{"id":16229,"date":"2016-02-01T12:30:10","date_gmt":"2016-02-01T10:30:10","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16229"},"modified":"2018-01-09T13:05:23","modified_gmt":"2018-01-09T10:05:23","slug":"2015te-25-onemli-bilimsel-gelisme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/02\/01\/2015te-25-onemli-bilimsel-gelisme","title":{"rendered":"2015\u2019te 25 \u00f6nemli bilimsel geli\u015fme"},"content":{"rendered":"

\u0130\u015fte 2015\u2019de insanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesine yeni bir y\u00f6n veren kimi bilimsel geli\u015fmeler: Pl\u00fcton\u2019u yak\u0131ndan g\u00f6rd\u00fck… \u0130nsan embriyosundaki gen d\u00fczenlemesi etik tart\u0131\u015fmalar\u0131 da getirdi… Yeni bir insan t\u00fcr\u00fc m\u00fc bulundu?.. Ya\u015flanman\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fck m\u00fc? Kuantum dolan\u0131kl\u0131k test edildi mi?.. Enceladus\u2019u kaplayan k\u00fcresel okyanusta ya\u015fam olabilir mi?.. Mars\u2019ta su bulundu… Epigenom ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u00f6nemli hale geliyor… S\u00fcperiletkenlikte b\u00fcy\u00fck s\u0131\u00e7rama… Alzheimer insandan insana ge\u00e7ebilir mi?.. Beyin a\u011flar\u0131ndaki delikler an\u0131lar\u0131 sakl\u0131yor olabilir… vd.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Science News <\/em>dergisi,\u00a0 2015\u2019de yay\u0131mlanan son say\u0131s\u0131nda (26 Aral\u0131k 2015, Cilt 188, Say\u0131: 13, ss.16-33)\u00a0 ge\u00e7en y\u0131la damgas\u0131n\u0131 vuran, \u201cinsanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinde yeni bir y\u00f6nelim ba\u015flatacak\u201d 25 \u00f6nemli bilimsel geli\u015fmeyi derleyen geni\u015f bir yay\u0131n yapt\u0131. Biz de derginin internet sitesinden yararlanarak bu 25 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00e7evirdik. Her bir i\u00e7erikte, o bilimsel geli\u015fme ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 destekleyen farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar derlenmi\u015f. Orijinal yay\u0131nda, her bir ara\u015ft\u0131rmaya dair, daha \u00f6nce ayn\u0131 sitede ve dergide yer alan haberlerin referanslar\u0131 da yer al\u0131yordu. Bu referanslar\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131k ve i\u00e7eriklerde k\u0131smi \u00f6zetlemeler, ba\u015fl\u0131klarda kimi d\u00fczenlemeler yapt\u0131k. \u0130steyen, ilgili siteden tek tek ba\u015fl\u0131klara girerek referanslar\u0131 bulabilir.<\/p><\/blockquote>\n

1) Benzersiz bir g\u00f6kcismi: Pl\u00fcton\u2019un \u00fcst\u00fcndeki \u00f6rt\u00fc kalkt\u0131<\/strong><\/h3>\n

\u0130lk defa bu kadar yak\u0131ndan g\u00f6zlemlenen c\u00fcce gezegen Pl\u00fcton\u2019un beklenmedik manzaralar\u0131 ve mavi g\u00f6ky\u00fcz\u00fc \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131: Donmu\u015f azot ve metan alanlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde, binlerce metrelik su buzu kulelerinden olu\u015fan da\u011flar… Kanallarla a\u015f\u0131nm\u0131\u015f buzullar… Kimisi son on milyon y\u0131l i\u00e7inde olu\u015fmu\u015f, kimisi gezegenle ya\u015f\u0131t eski ve yeni topraklardan olu\u015fmu\u015f k\u0131rk yamal\u0131 bir battaniye zemini \u00f6rt\u00fcyor. Sonra, araziye do\u011fru yumruk at\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen iki buz volkan\u0131…<\/p>\n

\"\"
Kendisine ilk kez bu kadar yak\u0131ndan bak\u0131\u015f olana\u011f\u0131 sunan Yeni Ufuklar Projesi ile, Pl\u00fcton, 2015 y\u0131l\u0131nda bilimsel haberlerin oda\u011f\u0131ndayd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

2015\u2019de Pl\u00fcton ve uydusunun ayr\u0131ks\u0131 manzaralar\u0131, biliminsanlar\u0131 kadar di\u011fer insanlar\u0131n da g\u00f6zlerini kama\u015ft\u0131rd\u0131. Ke\u015ffinden 80 y\u0131l sonra Pl\u00fcton nihayet, ne oldu\u011fu belirsiz bir \u0131\u015f\u0131k noktas\u0131ndan \u00e7ok daha fazlas\u0131 haline geldi. G\u00fcne\u015f\u2019in y\u00f6r\u00fcngesindeki di\u011fer g\u00f6kcisimlerine ve d\u00fcnyaya benzemeyen karma\u015f\u0131k ve dinamik bir yap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Pl\u00fcton\u2019a dair bilgilerimizdeki derinle\u015fme, yakla\u015f\u0131k bir kuyruklu piyano b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki\u00a0 robotik bir uzay arac\u0131n\u0131n sayesinde oldu. Yakla\u015f\u0131k 9,5 y\u0131l boyunca 5 milyar km yol teptikten sonra (Ay\u2019a yakla\u015f\u0131k 6700 kez gidip gelmeye denk bir uzakl\u0131k), 14 Temmuz 2015\u2019de New Horizons (Yeni Ufuklar) Pl\u00fcton\u2019a 12.500 km yakla\u015ft\u0131. Bu uzakl\u0131ktan, \u00f6rne\u011fin New York Central Park b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki \u00f6zellikler g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

Uzay arac\u0131, bu uzak ileri karakola do\u011fru saatte ortalama 50.000 km ileyol al\u0131rken, bir \u015fey a\u00e7\u0131k\u00e7a belli olmu\u015ftu: \u0130nsanlar Pl\u00fcton\u2019u h\u00e2l\u00e2 seviyordu. Var\u0131\u015f g\u00fcn\u00fcnde, d\u00fcnya haberleri merakla beklerken, Laurel\u2019daki John Hopkins \u00dcniversitesi Uygulamal\u0131 Fizik Laboratuar\u0131\u2019nda y\u00fczlerce biliminsan\u0131 ve gazeteci toplanm\u0131\u015ft\u0131. Pl\u00fcton ve en b\u00fcy\u00fck uydusu Charon\u2019un resimleri, \u00e7ok ge\u00e7meden televizyon ekranlar\u0131n\u0131, dergi ve gazetelerin sayfalar\u0131n\u0131 s\u00fcslemeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

2016\u2019da gezegenler kul\u00fcb\u00fcnden at\u0131lan Pl\u00fcton, yeniden \u00fcnl\u00fc olmu\u015ftu. New Horizons\u2019un y\u00f6neticisi Alan Stern, gezegen olsa da olmasa da, \u201cPl\u00fcton\u2019un G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin y\u0131ld\u0131z\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. K\u0131sa s\u00fcrede uzay arac\u0131, ilk ayr\u0131nt\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri yollamaya ba\u015flad\u0131. 4,6 milyon y\u0131ll\u0131k ya\u015fam\u0131 boyunca kendini bir\u00e7ok kez yeniden \u015fekillendiren Pl\u00fcton, a\u00e7\u0131k\u00e7a sahnedeydi. Da\u011flar\u0131, buz ak\u0131nt\u0131lar\u0131 ve kraterlerden yoksun bir b\u00f6lgesiyle, jeolojik olarak canl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu.<\/p>\n

G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin d\u0131\u015f\u0131ndaki kimi aylar\u0131n y\u00fczeyleri, yeniden yeniden \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ama Pl\u00fcton\u2019dan farkl\u0131 olarak, bu uydular, bir ana gezegenin k\u00fctle\u00e7ekiminin etkisi alt\u0131ndad\u0131rlar. K\u00fc\u00e7\u00fck Pl\u00fcton, herhangi bir ba\u015fka d\u00fcnyadan uzakta olarak, gizemli bir bi\u00e7imde kendini de\u011fi\u015ftiriyor.<\/p>\n

D\u00fcnyal\u0131lar Pl\u00fcton hakk\u0131ndaki pek \u00e7ok \u015feye yabanc\u0131lar. Burada s\u0131cak bir g\u00fcnde\u00a0 s\u0131cakl\u0131k -220o<\/sup> C\u2019dir. Topra\u011f\u0131n alt\u0131ndaki ana kaya, sertle\u015fmi\u015f su buzundan olu\u015fur. Fakat Pl\u00fcton\u2019da bizlere tan\u0131d\u0131k gelecek bir \u015fey vard\u0131r: G\u00f6ky\u00fcz\u00fc mavidir. \u00dcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f sis katmanlar\u0131 ince bir atmosfer in\u015fa etmi\u015ftir.<\/p>\n

Sis, karanl\u0131k taraf\u0131n i\u00e7ine g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 sa\u00e7ar. Pl\u00fcton\u2019un alacakaranl\u0131\u011f\u0131nda, hafif\u00e7e ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f\u00a0 garip yery\u00fcz\u00fc \u015fekillerinin anl\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, ara\u015ft\u0131rmac\u0131larla dalga ge\u00e7er gibidir. Bu atmosfer i\u00e7inde, bitmek t\u00fckenmez mevsimler boyunca, buzlar yar\u0131mk\u00fcreleri boydan boya ge\u00e7erek geri ve ileri hareket ederler.\u00a0 Pl\u00fcton\u2019da kar b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Pl\u00fcton\u2019un be\u015f tane uydusu da kimi s\u00fcrprizler bar\u0131nd\u0131r\u0131yordu. Koyu kutup ba\u015fl\u0131klar\u0131 paralellik i\u00e7ermeyen Charon\u2019u kanyonlar boydan boya yar\u0131yordu. Styx, Nix, Kerberos ve Hydra, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nde ba\u015fka hi\u00e7bir yerde g\u00f6r\u00fclmeyen bir dans sergilemekteydiler, taklalar at\u0131yor ve farkl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015fler yap\u0131yorlard\u0131. Uzay arac\u0131, elde etti\u011fi verinin hen\u00fcz sadece y\u00fczde 20\u2019sini D\u00fcnya\u2019ya ula\u015ft\u0131rabildi; ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu zengin bilgilerin hen\u00fcz ucu a\u00e7\u0131k. Kaliforniya Mountain View\u2019deki SETI Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden gezegenbilimci Mark Showalter, \u201cKim bilir, geri kalan y\u00fczde 80 i\u00e7inde daha neler var?\u201d diyor. Showalter, New Horizons hen\u00fcz hedefine ula\u015fmam\u0131\u015fken, Pl\u00fcton\u2019un Styx ve Kerberos uydular\u0131n\u0131 ke\u015ffetmi\u015fti.<\/p>\n

B\u00f6ylesi bir \u00e7e\u015fitlilik, ke\u015fifler \u00e7a\u011f\u0131 hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015f olan G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin d\u0131\u015f b\u00f6lgelerinde, bizi \u00e7ok daha fazla acayipli\u011fin bekledi\u011fini m\u00fcjdeliyor. NASA\u2019n\u0131n bir di\u011fer uzay arac\u0131 Juno, Temmuz 2016\u2019da J\u00fcpiter\u2019e ula\u015facak\u00a0 ve planlar dahilinde g\u00f6revini yaparken, J\u00fcpiter\u2019in buzla kapl\u0131 bir gaz devi olan uydusu Europa\u2019y\u0131 da inceleyecek. A\u011fustos\u2019ta NASA\u2019n\u0131n Kaliforniya, Pasadena\u2019daki Jet \u0130ti\u015fi Laboratuvar\u0131\u2019ndaki g\u00f6revli m\u00fchendisler, Juno\u2019yu 1980\u2019lerden beri ziyaret edilmemi\u015f olan Nept\u00fcn ya da Uran\u00fcs\u2019e d\u00f6nd\u00fcrmek gibi zor bir g\u00f6revi \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015facaklar. Sonra Sedna ve Eris gibi di\u011fer c\u00fcce gezegenler de var. St. Louis Washington \u00dcniversitesi\u2019nden gezegenbilimci William McKinnon, \u201cBu bana daha gen\u00e7 insanlar i\u00e7in umut veriyor\u201d diyor. \u201cUzaya a\u00e7\u0131lmak, Eris ya da ba\u015fka bir g\u00f6kcismini ke\u015ffetmek istediklerinde, onlar\u0131 bekleyen \u00e7ok daha \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015feyler olacak\u201d diyor.<\/p>\n

New Horizons, rotas\u0131nda gelecek dura\u011f\u0131na do\u011fru ilerliyor: 2014 MU69, Pl\u00fcton\u2019u yakla\u015f\u0131k 1,6 milyon km uza\u011f\u0131nda, 50 km \u00e7ap\u0131nda, buzdan bir g\u00f6kcismi. Pl\u00fcton\u2019dan farkl\u0131 olarak, MU69, muhtemelen G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin \u015fafa\u011f\u0131ndan kalma, bozulmam\u0131\u015f, el de\u011fmemi\u015f bir kal\u0131nt\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar orada, gezegenlerin temel yap\u0131ta\u015flar\u0131na dair bir \u00f6rne\u011fi incelemeyi umuyorlar.<\/p>\n

MU69\u2019u arkas\u0131nda b\u0131rakt\u0131ktan sora, New Horizons sonunda veri aktar\u0131m\u0131n\u0131 durduracak. G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kacak ve y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 uzayda yelken a\u00e7acak. \u0130nsanlar yok olduktan uzun bir s\u00fcre sonra bile, Yeni Ufuklar, galaksinin sayesinde s\u00fcr\u00fcklenmeye devam edecek. G\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki bir \u0131\u015f\u0131k noktas\u0131na hayretle bakan ve yeni d\u00fcnyalar\u0131 ke\u015ffetmek i\u00e7in milyonlarca kilometre boyunca ara\u015ft\u0131rma y\u00fcr\u00fcten insano\u011flunun bir an\u0131t\u0131 olarak uzayda kalacak.<\/p>\n

Christopher Crockett \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

\"\"
Zamanla de\u011fi\u015fen Pl\u00fcton g\u00f6rselleri.<\/figcaption><\/figure>\n

2) Gen d\u00fczenlemesindeki devrim, etik tart\u0131\u015fmalar\u0131 da ate\u015fledi<\/strong><\/h3>\n

