{"id":16360,"date":"2016-02-01T11:54:52","date_gmt":"2016-02-01T09:54:52","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16360"},"modified":"2018-01-10T12:05:17","modified_gmt":"2018-01-10T09:05:17","slug":"gagane-sima-bimbarek-bo-gaganiniz-ya-da-noeliniz-kutlu-olsun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/02\/01\/gagane-sima-bimbarek-bo-gaganiniz-ya-da-noeliniz-kutlu-olsun","title":{"rendered":"Ga\u011fan\u00ea s\u0131ma b\u0131mbarek bo! Ga\u011fan\u0131n\u0131z (ya da Noeliniz) kutlu olsun!"},"content":{"rendered":"

Miladi takvime g\u00f6re 14 Ocak (ya da ba\u015fka kaynaklara g\u00f6re 8 Ocak) Dersimli Alevilerin halk takvimine g\u00f6re \u201cy\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr\/yeni y\u0131l\u0131d\u0131r.\u201d Khal Ga\u011fan bu evreyi ortalayacak \u015fekilde Aral\u0131k ay\u0131n\u0131n son iki haftas\u0131ndan Ocak ay\u0131n\u0131n ilk iki haftas\u0131na kadar s\u00fcren d\u00f6nemdeki dini-sosyal rit\u00fceller toplam\u0131n\u0131 kapsar. <\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

D\u00fcnya genelinde, \u00f6zellikle mevsimsel ge\u00e7i\u015flerin belirgin olarak ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 orta ku\u015fak k\u00fclt\u00fcrlerinde, tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k temelli ge\u00e7im etkinliklerimizle \u015fekillenmi\u015f sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n biny\u0131llara yaslanan derinli\u011finden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze, yani sanayi toplumlar\u0131n\u0131n g\u00fcndelik hayat\u0131na dev\u015firdi\u011fimiz baz\u0131 \u00f6nemli \u201cg\u00fcnler\u201d ve \u201chaftalar\u201d vard\u0131r. \u015eimdilerde bunlardan baz\u0131lar\u0131, ayinler (rit\u00fceller) ve dini bayramlar gibi, din yahut gelenek ba\u011flam\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Kutsal yeni y\u0131l d\u00f6n\u00fcmleri, bahar festivalleri gibi\u2026 Di\u011ferleri ise t\u00f6renler ve ulusal g\u00fcnler\/bayramlar vb. gibi, kapitalizm ve ulusla\u015fma olgular\u0131 sonucunda hayat\u0131m\u0131za giren g\u00f6rece yeni olgulard\u0131r. Ulusal kurtulu\u015f g\u00fcnleri, ulusal bayramlar gibi\u2026<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 g\u00f6\u00e7ebe s\u00fcr\u00fc hayat\u0131ndan bitki dev\u015firmeye ve hayvan evcille\u015ftirmeye dayanan tar\u0131mc\u0131 yerle\u015fik toplumlara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnden sanayi toplumlar\u0131na ge\u00e7i\u015fi yakla\u015f\u0131k olarak 10-12 bin y\u0131l s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sanayi toplumlar\u0131n\u0131n tarihsel varl\u0131\u011f\u0131 ise ancak 150-200 y\u0131ll\u0131k bir tarihsel derinli\u011fe sahiptir. Mevsimsel d\u00f6ng\u00fclere do\u011frudan ba\u011f\u0131ml\u0131 tar\u0131mc\u0131 ve hayvanc\u0131 bir ya\u015fam tarz\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcre i\u015fledi\u011fi takvimsel \u00f6\u011feler, bu nedenle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hayli kuvvetlidir. \u00d6zellikle y\u0131l d\u00f6n\u00fcmlerinde \u00e7o\u011funlukla dini-sosyal ba\u011flam\u0131yla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan rit\u00fcellerde oldu\u011fu gibi\u2026 \u00d6rne\u011fin, tarihten g\u00fcncele Ortado\u011fu toplumlar\u0131 hakk\u0131nda yap\u0131lacak y\u00fczeysel okumalarda bile eski ve yeni y\u0131l d\u00f6n\u00fcmlerinin genellikle k\u0131\u015f ve bahar, \u00f6l\u00fcm ve yeniden dirili\u015f, k\u0131tl\u0131k ve bereket gibi z\u0131tl\u0131klarla sembolize edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclebilir. Kutsal metinlerde, efsanelerde, rit\u00fcellerde s\u0131kl\u0131kla bu temalar kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Eski y\u0131l u\u011furlanmakta, bilinmezliklerle dolu yeni bir y\u0131l yakla\u015fmakta ve \u00f6l\u00fcm\u00fcn\/k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\/so\u011fu\u011fun en karanl\u0131k oldu\u011fu anda yeni bir y\u0131l, yeni umutlarla do\u011fmakta, g\u00fcne\u015f yeniden y\u00fckselmekte, do\u011fa ye\u015fermekte, hayvanlar yavrulamaktad\u0131r\u2026<\/p>\n

