{"id":16321,"date":"2016-02-01T17:16:37","date_gmt":"2016-02-01T15:16:37","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16321"},"modified":"2018-01-09T17:30:36","modified_gmt":"2018-01-09T14:30:36","slug":"latin-edebiyatinin-gelismesinde-yunan-kulturunun-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/02\/01\/latin-edebiyatinin-gelismesinde-yunan-kulturunun-etkileri","title":{"rendered":"Latin edebiyat\u0131n\u0131n geli\u015fmesinde Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkileri"},"content":{"rendered":"

Roma\u2019da insanlar sanattan \u00e7ok sava\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerdi. Romal\u0131 fetih yolunda iz s\u00fcrerken esin perisiyle kavgal\u0131 gibidir. Okumak yazmak d\u00fc\u015f\u00fcnmek Romal\u0131 i\u00e7in anlams\u0131zd\u0131. Sava\u015fmaya ve ya\u011fmalamaya e\u011filimli bir toplumda ince duyarl\u0131klara yer yoktu. Fakat Romal\u0131lar yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ba\u011f kurduktan sonra bir \u015feyler de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Eski de\u011ferler yava\u015f yava\u015f silinirken toplum \u00e7ok ba\u015fka de\u011ferleri \u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6neliyordu.<\/em><\/p>\n

Roma\u2019da eski ve yeni de\u011ferler<\/strong><\/p>\n

Latin edebiyat\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc at\u0131l\u0131mlar\u0131 yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisi alt\u0131nda ya\u015fand\u0131. \u00d6nceki d\u00f6nemler k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan verimsiz d\u00f6nemler olarak bilinir. O eski d\u00f6nemlerin edebiyat\u0131yla ilgili bilgilerimiz yok denecek kadar azd\u0131r. Edebiyat tarihi kitaplar\u0131 bu edebiyat\u0131n Yunanistan\u2019daki hatta Hindistan\u2019daki benzerleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamayacak kadar zay\u0131f oldu\u011funu yazar. G\u00fc\u00e7l\u00fc destanlar\u0131 yaratacak ince duyarl\u0131k hen\u00fcz Roma\u2019da yoktur: kuru bir imgelem daha \u00e7ok g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n gereklerine uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Asker ve t\u00fcccar Roma sanatta hi\u00e7 de yarat\u0131c\u0131 de\u011fildir. Bu ilk zamanlardan bug\u00fcne az say\u0131da metin kalm\u0131\u015ft\u0131r, bu metinler dinle ilgilidir. Bunlar yorumlanmas\u0131 son derece g\u00fc\u00e7 metinlerdir, bulan\u0131k kapal\u0131 karanl\u0131k metinlerdir. T\u00fcm\u00fcnde tanr\u0131lardan yard\u0131m isteyen insan vard\u0131r. Daha sonraki bir zamanda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan kahramanl\u0131k metinleri dinsel metinlerden biraz daha \u00e7ekicidir. Kitaplar Romal\u0131lar\u0131n e\u015fsiz istatistik\u00e7iler ve s\u0131radan \u015fairler oldu\u011funu yazar. \u015eiir yoktur ama ahlak hukuk tarih metinleri vard\u0131r. Ahlak metinleri olduk\u00e7a y\u00fczeyseldir. Atas\u00f6zleri yan\u0131nda \u00f6zdeyi\u015fler, \u00f6zellikle Appius Claudius\u2019un (M\u00d6 3.-4. y\u00fczy\u0131l?) \u00f6zdeyi\u015fleri ilgi \u00e7ekicidir. \u201cHerkes kendi yazg\u0131s\u0131n\u0131n ustas\u0131d\u0131r\u201d diyen Appius Claudius eski Roma\u2019n\u0131n ilgin\u00e7 ki\u015filerindendir. B\u00fcy\u00fck toprak soylusu olmakla birlikte ate\u015fli bir demokrat ve g\u00f6z\u00fcn\u00fc budaktan esirgemeyen bir yenilik\u00e7idir. Hukuk siyaset maliye dilbilim ahlak gibi alanlarda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Roma\u2019da insanlar sanattan \u00e7ok sava\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Vergilius (M\u00d6 70-19) roma halk\u0131 sanat i\u00e7in de\u011fil egemen olmak i\u00e7in yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r der. Romal\u0131 fetih yolunda iz s\u00fcrerken esin perisiyle kavgal\u0131 gibidir. Okumak yazmak d\u00fc\u015f\u00fcnmek Romal\u0131 i\u00e7in anlams\u0131zd\u0131r. Sava\u015fmaya ve ya\u011fmalamaya e\u011filimli bir toplumda ince duyarl\u0131klara yer yoktur.<\/p>\n

\"\"
Roma\u2019da insanlar sanattan \u00e7ok sava\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerdi. Sava\u015fmaya ve ya\u011fmalamaya e\u011filimli bir toplumda ince duyarl\u0131klara yer yoktu.<\/figcaption><\/figure>\n

Romal\u0131lar yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ba\u011f kurduktan sonra bir \u015feyler de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Eski de\u011ferler yava\u015f yava\u015f silinirken toplum \u00e7ok ba\u015fka de\u011ferleri \u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6neliyordu. De\u011fi\u015fimi getiren bir\u00e7ok i\u00e7 ve d\u0131\u015f neden vard\u0131r. \u0130\u00e7te belirleyici etken pleb ve patrisyen kavgas\u0131yd\u0131. Bu kavgada plebler yani halk insanlar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131k\u00e7a de\u011ferler onlar\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclerine g\u00f6re de\u011fi\u015fime u\u011frad\u0131. Y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki ahlak ve siyaset anlay\u0131\u015flar\u0131na kendilerini yak\u0131n duymayan plebler neredeyse y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki t\u00fcm de\u011ferlerle, bu arada dinsel g\u00f6reneklerle \u00e7at\u0131\u015fk\u0131l\u0131yd\u0131lar. Patrisyenlerin yani soylular\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de bu yenilik\u00e7i pleblere yak\u0131nd\u0131. Pleblerin toplumda a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmas\u0131 k\u00fclt\u00fcrd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc i\u00e7in verimli bir zemin haz\u0131rlad\u0131. Buna g\u00f6re aile babas\u0131n\u0131 mutlak yetke sayan eski hukuk b\u0131rak\u0131ld\u0131. \u00c7ocuklara kad\u0131nlara azatl\u0131lara yeni halklar tan\u0131nd\u0131. \u0130nanc\u0131n kaskat\u0131 kal\u0131plar\u0131 k\u0131r\u0131ld\u0131, ku\u015fkuculuk dogmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n taht\u0131na g\u00f6z koydu. Bireysel bak\u0131\u015f kaba toplumsall\u0131\u011f\u0131n yerini ald\u0131. Roma b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e ilkelliklerini geride b\u0131rak\u0131yordu. Bu de\u011fi\u015fimler edebiyatta da etkisini g\u00f6sterdi. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck bilinci geli\u015ftik\u00e7e \u015fiirin \u00f6nemini kavrayanlar \u00e7o\u011fald\u0131. Roma yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden alabildi\u011fine etkilendi: Romal\u0131lar G\u00fcney \u0130talya\u2019n\u0131n kentlerini ele ge\u00e7irdik\u00e7e yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcne daha da yak\u0131nla\u015ft\u0131lar. Roma\u2019n\u0131n en eski kurucular\u0131 olan Etr\u00fcskler ba\u015ftan beri yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisindeydiler. Romal\u0131lar askerlikte yendikleri Yunanl\u0131lara k\u00fclt\u00fcrde yenik d\u00fc\u015ft\u00fcler. Romal\u0131lar Yunanl\u0131lar\u0131n g\u00f6reneklerini ve al\u0131\u015fk\u0131lar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde benimserken tanr\u0131lar d\u00fczenini ve inan\u00e7 \u00f6gelerini de az\u00e7ok de\u011fi\u015ftirerek benimsediler. Roma mutfa\u011f\u0131 da yunan etkisiyle renklenmi\u015fti.<\/p>\n