\u00c7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 bir gen d\u00fczenleme teknolojisi, olas\u0131 uygulama alanlar\u0131nda elde edebilece\u011fi ba\u015far\u0131lar\u0131n yan\u0131nda, etik ve toplumsal sorunlar\u0131 da beraberinde getiriyor.<\/p>\n

\u00d6nceleri bakterinin ilkel ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi olarak tan\u0131mlan\u0131rken, 2012\u2019de molek\u00fcler biyolojinin en \u00f6nemli arac\u0131 haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesiyle, bilim sahnesinde CRISPR patlamas\u0131 meydana geldi. RNA ve i\u015fgalci vir\u00fcsleri par\u00e7alayan bir enzimden meydana gelen CRISPR, neredeyse b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n herhangi bir genine, \u00f6nceki y\u00f6ntemlere nazaran \u00e7ok daha etkili ve kesin m\u00fcdahale etmeye olanak tan\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
Bu y\u0131l, CRISPR adl\u0131 g\u00fcn \u00f6l\u00e7e\u011finde sonu\u00e7 al\u0131nabilen bir gen d\u00fczenleme sistemi, yeni bilimsel geli\u015fmelerin ve etik kayg\u0131lar\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralad\u0131…<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011fu eninde sonunda gen d\u00fczenlemesinin olanakl\u0131 hale gelece\u011fini ve hastal\u0131klara neden olan mutasyonlar\u0131n gen terapisiyle d\u00fczeltilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bununla birlikte \u00fcreme h\u00fccrelerinde meydana getirilebilecek ve b\u00f6ylece sonraki nesillere de aktar\u0131labilecek olas\u0131 gen manip\u00fclasyonlar\u0131 (germ-hatt\u0131 d\u00fczenlemeleri) kayg\u0131lara da yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

\u00c7inli ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n Nisan 2015\u2019de ya\u015fama \u015fans\u0131 olmayan insan embriyolar\u0131nda gen d\u00fczenlemesi giri\u015fiminde bulunduklar\u0131n\u0131 duyurmas\u0131yla birlikte, kayg\u0131lar yeniden alevlendi. Deney k\u0131smen ba\u015far\u0131l\u0131 oldu, ancak \u00e7al\u0131\u015fma ekibi CRISPR\u2019nin klinik kullan\u0131ma uygun hale gelmesi i\u00e7in \u00fcstesinden gelinmesi gereken \u00e7ok sorun oldu\u011funa karar verdi.<\/p>\n

2015\u2019de Aral\u0131k ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda, Amerikan Ulusal Bilim ve T\u0131p Akademisi, \u00c7in Bilim Akademisi ve Birle\u015fik Krall\u0131k Kraliyet Toplulu\u011fu taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen zirvede, uluslararas\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, insan geni \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n do\u011furaca\u011f\u0131 bilimsel, etik ve denetimsel sorunlar\u0131 masaya yat\u0131rd\u0131. Amerika temsilcisi Bill Foster, insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fini de\u011fi\u015ftirebilecek teknolojik bir k\u0131r\u0131lman\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131nda oldu\u011fumuzu ancak k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne ilerlememek gerekti\u011fini vurguluyor.<\/p>\n

CRISPR di\u011fer gen d\u00fczenleme sistemlerinin yan\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir ilerleme, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6ncekilerin aksine, her DNA kesimine g\u00f6re protein d\u00fczenlenmesi gereklili\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bunun yerine, de\u011fi\u015ftirilmesi istenen gene ba\u011flanacak bir RNA tasarl\u0131yor. RNA da DNA\u2019n\u0131n istenilen b\u00f6lgelerini kesecek olan Cas9 enzimine rehberlik ediyor. Teknik ad\u0131yla CRISPR\/Cas9 gen d\u00fczenleme sistemi, amaca uygun olarak belirli b\u00f6lgedeki genleri a\u00e7\u0131p kapatabiliyor veya yerine ba\u015fka bir gen koyabiliyor. Haftalar veya aylar s\u00fcren eski gen d\u00fczenleme y\u00f6ntemlerine kar\u015f\u0131n CRISPR sistemi g\u00fcn \u00f6l\u00e7e\u011finde kullan\u0131labilir hale getirilebiliyor.<\/p>\n

Teknolojinin ilk tarifini, Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden Jennifer Doudna, Max Plank Enstit\u00fcs\u00fc Enfeksiyon Biyolojisi\u2019nden Emmanuelle Charpentier ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 verdi. Ancak CRISPR bazl\u0131 gen d\u00fczenleyicisini Harvard ve MIT Broad Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden Feng Zhang\u2019in yapmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, patenti Broad Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn oldu. \u015eu anda \u00fcniversiteler aras\u0131nda bulu\u015fu kimin yapt\u0131\u011f\u0131na dair tart\u0131\u015fmalar ve hukuki s\u00fcre\u00e7 devam etmekte.<\/p>\n

CRISPR teknolojisi sahneye \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 anda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar kollar\u0131 s\u0131vad\u0131 ve hint maymunu, fare, zebrabal\u0131\u011f\u0131, meyvesine\u011fi, maya ve baz\u0131 bitkiler \u00fczerinde genetik m\u00fchendisli\u011fine koyuldu. 2015 Ekim\u2019inde, domuz organlar\u0131n\u0131n insana nakledilmesini daha g\u00fcvenli k\u0131lmaya yarayacak 62 gen m\u00fcdahalesiyle, domuz DNA\u2019s\u0131ndaki vir\u00fcsler ortadan kald\u0131r\u0131larak, tek seferde en fazla gen m\u00fcdahalesi rekoru k\u0131r\u0131ld\u0131. Ayn\u0131 ayda \u00c7inli ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, k\u00f6pekler \u00fczerinde CRISPR y\u00f6ntemini uygulayarak do\u011facak yavrulardan birinin karde\u015flerinden daha kasl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.<\/p>\n

CRISPR, biyoloji d\u0131\u015f\u0131ndaki bilimciler ve \u00e7evreciler taraf\u0131ndan da konu\u015fuluyor. Evlatlara aktar\u0131lan miras gen kurallar\u0131n\u0131 k\u0131racak ve bu k\u0131r\u0131lmay\u0131 di\u011fer nesillere de ta\u015f\u0131yacak bir gen d\u00fczenlemesi, olduk\u00e7a \u00f6nemli ve toplumsal bir uygulama alan\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar on y\u0131llard\u0131r s\u0131tma gibi sivrisinek kaynakl\u0131 hastal\u0131klar\u0131 yok etmek amac\u0131yla etkili genler tasarlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. CRISPR teknolojisiyle birlikte bu genin geli\u015ftirilmesi \u00e7ok daha kolay olacak. Mart 2015\u2019de, meyvesinekleri \u00fczerinde CRISPR geni olu\u015fturmay\u0131 planlayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Kas\u0131m ve Aral\u0131k aylar\u0131nda s\u0131tmay\u0131 yok edecek iki ayr\u0131 gen tasar\u0131m\u0131 yapt\u0131klar\u0131n\u0131 belirttiler. Bunlardan ilki sivrisineklerin birbirlerini a\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131 sa\u011flarken, di\u011feri di\u015fi sivrisinekleri sterilize ediyor.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fmalar umut verici, ancak geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f laboratuvar canl\u0131lar\u0131n\u0131n do\u011faya ka\u00e7\u0131p di\u011fer canl\u0131lar\u0131 do\u011frudan veya dolayl\u0131 etkileme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da kayg\u0131 verici. Gen manip\u00fclasyonu konusundaki tart\u0131\u015fmalar olgunla\u015fm\u0131\u015f de\u011fil, aksine yeni ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n

Tina Hesman Saey \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n

3) Erken akrabalar\u0131, insan soya\u011fac\u0131n\u0131 sarsabilir<\/strong><\/h3>\n

2015, biliminsanlar\u0131n\u0131n insan\u0131n evrimsel ailesinin eski s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek u\u011fra\u015f\u0131s\u0131nda, bir dizi k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 ve tart\u0131\u015fmal\u0131 yeni buluntu dizisine ev sahipli\u011fi yapt\u0131. Bir dizi fosilin ke\u015ffi, insan cinsiHomo<\/em>\u2019nun k\u00f6keni i\u00e7in \u00f6nemli bir anlay\u0131\u015f potansiyeli sunuyordu. \u00d6zellikle, G\u00fcney Afrika\u2019da bulunmu\u015f bir grup fosil, kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve canl\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131n e\u015flik etti\u011fi yayg\u0131n bir heyecan dalgas\u0131n\u0131 tetikledi.<\/p>\n

E\u011fer G\u00fcney Afrika fosillerinin k\u00e2\u015fifleri, ne bulduklar\u0131 hakk\u0131nda yan\u0131lm\u0131yorsa, Homo<\/em> cinsinin en az\u0131ndan baz\u0131 erken \u00fcyeleri, dik y\u00fcr\u00fcme i\u00e7in \u015fekillenmi\u015f ayak ve bacaklar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, a\u011fa\u00e7lara t\u0131rmanmak i\u00e7in uygun olan kal\u00e7a, g\u00f6\u011f\u00fcs ve omuzlarla, insan ve ape benzeri \u00f6zelliklerin beklenmedik karma\u015f\u0131kl\u0131kta bir bile\u015fimine sahipti. Bu eski insans\u0131lar\u0131n (hominidler), daha sonraki Homo<\/em>t\u00fcrlerine benzeyen bir kafatas\u0131 i\u00e7inde,\u00a0 kimsenin beklemedi\u011fi kadar k\u00fc\u00e7\u00fck beyinleri vard\u0131. Y\u0131l\u0131n en ilgin\u00e7 evrimsel geli\u015fmesi, Johannesburg\u2019daki Witwatersrand \u00dcniversitesi\u2019nde Lee Berger ve meslekta\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan, daha \u00f6nceden bilinmeyen ve Homo naledi<\/em> olarak adland\u0131r\u0131lan bir t\u00fcre ait 1500 fosili i\u00e7eren buluntunun bildirilmesiydi.<\/p>\n

\"\"
2015\u2019de bulunan, 15 bireyden daha fazlas\u0131na ait kemi\u011fin, k\u00e2\u015fiflerinin iddia etti\u011fi gibi Homo naledi ad\u0131yla tan\u0131tt\u0131klar\u0131 yeni bir t\u00fcre mi, yoksa bilinen t\u00fcrlerden birine mi ait oldu\u011fu \u00fczerinde tart\u0131\u015fmalar s\u00fcr\u00fcyor.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00fcney Afrika\u2019da bir yeralt\u0131 ma\u011faras\u0131n\u0131n zemininde fosiller oldu\u011funu fark eden ma\u011fara k\u00e2\u015fifleri, Berger\u2019i durumdan haberdar ettiler. Berger 2013\u2019de \u00a0fosillerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in facebook ve twitter gibi sosyal medya hesaplar\u0131ndan duyurular yay\u0131mlad\u0131. Bu duyuruda \u00f6zellikle \u201cminyon tipli, dar ve d\u00fcz g\u00f6\u011f\u00fcs kafesine sahip, paleontolojik ve arkeolojik kaz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda deneyimli bayan ma\u011fara \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n\u201d i\u015fe al\u0131naca\u011f\u0131 belirtildi, k\u00fc\u00e7\u00fck bir ayr\u0131nt\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015fma \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayabilirdi.Berger, 57 ba\u015fvurudan sadece 6 deneyimli ve fiziksel olarak uygun aday\u0131 se\u00e7ti. Giri\u015fimin s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 do\u011fas\u0131geni\u015f ilgi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc; \u00e7al\u0131\u015fma, insan\u0131n ge\u00e7mi\u015fini ke\u015ffetmesinin kimi yollar\u0131n\u0131n, ne kadar zorlay\u0131c\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6steriyordu. \u00a0Nihayetinde cesur bir \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreciyle 15 bireyden arta kalan kemiklere ula\u015f\u0131ld\u0131. Beyinleri, 2-4 milyon y\u0131l ya\u015f\u0131nda olanAustralopithecus<\/em> cinsinden daha b\u00fcy\u00fck de\u011fildi.<\/p>\n

Las Vegas\u2019daki Nevada \u00dcniversitesi\u2019nden Brian Villmoare, insanlar\u0131n \u00f6zel olarak do\u011frudan Australopithecus<\/em> t\u00fcr\u00fcnden t\u00fcredi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. O ve ekibi, Etiyopya\u2019da, 2,8 milyon y\u0131l \u00f6nceye tarihledikleri, bilinen en eski Homo<\/em> fosilini bulmu\u015f olabilir. Bu fosil, Etiyopya \u00e7evresinde 3 milyon y\u0131l \u00f6nce soyu t\u00fckenmi\u015f bir\u00a0 hominid t\u00fcr\u00fc olan Australopithecus afarensis<\/em>\u2019den kalan\u00e7ene fosilleriyle \u00e7ene \u00f6zelliklerini payla\u015f\u0131yor. Villmoare ve meslekta\u015flar\u0131, \u00fcnl\u00fc fosil Lucy\u2019nin k\u0131smi iskeletini de i\u00e7eren A. afarensis<\/em>\u2019in insan cinsine evrildi\u011fini savl\u0131yor.<\/p>\n

Beklendi\u011fi gibi, alan\u0131nda s\u00f6z sahibi kimi insanlar, uzun s\u00fcre \u00f6nce yok olmu\u015f t\u00fcrlerin bu yeni bulunan k\u0131smi kal\u0131nt\u0131lar\u0131yla ilgili olarak, Berger ya da Villmoare\u2019nin sonu\u00e7lar\u0131yla ayn\u0131 fikirde de\u011filler.H. naledi<\/em>\u2019nin bulundu\u011fu ma\u011farada toprak katmanlar\u0131n\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesi, fosillerin orijinal yerlerinin saptanmas\u0131n\u0131 ve tarihlendirilmesini zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla biliminsanlar\u0131, kemiklerin ya\u015f\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu bilmiyorlar. Berger, Homo naledi<\/em>\u2019nin olas\u0131l\u0131kla Afrika\u2019n\u0131n g\u00fcney ucunda, Homo<\/em> cinsinin k\u00f6kenlendi\u011fi tarihin civarlar\u0131nda, 2 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederken, fosillerin daha gen\u00e7 olmas\u0131 da pek\u00e2l\u00e2 m\u00fcmk\u00fcn. Homo erectus<\/em> gibi daha \u00f6nce bilinen bir t\u00fcre ait olabilecekleri gibi, ayn\u0131 d\u00f6nemden Australopithecus<\/em> t\u00fcrlerinin bir temsilcisi de olabilirler. Antik Etiyopyal\u0131 \u00e7enesi buluntusunda ise ele\u015ftirmenler, daha fazla kemik olmaks\u0131z\u0131n, herhangi bir sonuca ula\u015fman\u0131n zor oldu\u011funu belirtiyorlar.<\/p>\n

