Bir parkta y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc hayal edin, \u00e7imlerde top oynayan \u00e7ocuklar olsun. \u00c7ocuklar\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 o top \u00f6n\u00fcn\u00fczde y\u00fcr\u00fcmekte olan bir insana geldi\u011finde, sanki size gelmi\u015f gibi tepki verirsiniz. Veya bir yar\u0131\u015f\u0131 izlerken, sporcular biti\u015f \u00e7izgisine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a sizin kalbiniz de h\u0131zla atmaya ba\u015flar. Daha bilindik bir \u015fey ise, kar\u015f\u0131n\u0131zdaki ki\u015fi yedi\u011fi bir \u015feyden i\u011frendi\u011finde, y\u00fcz\u00fcn\u00fcz sanki siz i\u011frenmi\u015fsiniz gibi \u015fekil al\u0131r, hatta baz\u0131lar\u0131m\u0131zda daha ileri gider ve mideleri bulan\u0131r. Kar\u015f\u0131n\u0131zda biri esnedi\u011finde, siz de onunla esnersiniz. Ac\u0131 \u00e7eken bir canl\u0131, kendi t\u00fcr\u00fcn\u00fczden olmayan bir hayvan bile g\u00f6rseniz, i\u00e7iniz c\u0131z eder. Bu tepkilerin hepsi kendimizi, g\u00f6zlemledi\u011fimiz \u015fey yerine koymam\u0131zdand\u0131r. Yani \u201cempati\u201d kurmam\u0131zdan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n
Empati, tart\u0131\u015fmas\u0131z sosyal hayat\u0131m\u0131z i\u00e7in olmazsa olmaz bir \u00f6zelliktir. Fakat, sadece g\u00f6zlemledi\u011fimiz bir \u015feyden dolay\u0131 kendimize ac\u0131 \u00e7ektirmemiz mant\u0131kl\u0131 m\u0131 ve bireysel a\u00e7\u0131dan d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bize katt\u0131\u011f\u0131 herhangi bir \u015fey var m\u0131? Evrimsel s\u00fcre\u00e7te bu \u00f6zellik neden destek g\u00f6rd\u00fc? Bu \u00f6zelli\u011fin biyolojik arka plan\u0131 nedir?<\/p>\n
Bu sorulara cevap vermeye ba\u015flamadan \u00f6nce empati terimini a\u00e7\u0131klamakta fayda var. \u201cEmpati\u201d kelimesi, dilimize Frans\u0131zcadan girmi\u015f olsa da Latince \u201cempatheia\u201d, T\u00fcrk\u00e7e, \u201ctarafl\u0131l\u0131k, fiziksel sevgi duyma, tutku\u201d kelimesinden k\u00f6ken almaktad\u0131r. Bu terimin bir\u00e7ok farkl\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131 olsa da, a\u00e7\u0131klamalar duygu durumlar\u0131ndan d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7\u0131kmamaktad\u0131r. \u201cDi\u011ferlerini umursamak\u201d, \u201conlara yard\u0131m etme iste\u011fi duymak\u201d, \u201ckar\u015f\u0131dakinin duygular\u0131 ile kendi duygular\u0131n\u0131 e\u015fle\u015ftirmek\u201d, \u201cdi\u011ferlerinin ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve hissetti\u011fini anlamak\u201d gibi durumlar empati kapsam\u0131nda ele al\u0131nabilir.<\/p>\n
Altruizm, grup se\u00e7ilimi ve evrim<\/strong><\/p>\n Bir ar\u0131, kovan\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in kendini feda edebilir. Baz\u0131 ku\u015f t\u00fcrleri akrabalar\u0131ndan olu\u015fan grubunu uyarmak i\u00e7in, avc\u0131 olan ba\u015fka bir ku\u015fu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde tiz bir ses \u00e7\u0131karmaya ba\u015flar. Bu ses grubun sald\u0131r\u0131ya haz\u0131rl\u0131kl\u0131 hale gelmesine ya da ka\u00e7mas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olurken, ses \u00e7\u0131karan ku\u015fun avc\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131k hedef haline gelmesine neden olur. \u0130ki \u00f6rnekte de fedak\u00e2r bireyler kendini feda etti ve daha fazla yavru \u00fcreterek kendi genlerini aktaramad\u0131. E\u011fer her sald\u0131r\u0131da fedak\u00e2r bireyler \u00f6l\u00fcrse ve neslini devam ettiremezse bir s\u00fcre sonra grupta altruistik bireylerin yok olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek mant\u0131ks\u0131z de\u011fil. Ancak genelde av olan ve grup halinde ya\u015fayan hayvan topluluklar\u0131 incelendi\u011finde grup i\u00e7erisinde fedak\u00e2r bireylerin \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebilir. Bu durum grup se\u00e7ilimi ile a\u00e7\u0131klanabilir. Yani altruistik bireylerin daha fazla oldu\u011fu gruplar nesillerini devam ettirmeye daha yatk\u0131nd\u0131r.