fc\u00e7\u00fck bir etkisi var. K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 yaratmaya giden t\u00fcm enerji d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, uzay zaman dalgalanmalar\u0131n\u0131n kendisi son derece zay\u0131f. K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n uzay-zaman dokusunda yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fim o kadar k\u00fc\u00e7\u00fck ki, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019ne en yak\u0131n y\u0131ld\u0131z olan Alpha Centauri ile G\u00fcne\u015f aras\u0131ndaki mesafe ile orant\u0131larsak uzay-zaman dokusundaki anl\u0131k b\u00fcz\u00fcl\u00fcp geni\u015flemeler, ancak bir sa\u00e7 telinin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor. Onlar\u0131 tespit edebilmek i\u00e7in y\u00fcksek derecede hassas \u00f6l\u00e7\u00fcm sistemleri gerekli. LIGO bu anlamda k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n pe\u015findeki d\u00fcnyan\u0131n en geli\u015fmi\u015f deney sistemi.<\/p>\n

\"\"
LIGO merkezleri taraf\u0131ndan yakalanan sinyaller (Kaynak: ligo.caltech.edu).<\/figcaption><\/figure>\n

LIGO\u2019da \u00f6l\u00e7\u00fcm nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti?<\/strong><\/p>\n

LIGO (Lazer Giri\u015fim\u00f6l\u00e7er K\u00fctle\u00e7ekim Dalgas\u0131 G\u00f6zlemevi) deneyini y\u00fcr\u00fcten ekip MIT ve Caltech \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndan 80\u2019in \u00fczerinde enstit\u00fcden gelen 1000\u2019den fazla biliminsan\u0131ndan olu\u015fuyor. Sistem, bir tanesi Washington, \u00f6teki ise Louisiana\u2019da bulunmak \u00fczere birbirinden kilometrelerce uza\u011fa yerle\u015ftirilmi\u015f ve lazer giri\u015fim\u00f6l\u00e7erinden olu\u015fan iki tane dedekt\u00f6rden meydana geliyor. K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda hareket etti\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden, iki g\u00f6zlemevi aras\u0131ndaki 3,002 km\u2019ye kar\u015f\u0131l\u0131k gelen mesafe, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n iki g\u00f6zlemevi taraf\u0131ndan tespit edilme an\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan 10 mili-saniyeye kadar bir zaman fark\u0131 meydana getiriyor. Sistem \u00fc\u00e7genleme – nirengi (genellikle haritac\u0131l\u0131kta\u00a0kullan\u0131lan ve belirli bir alan\u0131 \u00fc\u00e7genlere b\u00f6lerek bilinmeyen bir uzunlu\u011fu, y\u00fcksekli\u011fi veya koordinat\u0131 hesaplama) y\u00f6nteminden yararlan\u0131larak, iki dedekt\u00f6r aras\u0131ndaki zaman fark\u0131ndan dalgalar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 tespit etme esas\u0131na dayan\u0131yor.<\/p>\n

LIGO 2002\u2019den beri k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n pe\u015finde olmas\u0131na ra\u011fmen, bug\u00fcne kadar onlar\u0131 tespit etmekte ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131. LIGO \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen, ge\u00e7ti\u011fimiz sene tamamlanan bir dizi geli\u015ftirme sonucunda, sistemin \u00f6l\u00e7\u00fcm aral\u0131\u011f\u0131 ve hassasiyeti ciddi \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131r\u0131ld\u0131. Geli\u015ftirilmi\u015f LIGO resmi olarak 18 Eyl\u00fcl 2015\u2019te g\u00f6zlemlere ba\u015flamas\u0131na ra\u011fmen, asl\u0131nda birka\u00e7 hafta \u00f6ncesinden m\u00fchendislik modunda \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u015fte tam da bu k\u0131sa zaman aral\u0131\u011f\u0131nda, LIGO ilk k\u00fctle\u00e7ekim dalgas\u0131 sinyalini yakalamay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/p>\n

14 Eyl\u00fcl\u2019de Max Planck Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde fizik\u00e7i olan, LIGO ekibinden Marco Drago bilgisayar ekran\u0131nda garip bir sinyal fark etti. Ger\u00e7ek zamanl\u0131 veri analizi yapan yaz\u0131l\u0131m dedekt\u00f6rleri, perdesi h\u0131zla y\u00fckselen bir ku\u015f c\u0131v\u0131lt\u0131s\u0131n\u0131 and\u0131ran bir sinyal yakalad\u0131klar\u0131na i\u015faret ediyordu. Kaydedilen sinyal ger\u00e7ek olamayacak kadar iyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n