\"\"
Kenya\u2019da bulunan 3,3 milyon \u00f6nceye tarihlendirilen ta\u015f alet, erken hominidlerin, Homo cinsinden \u00f6nce de alet kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

2015\u2019de paleoantropoloji alan\u0131nda, biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde anla\u015faca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ke\u015fif de ger\u00e7ekle\u015fti: Ta\u015f ara\u00e7 yap\u0131m\u0131n\u0131n Homo<\/em> cinsinden \u00f6nceki k\u00f6keni. Projenin y\u00f6neticisi, New York Stony Brook \u00dcniversitesi\u2019nden Sonia Harmand, Kenya\u2019da 3,3 milyon y\u0131l ya\u015f\u0131ndaki ta\u015f alet edavat\u0131n ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc. Lucy\u2019nin b\u00f6lgesinden Do\u011fu Afrika hominidlerinin, bu aletleri yapt\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131tlar a\u00e7\u0131k\u00e7a ortadayd\u0131. Harman\u2019\u0131n ke\u015ffini yay\u0131mlamas\u0131na dek, hi\u00e7bir ta\u015f ara\u00e7 2,6 milyon y\u0131ldan \u00f6nceye tarihlendirilmemi\u015fti.<\/p>\n

Daha fazla fosil ortaya \u00e7\u0131kt\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrecek. \u00d6rne\u011fin son g\u00fcnlerde, Cleveland Do\u011fa Tarihi M\u00fczesi\u2019nden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Lucy ile ayn\u0131 d\u00f6nemlerde ya\u015fayan, Australopithecus<\/em>\u2019un yeni bir t\u00fcr\u00fc olarak tan\u0131mlad\u0131klar\u0131 bir ke\u015fif yapt\u0131lar. Bulunacak yeni iskelet kal\u0131nt\u0131lar\u0131, s\u0131rlar\u0131n\u0131 if\u015fa ederek, k\u00e2\u015fiflerini pe\u015flerinden s\u00fcr\u00fcklemeye devam edecek.<\/p>\n

Bruce Bower \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

4) H\u00fccreler ya\u015flanma gizemiyle ilgili ipucu veriyor: Herkes ya\u015f\u0131n\u0131 ayn\u0131 oranda m\u0131 g\u00f6sterir?<\/strong><\/h3>\n

Duke \u00dcniversitesi\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, 38 ya\u015f\u0131ndaki yakla\u015f\u0131k bin ki\u015finin sa\u011fl\u0131k durumu analiz edildi. Bulgulara g\u00f6re kimi denekler bulundu\u011fu ya\u015ftan 10 y\u0131l kadar daha ya\u015fl\u0131 g\u00f6z\u00fck\u00fcrken kimileri ise daha gen\u00e7 g\u00f6steriyor. Biyolojik ya\u015f belirlenirken v\u00fccut kitle endeksi, kan bas\u0131nc\u0131, kolesterol gibi fakt\u00f6rler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131yor. Elde edilen sonu\u00e7lar\u0131n, \u201cBaz\u0131 insanlar 120 ya\u015f\u0131na kadar sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015farken baz\u0131lar\u0131 neden 70 ya\u015f\u0131na gelmeden \u00e7\u00f6k\u00fcyor?\u201d gibi merak uyand\u0131ransorularla ili\u015fkili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

\"\"
\u0130nsanlar ya\u015flar\u0131n\u0131 ayn\u0131 oranda g\u00f6stermeyebilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Son zamanda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar ilgin\u00e7 ipu\u00e7lar\u0131 ortaya koydu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re ya\u015flanman\u0131n temelinde, h\u00fccrelerdeki molek\u00fcler karma\u015fa yat\u0131yor olabilir. Farelerin karaci\u011feri ve beyinlerindeki protein pop\u00fclasyonlar\u0131n\u0131\u00e7al\u0131\u015fan, Biyolojik \u00c7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in \u00c7ocuk Felci Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden Martin Hetzer ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n raporuna g\u00f6re, uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc beyin proteinlerinin bulundu\u011fu h\u00fccre sistemleri zamanla zarar g\u00f6r\u00fcyor. \u201cProteinler, h\u00fccresel fonksiyonlarda temel rol oynar\u201d diyen Hetzer, \u201ckaraci\u011fer h\u00fccrelerinin aksine beyin h\u00fccreleri, hayvanlar\u0131n hayat\u0131 boyunca varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrece\u011fi proteinlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 proteinler, beyin h\u00fccreleri aras\u0131ndaki mesajla\u015fman\u0131n kontrol\u00fcnde g\u00f6rev al\u0131r; baz\u0131lar\u0131, h\u00fccrenin organize olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu proteinlerin bozulmas\u0131 ya\u015flanmada anahtar rol alabilir\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

Science<\/em> dergisinde yay\u0131mlanan bir makalede, ya\u015fl\u0131 ve gen\u00e7 deneklerden al\u0131nm\u0131\u015f di\u015f DNA \u00f6rnekleri incelendi. \u00c7al\u0131\u015fmaya g\u00f6reheterokromatin ad\u0131 verilen, gen\u00e7 ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 insanlarda DNA par\u00e7alar\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya paketlendi\u011fi yap\u0131lar, ya\u015fl\u0131larda o kadar da s\u0131k\u0131 paketlenmiyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar esas\u0131nda DNA paketlenmesindeki bu organizasyon bozuklu\u011funu erken ya\u015flanma bozuklu\u011fu olarak bilinen Werner sendromunu \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131. Genomun 3 boyutlu yap\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fim, proteinlerin kolayl\u0131kla\u00a0 DNA par\u00e7alar\u0131na eri\u015fmesine yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

DNA paketlenmesinin ve protein bozulmas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, temel s\u0131n\u0131rlar\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131yla da v\u00fccut ya\u015flanabilir. Beyindeki gen\u00e7 k\u00f6k h\u00fccreler b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde, yarars\u0131z proteinleri yavru h\u00fccrelere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek bir duvar olu\u015ftururlar (Yarars\u0131z h\u00fccreler, h\u00fccresel mekanizmay\u0131 kirletir. Bu, k\u00f6k h\u00fccrelerin yeni beyin h\u00fccresi \u00fcretmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan problemdir). Di\u011fer taraftan ya\u015fl\u0131 k\u00f6k h\u00fccreler gen\u00e7ler kadar d\u00fczenli de\u011fildir. Yine Science<\/em> dergisinde yay\u0131mlanan bir makaleye g\u00f6re, beyindeki ya\u015fl\u0131 k\u00f6k h\u00fccreler, y\u0131pranm\u0131\u015f endoplazmik retikulum duvarlar\u0131na sahiptir. Bu zay\u0131f duvarlar da h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesi s\u0131ras\u0131nda h\u00fccresel at\u0131klar\u0131n i\u00e7eri s\u0131zmas\u0131na engel olamaz ve b\u00f6ylece k\u00f6k h\u00fccrelerin \u00e7o\u011falma kabiliyeti s\u0131n\u0131rlan\u0131r.<\/p>\n

Bir ba\u015fka koruyucu duvar olan kan-beyin bariyeri de zamanla y\u0131pranabilir. Bu bariyer genellikle kandaki toksinlere kar\u015f\u0131 beyni korur. Ancak ya\u015fl\u0131 insanlar\u0131n MRI taramalar\u0131nda bariyerin ge\u00e7irgenli\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, hipokamp\u00fcs(\u00f6\u011frenme ve haf\u0131zayla ilgili k\u0131s\u0131m) civarlar\u0131nda s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi tespit edilmi\u015f vehasar\u0131n sebebi perisitlerin zarar g\u00f6rmesiyle ili\u015fkilendirilmi\u015ftir.<\/p>\n

Yine ya\u015fl\u0131 insanlarda, bariyer b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde farklar ortaya \u00e7\u0131kmakta. G\u00fcney Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden Berislav Zlokovic ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n Neuron<\/em> dergisinde yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 makaleye g\u00f6re,\u00f6\u011frenme ve haf\u0131za problemi \u00e7ekenlerdeki perisit hasar\u0131, ayn\u0131 ya\u015ftaki ba\u015fka bireylere oranla daha fazlad\u0131r. Beyin bariyerindeki bozulmalar, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re ileri ya\u015fta bili\u015fsel bozukluklara yol a\u00e7abilir.<\/p>\n

\"\"
Normal insandaki k\u00f6k h\u00fccrelerde (solda) DNA paketleri s\u0131k\u0131 bir demet halinde bulunuyor. Ama bu demetler, genetik olarak ya\u015f erken de\u011fi\u015ftirildi\u011finde (ok, sa\u011fda) h\u00fccre i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcyor ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f \u00e7ekirdeklere yol a\u00e7\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Sonu\u00e7 olarak, bilimciler ya\u015flanma gizeminin par\u00e7alar\u0131n\u0131 yava\u015f yava\u015f ayd\u0131nlat\u0131yor. Bu y\u0131l belirlenen molek\u00fcler olaylar \u00f6nceki ke\u015fiflerin -telomerin k\u0131salmas\u0131, kromozomlar\u0131n \u00fczerindeki koruyucu ba\u015fl\u0131klar vb.- \u00fczerine yenilerini koyarak ilerledi. Hen\u00fcz resim tamamlanm\u0131\u015f de\u011fil, \u201cSa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015flanma ile hastal\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l ay\u0131rt edebiliriz? \u00c7evresel ve genetik fakt\u00f6rlerin etkileri ne kadar?\u201d gibi b\u00fcy\u00fck sorular h\u00e2l\u00e2 cevap bekliyor.<\/p>\n

Hetzer\u2019e g\u00f6re bir sonraki b\u00fcy\u00fck s\u0131nav, h\u00fccresel de\u011fi\u015fimlerden hangilerinin yaln\u0131zca ya\u015flanman\u0131n i\u015fareti ve hangilerinin ya\u015fland\u0131r\u0131c\u0131 oldu\u011funu bulmak olacak. Bu detaylar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n, ya\u015flanma kar\u015f\u0131t\u0131 ila\u00e7lar\u0131n tasarlanmas\u0131na olanak tan\u0131yabilece\u011fini belirten Ulusal Ya\u015flanma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde Felipe Sierra, \u201c\u0130nsanlar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenmeye ve spor yapmaya te\u015fvik etmek pek i\u015fe yaram\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor; bir alternatife ihtiyac\u0131m\u0131z var\u201d diye ekliyor. G\u00fcn\u00fcn birinde t\u0131pk\u0131 kolesterol veya \u015feker hastal\u0131\u011f\u0131na yaz\u0131lanlar gibi, ya\u015flanmaya kar\u015f\u0131 yaz\u0131labilecek ila\u00e7lar geli\u015ftirilebilir.<\/p>\n

Meghan Rosen \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n

5) K\u00fcresel \u0131s\u0131nma h\u0131zla devam ediyor<\/strong><\/h3>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n 2015 raporlar\u0131na g\u00f6re, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine \u015f\u00fcpheyle yakla\u015fanlar\u0131n elini g\u00fc\u00e7lendiren k\u00fcresel \u0131s\u0131nmadaki duraklama, asl\u0131nda hi\u00e7 var olmad\u0131.<\/p>\n

1998\u2019de ony\u0131llard\u0131r artan \u0131s\u0131nman\u0131n azald\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131na var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, b\u00fcy\u00fck bir yaygara kopmu\u015ftu. O y\u0131ldan 2012\u2019ye dek D\u00fcnya\u2019n\u0131n ortalama y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131, 1951-2012 \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinden yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7te bir daha az artm\u0131\u015ft\u0131.Is\u0131nmadaki bu duraksamaya bir\u00e7ok bilimci taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klama aran\u0131rken, iklim \u015f\u00fcphecileri de i\u00e7ten i\u00e7te seviniyordu.<\/p>\n

\"\"
G\u00fcney Anktarktika Yar\u0131madas\u0131 h\u0131zla zay\u0131flarken, buzullar h\u0131zla denize kar\u0131\u015f\u0131yor. Yeni iklim ara\u015ft\u0131rmas\u0131, k\u00fcresel \u00e7evrede g\u00f6r\u00fclmedik, b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimleri g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Haziran ay\u0131nda Ulusal Okyanus ve Atmosfer Kurumu, aradaki bo\u015flu\u011fun sebebini buldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131. Baz\u0131 bilimcilerin \u00f6nerdi\u011fi gibi sebep r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n de\u011fi\u015fimi ya da ufak \u00e7apl\u0131 volkanik faaliyetler de\u011fildi. As\u0131l sebep s\u0131cakl\u0131k verilerindeki k\u00fc\u00e7\u00fck bo\u015fluklar ve sapmalar neticesinde olu\u015fan yapay bir dura\u011fanl\u0131kt\u0131; yani yava\u015flama hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015fti. Hatan\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n okyanus y\u00fczey s\u0131cakl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcmlerindeki y\u00f6ntem de\u011fi\u015fimleri oldu\u011fu bulundu.<\/p>\n

2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesindeki s\u0131cakl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcmleri, gemilerden kovalarla \u00e7ekilen sularla yap\u0131lmaktayd\u0131. Daha sonra motorlar\u0131 so\u011futmak i\u00e7in okyanustan pompalanan su kullan\u0131ld\u0131. Bug\u00fcn ise bilimsel \u015famand\u0131ralar kullan\u0131larak okyanus s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok daha hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmleri yap\u0131l\u0131yor. Neticede \u015famand\u0131ralar\u0131n ortalama s\u0131cakl\u0131k kay\u0131tlar\u0131na g\u00f6re hesaplanan okyanus s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131, gemi \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinden gelen okyanus s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndan 0,12 derece kadar y\u00fcksek \u00e7\u0131k\u0131yor. Y\u00f6ntem de\u011fi\u015ftik\u00e7e s\u0131cakl\u0131k okumalar\u0131 da de\u011fi\u015fti ve b\u00f6ylece okyanusun so\u011fudu\u011fuyla ilgili yanl\u0131\u015f bir kan\u0131 do\u011fmu\u015f oldu.<\/p>\n