Bu yaz\u0131da k\u0131saca de\u011finece\u011fimiz mevsimsel \u00e7evrim rit\u00fceli, Ortado\u011fu\u2019nun kadim ve zengin k\u00fclt\u00fcrel dokusunun T\u00fcrkiye\u2019deki en \u00f6zg\u00fcn temsilcilerinden olan Dersim\u2019e ait. Yerel halk k\u00fclt\u00fcnde \u00f6nemli bir yeri olan ve Khal Ga\u011fan olarak bilinen y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc rit\u00fcelleri hakk\u0131nda k\u0131saca duraca\u011f\u0131z. Fakat \u00f6ncelikle \u201cDersim\u201d kavram\u0131yla ne kastetti\u011fimizi a\u00e7\u0131klamak gerek. Dersim, bug\u00fcn Cumhuriyet\u2019in en az 8 ilinde (Tunceli, Erzincan, Sivas, Elaz\u0131\u011f, Malatya, Mara\u015f, Bing\u00f6l, Mu\u015f) geleneksel yerle\u015fim alanlar\u0131nda ya\u015fayan Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131 kapsayan bir k\u00fclt\u00fcr alan\u0131d\u0131r. Bunlar aras\u0131nda \u201cTunceli\u201d, Alevi K\u00fcrt (K\u0131rmancki [Zazaca][1]<\/a> ve Kurmanci konu\u015fan) topluluklar\u0131n n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturdu\u011fu mek\u00e2n olarak benzersizdir. \u00dcstelik buradaki Alevi K\u00fcrt topluluklar di\u011fer Alevilerden ve K\u00fcrtlerden etno-k\u00fclt\u00fcrel anlamlar, semboller evreni itibariyle de ayr\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca Bat\u0131 Avrupa\u2019yla yo\u011fun \u015fekilde temas eden Dersimlilerin olu\u015fturdu\u011fu ciddi bir diaspora da vard\u0131r. Bu bak\u0131mlardan, Aleviler yahut K\u00fcrtler i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalarda, Dersim hep kendine \u00f6zg\u00fc, benzersiz bir k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131k d\u00fczlemidir. \u00c7ok boyutlu tart\u0131\u015fmalar\u0131n oda\u011f\u0131nda, siyasal ba\u011flam\u0131 kuvvetli pop\u00fcler bir kavramd\u0131r. \u00c7o\u011funlukla da \u201canla\u015f\u0131lmas\u0131 zor\u201d, \u201ckarma\u015f\u0131k\u201d \u00f6r\u00fcnt\u00fcler sergiledi\u011fi kabul edilir.<\/p>\n