Art\u0131k Romal\u0131lar yunan edebiyat\u0131n\u0131n ba\u015fyap\u0131tlar\u0131n\u0131 okullarda okutuyorlar, bir yandan da onlar\u0131 \u00f6yk\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Homeros\u2019un \u015fiirleri Roma\u2019ya t\u00fcm g\u00f6rkemiyle girdi. Yunan de\u011ferlerinin Roma\u2019ya hi\u00e7bir direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015fmadan girdi\u011fini s\u00f6yleyemeyiz. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta kimse ne oldu\u011funu pek anlayamam\u0131\u015ft\u0131: yunan etkisi kimseye ters gelmedi. Zamanla tar\u0131m insanlar\u0131 ve ta\u015fral\u0131lar bu olu\u015fumu bir onur sorunu yapt\u0131lar. Tutucular\u0131n ba\u015f\u0131nda \u00fcnl\u00fc devlet adam\u0131 \u0130htiyar Cato (234-149) vard\u0131. Cato her t\u00fcrl\u00fc yenili\u011fe kar\u015f\u0131 olu\u015fuyla \u00fcnl\u00fcyd\u00fc: o\u011fluna yunan hekimlerince bak\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015ft\u0131. Sokrates\u2019i \u00fclkesinin yasalar\u0131na sayg\u0131s\u0131 olmayan bo\u015f bir adam bir geveze say\u0131yordu. Cato da k\u00fclt\u00fcrd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne engel olamad\u0131: yunanca \u00f6\u011frenmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda seksen ya\u015f\u0131ndayd\u0131. Art\u0131k roma k\u00fclt\u00fcr\u00fc daha \u00e7ok yabanc\u0131 \u00f6zelliklerle donan\u0131yordu. Romal\u0131lar kendi \u00f6zg\u00fcn k\u00fclt\u00fcrlerini yaratt\u0131k\u00e7a yunan etkisi daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu. Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde erimesi, iki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn roma topraklar\u0131nda b\u00fct\u00fcnle\u015fmesiydi bu. Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fc hi\u00e7bir zaman yunan renklerinden tam olarak uzakla\u015fmayacakt\u0131r. Bu onun vazge\u00e7ilmez zenginli\u011fiydi.<\/p>\n

\"\"
Sirak\u00fcza-Sicilya\u2019da bir amfi tiyatro.<\/figcaption><\/figure>\n

Yeni edebiyat\u00e7\u0131lar sahneye \u00e7\u0131kt\u0131lar. \u00d6nceleri yazarl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7enler azatl\u0131lar hatta k\u00f6lelerdi. Livius, Plautus, Caecilius, Terentius, Horatius bunlardand\u0131r. Daha sonra k\u00fclt\u00fcr alan\u0131 Titius-Livius, Martialis, Juvenalis, Quintilianus gibi meslekten yazarlarla canland\u0131. Devlet adamlar\u0131 bu d\u00f6nemde bile yaz\u0131 sanatlar\u0131n\u0131 hor g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Sava\u015f\u00e7\u0131 bir toplumun ince duyarl\u0131klara \u00f6zenmesi anlams\u0131zd\u0131 onlara g\u00f6re. Edebiyat\u00e7\u0131lar toplumda g\u00f6\u011f\u00fcslerini gere gere dola\u015fam\u0131yorlard\u0131, sanki kirli bir i\u015f yap\u0131yor olman\u0131n utanc\u0131 i\u00e7indeydiler, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n sava\u015flarla ya\u011fmalarla ili\u015fkileri yoktu. Bu arada baz\u0131 \u00f6nemli ki\u015filerin ya da b\u00fcy\u00fck toprak sahiplerinin edebiyata y\u00f6neldi\u011fi oluyordu. Sallustius, Tacitus, Gen\u00e7 Plinius ve bizim Sezar dedi\u011fimiz Caesar bunlardand\u0131r. Asl\u0131nda \u00e7ok yazar vard\u0131 ama halk\u0131n sevdi\u011fi yazarlar \u00e7ok de\u011fildi. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Horatius, Vergilius, Ovidius, Cicero vard\u0131r.<\/p>\n

Edebiyatta yeni de\u011ferler<\/strong><\/p>\n

Roma tiyatrosu hem latin hem etr\u00fcsk hem yunan dilinde yaz\u0131ld\u0131. Romal\u0131lar \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131 ve danslar\u0131n\u0131 Etr\u00fcsklerden ald\u0131lar. Roma tiyatrosu yunan tiyatrosuna benzemez. Yunan tiyatrosu \u00f6zellikle 6. y\u00fczy\u0131lda yani toplumsal ve iktisadi ya\u015fam\u0131n etkinle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zamanda parlam\u0131\u015ft\u0131. Roma\u2019da uzun s\u00fcre yerle\u015fik tiyatro olmad\u0131. Oyuncular k\u00f6lelerden azatl\u0131lardan ya da alt kesimdeki pleblerden olu\u015furdu. Toplum tiyatroculara iyi g\u00f6zle bakmazd\u0131. G\u00f6steri sanat\u0131 bayramlarla ve dinsel t\u00f6renlerle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Roma\u2019da trajedi epeyce eski olmal\u0131d\u0131r, ne var ki roma trajedisinin en eski kaynaklar\u0131na ula\u015f\u0131lamad\u0131, bunlar belki de etkili olamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in unutulup gitmi\u015flerdir. Gladyat\u00f6r oyunlar\u0131ndan haz duyan bir toplumun ince duyarl\u0131klar isteyen bir alanla ilgilenmesi kolay de\u011fildi. Roma\u2019da trajedinin yarat\u0131c\u0131s\u0131 Livius Andronikus\u2019dur (284-204). Naevius\u2019un (270-201) trajedileri daha \u00f6zg\u00fcnd\u00fcr. \u015eu \u00fc\u00e7 ad trajedide \u00e7ok \u00f6nemlidir: Euripides\u2019den etkilenen ahlak\u00e7\u0131 Ennius (239-169), Sophokles\u2019den etkilenen Pacuvius (220-132), Aiskhylos\u2019dan etkilenen Attius (? – ?). Ennius\u2019un ki\u015fileri b\u00fcy\u00fck b\u00fcy\u00fck konu\u015fmay\u0131, \u00f6zl\u00fc s\u00f6zler s\u00f6ylemeyi severler. Ennius ba\u015fkalar\u0131n\u0131n i\u015fine kar\u0131\u015fmaktan ho\u015flanan ama burnunun \u00f6n\u00fcn\u00fc g\u00f6rmeyen bilicileri, bilinmezden haber veren g\u00f6kbilgisi ustalar\u0131n\u0131 yerden yere vurmu\u015ftur.<\/p>\n

\"\"Komedi trajediden daha a\u015fa\u011f\u0131da de\u011fildi hatta daha yukardayd\u0131 ve daha ger\u00e7ek\u00e7iydi. Trajedi ola\u011fan\u00fcst\u00fcyle ve kahramanl\u0131klarla u\u011fra\u015f\u0131rken komedi toplumun ruhsal yap\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6zlemliyor, g\u00f6reneklere ele\u015ftiriler getiriyordu. Trajedi daha \u00fclk\u00fcsel daha evrenseldi, komedi ya\u015fama daha yak\u0131nd\u0131. Quintillianus (M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l) Yunanl\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek \u201cBiz komedide a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fczeyde kal\u0131yoruz\u201d diyordu. Romal\u0131lar as\u0131k suratl\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar da olsalar az da olsa g\u00fclmeyi biliyorlard\u0131 ya da \u00f6\u011frenmeye ba\u015fl\u0131yorlard\u0131. Trajedi ve komedi Roma\u2019da e\u015fit a\u011f\u0131rl\u0131ktayd\u0131: yazarlar hem trajedi hem komedi yaz\u0131yorlard\u0131. Naevius bir d\u00f6nemin en be\u011fenilen komedi yazar\u0131yd\u0131, yunan \u015fairlerinin izini s\u00fcr\u00fcyordu. Ancak Roma Atina\u2019ya pek benzemiyordu: Roma\u2019da devlete dil uzatmak yazar\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 derde sokabilirdi. Naevius\u2019un dili uzundu, bu y\u00fczden Roma\u2019dan kovuldu. Plautus (254-184) komedide daha etkili oldu. O da Naevius gibi garip bir ki\u015fiydi. Tiyatro yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, kazand\u0131\u011f\u0131 paralar\u0131 tutmad\u0131, de\u011firmenci \u00e7\u0131rakl\u0131\u011f\u0131 yapt\u0131, tiyatrocularla yak\u0131nl\u0131k kurdu, yunancadan oyunlar \u00e7evirdi. O bir halk insan\u0131yd\u0131, yap\u0131tlar\u0131nda halk insanlar\u0131n\u0131 anlatt\u0131. Oyunlar\u0131nda avantac\u0131lar sat\u0131c\u0131lar k\u00f6leler serseriler vard\u0131r. Komedileri Aristophanes\u2019inkilerden daha s\u0131cak daha canl\u0131d\u0131r ama genel olarak yunan komedisinin \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde de\u011fildir. Plautus sahneyi iyi kullan\u0131r, onun ger\u00e7ek\u00e7i diyaloglar\u0131 liriklikten uzak de\u011fildir.<\/p>\n