<\/p>\n Ayn\u0131 durumu primatlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu gruplara da baz\u0131 farklarla uyarlayabiliriz. S\u00f6z etti\u011fimiz, altruismle paralellik g\u00f6steren yard\u0131mla\u015fma olgusudur. Hemen hemen her primat t\u00fcr\u00fc gruplar halinde ya\u015far. Bu \u015fekilde kendilerini ve nesillerini devam ettirecek olan yavrular\u0131n\u0131 garanti alt\u0131na al\u0131rlar. Fakat bu gruplarda yer bulmak isteyen bireylerin baz\u0131 fedak\u00e2rl\u0131klarda bulunmas\u0131 gerekir. Yani kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 sa\u011flarken ya\u015fayacaklar\u0131 grubun da \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmeleri gerekir. Bunu yapabilen bireylere sahip gruplar\u0131n \u00e7o\u011fu sald\u0131r\u0131dan g\u00f6rece\u011fi zarar en az miktarda olacakt\u0131r.<\/p>\n Ancak sosyal ili\u015fkiler karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a, farkl\u0131 durumlara \u00e7ok farkl\u0131 tepkiler veren bireyler ortaya \u00e7\u0131kabilir. Bu tepkiler ve kararlar gruba zarar verecek d\u00fczeyde olabilir. Grubun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bu bireylerin gruptan bir an \u00f6nce uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. Genelde de b\u00f6yle olur, \u00f6zellikle \u015fempanzelerde bu durum s\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilir. Alfa erke\u011fi ba\u015fta olmak \u00fczere grubun \u00fcyeleri, kendilerine zarar verece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri birey veya bireyleri gruptan uzakla\u015ft\u0131r\u0131rlar. Bu grup a\u00e7\u0131s\u0131ndan avantaj iken gruptan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lan i\u00e7in bir dezavantajd\u0131r. Yard\u0131mla\u015fmaya veya altruisme yatk\u0131n olmayan, grubun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bir \u015fekilde bozan bireyler, e\u011fer s\u0131\u011f\u0131nabilecekleri ba\u015fka bir grup bulamazlarsa k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde do\u011faya yenik d\u00fc\u015feceklerdir. Grup ise hayatta kalma ve takibinde gelen \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015f bir \u015fekilde ya\u015fam\u0131na devam edecektir.<\/p>\n Evrimsel a\u00e7\u0131dan inceledi\u011fimizde, empatinin ilkel bir formu olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen altruismin \u00f6nemini anlamak \u00e7ok da zor de\u011fil. Ancak, uygarl\u0131k sahibi olan biz insanlarda bu durum biraz daha kar\u0131\u015f\u0131k. Bizler de empatiye olan yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bu yollardan ge\u00e7erek elde ettik. Beynimizin daha fazla evrimle\u015fmesi, sosyal ili\u015fkilerde oldu\u011fu gibi altruismde de farkl\u0131 bir yol izlememize yard\u0131mc\u0131 oldu.<\/p>\n Empatinin n\u00f6robiyolojisi ve oksitosin<\/strong><\/p>\n Annelik i\u00e7 g\u00fcd\u00fcs\u00fcn\u00fc sa\u011flayan oksitosin hormonu salg\u0131land\u0131\u011f\u0131nda pozitif sosyal davran\u0131\u015flar da art\u0131yor. Ayr\u0131ca yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re oksitosin ve sosyal ili\u015fki i\u00e7erisinde olmak, HPA<\/em> (Hipotalamus – hipofiz – adrenal aks\u0131) yola\u011f\u0131n\u0131n aktivitesini azalt\u0131yor. HPA<\/em> aktif oldu\u011funda stres tepkisi \u00fcreten bir kimyasal olan CRH<\/em> (kortikotropin serbest b\u0131rak\u0131c\u0131hormon) hormonunu salg\u0131lan\u0131yor. Bu da fizyolojik strese sebep oluyor. Devam\u0131nda da psikolojik stres ba\u015f g\u00f6stermeye ba\u015fl\u0131yor, fakat sosyal ili\u015fkide bulunma ve devam\u0131nda g\u00f6r\u00fclecek oksitosin art\u0131\u015f\u0131 bu yola\u011f\u0131n aktivitesini azaltarak stres durumunu en az seviyeye indiriyor. \u0130kili ve \u00e7oklu ili\u015fkileri bu kadar \u00e7ok etkileyen bu hormon ayr\u0131ca kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven duygusunu da insana kazand\u0131r\u0131yor. G\u00fcven duygusu, sosyal ili\u015fkide bulunabilmek i\u00e7in \u00f6nemli olan \u015feylerin ba\u015f\u0131nda geliyor hi\u00e7 ku\u015fkusuz.