Sapmalar d\u00fczeltilip yeni veriler de eklendikten sonra elde edilen sonu\u00e7lara g\u00f6re, D\u00fcnya\u2019n\u0131n 2000 ile 2014 aras\u0131ndaki ortalama y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 0,116 derece artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda kaydedilen art\u0131\u015fla uyum i\u00e7erisindedir.<\/p>\n

Sapmalar d\u00fczeltilmeden bile \u0131s\u0131nmadaki duraksaman\u0131nanlam ifade etmedi\u011fini s\u00f6yleyen iklimbilimci Bala Rajaratnam ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n, \u0130klim De\u011fi\u015fimi<\/em> dergisinde iddia ettikleri \u00fczere, oldu\u011fu san\u0131lan aral\u0131k do\u011fal de\u011fi\u015fkenlikle de a\u00e7\u0131klanabilirdi, ancak yine de uzun vadede genel e\u011filim de\u011fi\u015fmezdi.<\/p>\n

Paleoklimatolog Richard Zeebe, \u201cdo\u011faya \u015fu an yapt\u0131klar\u0131m\u0131z e\u015fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde\u201d diyor. D\u00fcnya atmosferindeki karbondioksit seviyesi milyon par\u00e7ac\u0131k ba\u015f\u0131na 400\u2019\u00fcn \u00fczerine \u00e7\u0131km\u0131\u015f durumda, ki bu gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en y\u00fcksek karbondioksit seviyesi.Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcmlerine g\u00f6re, neredeyse dura\u011fan durumdaki G\u00fcney Antartik Buzullar\u0131 erimeye ba\u015flad\u0131 ve k\u0131tan\u0131n en b\u00fcy\u00fck buz kabuklar\u0131ndan biri olan Larsen C. h\u0131zla par\u00e7alan\u0131yor. Okyanusun \u0131s\u0131nmas\u0131 ve buzullar\u0131n erimesi, 1993\u2019den beri her y\u0131l deniz seviyesini 80 mm y\u00fckseltiyor.<\/p>\n

Kuzey kutbu ise, \u00f6ng\u00f6r\u00fclere g\u00f6re ilk buzulsuz yaz\u0131n\u0131 2052\u2019de ya\u015fayacak (bu tarih daha \u00f6nce tahmin edilenden neredeyse 10 y\u0131l daha erken). Buna ek olarak h\u0131zl\u0131 \u0131s\u0131nman\u0131n sonucu olarak kuzey yar\u0131mk\u00fcre boyunca \u00f6l\u00fcmc\u00fcl \u0131s\u0131 dalgalar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kacak. 2100 y\u0131l\u0131nda Pasifik\u2019teki tayfun yo\u011funlu\u011fu y\u00fczde 14 oran\u0131nda artacak.<\/p>\n

De\u011fi\u015fimi yakalayabilmek i\u00e7in Zeebe ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, yakla\u015f\u0131k 56 milyon y\u0131l \u00f6nce karbondioksit seviyelerinin 1000 ppm de\u011ferinden 1700-2000 ppm\u2019ye \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman periyodunu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ekibin bulgular\u0131na g\u00f6re, d\u00f6nemdeki h\u0131zl\u0131 CO2<\/sub>(karbondioksit) art\u0131\u015f\u0131, havan\u0131n yakla\u015f\u0131k 5 derece \u0131s\u0131nmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Ancak bug\u00fcnk\u00fc CO2<\/sub> art\u0131\u015f\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labileceko d\u00f6nemde, D\u00fcnya y\u00fczeyinde buz tabakalar\u0131 kalmam\u0131\u015f ve ormanlar kutuplara kadar uzanm\u0131\u015ft\u0131.Zeebe ve ekibi, iklim sim\u00fclasyonlar\u0131 ve okyanus tortusu verileri kullanarak bahsi ge\u00e7en periyodun 4000 y\u0131l s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bu s\u00fcre zarf\u0131nda her y\u0131l 1,1 milyar ton karbon sal\u0131n\u0131m\u0131 oldu\u011funu hesaplad\u0131lar. Bu say\u0131 ise 2013\u2019teki fosil yak\u0131t kaynakl\u0131 karbon sal\u0131n\u0131m miktar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca onda biri kadar. Zeebe, \u201cModern iklim de\u011fi\u015fimine en yak\u0131n tarihsel rakip bu d\u00f6nemdir\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

\u0130klimin yan\u0131 s\u0131ra hava yollar\u0131 ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 da s\u0131cakl\u0131ktan etkilenecek. S\u0131cak daha so\u011fuk havaya nazaran daha az yo\u011fun oldu\u011fundan, gelecek birka\u00e7 on y\u0131l i\u00e7inde u\u00e7aklar\u0131n ta\u015f\u0131ma kapasiteleri azalacak.<\/p>\n

Thomas Sumner \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n

6) Bilim insanlar\u0131 yeniden \u00fcretilebilirlik problemini \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor<\/strong><\/h3>\n

Yinelenebilir olmayan deney sonu\u00e7lar\u0131, y\u0131llard\u0131r \u00f6zellikle sosyal bilimlerde, biliminsanlar\u0131 aras\u0131nda korkuya yol a\u00e7\u0131yor. 2015\u2019te konuyu inceleyen \u00e7e\u015fitli ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131, yeniden \u00fcretilebilirlik sorununun b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerine bir rapor haz\u0131rlad\u0131lar. Haberler iyi de\u011fildi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n A\u011fustos2015\u2019te bildirdi\u011fine g\u00f6re, 2008\u2019de \u00fc\u00e7 \u00f6nemli dergide yay\u0131mlanan 97 psikoloji deneyinden 35\u2019i yinelenebilir de\u011fil. Ekim\u2019de yay\u0131mlanan bir analizde, sunitinib kanser ilac\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00f6r k\u00fc\u00e7\u00fcltme kabiliyetinin ortalamadan y\u00fczde 45 daha fazla tahmin edildi\u011fi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Haziran\u2019da yay\u0131mlanan bir bildiride ise yaln\u0131zca ABD\u2019de tahminen y\u0131ll\u0131k 28 milyar dolar\u0131n, yeniden \u00fcretilebilir olmayan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara harcand\u0131\u011f\u0131 tespit edildi.<\/p>\n

Bu sorunda, yay\u0131n \u00e7\u0131karma bask\u0131s\u0131, bilgi ihmalleri ve h\u00fccre k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki kirlilik dahil olmak \u00fczere muhtemel \u00e7ok say\u0131da sebep var. Hatal\u0131 istatistikler de yeniden \u00fcretilebilirli\u011fi zorla\u015ft\u0131ran temel kaynaklardan biri ve \u00e7e\u015fitli \u00f6nemli bilimsel dergiler istatistiki analizin nas\u0131l y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi gerekti\u011fi \u00fczerine y\u00f6nergeler belirliyor. Genetikte ve di\u011fer alanlarda giderek b\u00fcy\u00fcyen veriler yeni zorluklar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor: Farkl\u0131 analitik y\u00f6ntemler \u00e7ok farkl\u0131 sonu\u00e7lara ula\u015ft\u0131rabilir ve \u00e7ok say\u0131da verinin b\u00fct\u00fcn\u00fc yinelenebilirli\u011fi zorla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

M\u00fckemmel yinelenebilirlik; insanlar, laboratuvar hayvanlar\u0131 ve h\u00fccreleri aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fkenlerin sonu\u00e7lar\u0131 etkiledi\u011fi biyoloji ve psikolojide hi\u00e7bir zaman m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Buna ra\u011fmen Science Exchange (\u201cBilim De\u011fi\u015ftoku\u015fu\u201d) ve \u201cA\u00e7\u0131k Bilim Merkezi\u2019nin dahil oldu\u011fu \u00e7e\u015fitli gruplar, bu konuda sorunlu ba\u015fl\u0131ca alanlar olan psikoloji ve kanser \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yinelenebilirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba sarf ediyor.<\/p>\n

Problemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda fikir birli\u011fi olmasa da, \u00f6neriler gen\u00e7 biliminsanlar\u0131n\u0131n e\u011fitiminin geli\u015ftirilmesini, yay\u0131mlanan makalelerdeki y\u00f6ntemlerin daha b\u00fct\u00fcnsel a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131 ve t\u00fcm veri ve \u00f6l\u00e7\u00fclerin tekrarlanan deneyler i\u00e7in kullan\u0131ma sunulmas\u0131n\u0131 i\u00e7eriyor.<\/p>\n

Tina Hesman Saey \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

7) Enceladus\u2019u kaplayan k\u00fcresel okyanus<\/strong><\/h3>\n

Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn ay\u0131 Enceladus\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sonuna yakla\u015fan NASA\u2019n\u0131n Cassini uzay arac\u0131, D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in bu ay\u0131n yeralt\u0131 okyanuslar\u0131n\u0131n harika bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olaca\u011f\u0131na dair kan\u0131tlar sunmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

2004\u2019den bu yana Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn y\u00f6r\u00fcngesinde olan Cassini, 20\u2019den fazla kez Enceladus\u2019\u0131n yan\u0131ndan ge\u00e7ti. Ancak yak\u0131n zamanda yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmler, bu uydunun buzdan kabu\u011funun alt\u0131n\u0131n bir yeralt\u0131 okyanusuyla kapl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Biliminsanlar\u0131 yakla\u015f\u0131k 10 y\u0131ld\u0131r, uydunun kuzey kutbunda g\u00f6r\u00fclen gayzerlere dayanarak bu ayda bir deniz olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Fakat \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin sonucu olarak varl\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan yeralt\u0131 okyanusu, d\u00fcnyad\u0131\u015f\u0131 mikroorganizmalar\u0131n ya\u015famas\u0131 i\u00e7in daha fazla alan anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n

\"\"
Enceladus\u2019un gayzerlerini besleyen yeralt\u0131 okyanusu, D\u00fcnya\u2019n\u0131n soda g\u00f6llerini an\u0131msat\u0131yor.NASA\u2019n\u0131n Cassini uzay arac\u0131, D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn ay\u0131n\u0131n harika bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olaca\u011f\u0131na dair kan\u0131tlar sunmaya ba\u015flad\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Y\u00fczey etraf\u0131nda \u00f6l\u00e7\u00fclen -200\u00b0 Celsius s\u0131cakl\u0131k ile Enceladus buz halinde. Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn uygulad\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle\u00e7ekimi kuvvetinden do\u011fan s\u00fcrt\u00fcnme bu yeralt\u0131 okyanusunu s\u0131v\u0131 halde tutmu\u015f olabilir. Hatta okyanusun en alt tabakadaki kayalarla bulu\u015ftu\u011fu yerde, s\u0131cakl\u0131k 90\u00b0 Celsius\u2019a kadar \u00e7\u0131kabilir. Bu, D\u00fcnya\u2019daki jeotermal kapl\u0131calarda bulunan kayalardaki silislerin \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcp s\u00fcte benzer bir s\u0131v\u0131 haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesi i\u00e7in gerekli \u0131s\u0131yla e\u015fde\u011fer. Bir ara\u015ft\u0131rma grubuna g\u00f6re, Cassini taraf\u0131ndan Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn halkalar\u0131ndan birinde ke\u015ffedilen k\u00fc\u00e7\u00fck silika par\u00e7ac\u0131klar\u0131, Enceladus\u2019un gayzerleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yeralt\u0131 okyanusundan gelmi\u015f olabilir.<\/p>\n

D\u00fcnya\u2019da kapl\u0131calar bakteri ve di\u011fer canl\u0131lara ev sahipli\u011fi yap\u0131yor; Enceladus\u2019\u0131n kimyas\u0131 da ya\u015fam i\u00e7in do\u011fru ko\u015fullar\u0131 sa\u011fl\u0131yor olabilir. Biliminsanlar\u0131, gayzerlerden al\u0131nan karbondioksit ve tuzlar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini kullanarak, okyanusun D\u00fcnya\u2019daki amonya\u011fa benzer \u015fekilde olduk\u00e7a alkali temelli oldu\u011funu hesaplad\u0131. Kaliforniya\u2019n\u0131n Mono G\u00f6l\u00fc gibi D\u00fcnya\u2019da bulunanalkali g\u00f6ller, biyolojik anlamda d\u00fcnyan\u0131n en \u00fcretken su ortamlar\u0131 aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Cassini Enceladus gayzerlerine en derin dal\u0131\u015f\u0131n\u0131 28 Ekim tarihinde yapt\u0131. Bulgular\u0131n\u0131n gelecek y\u0131llarda bilime b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131 \u00e2\u015fikar. Cassini\u2019ninEnceladus\u2019a yapaca\u011f\u0131 en son ziyaret ise 19 Aral\u0131k 2015\u2019de ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n

Alexandra Witze \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

8) Mikrop ke\u015fifleri, ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131 yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmeye k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131yor<\/strong><\/h3>\n

Arktik \u00e7amurda ke\u015ffedilen mikroplar, bir bakteriyi yutup karma\u015f\u0131k hayat formlar\u0131na yol a\u00e7an tekh\u00fccrelilerin yak\u0131n akrabalar\u0131 olabilir. Biyologlar, yakla\u015f\u0131k 1,8 milyar y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fen bu yutma olay\u0131n\u0131n, amiplerden zebralara kadar t\u00fcm \u00f6karyotlar\u0131n ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fi olan zarla sar\u0131l\u0131 karma\u015f\u0131k h\u00fccrelere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00e7\u00f6keltilerden elde ettikleri DNA\u2019lar\u0131n taranmas\u0131 ile Lokiarchaeota<\/em> ad\u0131n\u0131 verdikleri yeni mikrop filumunu ke\u015ffetti. Ger\u00e7ek bir h\u00fccre hi\u00e7 kimse taraf\u0131ndan tespit edilememi\u015f olsa da, yeni filum, bakterilerin karde\u015f grubu olan Arkealar ve modern \u00f6karyotlar\u0131n genleriyle benzerlik g\u00f6steriyor. Analizler, h\u00fccrelerin dinamik yap\u0131s\u0131n\u0131n uzun zaman \u00f6nce bakteri yutmu\u015f olabilece\u011fini g\u00f6sterdi\u011fine i\u015faret ediyor (Biyologlar bu birle\u015fmenin a\u011fa\u00e7 yap\u0131s\u0131yla de\u011fil, halkasal bir yap\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor). Daha sonra ne oldu\u011fu daha a\u00e7\u0131k, ama h\u00e2l\u00e2 gizemini de koruyor.<\/p>\n