Kartacal\u0131 Terentius da (M\u00d6 190-159) \u00fcst d\u00fczeyde bir komedi yazar\u0131d\u0131r, ancak eskiler onu orta d\u00fczeyde bir yazar sayd\u0131lar. Onda yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn derin izleri vard\u0131r. Kartaca yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcne yak\u0131nd\u0131. Terentius\u2019un Kartaca\u2019dan Roma\u2019ya hangi ko\u015fullarda gitti\u011fi bilinmiyor. Roma onu \u00f6nce k\u00f6le sonra azatl\u0131 yapt\u0131, sonra da ondan romal\u0131 gen\u00e7lerin hayran oldu\u011fu bir k\u00fclt\u00fcr adam\u0131 yaratt\u0131: efendili\u011fiyle inceli\u011fiyle tan\u0131n\u0131yordu. Plautus\u2019un daha \u00e7ok basit \u015fark\u0131lara dayanan tiyatrosu yan\u0131nda onunki iyice \u00fcst d\u00fczeydeydi. Belki de k\u00fc\u00e7\u00fck bir eksi\u011fi vard\u0131: biraz kabasabal\u0131k komedi sanat\u0131n\u0131n tuzu biberi gibiyken Terentius incelikli olmaya \u00f6zen g\u00f6steriyordu. \u201cHomo sum, humani nihil a me alienum puto\u201d (Ben insan\u0131m, insanla ilgili hi\u00e7bir \u015fey bana yabanc\u0131 de\u011fil) s\u00f6z\u00fcyle tan\u0131nan Terentius insanlara bazen a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k bazen de alttan alta daha da insan olmay\u0131 \u00f6nerdi. O bu tutumuyla sava\u015f\u00e7\u0131 gelene\u011fin epeyce d\u0131\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Romal\u0131lar onun incelikli d\u00fcnyas\u0131n\u0131 pek anlayamad\u0131lar, i\u00e7tenli\u011fe sevgiye g\u00f6zleme dayanan sanat\u0131n\u0131 \u00e7ok sevemediler. Plautus\u2019un kabal\u0131\u011f\u0131na al\u0131\u015fanlar Terentius\u2019u iyice yad\u0131rgad\u0131lar. Okumu\u015flar onun anlat\u0131m\u0131n\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 do\u011fal bulurken halk insanlar\u0131 onu yunan de\u011ferlerine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 olmakla, bu de\u011ferlerin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kamamakla ele\u015ftiriyordu.<\/p>\n

\"\"
Kartacal\u0131 Terentius (M\u00d6 190-159) \u00fcst d\u00fczeyde bir komedi yazar\u0131yd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Romal\u0131lar yunan \u015fiirinin kahramanl\u0131k yan\u0131n\u0131 \u00e7ok sevdiler, buna kar\u015f\u0131l\u0131k onun incelikli d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve duygusal \u00f6zelliklerini sezemediler. Romal\u0131n\u0131n liriklikle bir al\u0131\u015fveri\u015fi olamazd\u0131: bireyin hi\u00e7 ve devletin her \u015fey oldu\u011fu bir ortamda \u00f6zel sezgilere yer yoktu. Yunanistan\u2019da toplumsall\u0131\u011f\u0131 kucaklayan duygusall\u0131klar\u0131n Roma\u2019da bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olamazd\u0131. Romal\u0131 din anlay\u0131\u015f\u0131nda bile bi\u00e7imciydi, i\u00e7sel derinli\u011fe de\u011fil g\u00f6rkeme \u00f6nem veriyordu. Stoa felsefesinde apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi Romal\u0131lar duygular\u0131n\u0131 usla bast\u0131rmay\u0131 bilirler ve bunu erdemlili\u011fin vazge\u00e7ilmez ko\u015fulu sayarlard\u0131: tutkular\u0131na egemen olamayandan ahlaki tutarl\u0131k beklenmezdi. Romal\u0131lar\u0131n d\u00fc\u015fg\u00fcc\u00fc de sanki zay\u0131ft\u0131: onlar\u0131n tasarlamakla ilgileri yoktu, ne tanr\u0131lar ne do\u011fa ilgilendirdi onlar\u0131. Bu gibi \u015feyleri uzun uzun d\u00fc\u015f\u00fcnmek anlams\u0131zd\u0131. Kulland\u0131klar\u0131 dil usun buyurucu diliydi. Sava\u015f\u00e7\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok \u00f6nemliydi onlar i\u00e7in. Bu bak\u0131\u015f k\u0131s\u0131rl\u0131\u011f\u0131 getiriyordu. Bu k\u0131s\u0131rl\u0131\u011f\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterenler de vard\u0131. Roma\u2019n\u0131n en eski \u015fairlerinden trajedi ve komedi yazar\u0131 Livius Andronicus Latinlere yunan destanlar\u0131n\u0131 tan\u0131tt\u0131. Homeros\u2019un Odysseia<\/em>\u2019s\u0131n\u0131 patrisyen \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitimi i\u00e7in latinceye \u00e7evirdi, ancak bu \u00e7eviri ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00e7eviri de\u011fildi, bununla birlikte Augustus zaman\u0131na kadar okullarda ders kitab\u0131 oldu.<\/p>\n

Naevius P\u00f6n sava\u015flar\u0131 \u00fczerine bir destan yazd\u0131: \u0130liada<\/em> gibi Odysseia<\/em> gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc yap\u0131tlar Roma\u2019da da olsun istiyordu. Destans\u0131 anlat\u0131lar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 ad\u0131 yunan k\u00f6kenli \u015fair Quintus Ennius oldu. Onu Vergilius\u2019un \u00f6nc\u00fcs\u00fc sayanlar vard\u0131r. Yunan etkisinde yaz\u0131lm\u0131\u015f destanlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, Yunanistan\u2019da \u00e7ok\u00e7a geli\u015fmi\u015f olmayan bir edebiyat t\u00fcr\u00fcn\u00fcn, satir\u2019in ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fc roma topraklar\u0131na girmeden \u00f6nce de Roma\u2019da bir t\u00fcr dramatik \u015fiir olan satura<\/strong> \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131. Ennuis onu felsefi ve ahlaki derinli\u011fiyle \u00f6ne \u00e7\u0131kan yap\u0131tlar\u0131nda, \u00f6zellikle \u00f6\u011fretici \u015fiirlerinde kulland\u0131. Daha sonra Caius Lucilius (180-102) satura\u2019ya ahlak\u00e7\u0131 bir i\u015flev y\u00fckledi, onu g\u00fcl\u00fcn\u00e7 imgelerle bezedi, ona alayc\u0131l\u0131k katt\u0131, b\u00f6ylece yergici \u015fiire yenilikler getirdi. Horatius\u2019u haber veren bir geli\u015fimdi bu. Lucilius\u2019a satirin ger\u00e7ek yarat\u0131c\u0131s\u0131 diyebiliriz. Bu t\u00fcr\u00fc romal\u0131 zek\u00e2s\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc saymak do\u011fru olur.<\/p>\n