<\/p>\n As\u0131l dikkat \u00e7ekici olan ise oksitosinin empatiyle olan ili\u015fkisi. Yap\u0131lan ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmada rs53576<\/em> geninde G alleli homozigot (GG) olan bireylerin ayn\u0131 gende A allelini (AG\/AA) bulunduranlara k\u0131yasla davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n daha bozuk oldu\u011fu ve ayr\u0131ca empati kurma yeteneklerinin daha az oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. Bunun nedeni ise, homozigot G allelli bireylerde oskitosin salg\u0131lanmas\u0131nda sorun olu\u015fmas\u0131. Ayr\u0131ca ebeveynlik davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar da oksitosinin beynin motivasyonu, duygular\u0131 ve empatiyi y\u00f6neten limbik sisteme etki etti\u011fini kan\u0131tl\u0131yor. Yap\u0131lan bu iki deneyden, empatinin hem genetik temelli oldu\u011funu, genetik temelli olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc evrimsel bir s\u00fcre\u00e7 sonucu olu\u015ftu\u011funu \u00e7\u0131karmak da m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n Empatinin n\u00f6robiyolojik incelemesinde dikkat \u00e7eken bir di\u011fer biyolojik fakt\u00f6r ise ayna n\u00f6ronlar. Bu n\u00f6ronlar ilk olarak, 1980\u2019lerden ba\u015flayarak 1990\u2019lara kadar n\u00f6ronlar \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma yapan Giacomo Rizzolatti ve ekibi taraf\u0131ndan bulundu. Bu n\u00f6rologlar, Macaca nemestrina<\/em> t\u00fcr\u00fc 3 tane maka\u011f\u0131n ventral premotor kortekslerine elektrotlar yerle\u015ftirerek makaklar\u0131n el ve v\u00fccut hareketlerini bir s\u00fcre takip ettiler. Deney boyunca, maymunlar\u0131n kar\u015f\u0131daki ki\u015finin hareketlerini taklit etmelerini sa\u011flad\u0131lar. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda F5 b\u00f6lgesindeki baz\u0131 n\u00f6ronlar\u0131n, taklit hareketlere kar\u015f\u0131l\u0131k verdi\u011fini fark ettiler. Ard\u0131ndan gelen \u00e7al\u0131\u015fmalarda bu n\u00f6ronlar\u0131n insanlarda da bulundu\u011fu ve bir ba\u015fka insan\u0131n hareketlerini, duygusal durumunu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde beynimizdeki baz\u0131 b\u00f6lgelerin (\u00f6n insula, \u00f6n singulat korteks, inferior frontal korteks gibi) ayna n\u00f6ronlar ile birlikte daha fazla aktivite g\u00f6sterdi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n Empatinin n\u00f6rolojik taban\u0131 hakk\u0131ndaki en \u00f6nemli bilgiler ise psikopatlar \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalardan geliyor. Psikopati psikiyatride empati ve vicdan eksikli\u011fine dayanan ki\u015filik bozuklu\u011fu olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda, psikopatlar\u0131n beynin \u00f6\u011frenme ve duygusal eylemleri kontrol eden prefrontal temporo-limbik b\u00f6lgesinde bozukluk oldu\u011fu tespit edilmi\u015f. \u0130lerleyen ara\u015ft\u0131rmalarda bozukluk olan b\u00f6lgeler \u00f6zellikle amigdala, hipokamp\u00fcs, singulat korteks, striatum, frontal ve temporal korteks olarak belirtilmi\u015f. Bu bozukluklar\u0131n bir\u00e7ok nedeni olabilir. Genlerdeki sorunlar, ergenlik d\u00f6neminde beyin geli\u015fiminin d\u00fczg\u00fcn tamamlanmamas\u0131, beyne al\u0131nan hasar, \u015fizofreni ve hatta y\u00fcksek testosteron oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck seviyede kortizol ve seretonin ile birle\u015fmesi dahi empati eksikli\u011fine ve sald\u0131rganl\u0131\u011fa neden olabilmektedir.<\/p>\n Peki, empati kuran tek canl\u0131 bizler miyiz? Empati kuramayan insanlar\u0131n fark\u0131nda olan tek canl\u0131 biz olabiliriz ancak empati kurabilen ba\u015fka canl\u0131lar da var. Spinal n\u00f6ronlar\u0131n insan beyninde bulundu\u011fu yerler say\u0131l\u0131d\u0131r. Anterior singular korteks ve insular korteks de bunlardan ikisi. Bu iki b\u00f6lge insanda empati, \u00f6nsezi, konu\u015fma ve sosyal organizasyon gibi eylemleri y\u00f6netir. Spinal n\u00f6ronlar\u0131n birka\u00e7 balina t\u00fcr\u00fcnde, fillerde ve birka\u00e7 yunus t\u00fcr\u00fcnde de bulundu\u011fu biliniyor ve bu n\u00f6ronlar\u0131n empatiyle alakal\u0131 b\u00f6lgelerde de bulunabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Zira yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda bu \u00fc\u00e7 t\u00fcr\u00fcn de empati kurabildiklerine dair ip u\u00e7lar\u0131 ele ge\u00e7irildi.