Khal Ga\u011fan<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcn yayg\u0131nl\u0131kla Zazaca diye bilinen K\u0131rmancki\u2019de, Ga\u011fan, asl\u0131nda miladi takvime g\u00f6re Aral\u0131k ve Ocak ay\u0131n\u0131 kaplayan zaman dilimini adland\u0131rmada kullan\u0131lan bir kelimedir. Ga\u011fan\u2019\u0131n Dersim\u2019deki ad\u0131, y\u00f6resel farklar g\u00f6sterse de genellikle Khal Ga\u011fan\u2019d\u0131r. Buradaki Khal s\u0131fat\u0131n\u0131, \u201cya\u015fl\u0131-bilge\u201d ya da \u201ck\u00e2mil\u201d anlam\u0131nda T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirebiliriz. As\u0131l olarak kastedilen, \u00e7evrimsel\/d\u00f6ng\u00fcsel bir zaman alg\u0131s\u0131na sahip Dersimli Alevilerin teolojisinde (\u00f6zg\u00fcn ad\u0131yla Raa Haqi inan\u00e7 sisteminde) biten ve yeniden ba\u015flayan y\u0131l\u0131n kutsanm\u0131\u015f tekrar\u0131d\u0131r\/d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Eskiyen y\u0131l\u0131n u\u011furlanmas\u0131 ve yeni y\u0131l\u0131n birtak\u0131m bereket, bolluk, kolektif aidiyet temsilleri i\u00e7eren k\u00fcltlerle kar\u015f\u0131lanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Miladi takvime g\u00f6re 14 Ocak (ya da ba\u015fka kaynaklara g\u00f6re 8 Ocak) Dersimli Alevilerin halk takvimine g\u00f6re \u201cy\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr\/yeni y\u0131l\u0131d\u0131r.\u201d Khal Ga\u011fan bu evreyi ortalayacak \u015fekilde Aral\u0131k ay\u0131n\u0131n son iki haftas\u0131ndan Ocak ay\u0131n\u0131n ilk iki haftas\u0131na kadar s\u00fcren d\u00f6nemdeki dini-sosyal rit\u00fceller toplam\u0131n\u0131 kapsar.<\/p>\n

Bilindi\u011fi \u00fczere Aral\u0131k ay\u0131n\u0131n sonu kuzey yar\u0131 k\u00fcre i\u00e7in en uzun g\u00fcnlerin son buldu\u011fu k\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bir\u00e7ok tar\u0131mc\u0131 ve g\u00f6\u00e7er hayvanc\u0131 k\u00fclt\u00fcr, binlerce y\u0131ldan beri s\u00fcz\u00fclen deneyimleriyle bu evreyi \u00f6l\u00fcm ve yeniden do\u011fu\u015f metaforuyla ele alm\u0131\u015ft\u0131r. H\u0131ristiyan teolojisinde de bu, \u0130sa\u2019n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ve yeniden dirili\u015fiyle ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ga\u011fan, Dersimli Alevilerde, S\u00fcnnilerde ve H\u0131ristiyanlarda \u00e7ok a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde \u201cy\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc\u201d anlatan kutsanm\u0131\u015f bir zaman ismidir.<\/p>\n

Ga\u011fan, bir\u00e7ok alt b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fur. Bunlar aras\u0131nda \u00fc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck oru\u00e7 \/ ar\u0131nma \/ yeniden canlanma \/ yiyecek toplama ve kolektif payla\u015f\u0131m ya da hediyele\u015fme unsurlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren alt b\u00f6l\u00fcmleri k\u0131saca ele alabiliriz.<\/p>\n

Ga\u011fan, \u00fc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck oru\u00e7la ba\u015flar. Sal\u0131 g\u00fcn\u00fc ba\u015flayan oru\u00e7 Dersimli Alevilerde kutsal g\u00fcn kabul edilen Per\u015fembe ak\u015fam\u0131 sonland\u0131r\u0131l\u0131r. Orucun son g\u00fcn\u00fcnde mutlaka civarda bulunan ve kutsiyet derecesi y\u00fcksek mek\u00e2nlara gidilir. Bu mek\u00e2nlarda ate\u015fler yak\u0131l\u0131r ve kanl\u0131 ya da kans\u0131z kurban uygulamalar\u0131 olabilir. Mek\u00e2nlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 Dersimli S\u00fcnnilerin ve Ermenilerin de u\u011frak yerleridir. Benzer zaman dilimlerinde, ortakla\u015fm\u0131\u015f k\u00fclt \u00f6rnekleri pek\u00e2l\u00e2 bulunabilir.<\/p>\n