Zamanla latince edebiyat dili oldu. Gene de o d\u00f6nemde edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n latinceyi bir dilci titizli\u011fiyle incelemi\u015f olduklar\u0131 s\u00f6ylenemez. Dilbilgisi kurallar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak daha \u00e7ok yasalarla u\u011fra\u015fanlar\u0131n i\u015fi oldu. Romal\u0131 \u015fairlerin dille ilgileri zay\u0131ft\u0131, s\u00f6zc\u00fck da\u011farlar\u0131 da dard\u0131. Genelde Roma\u2019n\u0131n ayd\u0131nlar\u0131 dil sorunlar\u0131na duyarl\u0131 olamad\u0131lar. Ancak latinceye yeni harfler eklendi, b\u00f6ylece yaz\u0131da daha geni\u015f anlat\u0131m olanaklar\u0131 do\u011fdu. Gene de dil tam oturmam\u0131\u015ft\u0131, yazarlar s\u00f6zc\u00fcklerin \u00e7o\u011funu ba\u015fka ba\u015fka yaz\u0131yorlard\u0131. Toplumsal-siyasal ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda belagat \u00e7ok geli\u015fti, daha \u00e7ok da s\u00f6ylevcilik geli\u015fti. G\u00fczel konu\u015fma inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ad\u0131na \u00f6nemliydi. Ahlak\u00e7\u0131 \u00f6\u011fretici s\u00f6ylem Romal\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fck merak\u0131yd\u0131, topluluk \u00f6n\u00fcnde konu\u015fmay\u0131 bilen insan Romal\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde \u00fcst\u00fcn insand\u0131. Belagat giderek inceldi ve edebiyat\u0131n konusu durumuna geldi. Belagat kadar tarih yazarl\u0131\u011f\u0131 da \u00f6nemliydi. Somut ger\u00e7ekler \u00fczerine kurulu a\u00e7\u0131k ve anla\u015f\u0131l\u0131r bir tarih yazarl\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 ge\u00e7erliydi. Tarih yazanlar gelene\u011fe ba\u011fl\u0131 kimselerdi. Yurt sevgisi ba\u015fta olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn soylu duygular tarih yazarlar\u0131nca i\u015flendi. Bu konuda Romal\u0131 \u00f6zg\u00fcn olmaya \u00f6zen g\u00f6sterir ve bu i\u015fe yunan de\u011ferlerini \u00e7ok\u00e7a kar\u0131\u015ft\u0131rmaz. Tarih\u00e7ilerin anlat\u0131mlar\u0131 kurudur. Tarih yazarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6zellikle M\u00d6 3. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda etkindir. Fabius Pictor, Cincius Alimentus, Postumius Albinus, Acilius Glabrion ba\u015fl\u0131ca tarih yazarlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Cicero (M\u00d6 106-43) konu\u015fma yaparken (Cesare Maccari\u2019nin tablosu).<\/figcaption><\/figure>\n

Roma\u2019da M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n en ilgin\u00e7 ki\u015filerinden biri s\u00f6ylevci Marcus Tullius Cicero\u2019dur (106-43). Cicero siyasete merakl\u0131 bir avukatt\u0131, bu merak\u0131 ona zorluklar ya\u015fatt\u0131. Roma\u2019dan ka\u00e7mak zorunda kald\u0131. Rodos\u2019da Apameia\u2019l\u0131 Poseidonios\u2019un derslerini izledi. 78\u2019den sonra \u00c7izme\u2019ye d\u00f6nd\u00fc, 76\u2019da quaestor<\/strong> se\u00e7ildi ve Sicilya\u2019ya gitti, orada halk\u0131n g\u00f6nl\u00fcn\u00fc kazand\u0131. Roma\u2019ya d\u00f6n\u00fcnce Caesar\u2019a kar\u015f\u0131 tutum ald\u0131. 58\u2019de Roma\u2019dan ayr\u0131ld\u0131, kons\u00fcllerin iste\u011fi \u00fczerine az sonra geri d\u00f6nd\u00fc. 51\u2019de gene Roma\u2019dan ayr\u0131ld\u0131. D\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde ortam\u0131 kar\u0131\u015fm\u0131\u015f buldu. Yava\u015f yava\u015f g\u00f6zden d\u00fc\u015ft\u00fc. 15 Mart 44\u2019de Caesar \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcnce Cicero siyasette yeniden yer buldu. Caesar\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra g\u00fc\u00e7 kazanan Marcus Antonius hi\u00e7 sevmedi\u011fi Cicero\u2019ya d\u00fc\u015fman oldu ve Cicero \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. O ne tutucu ne devrimciydi, yaln\u0131z siyasete merakl\u0131yd\u0131, siyasette kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fleri ba\u011fda\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Cumhuriyet\u00e7iler onu sevmiyorlard\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc o onlar\u0131n \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n\u0131 benimsemeye yana\u015fm\u0131yordu. Caesar\u2019c\u0131lar onu devrime ilgisiz kalmakla su\u00e7luyorlard\u0131. Kimilerine g\u00f6re o \u00e7al\u00e7ene bir bencildi. Hepsi bir yana, Lucretius\u2019u unutmamak ko\u015fuluyla Cicero\u2019yu felsefe dilini kuran ve yerle\u015ftiren ki\u015fi sayabiliriz.<\/p>\n

Onun siyasal g\u00f6r\u00fc\u015flerini de i\u00e7eren mektuplar\u0131 ilgin\u00e7tir. Bu mektuplarda her ya\u015ftan her kesimden bir\u00e7ok ki\u015finin \u00f6zellikleri yans\u0131r. Mektuplarda siyaset felsefe edebiyat dilbilgisi her \u015fey vard\u0131r. Mektuplar ince ve \u00f6zenli bir dille yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve resmilikten uzakt\u0131r. O konu\u015fur gibi yazar. Mektuplar\u0131n herbirinde zeki incelikli bir ruhun ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131, kendine hayran bir ruhun \u00e7ocuksu g\u00fcveni ve esenli\u011fi sezilir. Onlarda \u00f6zsevgisinin b\u00fcy\u00fck boyutlara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 olur. Kendine inanan biridir Cicero. Siyasal s\u00f6ylevlerinde derin bir g\u00f6zlemcidir, devlet ve toplum sorunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 duyarl\u0131d\u0131r. Cumhuriyet\u2019in sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi g\u00f6r\u00fcr, nedenlere iner \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00f6nerir, ancak p\u0131s\u0131r\u0131kt\u0131r, sorunlar\u0131n \u00fcst\u00fcne gitmeyi g\u00f6ze alamaz. Il\u0131ml\u0131d\u0131r, gerekti\u011finde suskundur, bar\u0131\u015ftan ve uzla\u015fmadan yanad\u0131r. Gene de Sulla\u2019n\u0131n zorbal\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 tutum almaktan geri kalmam\u0131\u015ft\u0131r, zorba \u00f6l\u00fcnce de onun izleyicileriyle sava\u015f\u0131ma girmi\u015ftir. Demokrasiye ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcd\u00fcr. O ger\u00e7ek bir s\u00f6ylevcidir. Belagat \u00fczerine bir kitap yazd\u0131\u011f\u0131nda yirmi iki ya\u015f\u0131nda bir \u00f6\u011frenciydi. Bu alanda yap\u0131tlar verdi, giderek belagati sanat yapt\u0131. Onu belli \u00f6l\u00e7\u00fcde filozof sayabiliriz: felsefesi belagatin hizmetindedir.<\/p>\n

\"\"
M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n usta kalemleri aras\u0131nda Sezar\u2019\u0131 ya da Caius Julius Caesar\u2019\u0131 (101-44) da saymak gerekir (heykel Louvre M\u00fczesi\u2019nden).<\/figcaption><\/figure>\n