Drago\u2019nun ekran\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, 35 hertz frekans de\u011ferinden ba\u011flay\u0131p h\u0131zla 250 hertz\u2019e y\u00fckselen bir sal\u0131n\u0131md\u0131. Sinyal daha sonra kaotikle\u015fip h\u0131zla s\u00f6n\u00fcmleniyordu. T\u00fcm bu olay saniyenin d\u00f6rtte biri s\u00fcrede ger\u00e7eklemi\u015fti. Kritik olan k\u0131s\u0131m, iki dedekt\u00f6r\u00fcn de sinyali yakla\u015f\u0131k olarak ayn\u0131 zamanda alg\u0131lamas\u0131yd\u0131. Livingston\u2019daki dedekt\u00f6r sinyali Handford\u2019dakine g\u00f6re 7 mili-saniye daha \u00f6nce alg\u0131lam\u0131\u015ft\u0131. Bu zaman fark\u0131 dalgalar\u0131n D\u00fcnya\u2019y\u0131 nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fiyle ilgili bize \u00f6nemli bilgiler sa\u011fl\u0131yor. Kaydedilen sinyalin y\u00fcksekli\u011fi ayn\u0131 zamanda birle\u015fmenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi konum ve dolay\u0131s\u0131yla zaman hakk\u0131nda yakla\u015f\u0131k bir \u00f6l\u00e7\u00fc veriyor. Ekip gelen sinyalin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn yakla\u015f\u0131k olarak y\u00fczde 1\u2019lik b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsayan bir alandan geldi\u011fini ve olay\u0131n D\u00fcnya\u2019dan 600 milyon ile 1,8 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131kta ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini tespit etti.<\/p>\n

K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemi, neleri kan\u0131tlad\u0131?<\/strong><\/p>\n

LIGO deneyinin ba\u015far\u0131s\u0131 ile k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 ilk kez do\u011frudan g\u00f6zlenmi\u015f oldu ve Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisi bir kez daha s\u0131nav\u0131 ge\u00e7ti. Fakat bu ke\u015fif astrofizik\u00e7iler i\u00e7in bunun \u00f6tesinde anlamlar ta\u015f\u0131yor. LIGO ekibinin ba\u015far\u0131s\u0131yla birlikte:<\/p>\n

1) Y\u00fcksek k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zsal kara deliklerin varl\u0131\u011f\u0131 do\u011frudan kan\u0131tlanm\u0131\u015f oldu.<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcne kadar X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ifti (bir don\u00f6r y\u0131ld\u0131z ile ondan madde \u00e7alan bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 veya kara deli\u011fin olu\u015fturdu\u011fu ikili sistemler ) g\u00f6zlemleri s\u0131ras\u0131nda, maksimum 10-20 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesi kadar k\u00fctleye sahip olan kara delikler g\u00fcvenilir bir \u015fekilde tespit edilebilmi\u015fti. LIGO sayesinde do\u011fan\u0131n 25 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden b\u00fcy\u00fck k\u00fctleye sahip y\u0131ld\u0131zsal kara delikler meydana getirebilece\u011fi g\u00f6sterilmi\u015f oldu.<\/p>\n

2) Do\u011fada iki adet kara delikten meydana gelen ikili sistemler olu\u015fabildi\u011fi kan\u0131tland\u0131.<\/strong><\/p>\n

Bu ikili sistemlerin olu\u015fma mekanizmas\u0131yla ilgili biliminsanlar\u0131n\u0131n teorileri var. Do\u011fada hangi mekanizman\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 bilmiyoruz ama, do\u011fan\u0131n bu t\u00fcr ikili sistemlerin olu\u015fmas\u0131na izin verdi\u011fi g\u00f6sterilmi\u015f oldu.<\/p>\n

3) Evrenin ya\u015f\u0131n\u0131n bu kara delik \u00e7iftlerinin birbirleri etraf\u0131nda spiral y\u00f6r\u00fcngeler \u00e7izerek birle\u015fmesi s\u00fcreci i\u00e7in yeterli oldu\u011fu kan\u0131tland\u0131.<\/strong><\/p>\n

Bir kara delik \u00e7iftinin olu\u015fum bi\u00e7imi onlar\u0131n birle\u015fme zaman\u0131n\u0131 ciddi \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiliyor. \u00d6rne\u011fin, iki kara delik birbirine yeterli bir mesafede olu\u015fmu\u015fsa, bunlar\u0131n birle\u015fmesi evrenin ya\u015f\u0131ndan daha uzun bir s\u00fcre gerektirebilir. LIGO\u2019nun ke\u015ffi, ikili sistemlerini olu\u015fturan kara deliklerin g\u00f6zlenebilir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda birle\u015fmelerine imk\u00e2n tan\u0131yacak kadar yak\u0131n bir mesafede bulunabilece\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Ek olarak bu tarihi ke\u015fif, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 dinleyerek bu dalgalar\u0131n kayna\u011f\u0131 olan objeler (kara delikler, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve s\u00fcpernovalar gibi) hakk\u0131nda bilgi toplamas\u0131 esas\u0131na dayanan \u201ck\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 astronomisi\u201d ad\u0131nda yeni bir ara\u015ft\u0131rma dal\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralad\u0131.<\/p>\n