Ar\u0131nma, bu\u011fday ve suyla sembolize edilir. Y\u0131l\u0131n son g\u00fcn\u00fcn\u00fcn ha\u015flanm\u0131\u015f bu\u011fday\u0131 eve, ah\u0131ra ve civar \u00e7e\u015fmelere serpilir. \u0130pe dizilip duvara as\u0131l\u0131r. Hane halk\u0131na yemesi i\u00e7in verilir. Ayr\u0131ca \u00e7e\u015fmeden al\u0131nan su, yeni y\u0131l\u0131n ilk g\u00fcn\u00fc evin i\u00e7 ve d\u0131\u015f mek\u00e2nlar\u0131na, ah\u0131ra serpi\u015ftirilir.<\/p>\n

\"\"
Khalkek oyununda Khal, Fat\u0131k ve Ko\u00e7eg.<\/figcaption><\/figure>\n

Khalkek (Ya\u015fl\u0131 Adam) oyunu<\/strong><\/p>\n

Yeniden canlanma sembolizmi ise Ga\u011fan rit\u00fcelinin en ilgi \u00e7ekici teatral b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u00f6nemli bir motiftir. Bu a\u015famada genellikle \u201cKhalkek\u201d (Ya\u015fl\u0131 Adam) denilen bir oyun oynan\u0131r -ki g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Ga\u011fan\u2019\u0131n yeniden kamusal g\u00f6sterilerdeki temsilinin odak noktas\u0131n\u0131 bu seyirlik oyun olu\u015fturur.<\/p>\n

Khalkek, \u00fc\u00e7 erkek oyuncu ve bir \u00e7alg\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan, g\u00fcn bat\u0131m\u0131ndan sonra icra edilir. Oyunculardan ilki, Ga\u011fan\u2019a Khal s\u0131fat\u0131n\u0131 kazand\u0131ran ya\u015fl\u0131 ki\u015fidir. Bu, beyaz uzun sakall\u0131 ve elinde asas\u0131 olan bir ya\u015fl\u0131d\u0131r. Dersim\u2019de baz\u0131 y\u00f6relerde bu karaktere \u201cH\u0131z\u0131r (X\u0131z\u0131r)\u201d muamelesi yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da olur -ki H\u0131z\u0131r, Raa Haqi teolojisinde bir nevi Tanr\u0131n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki temsilidir. Khal, evlere ya\u015fl\u0131 ki\u015fi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcyle u\u011frayan Tanr\u0131n\u0131n d\u00fcnyevi hayattaki vekili muamelesi g\u00f6ren X\u0131z\u0131r\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Khal s\u0131rt\u0131nda boh\u00e7a ta\u015f\u0131r ve u\u011frad\u0131\u011f\u0131 evlerden verilen yiyecek vb. sunular\u0131 toplar.<\/p>\n

\u0130kinci oyuncu \u201cFat\u0131k\u201dt\u0131r. Yani, gen\u00e7 ve g\u00fczel gelin Fatma. B\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7indir ki sadece g\u00f6zleri g\u00f6r\u00fclebilir. Geri kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131 s\u0131k\u0131ca \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Baz\u0131 oyunlarda Fat\u0131k\u2019\u0131n elinde y\u00fcn ve kirmen oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Son oyuncu ise \u201cArap\u201d ya da \u201cKo\u00e7eg\u201d diye tabir edilir. Bu oyuncunun da elinde sopa vard\u0131r. Kimi y\u00f6relerde elleri ve y\u00fcz\u00fc siyaha boyand\u0131\u011f\u0131ndan Arap dendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Ancak Ko\u00e7eg daha tan\u0131d\u0131k bir kavramd\u0131r. Dersim\u2019de kutsal soylara tabi olan pirlerin, taliplerini (m\u00fcritlerini) y\u0131ll\u0131k gezilerinde, yanlar\u0131na ald\u0131klar\u0131 gen\u00e7 ve yard\u0131ma muhta\u00e7 ki\u015fidir.<\/p>\n