Cumhuriyet\u2019in sonlar\u0131nda klasikli\u011fe do\u011fru<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n usta kalemleri aras\u0131nda iki tarih\u00e7iyi, Sezar\u2019\u0131 ya da Caius Julius Caesar\u2019\u0131 (101-44) ve Caius Crispius Sallustius\u2019u (86-35) da saymak gerekir. Bu ki\u015filer \u00f6nceki zamanlar\u0131n olay saptamac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015farak bir t\u00fcr siyasal ve iktisadi tarih anlay\u0131\u015f\u0131 getirdiler. Caesar daha \u00e7ok bir anlat\u0131c\u0131yd\u0131, Sallustius belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131na y\u00f6neldi. Caesar da Lucretius gibiydi, edebiyat yapma kayg\u0131s\u0131 g\u00fcden bir yazar de\u011fildi. Lucretius \u00f6\u011fretisini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in Caesar da toplumla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerini ortaya koymak i\u00e7in edebiyat\u0131 kulland\u0131lar. Caesar \u00e7ocuk ya\u015flarda siyasete merak salm\u0131\u015ft\u0131, Roma\u2019n\u0131n en se\u00e7kin devlet adamlar\u0131ndan biri oldu, Brutus\u2019un ve \u00f6b\u00fcrlerinin b\u0131\u00e7ak vuru\u015flar\u0131yla \u00f6lene kadar da \u00f6yle kald\u0131. \u0130nsanlar\u0131 etkileme konusunda edebiyat\u0131n g\u00fcc\u00fcne inan\u0131yordu. O siyasetin se\u00e7kin insan\u0131 olmak ve toplum i\u00e7in iyi \u015feyler yapmak istedi: iyi bir asker iyi bir devlet adam\u0131 iyi bir yazar oldu. Gene de onun edebiyat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n yaz\u0131lar\u0131yla g\u00f6lgelendi: zaten incelikli bir anlat\u0131m\u0131n pe\u015finde de\u011fildi, anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011fru anlatmak istiyordu. Yaz\u0131s\u0131 duygusall\u0131klardan uzakt\u0131. Tarih\u00e7ili\u011fi siyasete ba\u011fl\u0131yd\u0131. Yaz\u0131lar\u0131nda kendini savunma tela\u015f\u0131 sezilir. Bak\u0131\u015f\u0131 nesnel ve derinlikli olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onu yetkin bir tarih\u00e7i saymak kolay de\u011fildir. Caesar ne bir filozof ne bir bilgindir yaln\u0131zca bir siyaset adam\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Roma\u2019da ger\u00e7ek tarih yazarl\u0131\u011f\u0131 Sallustius\u2019la ba\u015flar. O g\u00f6lgede kalm\u0131\u015f bir siyaset\u00e7idir, birinci basama\u011fa \u00e7\u0131kamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunda kararl\u0131 olamay\u0131\u015f\u0131n\u0131n etkisi vard\u0131r. O siyasette bulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazarl\u0131kta bulmak istemi\u015fti. Se\u00e7kin bir ki\u015fiydi: bir\u00e7ok siyaset\u00e7i gibi t\u00fcm\u00fcyle kazanca dayal\u0131 kabasaba bir ya\u015fam s\u00fcrmek heveslisi de\u011fildi. \u00dclkesinin tarihini yazmay\u0131 ister, ne var ki kapsay\u0131c\u0131 bir bak\u0131\u015f\u0131 yoktur. Tarihe par\u00e7a par\u00e7a yakla\u015f\u0131r, bildiklerini g\u00f6rd\u00fcklerini anlat\u0131r, yazarken eli siyasete kayar. Yunan tarih\u00e7isi Thukydides\u2019den (465-395) etkilenmi\u015f, onun Peloponnesos sava\u015flar\u0131<\/em> yap\u0131t\u0131n\u0131 incelemi\u015ftir. \u00d6zg\u00fcr bir ruhun tam bir nesnellikte yazd\u0131\u011f\u0131 bu \u00f6l\u00fcms\u00fcz yap\u0131t Sallustius\u2019da derin izler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Thukydides olaylar kadar nedenlere ve ili\u015fkilere \u00f6nem verir. Sallustius onun y\u00f6ntemini benimserken a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7t\u0131, anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 buland\u0131rd\u0131. Etkilenmesi \u00f6yk\u00fcnme boyutlar\u0131ndayd\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131. Gene de Sallustius nesnel olabilmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterdi. Caesar\u2019\u0131n izinden giden bir demokratt\u0131, \u00f6nyarg\u0131lardan uzak durabildi. Tek tek durumlar\u0131 ve ki\u015fileri de\u011fil geneli anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Thukydides\u2019i a\u015famad\u0131. Thukydides bug\u00fcn\u00fcn bir insanbilimcisi gibi tam bir yetkinlikle Yunanistan\u2019\u0131n toplum yap\u0131s\u0131n\u0131 incelemi\u015ftir. Sallustius \u201cinan\u0131lmaz\u201d gibi \u201cnas\u0131l oldu bilinmez\u201d gibi a\u00e7\u0131klamalar\u0131yla ilgi \u00e7ekerken nesnelle \u00f6zneli bir g\u00fczel ba\u011fda\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Titus Lucretius Carus\u2019un (M\u00d6 98-55) en \u00fcnl\u00fc eseri \u201cDo\u011fa \u00dczerine\u201d idi.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu d\u00f6nemde \u015fiirde de geli\u015fmeler oldu. D\u00f6nemin en \u00f6nemli \u015fairi Titus Lucretius Carus\u2019dur (98-55). Onun \u00f6nemi \u015fiir g\u00fcc\u00fcnden \u00e7ok \u015fiirinde ele ald\u0131\u011f\u0131 konulardan gelir. Lucretius atomcu ve hazc\u0131 yunan filozofu Epikuros\u2019un (341-270) inan\u00e7l\u0131 bir izleyicisidir. O bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 ruhuyla siyasal kavgalardan uzak durdu, kendi d\u00fcnyas\u0131nda birilerini biraz hor g\u00f6rerek ya\u015fad\u0131 ve felsefi i\u00e7erikli \u015fiirlerinde zaman\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmeyi bildi. Ona felsefeyi \u015fiirle\u015ftirmi\u015f \u015fair diyebiliriz. Ennius\u2019un felsefi \u015fiirleri Lucretius\u2019a \u00f6rnek olmu\u015ftur. Ennius kurulu d\u00fczenle s\u00fcrekli \u00e7eki\u015firken Lucretius kurulu d\u00fczenin d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fad\u0131. Onun Do\u011fa \u00fczerine<\/em>\u2019si ne devletle ne siyasetle ilgilidir. Onun \u015fiiri bir kavgac\u0131n\u0131n de\u011fil bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn \u015fiiridir, Roma\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015far ve d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131l\u0131r. H\u0131rsl\u0131lar\u0131n ortas\u0131nda dingin biridir o. Do\u011fa \u00fczerine<\/em>\u2019de tam anlam\u0131nda bir Epikuros hayran\u0131 ve yorumcusu vard\u0131r, yazar\u0131 ustas\u0131ndan ay\u0131ramay\u0131z. Onu Epikuros\u2019dan ay\u0131ran tek \u00f6zelli\u011fi ahlak sorunlar\u0131na ilgisiz kalmas\u0131 ve yaln\u0131zca fizi\u011fin sorunlar\u0131yla ilgilenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Ancak onun fizikle ilgili a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n bug\u00fcn i\u00e7in yaln\u0131zca \u015fiir de\u011feri olabilir. Gene de bu a\u00e7\u0131klamalar bilimi inanc\u0131n \u00fcst\u00fcnde tutuyor olmalar\u0131yla \u00f6nemlidir. \u015eiirinin a\u00e7\u0131k ve anla\u015f\u0131l\u0131r olmas\u0131 onun bilimci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

Bir ba\u015fka \u00f6nemli \u015fair \u015fiirlerinde daha \u00e7ok kendini anlatan Caius Valerius Catullus\u2019dur (87-54). Catullus Kuzey \u0130talya\u2019n\u0131n topraklar\u0131nda do\u011fup b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f, gen\u00e7li\u011finde Roma\u2019ya gitmi\u015f, do\u011fdu\u011fu yerlere yapt\u0131\u011f\u0131 yolculuklar\u0131 saymazsak hep Roma\u2019da kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00a0Roma\u2019da dingin bir ya\u015fam s\u00fcrerken, daha \u00e7ok yunan \u015fairlerinin \u015fiirlerini \u00e7evirmekle ve zengin \u00e7evrelerinde e\u011flenmekle vakit ge\u00e7irirken erkek karde\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcyle sars\u0131lm\u0131\u015f, sevgilisi Lesbia\u2019n\u0131n ba\u015fkas\u0131n\u0131 sevdi\u011fini \u00f6\u011frenince y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve kendine kapanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131nt\u0131ya \u00f6nem veren Catullus \u015fiirlerini mitolojik hatta bilimsel terimlerle s\u00fcsler. O bir ya\u015fam \u015fairidir, kad\u0131n\u0131 y\u00fcceltir, kad\u0131n\u0131n inceli\u011fini ve g\u00fczelli\u011fini abartmaktan ho\u015flan\u0131r. Onda sevin\u00e7 bazen karamsarl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. O duygulu bir ki\u015fidir, yo\u011fun duygular\u0131 dile getirir. \u015eiirinde resmi and\u0131ran \u00f6geler vard\u0131r, \u00e7o\u011funda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 iki sars\u0131nt\u0131n\u0131n izleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Catullus iyi bir g\u00f6zlemcidir. \u015eiirleri genelde k\u0131sad\u0131r. O \u015fiirleriyle latin edebiyat\u0131n\u0131 epeyce etkilemi\u015ftir. \u015eiirleri Lucretius\u2019unkiler kadar derin olmasa da ya\u015fama onlardan daha yak\u0131n durur.<\/p>\n