\"\"
Yukar\u0131da g\u00f6sterilen eski b\u00f6l\u00fcnmeyi unut. Halka, \u00fc\u00e7 alanl\u0131 a\u011fac\u0131n aksine, bakteri ve arkelerin \u00f6karyotlar\u0131n do\u011fmas\u0131 i\u00e7in birle\u015fti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Vancover\u2019deki British Columbia \u00dcniversitesi\u2019nde erken \u00f6karyot tarihini \u00e7al\u0131\u015fan Patrick Keeling, \u201cMikrobiyal \u00f6karyot \u00e7e\u015fitlili\u011fi yeteri kadar ke\u015ffedilmi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u015fu anda bulmacan\u0131n eksik par\u00e7alar\u0131 var\u201d diyor. Fakat yeni bulgular, nesillerdir okullarda \u00e7ocuklara \u00f6\u011fretilen, ya\u015fam\u0131n eski \u00e7okh\u00fccreli, \u00f6nyarg\u0131l\u0131 a\u011fac\u0131n\u0131 yeniden \u015fekillendirdi.<\/p>\n

Bu y\u0131l, eski a\u011fac\u0131n \u00f6l\u00fcm ilan\u0131 olan ve \u00d6karyotik Mikrobiyoloji<\/em>dergisinde yay\u0131mlanan makalenin 10. y\u0131l\u0131. Eski kitaplar a\u011fa\u00e7ta \u00fc\u00e7 \u00e7okh\u00fccreli aileye (hayvanlar, bitkiler, mantarlar) b\u00f6l\u00fcnen bir tepe ve bu tepenin yan\u0131na Protista denen tekh\u00fccreli yarat\u0131klar\u0131n ailesinin oldu\u011fu bir kol \u00e7izerler. 1980\u2019den sonraki kitaplar ise, genetik alan\u0131ndaki yeni geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7okh\u00fccreli aileyi 5 ila 7 kola ay\u0131r\u0131p i\u00e7erisine genelde tekh\u00fccreli olan protistalardan koyarlar.<\/p>\n

Makalenin yazarlar\u0131ndan olan Saskatchewan \u00dcniversitesi\u2019nden Sina Adl \u201cYeni \u015fema olduk\u00e7a d\u00fczg\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor\u201d diyor. SAR, Amoebozoa, Archaeplastida, Excavata ve Opisthokonta (insanlar buraya aitler) isimlerinden olu\u015fan yeni s\u0131n\u0131fland\u0131rma, 22 May\u0131s\u2019ta g\u00f6r\u00fcc\u00fcye \u00e7\u0131kt\u0131. Bu isimler hen\u00fcz yerle\u015fmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n

Susan Milius \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

9) Kuantum acayipli\u011fi ger\u00e7ek!<\/strong><\/h3>\n

Baz\u0131 rahats\u0131z edici bo\u015fluklar, kuantum mekani\u011finin acayipli\u011fini inceleyen \u00e7ok \u00f6nemli bir testle tamamland\u0131. 2015\u2019te bildirilen deneyler, olaylar\u0131n uzay-zamanda birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olduklar\u0131 ilkesine dayanan yerelli\u011fi,kuantum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ihlal etti\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterdi. Kanada Waterloo\u2019daki Perimeter Teorik Fizik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden Matthew Leifer, \u201cBu bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131\u201d diyor.<\/p>\n

\"\"
Kuantum acayipli\u011fi \u00fczere yap\u0131lan bir testte, biliminsanlar\u0131 Delft Teknoloji \u00dcniversitesi kampus\u00fcnde dola\u015f\u0131k elektronlar\u0131 inceledi. Deney, kuantum mekani\u011finin sa\u011fduyuya ayk\u0131r\u0131 bir ilkesini do\u011frulad\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Deneyler, iki madeni paray\u0131 ayn\u0131 anda defalarca atacak bir kuantum e\u015fleniklik ger\u00e7ekle\u015ftirilerek yerelli\u011fi de\u011ferlendirmek i\u00e7in, John Bell taraf\u0131ndan 1964\u2019de \u00f6nerilen bir teste uyguland\u0131. E\u011fer yerellik mikroskobik d\u00fcnyaya uygulan\u0131rsa, bir madeni paran\u0131n tura gelmesi, di\u011fer madeni paran\u0131n hangi y\u00fcz\u00fcn\u00fcn gelece\u011fi konusunda bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcye yol a\u00e7maz. Bir madeni paran\u0131n gelen y\u00fcz\u00fcn\u00fcn di\u011ferleriyle ayn\u0131 olma s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir limit olacakt\u0131r. Fakat Bell, madeni paralar dola\u015f\u0131ksa -Einstein\u2019\u0131n \u201cuzaktan tuhaf bir eylem\u201d olarak s\u00f6z etti\u011fi gibi, yerel olmayan bir ba\u011flant\u0131 gizemine sahipse- bu limitin ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Bell testleri, madeni paralar\u0131 incelemek yerine, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n d\u00f6nme gibi \u00f6zelliklerinin \u00f6l\u00e7\u00fcmleri aras\u0131ndaki benzerlikleri ar\u0131yor. Onlarca Bell deneyinde yerelli\u011fin bozuldu\u011fu sonucuna ula\u015f\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, \u015f\u00fcpheci yakla\u015fanlar ikna olmu\u015f de\u011fildi. \u015eimdiye kadar dola\u015f\u0131k ve \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda temasa ge\u00e7me olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm par\u00e7ac\u0131k ikililerini \u00f6l\u00e7en ve duyargalar\u0131 yeterince etkili kullanan bir test yap\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

2015\u2019te, Avrupal\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bir \u00fcniversite kampus\u00fcn\u00fcn iki ayr\u0131 ucu aras\u0131nda (yakla\u015f\u0131k 1,3 km) elektronlarla bir deney ger\u00e7ekle\u015ftirdi. 18 g\u00fcn s\u00fcren denemelerde, ekip, elektronlar\u0131 245 kez dola\u015f\u0131k duruma getirebildi ve elektronlar\u0131n d\u00f6nmelerini her seferinde hatas\u0131z olarak \u00f6l\u00e7\u00fcmledi. Sonu\u00e7lar, yerellikle uyu\u015fmayan bir ili\u015fki oldu\u011funu g\u00f6sterdi.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fmay\u0131 takip eden, ka\u00e7amak noktas\u0131 olmayan iki testte, elektronlar yerine fotonlar \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc ve daha fazla dola\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131kla, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 sonuca ula\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Benzer \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u00fcr\u00fcyor: Bir ekip, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n hangi \u00f6zelliklerinin \u00f6l\u00e7\u00fclece\u011fine karar vermek \u00fczere, farkl\u0131 galaksilerden gelen \u0131\u015f\u0131klar\u0131 kullanarak yerellik etkisi ihtimalini ortadan kald\u0131rmak \u00fczere bir test planl\u0131yor.<\/p>\n

Andrew Grant \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

10) Ba\u015flang\u0131\u00e7ta epigenom vard\u0131!\u00a0<\/strong>Kimyasal modifikasyonlar DNA\u2019ya hayat veriyor<\/strong><\/h3>\n

On y\u0131ldan \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fen bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131yla, genetik\u00e7iler insan geneti\u011finin \u201ckullanma k\u0131lavuzu\u201dnu ortaya koymu\u015ftu. 2015\u2019de, kitab\u0131n 3D format\u0131nda film uyarlamas\u0131 yap\u0131ld\u0131: Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kimyasal modifikasyonlar\u0131n zaman i\u00e7erisinde statik DNA\u2019y\u0131 nas\u0131l katlad\u0131klar\u0131, s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131, gev\u015fettikleri ve bu modifikasyonlar\u0131n genlerin aktif olup olmamas\u0131n\u0131 nas\u0131l kontrol ettiklerini listelediler.<\/p>\n

\"\"
DNA ve histonlardaki kimyasal modifikasyonlar, genlerin geli\u015fim, sa\u011fl\u0131k ve hastal\u0131klar s\u0131ras\u0131ndaki etkinliklerine etki ediyor. 2015\u2019te biliminsanlar\u0131, insan DNA\u2019s\u0131nda \u00fcretilen bu gibi i\u015faretleri listeledi.<\/figcaption><\/figure>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Roadmap Epigenomics Project<\/em>\u2019de \u015eubat\u2019ta yay\u0131mlanan 20\u2019den fazla bilimsel makaleyle bulgular\u0131n\u0131 ilk kez a\u00e7\u0131klad\u0131.Bu, Holywood filmlerinde bile g\u00f6r\u00fclmemi\u015f b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir ba\u015far\u0131yd\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmada genomun \u201cy\u0131ld\u0131z\u201d oyuncular\u0131 olan genler \u00e7ok \u00f6nemsenmedi, bunun yerine epigenetik i\u015faretler denilen \u201cfig\u00fcran\u201dlara odaklan\u0131ld\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, 100\u2019den fazla tipteki insan h\u00fccresinde, DNA\u2019n\u0131n kendisindeki veya histon denilen proteinlerdeki kimyasal modifikasyonlar\u0131 listeledi. Bu b\u00fcy\u00fck \u00e7aba, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131yla ili\u015fkili olarak de\u011fi\u015fen genlerin, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n sand\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine beyindeki ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k h\u00fccrelerinde, sinir h\u00fccrelerinden daha aktif olduklar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Senaryodaki ba\u015fka bir \u201cters k\u00f6\u015fe\u201d ise \u015fu oldu: Genomun s\u0131k\u0131 paketli b\u00f6lgeleri kansere sebep olan mutasyonlara daha yatk\u0131nd\u0131.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, izleyicilerin her izleyi\u015flerinde yeni bir \u015fey fark ettikleri bir klasik sinema filminde oldu\u011fu gibi, bu projeden ve genomu 3 boyutlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme \u00e7abalar\u0131ndan elde ettikleri verileri kullanarak \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ke\u015fifler yapt\u0131.\u00a0 \u00d6rne\u011fin, obezitenin genetik aktar\u0131m\u0131na sebep olan ba\u015fl\u0131ca genler aras\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen FTO ad\u0131 verilen genin, ya\u011f \u00fcretimine etkisi olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131. Bunun yerine, gende gizlenmi\u015f bir genetik de\u011fi\u015fken v\u00fccudun ne tip ya\u011f \u00fcretece\u011fini belirliyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayn\u0131 zamanda, d\u00fczensiz DNA\u2019n\u0131n erken ya\u015flanmay\u0131 da tetikleyebilece\u011fini ke\u015ffetti.<\/p>\n

\u015e\u00fcphesiz bu ilk epigenom filmi, devam\u0131n\u0131 da tetikleyecek ve yeni her b\u00f6l\u00fcm insan biyolojisinin daha derin s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131p, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek i\u00e7in yeni yollar a\u00e7acak.<\/p>\n

Tina Hesman Saey \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

11) S\u00fcperiletkenlikte b\u00fcy\u00fck s\u0131\u00e7rama!\u00a0<\/strong>Hidrojen s\u00fclfit s\u00fcperiletkenlikte s\u0131cakl\u0131k rekoru k\u0131rd\u0131<\/strong><\/h3>\n
\"\"
Bu ortas\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f bak\u0131r-titanyum kaplama, maddeleri muazzam bir bas\u0131n\u00e7la ezen iki elmas i\u00e7eriyor. Bu aparattaki deneyler g\u00f6sterdi ki, bir hidrojens\u00fclf\u00fcr bile\u015fimi k\u0131smen y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda s\u00fcperiletken olabilir.<\/figcaption><\/figure>\n

20 y\u0131ll\u0131k bir bo\u015fluktan sonra s\u00fcperiletkenler yine \u0131s\u0131nmaya ba\u015fl\u0131yor.Hidrojens\u00fclf\u00fcr\u00fcn bir bile\u015fimi, 203o<\/sup> Kelvin\u2019de ve atmosfer bas\u0131nc\u0131n\u0131n bir milyon kat\u0131ndan fazla bas\u0131n\u00e7la s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndaelektri\u011fi diren\u00e7 g\u00f6stermeden iletebiliyor. Her ne kadar bu s\u0131cakl\u0131k -70o<\/sup> Celsius kadar so\u011fuk da olsa, \u00f6nceki rekor 164o<\/sup> Kelvin\u2019i ge\u00e7emedi\u011finden, s\u00fcperiletkenlik alan\u0131nda olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 bir ilerleme kaydedilmi\u015f oldu.<\/p>\n

Oda s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda sa\u011flanabilecek s\u00fcperiletkenlik, \u00e7ok dayan\u0131kl\u0131 enerji depolama cihazlar\u0131na, so\u011futmak i\u00e7in s\u0131v\u0131 helyum gerektirmeyen MRI (Manyetik Rezonans G\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme) makinelerine ve yeni nesil h\u0131zl\u0131 trenlere olanak tan\u0131r. Ancak y\u00fczy\u0131ldan fazla s\u00fcren yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda halen hangi bile\u015fimin buna olanak tan\u0131yabilece\u011fi bilinmiyor. Herhangi yeni bir s\u00fcperiletken, d\u00fcnyan\u0131n say\u0131l\u0131 laboratuvarlar\u0131nda sa\u011flanabilecek y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7larda \u00fcretilse bile, fizik\u00e7ilerin yeni materyaller ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131na yol a\u00e7abilir.<\/p>\n

\"\"
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu y\u0131l, bas\u0131n\u00e7 alt\u0131ndaki hidrojen s\u00fclf\u00fcr\u00fcn, 203 Kelvin\u2019e kadar (-70 \u00b0 Celsius) so\u011fuklukta bir s\u00fcperiletken oldu\u011funu bildirdi. \u015eimdi benzer materyalleri ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/figcaption><\/figure>\n

Max Plank Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden Mikhail Eremets ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, hidrojens\u00fclfitteki s\u00fcperiletkenli\u011fi ilk olarak Aral\u0131k 2014\u2019te raporlad\u0131. S\u00fclf\u00fcrhidrat olarak bilinen yan\u0131c\u0131 gaz\u0131 iki elmas aras\u0131nda ve \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131ran ekip, maddenin elektrik direncinin s\u0131f\u0131ra d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve s\u0131cakl\u0131k 190o<\/sup> Kelvin\u2019e \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda dahi s\u00fcperiletkenlik \u00f6zelli\u011finin devam etti\u011fini g\u00f6zlemledi.Bulgular ba\u015fta bilim camias\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lsa da, Eremets\u2019in tak\u0131m\u0131 alt\u0131 ay sonra bas\u0131n\u00e7lanm\u0131\u015f hidrojens\u00fclfitin manyetik alan\u0131 itmesini(Meissner etkisi) g\u00f6stererek tart\u0131\u015fmalar\u0131 sonland\u0131rd\u0131. Bu seferki \u00e7al\u0131\u015fmada ise s\u00fcperiletkenli\u011fin 203o<\/sup>Kelvinlere y\u00fckseldi\u011fi g\u00f6zlemlendi. Bu seviye 1994\u2019de g\u00f6zlemlenen bak\u0131r bile\u015fimli s\u00fcperiletkenlerden 40 derece daha y\u00fcksek.<\/p>\n