<\/p>\n Bir ara\u015ft\u0131rmada makaklar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 incelemek i\u00e7in d\u00fczenek haz\u0131rland\u0131. D\u00fczenek iki maka\u011f\u0131n yard\u0131mla\u015farak yemek yiyebilece\u011fi \u015fekildeydi. Kafesten uzakta olan d\u00fczene\u011fe iki tane ip ba\u011fland\u0131. E\u011fer iki makak da ayn\u0131 anda kendi iplerini \u00e7ekerse \u00f6d\u00fcl olan yemeklerini alabileceklerdi. D\u00fczenek haz\u0131rland\u0131ktan sonra yap\u0131lan ilk i\u015f makaklara bunu \u00f6\u011fretmek oldu. \u00d6\u011fretildikten sonra da as\u0131l deneye ge\u00e7ildi. \u0130ki makaktan bir tanesine yemek verildi, di\u011feri ise a\u00e7 b\u0131rak\u0131ld\u0131. Daha sonra d\u00fczenek getirilince a\u00e7 olan maymun ipi \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131, tek oldu\u011fu i\u00e7in de yeme\u011fe ula\u015fam\u0131yordu. A\u00e7 olmayan maymun ba\u015flarda pek oral\u0131 olmasa da durumu anlay\u0131nca arkada\u015f\u0131na yard\u0131ma gitti ve ipi \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131. D\u00fczene\u011fe ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise kendisi i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan yeme\u011fe dokunmad\u0131 bile. Bu deney sonucunda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar makaklar\u0131n da empati kurabildikleri sonucuna ula\u015ft\u0131.<\/p>\n Son olarak, insan bebekleri de empati kurabiliyor. \u00c7o\u011fumuz tan\u0131k olmu\u015fuzdur, baz\u0131 bebekler kar\u015f\u0131s\u0131nda a\u011flayan birini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde a\u011flamaya ba\u015flayabilir. \u0130ki ya\u015f\u0131nda olan bir bebe\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin duygusal durumunu anlayabilme yetisi vard\u0131r. \u0130ki ya\u015f\u0131ndan daha \u00f6nce, mesela bir ya\u015f\u0131nda, empatiye kurmaya benzeyen davran\u0131\u015flar g\u00f6rmemiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Kaynaklar<\/strong><\/p>\n – http:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC2709751\/<\/p>\n – http:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/10.1111\/j.1749-6632.2011.06027.x\/full#leftBorder<\/p>\n – http:\/\/center-for-nonverbal-studies.org\/emotion.htm<\/p>\n – http:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/10.1002\/ar.20407\/abstract<\/p>\n – http:\/\/psi.sagepub.com\/content\/12\/3\/95<\/p>\n – http:\/\/greatergood.berkeley.edu\/article\/item\/the_evolution_of_empathy<\/p>\n – http:\/\/anthro.palomar.edu\/behavior\/behave_2.htm<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bir parkta y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc hayal edin, \u00e7imlerde top oynayan \u00e7ocuklar olsun. \u00c7ocuklar\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 o top \u00f6n\u00fcn\u00fczde y\u00fcr\u00fcmekte olan bir insana geldi\u011finde, sanki size gelmi\u015f gibi tepki verirsiniz. Veya bir yar\u0131\u015f\u0131 izlerken, sporcular biti\u015f \u00e7izgisine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a sizin kalbiniz de h\u0131zla atmaya ba\u015flar. Daha bilindik bir \u015fey ise, kar\u015f\u0131n\u0131zdaki ki\u015fi yedi\u011fi bir \u015feyden i\u011frendi\u011finde, y\u00fcz\u00fcn\u00fcz sanki siz i\u011frenmi\u015fsiniz […]<\/p>\n","protected":false},"author":641,"featured_media":16168,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[182,21,32,535],"tags":[1898,197,1897,200,431,1494],"class_list":["post-16166","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-145-sayi","category-biyoloji","category-evrim","category-forum","tag-alturism","tag-biyoloji","tag-empati","tag-evrim","tag-gen","tag-secilim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t