Cumhuriyetten imparatorlu\u011fa ge\u00e7i\u015fin tarihi klasikli\u011fe ge\u00e7i\u015fin tarihidir. Augustus d\u00f6neminin yani imparatorlu\u011fun yazarlar\u0131 klasik diye bilinirler. Onlar \u00f6ncekilerden \u00fcnl\u00fc olsalar da onlardan daha \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcnmezler. Klasik dedi\u011fimiz d\u00f6nemler uzun aray\u0131\u015flar\u0131n ard\u0131ndan t\u00fcm de\u011ferlerin durulmaya do\u011fru gitti\u011fi d\u00f6nemlerdir. Augustus d\u00f6nemini sa\u011flam bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn konusu olarak belirleyemesek de bu d\u00f6nemi \u00f6nceki zamanlara g\u00f6re insanlar\u0131n ya\u015fama ve her \u015feye daha sa\u011flam bakmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nem olarak g\u00f6rebiliriz. Bir \u015feyler de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Zaferler insanlar\u0131n imparatorlu\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 peki\u015ftirmi\u015ftir. Romal\u0131 zafer sarho\u015fudur. Ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin en \u00f6nemli adlar\u0131ndan biri olan tarih\u00e7i Titus Livius (64-17) y\u00fcz k\u0131rk iki kitapl\u0131k bir Roma tarihi<\/em> yazm\u0131\u015ft\u0131r. Bu dev yap\u0131ttan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze baz\u0131 par\u00e7alar kalm\u0131\u015ft\u0131r. Sallustius\u2019la Titus Livius benze\u015fmezler: Sallustius daha nesnel daha so\u011fukkanl\u0131d\u0131r, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Roma\u2019da zaferlerin insanlar\u0131 heyecanland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir zamanda Titus Livius imparatorlu\u011fun bir par\u00e7as\u0131 gibidir, bu bilin\u00e7le daha kapsay\u0131c\u0131 bir tarih\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Titus Livius (M\u00d6 64-17) 142 kitapl\u0131k bir \u201cRoma Tarihi\u201d yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Dile \u00f6zenmek ve apa\u00e7\u0131k anlatmak onun ba\u015fl\u0131ca \u00f6zellikleridir. O siyasal anlamda tam ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Yaz\u0131lar\u0131ndaki nesnellikte bunun epeyce pay\u0131 vard\u0131r. \u00a0Siyasete bula\u015fmadan siyasal tarih yazan ilk tarih\u00e7idir o: eylem adaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil d\u00fc\u015f\u00fcnce adaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. Hem olay tarih\u00e7ilerinden hem Cicero\u2019dan yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Birincilerden d\u00fcnyada neler olup bitti\u011fini \u00f6\u011frenirken \u00f6b\u00fcr\u00fcnden yurt sevgisinin esinini alm\u0131\u015ft\u0131r. Roma\u2019n\u0131n tutkunudur, yurtta\u015f ve insan olarak ahlaka \u00f6nem verir. \u0130mparatorlu\u011fun g\u00f6rkemine kar\u015f\u0131n Roma\u2019n\u0131n zor g\u00fcnleri ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r, l\u00fcks tutkusu b\u00fct\u00fcn de\u011ferleri tehdit etmektedir. \u00c7\u00f6k\u00fcnt\u00fcye dur demek isteyen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ba\u015f\u0131nda Titus Livius vard\u0131r ama yapabilece\u011fi \u00e7ok \u015fey yoktur. O temiz diliyle canl\u0131 anlat\u0131m\u0131yla o g\u00fcnlerin en ilgin\u00e7 k\u00fclt\u00fcr adamlar\u0131ndan biridir. Dilinin yetkinli\u011finde Vergilius\u2019un etkisi belirgindir. Tarih\u00e7i ve ayd\u0131n olarak Titus Livius bir d\u00f6nemin d\u00fc\u015f\u00fcnce ve sanat d\u00fcnyas\u0131n\u0131 derinden etkiledi. Bundan b\u00f6yle Roma edebiyat\u0131nda klasiklik d\u00f6nemi ya da b\u00fcy\u00fck yazarlar d\u00f6nemi ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n

Klasik d\u00f6nem<\/strong><\/p>\n

Klasik edebiyatta Publius Vergilius Maro\u2019nun (70-19) ayr\u0131 bir yeri vard\u0131r. Onun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 Titus Livius\u2019unki kadar belirleyici oldu. \u0130nce \u015fair duyarl\u0131\u011f\u0131yla, d\u00fc\u015f\u00e7\u00fc d\u00fcnyas\u0131yla, tarih\u00e7ili\u011fin ve s\u00f6ylevcili\u011fin kesinliklerinden uzak aray\u0131\u015flar\u0131yla, yunan de\u011ferlerinden \u00e7ok kendi topra\u011f\u0131n\u0131n de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 olu\u015fuyla Vergilius roma edebiyat\u0131n\u0131n hatta d\u00fcnya edebiyat\u0131n\u0131n s\u00f6nmeyen y\u0131ld\u0131zlar\u0131ndan biridir. Kuzey \u0130talyal\u0131 bu halk \u00e7ocu\u011fu kent duygusall\u0131klar\u0131ndan uzak d\u00fcnyas\u0131yla yer yer karamsar ama her zaman i\u00e7tenlikli bir \u015fiir kurdu. O t\u00fcm insanl\u0131k de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 kal\u0131rken gelecekle ilgili kayg\u0131lar\u0131n\u0131 da dile getirdi. Kente al\u0131\u015famayan ve k\u0131rlar\u0131n esenlikli havas\u0131n\u0131 sanat\u0131nda ya\u015fatan Vergilius do\u011fal\u0131n \u015fairidir: yaz\u0131s\u0131n\u0131n do\u011fall\u0131\u011f\u0131 bol g\u00fcne\u015fli ortamlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor olmas\u0131ndand\u0131r. \u00dcnl\u00fc Bucolica<\/em>\u2019lar\u0131 \u015fiir y\u00fckleri kadar kent s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na k\u0131rlar\u0131n esenlikli havas\u0131n\u0131 koymalar\u0131yla da ilgin\u00e7tir. Vergilius hep do\u011fay\u0131 ya\u015fad\u0131, kalabal\u0131klardan uzak dingin bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fc. Kendiyle kal\u0131rken g\u00f6nl\u00fcn\u00fcn derininde insan olman\u0131n g\u00fczelliklerini buldu.<\/p>\n

Vergilius bir zaman sonra kentle ve felsefeyle tan\u0131\u015ft\u0131, Epikuros \u00f6\u011fretisinin etkisinde kald\u0131, sonra bu felsefeden uzakla\u015ft\u0131 ama tam olarak kopamad\u0131. Catullus\u2019un bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de Lucretius\u2019un izinde y\u00fcr\u00fcd\u00fc. \u015eiirleri bi\u00e7im y\u00f6n\u00fcnden olduk\u00e7a yetkindir. Bilgi\u00e7likten uzak i\u00e7tenlikli \u015fiirlerdir bunlar, herbiri duygu yo\u011funlu\u011fuyla insan\u0131 derinden yakalar. Bu ar\u0131 duygusall\u0131k onun \u015fiirine katt\u0131\u011f\u0131 \u00f6vg\u00fcler y\u00fcz\u00fcnden zarar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Vergilius birilerini \u00f6ver, birilerinden a\u015fa\u011f\u0131 kalmak ya da onlarca desteklenmemek korkusuyla yapar bunu. Bu \u00f6vg\u00fcler onun \u015fiirlerine olan ilgiyi azaltmad\u0131: zaman zaman ac\u0131l\u0131 ve yak\u0131nmal\u0131 \u015fiirlerinde herkesin ilgisini \u00e7ekebilecek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. O k\u0131rlara ba\u011fl\u0131d\u0131r ve bu ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir de d\u00fc\u015f\u00fcnce temeli vard\u0131r. Ona g\u00f6re Roma\u2019n\u0131n eski g\u00fcc\u00fc tar\u0131ma verdi\u011fi \u00f6nemden geliyordu ve bu e\u011filim azal\u0131nca istenmeyen durumlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. K\u0131rlarda ya\u015fam vard\u0131 sa\u011fl\u0131k vard\u0131 esenlik vard\u0131. Bucolica<\/em>\u2019lardan sonra yazd\u0131klar\u0131nda da k\u0131rlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 duyulur. K\u0131rsal g\u00fczelliklerin kar\u015f\u0131s\u0131na kentlerdeki sevimsiz zengin ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc olumsuzluklar\u0131n\u0131 koyar \u015fair. Ona g\u00f6re erdemli ve ba\u015far\u0131l\u0131 bir d\u00f6nemin ard\u0131ndan d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 kentin k\u0131rlara olan egemenli\u011fiyle a\u00e7\u0131klanabilirdi. Kentte karga\u015f\u0131k bir d\u00fczen vard\u0131r, bo\u015f heveslerine yenilmi\u015f insan vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Publius Vergilius Maro\u2019yu (M\u00d6 70-19) Augustus, Octavia ve Livia\u2019ya \u015fiir okurken g\u00f6steren bir tablo (Jean-Baptiste Wicar).<\/figcaption><\/figure>\n