\u201cHik\u00e2ye do\u011fru y\u00f6nde ilerliyor\u201d diyen Brookhaven Ulusal Laboratuvar\u0131 yo\u011fun madde fizik\u00e7isi Ivan Bo\u017eovi\u0107, di\u011fer laboratuvarlar\u0131n hen\u00fcz Meissner etkisini onaylamad\u0131\u011f\u0131n\u0131,ancak Japon bir ekibin hidrojens\u00fclfit ile y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131kta s\u0131f\u0131r diren\u00e7 yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n

Eremets benzer bile\u015fimler \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyor. A\u011fustos 2015\u2019de s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f fosfinin 103o<\/sup> Kelvin\u2019de s\u00fcperiletken davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini raporlad\u0131lar. \u00c7ok daha karma\u015f\u0131k materyal bile\u015fimlerinin on y\u0131llard\u0131r \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131ndan sonra, fizik\u00e7iler hidrojenin basit bile\u015fimleriyle s\u00fcperiletkenlik gizemini \u00e7\u00f6zmeyi umuyor.<\/p>\n

Andrew Grant \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n

12) Alzheimer proteini insandan insana ge\u00e7ebiliyor mu?<\/strong><\/h3>\n

Bilimcilerin bu y\u0131lki raporlar\u0131na g\u00f6re, nadir kimi durumlarda, Alzheimer ile ili\u015fkili bir protein insandan insana ge\u00e7ebilir. E\u011fer bulgular do\u011fru ise, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n hastal\u0131\u011fa bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tamamen de\u011fi\u015ftirmeleri gerekecek. Londra Kolej \u00dcniversitesi\u2019nden John Collinge, \u201cSonu\u00e7lar son derece ilgin\u00e7\u201d diyor.<\/p>\n

Bilimciler bahsi ge\u00e7en amiloid-beta proteininin bula\u015f\u0131c\u0131 bir prion gibi davrand\u0131\u011f\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131na sahipti. Bu \u015fekilsiz protein, di\u011fer proteinlerin yanl\u0131\u015f katlanmas\u0131na sebep olarak h\u00fccreden h\u00fccreye yay\u0131l\u0131r. Collinge ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n Nature<\/em> dergisinde yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir makaleye g\u00f6re, 8 \u00f6l\u00fc beyine, kadavralardan elde edilen b\u00fcy\u00fcme hormonu enjekte edilmi\u015f ve beyinlerden d\u00f6rd\u00fcnde A-beta geli\u015fimi g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. A-beta geli\u015fimine, 36 ve 51\u00a0 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131ndaki g\u00f6rece gen\u00e7 insanlarda nadiren rastlan\u0131r. Bulgulara g\u00f6re geli\u015fimi do\u011furan etken, A-beta bula\u015fm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fcme hormonu olabilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7lara g\u00f6re prionlar, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131 ve bunun yan\u0131 s\u0131ra Parkinson ve Huntington gibi n\u00f6rodejeneratif hastal\u0131klarda rol al\u0131yor olabilir. Ancak baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re bulgular,bahsi ge\u00e7en hastal\u0131klar\u0131 prion kaynakl\u0131 olarak etiketlemek i\u00e7in hen\u00fcz yeterli olgunlu\u011fa ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Deli dana, kuru(beyin yeme rit\u00fcelleri s\u0131ras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r) ve Creutzfeldt-Jakob hastal\u0131klar\u0131 gibi prion hastal\u0131klar\u0131 bula\u015fma riski ta\u015f\u0131r. Fakat Alzheimer veya di\u011fer n\u00f6rodejeneratif bozukluklar\u0131n bula\u015ft\u0131\u011f\u0131na dair hi\u00e7bir kan\u0131t olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda t\u00fcm bilimciler hemfikirdir. N\u00f6rodejeneratif hastal\u0131klar\u0131 prion-benzeri hastal\u0131klar olarak ele almak, hastal\u0131klar\u0131 durdurmak veya engellemek i\u00e7in yeni bir yol ortaya koyabilir. Proteinleri bozulmadan \u00f6nce ortadan kald\u0131rmak gibi y\u00f6ntemler, n\u00f6ral y\u0131k\u0131mlar\u0131 engellemenin bir yolu olabilir.<\/p>\n

Laura Sanders \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n

13) Mars\u2019ta su oldu\u011funa dair \u015fimdilik en iyi kan\u0131t!<\/strong><\/h3>\n

Mars\u2019ta su var! Evet, tekrarl\u0131yoruz. K\u0131z\u0131l Gezegen \u00fczerindeki, sulu tuz minerallerinin Mars y\u00f6r\u00fcnge k\u00e2\u015fifince fark edildi\u011fi, NASA taraf\u0131ndan y\u0131l\u0131n Mars ke\u015ffi olarak yayg\u0131n bir bi\u00e7imde duyurulmu\u015ftu. Tuzlu damarlar, Mars mevsimleriyle uzayan ve daralan\u00a0 koyu yama\u00e7 izleri olarak ayn\u0131 b\u00f6lgede g\u00f6r\u00fcn\u00fcrle\u015fiyordu. Biliminsanlar\u0131 tuzlu suyun olas\u0131l\u0131kla dik yama\u00e7lardan s\u0131zd\u0131\u011f\u0131 sonucuna vard\u0131lar. Mars\u2019ta su olabilece\u011fi ge\u00e7mi\u015fte bir\u00e7ok kez bildirilmi\u015fti. Tuzlu su buluntusu, bug\u00fcn gezegenin y\u00fczeyinde akmakta olan su i\u00e7in \u015fimdilik en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 kan\u0131t. Ve s\u0131v\u0131 su, tuzlulu\u011funa ra\u011fmen, Mars\u2019ta ya\u015fam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair heyecan verici bir \u00e7\u0131kar\u0131m da sunuyor.<\/p>\n

\"\"
Mevsimsel su ak\u0131mlar\u0131, Hale Kraterinin bilgisayar taraf\u0131ndan olu\u015fturulan bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, Mars yama\u00e7lar\u0131nda koyu damarlar yaratabilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Mars\u2019ta ya\u015fan\u0131labilirlik i\u00e7in kimyasal kan\u0131t, hem ge\u00e7mi\u015fte hem de \u015fimdi, ba\u015fka yerlerde de birikmi\u015f durumda. 2012\u2019den bu yana gezegeni boydan boya dola\u015fan gezici ara\u00e7 Curiosity, yery\u00fcz\u00fcnde biyolojik molek\u00fclleri olu\u015fturmak i\u00e7in kullan\u0131lan nitrojenin bir formunu, Mars kayalar\u0131nda tespit etti. Asteroit etkisiyle olu\u015fmu\u015f bir patlamayla uzaya sa\u00e7\u0131lan alt\u0131 tane Mars g\u00f6kta\u015f\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalar, d\u00fcnyadaki mikroplar i\u00e7in bir besin kayna\u011f\u0131 olarak hizmet eden metan\u0131 i\u00e7erdiklerinin anla\u015f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

Mars\u2019ta ya\u015fam ger\u00e7ekten var m\u0131 ya da daha \u00f6nce hi\u00e7 oldu mu? Bu sorular\u0131 hi\u00e7 de\u011filse 2020\u2019yi bekleyerek yan\u0131tlayabiliriz. NASA 2020\u2019de f\u0131rlatmay\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131 gezici bir ara\u00e7 ile, eninde sonunda D\u00fcnya\u2019ya analiz edilmesi i\u00e7in u\u00e7urarak geri yollayaca\u011f\u0131 kayalar\u0131 toplayacak ve depolayacak. Bu arada biliminsanlar\u0131, Mars i\u00e7in taze fikirleri g\u00f6klerde ar\u0131yor. Mars g\u00f6kleri boyunca u\u00e7an Maven adl\u0131 uzay arac\u0131, k\u0131zaran bir tan vakti ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 toz bulutlar\u0131n\u0131 tespit etti. Ve Mars\u2019\u0131n atmosferinin, ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc G\u00fcne\u015f f\u0131rt\u0131nalar\u0131yla a\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, daha \u00f6ncekilerden daha b\u00fcy\u00fck bir hassasiyetle \u00f6l\u00e7t\u00fc. Bu s\u00fcre\u00e7, milyarlarca y\u0131l boyunca,\u00a0 K\u0131z\u0131l Gezegen\u2019in atmosferinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kaybetmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Alexandra Witze<\/strong> \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

14) Pasifik Levhas\u0131 kaygan tabaka \u00fczerinde yer de\u011fi\u015ftiriyor<\/strong><\/h3>\n

2015\u2019te bir grup jeolog, 6000 kilogram dinamitle ve yere kulak vererek levha tektoni\u011fi hakk\u0131ndaki bilgileri sarst\u0131.Yeni Zelanda\u2019da iki gece boyunca yerle\u015ftirilen dinamitlerin patlamalar\u0131ndan kaynaklanan titre\u015fimler, jeologlara ilk kez bir tektonik levhan\u0131n alt y\u00fcz\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fclmesi imk\u00e2n\u0131n\u0131 verdi. \u00c7al\u0131\u015fma, Pasifik Levhas\u0131\u2019n\u0131n kaymas\u0131na sebep olan, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn 100 km alt\u0131ndaki ve 10 km kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki k\u0131smen eriyik kayalardan olu\u015fan alt tabakay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden jeofizik\u00e7i Simon Klemperer, bulgular\u0131n dikkate de\u011fer oldu\u011funu belirtiyor: \u201cBu levhalar\u0131n nas\u0131l hareket etti\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131, 50 y\u0131ld\u0131r levha tektoni\u011finin belirlenmesine engel olan bilgilerden biriydi.\u201d<\/p>\n

\"\"
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, D\u00fcnya\u2019n\u0131n derin yeralt\u0131n\u0131n nas\u0131l hareket etti\u011fi \u00fczerine farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler sebebiyle, okyanus zeminindeki titre\u015fimlerle ilgili veri toplamak i\u00e7in Yeni Zelanda a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 al\u0131c\u0131larla tar\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Tabaka, buz pateninde b\u0131\u00e7a\u011f\u0131n alt\u0131nda olu\u015fan erimi\u015f suyun yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, levhan\u0131n mukavemetini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcp kayganla\u015ft\u0131rmaya yeten tahminen y\u00fczde 2 eriyik kaya i\u00e7eriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu tabaka, levha ile manto aras\u0131nda bulunuyor ve bir bariyer olu\u015fturuyor.\u00a0 \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n y\u00f6neticisi, Yeni Zelanda\u2019daki Wellington Victoria \u00dcniversitesi\u2019nden Tim Stern, bu ayr\u0131m\u0131n manto tabakas\u0131ndaki ak\u0131\u015fkan malzemenin levha tektoni\u011fini harekete ge\u00e7irdi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc sorgulatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Bunun yerine, muhtemelen \u00e7\u00f6k\u00fck levhan\u0131n \u00e7ekmesi gibi tektonik levhan\u0131n kenarlar\u0131nda olu\u015fan kuvvetler D\u00fcnya\u2019n\u0131n y\u00fczeyindeki kaya plakalar\u0131n\u0131 hareket ettiriyor.<\/p>\n

\"\"
Pasifik Levhas\u0131n\u0131 mantodan ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclen k\u0131smen eriyik tabaka (k\u0131rm\u0131z\u0131),levhan\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir kuvvetle kaymas\u0131na sebep oluyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, di\u011fer tektonik levhalar\u0131n alt\u0131nda da benzer yap\u0131lar olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eubat\u2019ta, Halifax Nova Scotia Enerji Departman\u0131\u2019nda yerbilimci Fraser Keppie,\u00a0 200 milyon y\u0131l \u00f6nce Pangaea s\u00fcper k\u0131tas\u0131n\u0131 ay\u0131ran\u0131n b\u00f6yle bir yanlamas\u0131na kuvvet oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc. Daha \u00f6nceki a\u00e7\u0131klamalar, s\u00fcper k\u0131tay\u0131 mantodan y\u00fckselen magma s\u00fctunlar\u0131n\u0131n ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 fikrine dayan\u0131yordu. Bunun yerine Keppie, Hint Okyanusu\u2019ndaki k\u00fc\u00e7\u00fclmenin habercisi olarak, Pangaea\u2019n\u0131n iki taraftan \u00e7ekilerek Afrika ve Kuzey Amerika\u2019ya ayr\u0131lmak \u00fczere koptu\u011funu iddia ediyor.<\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz Mart ve Nisan\u2019da Atlas Okyanusu\u2019nda \u00e7al\u0131\u015fan ba\u015fka bir ekip suya ve okyanus kabu\u011funa titre\u015fimler g\u00f6nderen hava toplar\u0131 ate\u015fledi. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, kaygan tabakalar\u0131n tektonik levhalar\u0131n alt\u0131nda yayg\u0131n oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kard\u0131 ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n aya\u011f\u0131m\u0131z\u0131n alt\u0131nda nas\u0131l hareket etti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n

Thomas Sumner \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

15) Kanser geneti\u011fi geli\u015fiyor<\/strong><\/h3>\n

Ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f genomlar kansere kar\u015f\u0131 yeni ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir silah olarak sunuluyor. Fakat hastal\u0131k ile mutasyonlar aras\u0131nda ba\u011f kurmak amac\u0131yla analiz edilen \u00e7e\u015fitli dokulardan gelen bulgulara g\u00f6re, genetik ba\u015fkala\u015fmalar ayn\u0131 \u015fekilde hedef al\u0131nmamal\u0131. \u201cGenetik, onkolojiyi iyi y\u00f6nde de\u011fi\u015ftiriyor\u201d diyen klinik genetik uzman\u0131 Benjamin Kipp, \u201cancak a\u015f\u0131r\u0131 yorumlama da hastaya zarar verebilir\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

T\u00fcm\u00f6rlerin genetik profilleri, kanser te\u015fhisi ve tedavi planlamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f f\u0131rsatlar yarat\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, KRAS geni mutasyonlu ba\u011f\u0131rsak kanseri, cetuximab ila\u00e7 tedavisine cevap vermez; cilt kanserinde vemurafenibin i\u015fe yaramas\u0131 i\u00e7in, melanomlardaki mutasyonun BRAF geninde etkili olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