LIGO\u2019nun ke\u015ffinden neler \u00f6\u011frenebiliriz?<\/strong><\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar LIGO\u2019nun verilerine dayanarak uzak evrendeki kara delik \u00e7iftlerinin birle\u015fme say\u0131s\u0131n\u0131n giga parsek k\u00fcp ba\u015f\u0131na (1\u00a0giga parsek\u00a0=3,26×109<\/sup> \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor) senede 2 ila 400 aras\u0131nda bir de\u011fer oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Di\u011fer bir ilgin\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131m ise, LIGO\u2019nun g\u00f6zlemledi\u011fi sistemin d\u00fc\u015f\u00fck metal oran\u0131na sahip (G\u00fcne\u015f\u2019in sahip oldu\u011fu metal oran\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck) bir ortamda olu\u015fmu\u015f olabilece\u011fi. Yeni veriler, y\u00fcksek k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131, k\u00fctle at\u0131m\u0131na yol a\u00e7an kozmik r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n g\u00f6zlemlenmesi yoluyla elde edilen verilerle birlikte de\u011ferlendirildi\u011finde, y\u00fcksek metal oran\u0131na sahip b\u00f6lgelerde kara delik olu\u015fumunun pek olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ediyor.<\/p>\n

Bu noktada ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n cevap arad\u0131\u011f\u0131 kilit soru \u015fu: \u0130kili kara delik sistemleri nas\u0131l olu\u015fuyor? Bu konuda \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen iki temel mekanizma var:<\/p>\n

1) Bir ikili sistem (e\u015finden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak) ya\u015fam\u0131n\u0131n sonunda bir kara deli\u011fe \u00e7\u00f6kmelerine yetecek k\u00fctleye sahip iki y\u0131ld\u0131zdan meydana gelir. E\u011fer sistem y\u0131ld\u0131zlar\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc s\u0131ras\u0131nda da\u011f\u0131lmazsa, sonu\u00e7 olarak izole olmu\u015f bir ikili kara delik sistemi olu\u015fabilir.<\/p>\n

2) Tekil kara delikler y\u00fcksek yo\u011funluklu k\u00fcmelerin i\u00e7erisinde olu\u015fur ve \u00e7evredeki en yo\u011fun cisimler olduklar\u0131ndan k\u00fcmenin merkezine \u00e7\u00f6kerler. Bu ortamda olu\u015fan kara delikler, birbirleriyle dinamik etkile\u015fime girerek ikili sistemler meydana getirebilirler.<\/p>\n

\u015eu an k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7erek, kara delik \u00e7iftlerini g\u00f6zlemleme yetene\u011fine sahibiz. \u0130ki mekanizmadan hangisinin do\u011fru oldu\u011funu bulmak i\u00e7in kullanabilece\u011fimiz y\u00f6ntemlerden biri kara deliklerin spinlerini \u00f6l\u00e7mek. E\u011fer kara deliklerin spinlerinde bir uyumsuzluk ke\u015ffedilebilirse bu, k\u00fcme i\u00e7erinde olu\u015ftuklar\u0131na y\u00f6nelik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekler; \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00fcme i\u00e7erisinde orijinal spinlerin uyumlu olmas\u0131n\u0131 gerektirecek bir neden yoktur.<\/p>\n

\u015eu an elimizdeki tek bilgi olan LIGO\u2019dan gelen veriler bu konuda karar vermek i\u00e7in yeterli de\u011fil. Fakat e\u011fer benzer olaylarla ilgili yeterli say\u0131da veri elde edilebilirse, istatistiksel olarak hangi mekanizman\u0131n daha olas\u0131 oldu\u011fu saptanabilir.<\/p>\n

\"\"
Giri\u015fim\u00f6l\u00e7erlerin gelece\u011fi (Kaynak: Spencer\/Nature).<\/figcaption><\/figure>\n