Oyun, bu \u00fc\u00e7l\u00fcn\u00fcn t\u00fcm k\u00f6y evlerini gezmeleri esnas\u0131nda basit bir kurgunun yeniden ve yeniden ama \u00e7evredekilerin kat\u0131l\u0131m\u0131yla birlikte sergilenmesiyle oynan\u0131r. Oyun evlerin i\u00e7inde oynand\u0131\u011f\u0131 kadar k\u00f6y\u00fcn ortak mek\u00e2nlar\u0131nda da sergilenir. Gittikleri her yerde, Fat\u0131k bak\u0131\u015flar\u0131yla ve \u00e7e\u015fitli beden hareketleriyle gen\u00e7 erkekleri k\u0131z\u0131\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Yani a\u00e7\u0131k bir cinsel provokasyonda bulunur. Sonu\u00e7 olarak da gen\u00e7ler Fat\u0131k\u2019\u0131 ka\u00e7\u0131rma giri\u015fimlerinde bulunurlar. Bu giri\u015fimlerden baz\u0131lar\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lan\u0131r. Khal asas\u0131yla ve Ko\u00e7eg de sopas\u0131yla gen\u00e7leri d\u00f6vebilir. Ancak baz\u0131lar\u0131 ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131r. Fakat en sonunda mutlaka Ko\u00e7eg gidip Fat\u0131k\u2019\u0131 geri getirir. Olay s\u0131kl\u0131kla tekrarlan\u0131rsa Khal bayg\u0131nl\u0131k ge\u00e7irir. Fat\u0131k gelip Khal\u2019\u0131n ba\u015f\u0131nda a\u011f\u0131tlar yakar ve onu uyand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ba\u015far\u0131l\u0131 olmazsa, Fat\u0131k Khal\u2019in ba\u015f\u0131na do\u011fru ayaklar\u0131n\u0131 iki yana a\u00e7arak \u00e7\u00f6melir ve y\u00fcz\u00fcne (ya da a\u011fz\u0131na) i\u015fer gibi yapar yahut yine ayn\u0131 vaziyette ete\u011fini sallayarak onu ay\u0131lt\u0131r. Ancak ayn\u0131 eylemler yine devam eder. Fat\u0131k tekrar davetk\u00e2r davran\u0131\u015flarda bulunur. E\u011fer Khal bunu fark ederse Fat\u0131k\u2019a vurabilir ya da baz\u0131 y\u00f6relerde, ka\u00e7\u0131rma olaylar\u0131 artt\u0131\u011f\u0131nda Khal Fat\u0131k\u2019\u0131 kuytu bir k\u00f6\u015feye \u00e7ekerek \u00fczerine oturur. Bu da cinsel birle\u015fme eylemi sembol\u00fcd\u00fcr. Ay\u0131l\u0131p bay\u0131lma kurgusu, ya\u015fl\u0131 bilgenin \u00f6l\u00fcm\u00fc ve dirilmesi olarak da okunabilir.<\/p>\n

Khalkek oynanarak k\u00f6y\u00fcn t\u00fcm evleri gezilir ve \u00e7e\u015fitli yiyecekler toplan\u0131r, en nihayetinde ise k\u00f6y\u00fcn en yoksul evinde hepsi pi\u015firilerek yine t\u00fcm k\u00f6ye da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca Dersim\u2019in en bilinen yerel yeme\u011fi olan \u201czerefet\u201d de bu vesileyle yap\u0131l\u0131r ve bolluk bereketi simgeleyen \u00fc\u00e7 dal par\u00e7as\u0131 da i\u00e7erisine kat\u0131l\u0131r. Bunlar\u0131 yemek yerken bulanlar\u0131n talihinin yeni y\u0131lda iyi olaca\u011f\u0131 inanc\u0131 h\u00e2kimdir.<\/p>\n

Burada k\u0131saca \u201chediye\u201d uygulamas\u0131ndan da s\u00f6z etmek gereklidir. Dersim\u2019de baz\u0131 y\u00f6relerde Ga\u011fan hediyesi olarak adland\u0131rabilece\u011fimiz bir uygulama da vard\u0131r. Buna g\u00f6re Ga\u011fan s\u00fcresince kom\u015fular aras\u0131nda ve hane halk\u0131 i\u00e7inde\u00a0 (\u00f6zellikle \u00e7ocuklara) \u00e7e\u015fitli yiyecekler ve giyecekler hediye edilir.<\/p>\n