Fakat onkolog Victor Veculescu, bu t\u00fcr genetik testler ayn\u0131 hastan\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 h\u00fccreleriyle de yap\u0131lmazsa, yanl\u0131\u015f yarg\u0131lara var\u0131labilece\u011fini belirtiyor. 800 kanserli hastan\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 doku \u00f6rneklerini ve kanserli h\u00fccrelerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran Veculescu, t\u00fcm\u00f6rl\u00fc h\u00fccrelerde meydana gelen mutasyonlar\u0131n yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7te birinin sa\u011fl\u0131kl\u0131h\u00fccrelerde de g\u00f6zlemlendi\u011fini ortaya koydu. S\u00f6z\u00fc edilen mutasyonlar kanserle ilgilisi olmayan, muhtemelen zarars\u0131z mutasyonlardan ibaret. \u201cSa\u011fl\u0131kl\u0131 dokular\u0131n analiz edilmesiyle t\u00fcm\u00f6rde bulunan mutasyonlar\u0131n kal\u0131t\u0131msal olup olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131labilir\u201d diyen Velculescu, bu ayr\u0131m\u0131n, hastan\u0131n ailesinin genetik dan\u0131\u015fmanl\u0131k al\u0131p almama karar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n

Ancak problem daha da karma\u015f\u0131k: Kanserle ilgili oldu\u011fu belirlenen mutasyonlar bile her zaman kendini kanser olarak g\u00f6stermeyebilir. May\u0131s ay\u0131nda g\u00f6z kapa\u011f\u0131 derisi \u00fczerinde yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re, \u00e7ok say\u0131da kanserle ba\u011flant\u0131l\u0131 mutasyonun normal oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

T\u00fcm\u00f6rlerin genetik s\u0131namalar\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131k\u00e7a, hastal\u0131k hakk\u0131nda daha fazla bilgi sahibi olaca\u011f\u0131z. Onkolog Sameek Roychowdhury, \u201cKansere bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz ve \u015fimdiye dek elde ettiklerimiz buzda\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnen k\u0131sm\u0131\u201d diyor.<\/p>\n

Rachel Ehrenberg \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

16) \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131da pentakuarklar olu\u015fturdu!<\/strong><\/h3>\n
\"\"
B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131\u2019ndaki bir \u00e7al\u0131\u015fma ekibi, 26.000 bozunmay\u0131 analiz ettikten sonra, g\u00f6rselde canland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, be\u015f kuark bile\u015fiminden olu\u015fan par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7in kan\u0131tlar\u0131n\u0131 bildirdi.<\/figcaption><\/figure>\n

2015\u2019de ke\u015ffedilen \u00e7ekici atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131nda iki kuark be\u015flisi bulunuyor. Yak\u0131n zamana kadar\u00a0 maddenin temel birimlerinden biri olan kuarklar\u0131n, n\u00f6tron ve proton gibi par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in yaln\u0131zca \u00fc\u00e7l\u00fc ya da bazen ikili k\u00fcmelenmeler yapt\u0131\u011f\u0131 biliniyordu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131\u2019nda (LHC), esas\u0131nda lambda denilen ba\u015fka bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bozunumu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, pentakuark par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131 tespit ettiler. Bozunumun yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 12\u2019si, yaln\u0131zca be\u015fli kuark kompozisyonuyla a\u00e7\u0131klanabilecek \u00f6zellikte par\u00e7ac\u0131klar \u00fcretmi\u015fti. Fizik\u00e7iler, bu ke\u015ffin, y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri pentakuarklar\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcne dair birka\u00e7 bildirim i\u00e7inde en inand\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor ve teorik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n b\u00fcy\u00fck gruplar i\u00e7indeki kuark k\u00fcmelenmelerini destekledi\u011fini ekliyorlar. Bu yeni par\u00e7ac\u0131k, fizik\u00e7ilerin atom \u00e7ekirde\u011fini bir arada tutan g\u00fc\u00e7l\u00fc n\u00fckleer kuvvetleri daha iyi anlamas\u0131na yard\u0131m edecek.<\/p>\n

Andrew Grant \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

17) Navigasyonu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan \u201ch\u0131z h\u00fccreleri\u201d<\/strong><\/h3>\n

Beynin derinliklerinde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f h\u00fccresel takometreler farelerin h\u0131z\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7er. 2015\u2019deNature<\/em>\u2019da duyurulan bu h\u0131z h\u00fccreleri, beynin d\u00fcnyay\u0131 i\u00e7sel olarak nas\u0131l haritaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda bilimin ihtiyac\u0131 olan eksik bir par\u00e7ayd\u0131.<\/p>\n

\"\"
H\u0131z h\u00fccrelerinin ate\u015flenme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 (renkli \u00e7izgiler) kapal\u0131 bir alanda bir farenin ne kadar h\u0131zl\u0131 yer de\u011fi\u015ftirdi\u011fini(gri \u00e7izgiler) g\u00f6sterdi.<\/figcaption><\/figure>\n

Makalenin yazarlar\u0131ndan, Trondheim\u2019daki Norve\u00e7 Bilim ve Teknoloji \u00dcniversitesi\u2019nden Edvard ve May-Britt Moser bu h\u00fccrelere olduk\u00e7a a\u015finalar. Moser \u00e7ifti, hayvanlar\u0131n uzayda yer tespitine yard\u0131mc\u0131 olan, \u015febeke h\u00fccreleri denilen \u00f6zelle\u015fmi\u015f yer bulucular\u0131n ke\u015ffiyle Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019ne lay\u0131k g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015flerdi. \u015eebeke h\u00fccreleri yer tespiti s\u0131ras\u0131nda hayvan\u0131n ne kadar h\u0131zl\u0131 gitti\u011fi bilgisine de ihtiya\u00e7 duyar.<\/p>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, bir grup sinir h\u00fccrelerinin ate\u015fleme s\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131n hareket halindeki farenin h\u0131z\u0131yla de\u011fi\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu h\u0131z h\u00fccreleri, beynin yer bulmada \u00f6nemli bir b\u00f6lgesinde \u015febeke h\u00fccreleriyle birlikte g\u00f6zlemlendi.<\/p>\n

\u015eebeke h\u00fccrelerinin de farkl\u0131 g\u00f6revleri oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Mek\u00e2nsal tespitin \u00f6tesinde, bu h\u00fccrelerin zaman ve h\u0131z\u0131 da haritaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 farelerde g\u00f6zlemlendi. \u0130nsanlar\u0131n navigasyon sistemleri de ayn\u0131 mekanizmayla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan, \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fcten biliminsanlar\u0131 insanlarda da bu h\u00fccrelerin var olmas\u0131n\u0131 olas\u0131 g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n

Laura Sanders \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

18) Yapay ayd\u0131nlatma vah\u015fi ya\u015fam\u0131 tehdit ediyor<\/strong><\/h3>\n

Yapay \u0131\u015f\u0131klar\u0131n vah\u015fi hayvanlarda yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 karma\u015fa su\u00e7lar\u0131n\u0131n aras\u0131na, \u00f6l\u00fcmden ka\u00e7ma, annelik ve kur yapmay\u0131 da ekleyebiliriz.Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu sene normalde dikkatli olan g\u00fcvelerin bu yetene\u011fini \u015fehir \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n k\u00f6reltti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. LED ayd\u0131nlatmaya bo\u011fulan u\u00e7makta olan g\u00fcvelerin y\u0131rt\u0131c\u0131 bir yaras\u0131n\u0131n sesini duydu\u011funda normalde yapt\u0131\u011f\u0131 spiral dal\u0131\u015f\u0131 yapmas\u0131 daha az olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Biliminsanlar\u0131 bu y\u0131l i\u00e7erisinde, yapay \u0131\u015f\u0131klar\u0131n b\u00f6ceklerin ve bir\u00e7ok hayvan\u0131n do\u011fal ritmini bozdu\u011funu g\u00f6sterdi. Avustralya deniz \u00fcss\u00fcnde bulunan Tammar kangurular\u0131 geceleri do\u011fadaki kangurulardan 10 kat daha fazla \u0131\u015f\u0131\u011fa maruz kal\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Yapay ayd\u0131nlatma, di\u015fi lahana g\u00fcvelerinin yan\u0131ltarak seks feromonu \u00fcretimini azaltmas\u0131na y\u00f6neltiyor. Bunun yerine \u00fcrettikleri yeni kar\u0131\u015f\u0131m, olas\u0131 e\u015flerini \u00e7ekmek yerine itmeye y\u00f6nelik bir koku yay\u0131yor.Partnerler uyum i\u00e7inde e\u015fle\u015fseler bile, bu sefer de zamanlama sorunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n

A\u015f\u0131r\u0131 ayd\u0131nlatma Tammar kangurular\u0131n\u0131n sezonsal g\u00fcn uzunlu\u011fu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesi i\u00e7in ald\u0131klar\u0131 ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da deforme ediyor. Fazla \u0131\u015f\u0131kland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Avustralya deniz \u00fcss\u00fcnde bulunan kangurular\u0131n \u00e7o\u011fu ge\u00e7 \u00e7iftle\u015fiyor ve bu gecikmi\u015f anneler do\u011fumlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fece\u011fien iyi zaman\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131yorlar. Do\u011fan yavrular\u0131n\u0131n s\u00fct ihtiyac\u0131n\u0131, kurumaya ba\u015flayan bitkiler sebebiyle besinsizlikten kar\u015f\u0131layam\u0131yorlar.<\/p>\n

Bu b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131 \u015fu ana kadar sadece karasal hayvanlarda g\u00f6zlemlendi. Ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yapay ayd\u0131nlatman\u0131n deniz hayvanlar\u0131 \u00fczerindeki etkisinin de ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in fark\u0131ndal\u0131k yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Susan Milius \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

19) Bifenol A\u2019n\u0131n (BPA) alternatifleri de tehlikesiz de\u011fil<\/strong><\/h3>\n

BPA\u2019n\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131lan bir alternatifinin, en az\u0131ndan denek hayvanlar\u0131 \u00fczerinde g\u00f6r\u00fclen etkilerinin, insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar tehlikesiz olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Baz\u0131 plastiklerde, di\u015f dolgu malzemelerinde ve yazarkasa fi\u015flerinde bulunan BPA\u2019n\u0131n hormonal etkileri \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar artt\u0131k\u00e7a, t\u00fcketiciler BPA i\u00e7ermeyen \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6neldi. Fakat en az\u0131ndan BPA yerine kullan\u0131lan alternatiflerden Bifenol S\u2019nin (BPS)de fizyolojide ve v\u00fccut geli\u015fiminde birtak\u0131m de\u011fi\u015fiklikleri tetikledi\u011fi kan\u0131tland\u0131.<\/p>\n

\"\"
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00fcr\u00fcnlerdeki BPA\u2019l\u0131 zehirli bile\u015fikleri temizlemek \u00fczere yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, \u00fcreticilerin kulland\u0131\u011f\u0131 alternatif kimyasallar\u0131n da daha az zehirli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etti.<\/figcaption><\/figure>\n

2015\u2019te yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, BPS\u2019nin farelerde kalp at\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve bozdu\u011fu bulundu. Ba\u015fka bir raporda ise, bal\u0131klar\u0131n beyin geli\u015fimini ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 olumsuz etkiledi\u011fi a\u00e7\u0131kland\u0131.<\/p>\n

\u0130nsanlar \u00fczerindeki etkileri hen\u00fcz \u00e7ok a\u00e7\u0131k de\u011fil, ancak ma\u011faza kasiyerlerinin vardiyalar\u0131ndan sonra idrarlar\u0131nda daha fazla BPS att\u0131klar\u0131 tespit edildi.\u00a0 Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayn\u0131 zamanda, kasiyerlerin kanlar\u0131nda ve yayg\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrtecek bi\u00e7imde ba\u015fka insanlar\u0131n idrarlar\u0131nda, yap\u0131sal olarak benzer izoprooksidant fenil s\u00fclfon(BPSIP) bile\u015fi\u011fine rastlad\u0131lar.<\/p>\n

Janet Raloff \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

20) \u0130nsanlarla k\u00f6peklerin ili\u015fkisinin ba\u015flang\u0131c\u0131na dair yeni bulgular<\/strong><\/h3>\n

\u0130nsan-k\u00f6pek dostlu\u011fu herkesin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden daha \u00f6ncesine dayan\u0131yor olabilir.<\/p>\n

2015 May\u0131s\u2019\u0131nda bir kurda ait 35.000 ya\u015f\u0131ndaki kaburga kemi\u011fiyle yap\u0131lan genetik inceleme, k\u00f6peklerle kurtlar\u0131n muhtemelen 27.000 ile 40.000 y\u0131l \u00f6ncesinde birbirlerinden ayr\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Yeni kan\u0131t, k\u00f6peklerin evcille\u015ftirilmesinin tahmin edilenden \u00e7ok daha \u00f6nceye, yakla\u015f\u0131k olarak Neandertal<\/em>lerin soyunun t\u00fckendi\u011fi d\u00f6neme dayan\u0131yor olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131yor. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n y\u00f6neticisi, Harvard T\u0131p Okulu\u2019ndan genetik\u00e7i Pontus Skoglund, \u201c\u00d6te yandan k\u00f6pek neslinin bu ilk \u00fcyeleri hen\u00fcz uysalla\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f ve insanlarla birlikte ya\u015fam\u0131yor olabilir\u201d diyor.<\/p>\n

Cornell \u00dcniversitesi\u2019nden Laura Shannon ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n Ekim 2015\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, k\u00f6pe\u011fin evcille\u015fmesinin muhtemelen bug\u00fcnk\u00fc Nepal ve Mo\u011folistan\u2019da ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi belirtiliyor. 185.805 genetik i\u015faretin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir analiz, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Orta Asya\u2019daki k\u00f6pek t\u00fcr\u00fc \u00e7e\u015fitlili\u011finin d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer yerlerinden daha fazla oldu\u011funu da g\u00f6steriyor. K\u00f6pe\u011fin ilk evcille\u015ftirildi\u011fi yer olarak daha \u00f6nce, Ortado\u011fu, Avrupa, Kuzey Afrika ve Sibirya \u00f6neriliyordu.<\/p>\n