Vergilius\u2019un daha sonraki destans\u0131 \u015fiirlerinde Roma\u2019n\u0131n sorunlar\u0131 ve zaman\u0131n p\u0131r\u0131lt\u0131lar\u0131 kadar ge\u00e7mi\u015fin g\u00f6rkemine \u00f6zlem vard\u0131r. Bu \u015fiirler yunan de\u011ferlerine ve \u00f6zellikle Homeros\u2019a bir t\u00fcr meydan okumad\u0131r. Vergilius, Augustus d\u00f6neminin savunucusudur. Bununla birlikte onun destans\u0131 \u00fcr\u00fcnleri birer ba\u015fyap\u0131t a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131maz. Homeros\u2019daki canl\u0131l\u0131k ve do\u011fall\u0131k onlarda yoktur. Bu destans\u0131 yap\u0131tlar tekd\u00fczedir ve so\u011fuktur. Bunun i\u00e7in belki de Homeros\u2019daki gibi bir inan\u00e7 yo\u011funlu\u011fu gerekirdi. Vergilius, Jupiter\u2019in ve \u00f6b\u00fcr tanr\u0131lar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda ku\u015fkucu hatta ilgisizdir: onlar\u0131n tutkular\u0131n\u0131 anlayamaz, onlara filozof\u00e7a bakar. Yunan tanr\u0131lar tablosu Roma\u2019ya girerken de\u011fi\u015fikliklere u\u011frad\u0131, ba\u015fta tanr\u0131lar\u0131n adlar\u0131 de\u011fi\u015fti. Yunan tanr\u0131lar\u0131n\u0131n aralar\u0131ndaki ili\u015fkiler Roma\u2019dakilerde yoktur. Yunanistan\u2019da Zeus\u2019a gerekti\u011finde ba\u015fkald\u0131r\u0131l\u0131r, oysa Jupiter bir imparatorluk tanr\u0131s\u0131d\u0131r ve tanr\u0131lara mutlak olarak egemendir. Roma tanr\u0131lar\u0131 bir s\u0131rad\u00fczeninde bir araya gelirler. Vergilius d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan \u015fiirleriyle \u015fairlerin \u015fairi say\u0131ld\u0131. Onun \u015fiirleri daha \u00e7ok ge\u00e7mi\u015fin de\u011ferleriyle \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu \u015fiirin yunan \u015firine g\u00f6re a\u015f\u0131r\u0131 erkeksi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc roma ruhsall\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Horatius\u2019a gelince o Augustus d\u00f6nemini en iyi yans\u0131tan edebiyat adam\u0131d\u0131r. D\u00fc\u015f\u00e7\u00fc Vergilius\u2019un daha \u00e7ok uzak ge\u00e7mi\u015fi kavramaya y\u00f6nelik e\u011filimlerine kar\u015f\u0131 Quintus Horatius Flaccus\u2019un (65-8) \u015fiiri Augustus d\u00f6nemiyle s\u0131n\u0131rlan\u0131r. O yeninin, yeni duyarl\u0131klar\u0131n \u015fairidir. Ta\u015fral\u0131d\u0131r, Vergilius gibi halk \u00e7ocu\u011fudur. K\u0131rlar\u0131n havas\u0131nda uzun s\u00fcre ya\u015fay\u0131p ge\u00e7 bir zamanda kente giden Vergilius\u2019un tersine Horatius kenti erkenden tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Roma\u2019da \u00f6\u011frenim g\u00f6rd\u00fc. Yirmisinde Atina\u2019ya felsefe okumaya gitti. Orada Caesar\u2019\u0131n katillerinden Brutus\u2019la tan\u0131\u015ft\u0131. Sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirmi\u015f olan Brutus onu ordusunda tribunus militaris<\/strong> yapt\u0131. Horatius 42 g\u00fcz\u00fcnde Philippoi bozgunundan sonra k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve can\u0131n\u0131 kurtarm\u0131\u015f olarak Roma\u2019ya d\u00f6nd\u00fc. Vergilius\u2019la tan\u0131\u015ft\u0131, onun dostlar\u0131 kanal\u0131yla Augustus\u2019un yan\u0131na sokuldu, imparatorla dost oldu. K\u0131sac\u0131k boylu, a\u015f\u0131r\u0131 \u015fi\u015fman, sevimli ve k\u0131rlara d\u00fc\u015fk\u00fcn Horatius Epikuros\u2019\u00e7u e\u011filimleriyle, k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ve zek\u00e2s\u0131yla sevildi. Ancak g\u00fc\u00e7s\u00fcz bedeni ya\u015fam\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ancak elli yedi y\u0131l dayanabildi.<\/p>\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7ta kabasaba bir anlat\u0131m\u0131 vard\u0131. Bu anlat\u0131m\u0131yla ki\u015fileri ele\u015ftirdi, kiminin yazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kiminin ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131 alaya ald\u0131. Stoa\u2019c\u0131lara y\u00fcklendi. Epikuros\u2019dan yanayd\u0131 ama onu da yararc\u0131 bir anlay\u0131\u015fla yorumluyordu. Bir s\u00fcre sonra yanl\u0131\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131: k\u00fclt\u00fcrl\u00fc ortamlara girmek ve yunan \u015fairlerini okumak ona yaram\u0131\u015ft\u0131. Kabasabal\u0131ktan kurtulmas\u0131nda Augustus da etkili oldu. \u0130mparator ve \u00e7evresi onu yumu\u015fatmay\u0131 bilmi\u015fti. B\u00f6ylece bu k\u00f6le \u00e7ocu\u011fu kibar \u00e7evrelerin \u015fairi oldu. Onun incelmesinde Vergilius\u2019un etkisi b\u00fcy\u00fck oldu. Yunan \u015fiiriyle tan\u0131\u015fmas\u0131 da ona \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011fretti. Terentius\u2019u Lucilius\u2019u Lucretius\u2019u biliyordu. \u015eiirlerindeki d\u00fcz anlat\u0131m yerini ince bir anlat\u0131ma b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131, dil g\u00fczelle\u015fmi\u015f ve k\u0131vrakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Gene Epikuros\u2019\u00e7uydu ama art\u0131k Epikuros\u2019u do\u011fru anl\u0131yordu. Art\u0131k Stoa\u2019c\u0131lar\u0131n \u00f6\u011fretisini de do\u011fru okuyor, onlardan yana olmasa bile onlara sayg\u0131 g\u00f6steriyordu. Stoa felsefesinin kat\u0131 dogmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6nderlere s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131l\u0131k ilkesi ona ters geliyordu. B\u00f6ylece Horatius o ilkel bencilli\u011finden s\u0131yr\u0131lm\u0131\u015f ve daha evrensel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 edinmi\u015fti. Onu d\u00fcnya \u015fairi yapan da bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle gelen \u00f6zellikleridir.<\/p>\n