Giri\u015fim\u00f6l\u00e7erlerin gelece\u011fi<\/strong><\/p>\n

LIGO \u00fczerinde h\u00e2l\u00e2 yap\u0131lmas\u0131 planlanan bir dizi geli\u015ftirme var. Bu geli\u015ftirmelerle birlikte LIGO\u2019nun hassasiyeti \u00f6nemli miktarda artt\u0131r\u0131labilecek. Di\u011fer yandan k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n pe\u015findeki tek giri\u015fim\u00f6l\u00e7er sistemi LIGO de\u011fil. Sistem geli\u015ftirmesi h\u00e2l\u00e2 devam eden \u0130talya\u2019n\u0131n Pisa \u015fehrindeki Virgo ile Amanya\u2019n\u0131n Hannover \u015fehri yak\u0131nlar\u0131ndaki GEO600 de LIGO\u2019nun Avrupa\u2019daki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan di\u011fer k\u00fctle\u00e7ekim dalgas\u0131 dedekt\u00f6rleri. Ne yaz\u0131k ki, LIGO bu tarihi \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, Virgo ve GEO600 Giri\u015fim\u00f6l\u00e7erleri \u00e7al\u0131\u015f\u0131r durumda de\u011fildi ve dolay\u0131s\u0131yla LIGO\u2019nun \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fc onaylayamad\u0131lar. Ancak Virgo deneyinin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc Rulvio Ricci, e\u011fer \u00e7al\u0131\u015f\u0131r durumda olsayd\u0131, y\u00fcksek ihtimalle Virgo\u2019nun da LIGO ile ayn\u0131 sinyali tespit edece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 tam olarak tespit edebilmek i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki sistemlerin toplayaca\u011f\u0131 sinyal bilgisine ihtiyac\u0131 var. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re LIGO\u2019nun Virgo veya GEO600 ile e\u015fzamanl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015farak gelecekteki dalga kaynaklar\u0131n\u0131n konumunu daha iyi bir \u015fekilde tespit etmesi m\u00fcmk\u00fcn. Ek olarak Hindistan\u2019a 3. LIGO sisteminin kurulmas\u0131 g\u00fcndemde. Japonya da kendi giri\u015fim\u00f6l\u00e7er dedekt\u00f6r\u00fcn\u00fc geli\u015ftirme a\u015famas\u0131nda. D\u00fcnya \u00e7ap\u0131ndaki dedekt\u00f6r say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a, biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcm hassasiyeti de artacak.<\/p>\n

Ek olarak ge\u00e7ti\u011fimiz aylarda k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 uzay ortam\u0131nda saptamak \u00fczere ESA\u2019n\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc eLISA projesinin ilk ad\u0131m\u0131 olan ve d\u00fcnyan\u0131n uzayda \u00e7al\u0131\u015fan ilk k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 dedekt\u00f6r\u00fc LISA Pathfinder uzaya g\u00f6nderdi. LISA\u2019n\u0131n \u015fu\u00a0 an ki g\u00f6revi, 2034\u2019te f\u0131rlat\u0131lmas\u0131 planlanan eLISA\u2019da (Evolved Laser Interferometer Space Antenna) kullan\u0131lacak teknolojiyi test etmek. LIGO ve eLISA\u2019dan elde edilen bilgiler bir araya getirilerek bug\u00fcne kadar ula\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z hassasiyette \u00f6l\u00e7\u00fcm bilgilerini elde etmemiz m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

– http:\/\/www.nature.com\/news\/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361?WT.mc_id=FBK_NatureNews<\/p>\n

– http:\/\/aasnova.org\/2016\/02\/11\/ligo-discovers-the-merger-of-two-black-holes\/<\/p>\n

– http:\/\/www.nature.com\/news\/gravitational-waves-6-cosmic-questions-they-can-tackle-1.19337?WT.mc_id=FBK_NatureNews<\/p>\n

– http:\/\/www.sciencealert.com\/rumours-fly-as-physicists-hint-at-the-first-ever-observations-of-gravitational-waves<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

K\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n ilk kez do\u011frudan g\u00f6zlemlenmesiyle, Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisi bir kez daha s\u0131nav\u0131 ge\u00e7ti. Fakat bu ke\u015fif astrofizik\u00e7iler i\u00e7in bunun \u00f6tesinde anlamlar ta\u015f\u0131yor: Y\u00fcksek k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zsal kara deliklerin varl\u0131\u011f\u0131, do\u011fada iki adet kara delikten meydana gelen ikili sistemler olu\u015fabildi\u011fi, evrenin ya\u015f\u0131n\u0131n bu kara delik \u00e7iftlerinin birbirleri etraf\u0131nda spiral y\u00f6r\u00fcngeler \u00e7izerek birle\u015fmesi s\u00fcreci i\u00e7in yeterli […]<\/p>\n","protected":false},"author":677,"featured_media":16040,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[182,30,1464,26],"tags":[247,295,1882,1161,1744],"class_list":["post-16037","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-145-sayi","category-astronomi","category-dosya","category-fizik","tag-astrofizik","tag-gorelilik","tag-gozlem","tag-kutlecekim","tag-ligo"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/677"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16037"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16037\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16040"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16037"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}