Chris Samoray \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

21) K\u0131z\u0131lderililer Kennewick soyundan<\/strong><\/h3>\n
\"\"
Biliminsanlar\u0131, ke\u015ffinden yakla\u015f\u0131k 20 sene sonra Kennewick adam\u0131n\u0131n genetik analizini yapt\u0131. Kafatas\u0131 Polinezyal\u0131lara benzese de, DNA\u2019s\u0131 K\u0131z\u0131lderililerle bir ba\u011f oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Washington\u2019da 8500 y\u0131ll\u0131k iskeleti bulundu\u011funda bir\u00e7ok tat\u0131\u015fmaya yol a\u00e7an Kennewick adam\u0131n\u0131n, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz K\u0131z\u0131lderililerinin atas\u0131 oldu\u011funu belirtti. \u0130skelet 1996\u2019da ke\u015ffedildi\u011finden beri, K\u0131z\u0131lderili kabileleri Kennewick adam\u0131na sahip \u00e7\u0131kt\u0131 ve geleneksel t\u00f6renlerle defnetmek i\u00e7in kemiklerinin onlara teslim edilmesini istediler. Ancak baz\u0131 biliminsanlar\u0131 kafatas\u0131n\u0131n \u015fekline bakarak, yerli Polinezya halk\u0131 yada yerli bir Japon grubu olan Ainulara benzedi\u011fini savundular.<\/p>\n

Kopenhag \u00dcniversitesi\u2019nden Morten Rasmussen ve meslekta\u015flar\u0131 Kennewick adam\u0131n\u0131n iskeletinden DNA ald\u0131lar ve ilk kez analiz ettiler. Ve Kennewick adam\u0131n\u0131n ABD\u2019nin kuzeyinde ya\u015fayan K\u0131z\u0131lderililere di\u011fer t\u00fcm halklardan daha \u00e7ok benzedi\u011fini buldular. Daha \u00f6nce 2004\u2019te Kennewick adam\u0131n\u0131 g\u00f6mmek i\u00e7in ba\u015flatt\u0131klar\u0131 davay\u0131 kaybeden 4 kabileden birinden olan iki ki\u015fi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz DNA\u2019s\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilmek i\u00e7in kan ba\u011f\u0131\u015f\u0131nda bulundu. S\u0131radaki i\u015f ise Kennewick adam\u0131n\u0131n en \u00e7ok hangi kabileye benzedi\u011fini bulmak.<\/p>\n

Bruce Bower \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

22)Bakterilerin \u015fans eseri \u00f6lmesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 yan\u0131ltt\u0131<\/strong><\/h3>\n

Binlerce nesildir laboratuvar deneyinde dikkatlice kontrol edilerek geli\u015fen bakteri, bu y\u0131l bir evrim dersi verdi: Hayatta kalmak yaln\u0131zca g\u00fc\u00e7l\u00fc olmaya de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u015fansa ba\u011fl\u0131.<\/p>\n

\"\"
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00f6nceleri uzun s\u00fcren evrimle\u015fme deneyinde, t\u00fcpteki bakterilerin \u00f6lme sebebinin en g\u00fc\u00e7l\u00fc olan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi ilkesi oldu\u011funa inan\u0131yordu. Bu y\u0131l bakteri \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn daha \u00e7ok \u201ckazara\u201d oldu\u011funu ke\u015ffettiler.<\/figcaption><\/figure>\n

Michigan Devlet \u00dcniversitesi\u2019nden, evrimsel biyolog Richard Lenski ve meslekta\u015flar\u0131 25 y\u0131ldan uzun s\u00fcredir 12 deney t\u00fcp\u00fcnde koliform bakterisinin evrimini izliyor. Yakla\u015f\u0131k 31000. nesilde, bir t\u00fcpteki baz\u0131 bakteriler enerji kayna\u011f\u0131 olarak sitrat denen kimyasal\u0131 kullanma becerisi geli\u015ftirdi. Biliminsanlar\u0131na g\u00f6re, o t\u00fcpte sitrat\u0131 kullanamayan bakteriler rekabeti kaybettikleri i\u00e7in \u00f6l\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

Ancak Lenski ve arkada\u015flar\u0131 deneyi tekrarlad\u0131klar\u0131nda sitrat\u0131 kullanmayan bakterilerden toplad\u0131klar\u0131 canl\u0131 \u00f6rneklerin, kar\u0131\u015f\u0131k bir pop\u00fclasyonda 40 denemenin t\u00fcm\u00fcnde hayatta kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. Ekip bunun \u00fczerine, muhtemelen ilk denemede, bilinmeyen bir laboratuvar kazas\u0131n\u0131n bu bakterilerin \u00f6lmesine sebep oldu\u011fu sonucuna vard\u0131. Ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n aksine, bu bakteriler g\u00fc\u00e7l\u00fc olmamalar\u0131na ra\u011fmen ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebiliyor. Deney \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na 13. bir t\u00fcp eklendi.<\/p>\n

Tina Hesman Saey \/ \u00c7ev. Aykut \u00d6zbeytemur<\/strong><\/p>\n

23) Beyin a\u011flar\u0131ndaki delikler an\u0131lar\u0131 sakl\u0131yor olabilir<\/strong><\/h3>\n

Biliminsanlar\u0131, uzun vadeli an\u0131lar\u0131 beyindeki sinir h\u00fccreleri aras\u0131nda uzanan a\u011flar\u0131n depolayabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Yeni varsay\u0131m b\u00fcy\u00fck bir gizemi a\u00e7\u0131klamay\u0131 deniyor: An\u0131lar\u0131 saklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz molek\u00fcller d\u00fczenli olarak yok edilip yeniden olu\u015fturulmas\u0131na ra\u011fmen, neden baz\u0131 an\u0131lar\u0131 \u00f6m\u00fcr boyu saklayabiliyoruz?<\/p>\n

\"\"
Biliminsanlar\u0131, fare beyninde sinir h\u00fccrelerini saran a\u011flardaki deliklere (resimde ye\u015fil yerler) haf\u0131za a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha fazla \u00f6nem vermeye ba\u015flad\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden Sakina Palida ve arkada\u015flar\u0131, farelerde yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda, perin\u00f6ronal a\u011flar olarak bilinen sert, dayan\u0131kl\u0131 a\u011flar\u0131n baz\u0131 bile\u015fenlerinin 180 g\u00fcne kadar dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi. Dahas\u0131, protein ve karbonhidrattan olu\u015fan bu a\u011flar sadece belirli bir alan\u0131 de\u011fil, beyindeki sinir h\u00fccrelerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00fczerini \u00f6rt\u00fcyor. Yeni sinapslar (sinir h\u00fccreleri aras\u0131ndaki ileti\u015fim ba\u011flant\u0131lar\u0131) a\u011flarda delikler a\u00e7arak geriye, uzun vadeli an\u0131lar\u0131n saklanabilece\u011fi bir \u015fablon b\u0131rak\u0131yor. \u0130lk deneylerde, a\u011flarda delik a\u00e7mada sorunlar\u0131 olan farelerin, korku i\u00e7erikli bir sinyali haftalar sonra hat\u0131rlamada daha k\u00f6t\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Palida, \u201c\u00c7al\u0131\u015fma, insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131ndaki olaylar\u0131 neden hat\u0131rlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya yard\u0131mc\u0131 olabilir\u201d diyor. \u0130lk zamanlarda, sinir h\u00fccreleri hen\u00fcz perin\u00f6ronal a\u011flar taraf\u0131ndan yayg\u0131n olarak sar\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n

Laura Sanders \/ \u00c7ev. Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

24) Yeni algoritma \u00f6zde\u015f a\u011flar\u0131 h\u0131zla tespit ediyor<\/strong><\/h3>\n
\"\"
Bu iki grafik farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnebilir; ama ilk grafikteki her daire, bir saniyede di\u011fer grafikteki ayn\u0131 daire ile ili\u015fkilendirilebilir. Matematik\u00e7iler bu t\u00fcr grafiklere, \u201cizomorfik\u201d diyorlar. Bilgisayarbilimci L\u00e1szl\u00f3 Babai\u2019ninbu y\u0131l sundu\u011fu yeni algoritmay, b\u00f6ylesi grafiklerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda, bilgisayarlar\u0131n uzun zamand\u0131r ya\u015fad\u0131klar\u0131 zorluklar\u0131n \u00fcstesinden gelmelerini sa\u011flayabilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bilgisayarlar\u0131n kafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131ran birlik problemleri, tan\u0131nm\u0131\u015f bir \u00fcyesini kaybetti. Bilgisayarbilimci L\u00e1szl\u00f3 Babai\u2019n\u0131n bu y\u0131l sundu\u011fu yeni bir algoritma, izomorfik grafik probleminin etkin bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc veriyor. Bilgisayarlar \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in m\u00fccadele etmesine ve geli\u015fim i\u00e7inde bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmas\u0131na ra\u011fmen, bu tip bir problemin art\u0131k kolayl\u0131klado\u011frulanma yolu var. Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden teorik bilgisayar bilimci Ryan Williams, e\u011fer onaylan\u0131rsa, yeni algoritman\u0131n, alan i\u00e7inde on y\u0131ldan fazlas\u0131 i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck ilerleme olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

Problem, iki grafi\u011fi ya da ba\u011flant\u0131l\u0131 noktalar\u0131n a\u011flar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak ve b\u00fct\u00fcn noktalar\u0131n ayn\u0131 yolla ba\u011fl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mlayacak bilgisayarlar gerektiriyor. Daha \u00f6nceleri, problemi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in gerekli olan zaman, grafik \u00f6l\u00e7e\u011fiyle neredeyse katlanarak art\u0131yordu. Matematiksel \u00e7aban\u0131n onlarca y\u0131l\u0131ndan do\u011fan Babai\u2019nin algoritmas\u0131, polinom-benzeri (quasipolynmoial) zaman olarak adland\u0131r\u0131lan en zorlu vakalar\u0131 bile \u00e7\u00f6zerek, hesaplama i\u00e7in gereken zaman\u0131 kontrol alt\u0131nda tutuyor. Babai\u2019nin ispat\u0131, b\u00fcy\u00fck say\u0131lar fakt\u00f6ringi i\u00e7in bir kavray\u0131\u015f sa\u011flayabilir ve kontrol kolayl\u0131\u011f\u0131yla zorlu \u00e7\u00f6z\u00fcm stat\u00fcs\u00fcndeki di\u011fer problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc aralayabilir.<\/p>\n

Andrew Grant \/ \u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

25) Ebola a\u015f\u0131lar\u0131 yolda!<\/strong><\/h3>\n

Ebola a\u015f\u0131s\u0131 geli\u015ftirme yar\u0131\u015f\u0131 sona yakla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bilimciler gelecekte ortaya \u00e7\u0131kabilecek olas\u0131 salg\u0131nlara kar\u015f\u0131 stoklanabilecek iki aday \u00fczerinde testler yapt\u0131. \u0130ki aday da Zaire ebolavirus<\/em> taraf\u0131ndan yap\u0131lan proteini hedef al\u0131yor. 2014 ve 2015\u2019de Bat\u0131 Afrika\u2019da 11 binden fazla ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep olan vir\u00fcs, Liberya\u2019daki birka\u00e7 vaka d\u0131\u015f\u0131nda kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n

\"\"
Ebola salg\u0131n\u0131, 2015 ba\u015flar\u0131na dek 11 bin ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7arak, Bat\u0131 Afrikay\u0131 peri\u015fan etti. Biliminsanlar\u0131 ebola vir\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 (g\u00f6rselde, mavi) a\u015f\u0131 geli\u015ftirmeye \u00e7ok yakla\u015ft\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

A\u015f\u0131lardan biri, canl\u0131 ve kendini kopyalayan bir vir\u00fcs\u00fcn hastalara ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k\u00a0 kazand\u0131rmas\u0131na dayal\u0131. A\u011fustos 2015\u2019de \u015fimdiye dek yap\u0131lm\u0131\u015f en geni\u015f a\u015f\u0131 denemesinin sonu\u00e7lar\u0131 raporland\u0131.7651 Gineli \u00fczerinde yap\u0131lan a\u015f\u0131lama sonras\u0131nda, Ebola ile yak\u0131n temas i\u00e7erisinde bulunmu\u015f ve hemen a\u015f\u0131lanm\u0131\u015f deneklerden hi\u00e7birinde vir\u00fcse rastlanmad\u0131.<\/p>\n

Di\u011fer aday ise kendini \u00e7o\u011faltmayan bir vir\u00fcs kullan\u0131yor. Kas\u0131m ay\u0131nda Maryland \u00dcniversitesi T\u0131p Okulu\u2019ndan Myron Levine ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, a\u015f\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir oldu\u011funu Amerikan ve Bat\u0131 Afrikal\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131lara g\u00f6sterdi. Tek bir y\u00fcksek dozun, molek\u00fcler f\u0131rt\u0131nalar yarat\u0131p vir\u00fcsle sava\u015facak kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu belirtiliyor.<\/p>\n

A\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 aras\u0131nda bahsi ge\u00e7en iki a\u015f\u0131 aday\u0131n\u0131n \u00f6nde oldu\u011funu ve Amerikan G\u0131da ve \u0130la\u00e7 Kurumu\u2019ndan onay almaya yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Levine, \u201cUmuyorum ki 2016\u2019da bu iki a\u015f\u0131 onaylanm\u0131\u015f olacak\u201d diyor.<\/p>\n

Meghan Rosen \/ \u00c7ev. Hakan Sert<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130\u015fte 2015\u2019de insanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesine yeni bir y\u00f6n veren kimi bilimsel geli\u015fmeler: Pl\u00fcton\u2019u yak\u0131ndan g\u00f6rd\u00fck… \u0130nsan embriyosundaki gen d\u00fczenlemesi etik tart\u0131\u015fmalar\u0131 da getirdi… Yeni bir insan t\u00fcr\u00fc m\u00fc bulundu?.. Ya\u015flanman\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fck m\u00fc? Kuantum dolan\u0131kl\u0131k test edildi mi?.. Enceladus\u2019u kaplayan k\u00fcresel okyanusta ya\u015fam olabilir mi?.. Mars\u2019ta su bulundu… Epigenom ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u00f6nemli hale geliyor… S\u00fcperiletkenlikte b\u00fcy\u00fck s\u0131\u00e7rama… […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":16230,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[181,30,21,26,22,231],"tags":[243,248,482,197,292,308],"class_list":["post-16229","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-144-sayi","category-astronomi","category-biyoloji","category-fizik","category-kimya","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-antropoloji","tag-astronomi","tag-bilim","tag-biyoloji","tag-genetik","tag-iklim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t