Lirik \u015fiir o d\u00f6nemde latin edebiyat\u0131nda pek yoktu. Bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131 Horatius od\u2019lar\u0131yla kapad\u0131. Odlar kutlamalarda kullan\u0131lan hafif duygulu yunan \u015fark\u0131lar\u0131d\u0131r, dinleyene esenlik ve y\u00fccelik duygular\u0131 verir. Bu biraz da \u0130mparatorun \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcyd\u00fc: toplumda yenilikleri ince bir duygusall\u0131kla anlatan yap\u0131tlara gereksinim vard\u0131. Horatius b\u00f6ylece satirden lirik \u015fiire ge\u00e7ti. Bu \u015fiirler epeyce ele\u015ftirildi: onlar\u0131 \u0131smarlama yaz\u0131lm\u0131\u015f ve esine dayanmayan \u00fcr\u00fcnler diye g\u00f6renler oldu. Bu \u015fiirlere \u0130mparatorun g\u00f6lgesi d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Onlar ger\u00e7ekte \u0130mparatora g\u00f6n\u00fclden ba\u011fl\u0131 bir \u015fairin duyarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yordu. Horatius \u0130mparatoru ruhunun doru\u011funa oturtmu\u015ftu. \u0130\u00e7 sava\u015flar\u0131n toplumu sarst\u0131\u011f\u0131 zamanlard\u0131, bu sava\u015flar daha \u00e7ok egemenlerin varolma ya da yokolma sava\u015flar\u0131yd\u0131. Horatius \u0130mparatorlu\u011fun resmi \u015fairi gibiydi. \u0130mparator ondan sanat\u0131n\u0131 toplum ad\u0131na i\u015fe yarats\u0131n, l\u00fcks\u00fc ve e\u011flence d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ele\u015ftirmekte kullans\u0131n istiyordu. Bu y\u00fczden odlarda i\u015f ahlak\u00e7\u0131l\u0131\u011fa kadar gider: insan toplumun de\u011ferlerine d\u00f6rt elle sar\u0131lmal\u0131d\u0131r, bu arada \u00f6l\u00fcm\u00fc de d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir.<\/p>\n

Klasik d\u00f6nemin sonu geliyordu. Klasikli\u011fin son b\u00fcy\u00fck ad\u0131 Publius Ovidius Naso\u2019dur (M\u00d6 43 – MS 18). Augustus saltanat\u0131n\u0131n sonlar\u0131d\u0131r. \u00c7\u00f6k\u00fc\u015f d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131 ba\u015flayacak gibidir. Edebiyat tarih\u00e7ileri Ovidius\u2019u daha \u00e7ok \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn \u015fairi sayarlar. Yenilerin zaman\u0131 ba\u015flamaktad\u0131r, onlar\u0131n sanat anlay\u0131\u015f\u0131nda derinlik uyum denge yetkinlik umursanmaz, geli\u015fig\u00fczellik ba\u015fl\u0131ca \u00f6zelliktir. O d\u00f6nemde Seneca da klasikli\u011fi kurtarabilecek yap\u0131da de\u011fildi. Bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bir ini\u015f izliyordu. Kimlilerine g\u00f6re klasikli\u011fi bitiren g\u00fc\u00e7 y\u00f6netimin zorbal\u0131\u011f\u0131nda aranmal\u0131d\u0131r: \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olmayan yerde sanat olmaz diyorlard\u0131. Kimileri de edebiyattaki s\u00f6n\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn ahlaki \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcden geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Cumhuriyet d\u00f6neminde her \u015fey \u00e7ok basit de olsa her alanda belli bir tutarl\u0131l\u0131k vard\u0131: edebiyatla u\u011fra\u015fanlar romal\u0131la\u015fm\u0131\u015f \u0130talyanlard\u0131. Onlar ayr\u0131 topraklar\u0131n insanlar\u0131 da olsalar \u00fcst de\u011ferlerde birle\u015fiyorlard\u0131: yap\u0131tlar\u0131ndaki topra\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131k duygusunu yabana atmamak gerekirdi. Augustus d\u00f6neminde ve sonras\u0131nda fetihler oldu, bir\u00e7ok \u00fclke \u0130mparatorlu\u011fa ba\u011fland\u0131. Bu yenilmi\u015f \u00fclkelerin \u00e7ocuklar\u0131 giderek roma edebiyat\u0131nda kendilerine yer a\u00e7t\u0131lar. Bunlar Asya\u2019dan Afrika\u2019dan \u0130spanya\u2019dan Galya\u2019dan Bretagne\u2019dan geliyorlard\u0131. \u00d6rne\u011fin Seneca \u0130spanya k\u00f6kenliydi. Bu insanlar Senato\u2019ya bile girdiler. K\u0131sacas\u0131 ortam edebiyata uygun olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Y\u00f6netimin \u00fcst katlar\u0131nda daha \u00e7ok deliler ve ahmaklar g\u00f6rev al\u0131yordu. Augustus\u2019un son zamanlar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar\u0131 izlemeye ve cezaland\u0131rmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

\"\"
Klasik d\u00f6nemin son b\u00fcy\u00fck ad\u0131 Publius Ovidius Naso (M\u00d6 43 – MS 18).<\/figcaption><\/figure>\n

Ovidius \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f d\u00f6neminin b\u00fcy\u00fck ad\u0131 ve klasikli\u011fin son temsilcisidir. Onda ge\u00e7mi\u015fin silinmekte olan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131yla o g\u00fcnlerin da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131klar\u0131 i\u00e7i\u00e7edir: art\u0131k de\u011ferbilmezlik basitlik baya\u011f\u0131l\u0131k y\u00fczeysellik klasikli\u011fin de\u011ferlerini \u00f6rt\u00fcyordu. Ovidius\u2019u klasikli\u011fin \u00f6yk\u00fcnmecisi sayabiliriz. Vergilius ve Horatius i\u00e7in sanat ya\u015fam gibi ciddi bir i\u015fti, onlar ahlak\u0131 \u00f6nemsediler, toplum bilincini ayakta tutamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ovidius\u2019un sanat\u0131 ger\u00e7eklikten kopmu\u015f ve ge\u00e7iciye adanm\u0131\u015ft\u0131r. Onda ne klasikli\u011fin b\u00fcy\u00fck fikirlerden beslenen duyarl\u0131klar\u0131 ne de bireyselli\u011fin duygu y\u00fckl\u00fc aray\u0131\u015flar\u0131 vard\u0131r. Ovidius\u2019un sanat\u0131 insan\u0131 oyalar e\u011flendirir ama d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmez. O d\u00fcnyay\u0131 umursamayan tuzu kuru k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz \u00e7evrelerin ya da salonlar\u0131n s\u00fcs\u00fc olmak istedi, ho\u015fun ve y\u00fczeyselin pe\u015fine gitti, i\u00e7i bo\u015f olan\u0131n izini s\u00fcrd\u00fc. Sanat kayg\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131yor ve kolay yaz\u0131yordu. Birilerini yerin dibine bat\u0131rmak i\u00e7in uzun uzun yazd\u0131\u011f\u0131 oluyordu. Onun siyasal hevesleri yoktu, siyaset denilen sa\u00e7mal\u0131kla u\u011fra\u015famazd\u0131 o. \u015eurada burada tak\u0131lmak varken, nerede ak\u015fam orada sabah ya\u015famak varken, yar\u0131\u015flarda sirklerde e\u011flenmek varken siyaset de ne oluyordu. G\u00fcndeli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan \u015feylere kafa yormak bo\u015funayd\u0131. Halk da y\u00fcksek \u00e7evreler de d\u00fc\u015f\u00fcnceden ho\u015flanm\u0131yordu: s\u00f6z oyunlar\u0131, derinliksiz duygusall\u0131klar, hafif sohbetler cana can kat\u0131yordu. \u015eairin ilkesi \u015fuydu: her ko\u015fulda her durumda e\u011flenmek. Sevmek sanat\u0131 <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda cinselli\u011fin inceliklerine girmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

B\u00f6ylece ilkel aray\u0131\u015flarla ba\u015flayan latin edebiyat\u0131 yunan de\u011ferlerinin belirleyicili\u011finde yetkin \u00f6rnekler verdi. Zaman g\u00fc\u00e7l\u00fc roma edebiyat\u0131n\u0131n sonunu getirdi. Roma\u2019n\u0131n t\u00fckeni\u015fi ayn\u0131 zamanda Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n biti\u015fidir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Roma\u2019da insanlar sanattan \u00e7ok sava\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerdi. Romal\u0131 fetih yolunda iz s\u00fcrerken esin perisiyle kavgal\u0131 gibidir. Okumak yazmak d\u00fc\u015f\u00fcnmek Romal\u0131 i\u00e7in anlams\u0131zd\u0131. Sava\u015fmaya ve ya\u011fmalamaya e\u011filimli bir toplumda ince duyarl\u0131klara yer yoktu. Fakat Romal\u0131lar yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle ba\u011f kurduktan sonra bir \u015feyler de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Eski de\u011ferler yava\u015f yava\u015f silinirken toplum \u00e7ok ba\u015fka de\u011ferleri \u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6neliyordu. Roma\u2019da eski […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":16323,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[181,545,562,222],"tags":[1666,275,460,885,695],"class_list":["post-16321","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-144-sayi","category-edebiyat","category-sanat","category-tarih","tag-antik-yunan","tag-edebiyat","tag-kultur","tag-roma","tag-sanat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t