Ayn\u0131 y\u0131ll\u0131k zamana denk gelen Noel de H\u0131ristiyan topluluklar i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemli bir rit\u00fceldir. Y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc olarak kabul edilen bu evre, \u0130sa\u2019n\u0131n do\u011fdu\u011fu g\u00fcnd\u00fcr. Bat\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 25 Aral\u0131k\u2019ta kutlad\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nem, Gregoryen Ermeniler i\u00e7in miladi takvimde 6 Ocak\u2019ta ger\u00e7ekle\u015fir. \u201cGa\u011fant\u201d rit\u00fcelleri kapsam\u0131nda Ermeniler kiliselere yahut \u00f6nemli kutsal mek\u00e2nlara giderler. Oru\u00e7 tutarlar. Di\u011fer topluluklardaki bir\u00e7ok dinsel-sosyal bayramlarda oldu\u011fu gibi kom\u015fu ve akraba ziyaretleri, aile yemekleri ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Payla\u015f\u0131m, dayan\u0131\u015fma ve birlik duygular\u0131 vurgulan\u0131r. Dersimli Alevilere benzer \u015fekilde y\u00fcz boyama, a\u015fure pi\u015firme ve kuru yemi\u015f vb. yiyecekler da\u011f\u0131tma pratikleri vard\u0131r. Noel\u2019de genellikle \u00e7ocuklar evleri dola\u015f\u0131r ve yiyecek toplar. \u201cGa\u011fant Baba\u201d s\u0131rt\u0131nda boh\u00e7as\u0131yla hediye da\u011f\u0131t\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Dersim\u2019deki ocak sistemi i\u00e7erisinde kimi ocaklar\u0131n kurucu efsanelerinde \u201cErmeni ke\u015fi\u015f\u201d ya da \u201cbakire do\u011fum\u201d mitoslar\u0131 da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6zellikle Dersimlilerce de kutsanan Halbori g\u00f6zelerinde \u201cHalbori Vank\u201d olarak bilinen ve d\u00f6neminde manast\u0131r d\u00fczeyinde \u00f6rg\u00fctl\u00fc, kurumsal bir yap\u0131ya sahip olan yerel H\u0131ristiyanl\u0131k ile Dersim Alevili\u011fini ba\u011flayan bir\u00e7ok efsane s\u00f6z konusudur. Kesik o\u011ful ba\u015flar\u0131 ve burada saklanan Hz H\u00fcseyin\u2019in kesik parma\u011f\u0131 gibi…<\/p>\n

\"\"
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yerel belediyelerin ve yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki derneklerin \u00e7abas\u0131yla rit\u00fceller canland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Bug\u00fcne kalanlar<\/strong><\/p>\n

Ga\u011fan ve Ga\u011fant\u2019\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki temsilleri elbette buraya kadar aktard\u0131\u011f\u0131m k\u0131sa etnografik verilerin d\u0131\u015f\u0131nda de\u011ferlendirilmelidir. Bug\u00fcn Ga\u011fan rit\u00fcellerinde sadece oru\u00e7 tutma, ziyarete gitme ve \u00e7e\u015fitli dinsel pratikler kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu rit\u00fcelin en ilgi \u00e7ekici seyirlik oyunu olarak Khalk\u00eak ya da Khal u Fat\u0131k, k\u0131rsal yerle\u015fimlerin tahrip edilmesiyle ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Fakat Khal Ga\u011fan rit\u00fcelleri, Alevi uyan\u0131\u015f\u0131n\u0131 takip eden s\u00fcre\u00e7te, Dersim \u00fczerinde yo\u011funla\u015fan tart\u0131\u015fmalara paralel olarak 2000\u2019li y\u0131llarda giderek daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ifade alan\u0131 bulan Dersim etnisizminin kendisini g\u00f6sterdi\u011fi \u00f6nemli bir k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011fesi olarak \u015fehir hayat\u0131nda yer edindi. 2000\u2019lerin ortalar\u0131nda Khalkek oyunuyla temsil edilerek, Alevilik ve (bu kimlikle anlaml\u0131 tutulan) K\u00fcrtl\u00fck i\u00e7erimleriyle belirgin bir Dersimlilik kimli\u011finin kamusal alanda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmas\u0131 sa\u011flanmaktayd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise yerel belediyelerin, yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki derneklerin daha \u00f6rg\u00fctl\u00fc bi\u00e7imde ele ald\u0131\u011f\u0131 y\u0131lba\u015f\u0131 organizasyonlar\u0131nda, standardize edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan i\u00e7eri\u011fiyle ve politik sunumuyla ay\u0131rt edebilece\u011fimiz \u201cGa\u011fan Bayram\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131nda gelenekselle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Khalkek oyunu, oyuncular\u0131 eski kurguya esasen sad\u0131k kalsa da sohbetleri ve mesajlar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin politik g\u00fcndemine g\u00f6re belirlenmektedir.<\/p>\n

Ga\u011fant ya da Noel ise, Dersimli Ermeniler i\u00e7in kamusal alanda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fck kazanm\u0131\u015f bir k\u00fclt\u00fcrel etkinlik formunda de\u011fildir. Dahas\u0131 Dersimli Ermenilerin Ga\u011fant konusundaki etnografik ve kolektif haf\u0131zaya dayal\u0131 de\u011ferlendirmeleri, Dersim etnisizmi akt\u00f6rlerinden gelen \u00f6nemli itirazlarla kar\u015f\u0131la\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u015eunu ifade edebiliriz ki Dersimli Ermeniler, Dersim etnik kimli\u011fi i\u00e7in verilen m\u00fccadeleyi i\u00e7eriden deneyimleyerek, benzer tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ma\u011fduriyet tecr\u00fcbelerine dayanarak son birka\u00e7 y\u0131lda \u00f6nemli bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f yakalad\u0131lar. \u0130stanbul ve Dersim merkezli kurulan iki dernek \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilen anmalar, k\u00fclt\u00fcr-sanat faaliyetleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu. Ku\u015fku yok ki Dersimli Ermeniler de Dersimliler gibi, kimli\u011fin yeniden in\u015fas\u0131nda benzer stratejiler \u00fcretmekte ve kullanmaktad\u0131r. Sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinde bir araya gelme, belgeseller, \u00e7e\u015fitli dini-sosyal rit\u00fcellerin yeniden yorumlanmas\u0131na dayanan kamusal etkinliklerle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olma, uluslararas\u0131 kamuoyuna ula\u015fabilecek etkinliklerde bulunma, yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6rsel bas\u0131n-ileti\u015fim a\u011flar\u0131 \u00fczerinden \u00f6rg\u00fctleme vb. yollarla hak taleplerinde bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Fakat ayn\u0131 zamanda bu pop\u00fclerlik beraberinde Dersimlilik kimlik alan\u0131yla belirli ortak k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011feleri hakk\u0131nda gerilimler de \u00fcretmektedir. Dersimli Ermeniler ile Dersimliler aras\u0131nda baz\u0131 yerel k\u00fclt \u00f6\u011felerinin \u201cmen\u015fei\u201d konusunda tart\u0131\u015fmalar s\u00f6z konusudur. \u00d6rne\u011fin \u201cGa\u011fan kimin bayram\u0131?\u201d t\u00fcr\u00fcnden sorular ve bu rit\u00fcelde ortaya \u00e7\u0131kan benzerlikler, \u00f6nemli tart\u0131\u015fma konular\u0131d\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dipnot<\/strong><\/p>\n

[1]<\/a> Zazaca dili, tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. K\u00fcrt\u00e7e (Kurmanci) ve K\u0131rmancki\u2019nin (Zazaca) iki ayr\u0131 dil mi yoksa Zazacan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin leh\u00e7esi mi oldu\u011fu siyasi bir tart\u0131\u015fmay\u0131 belirtir. Zazaca konu\u015fan topluluklar iki ana dinsel b\u00f6l\u00fcmde toplanabilir: Aleviler ve \u015eafii M\u00fcsl\u00fcmanlar. Bug\u00fcn K\u00fcrt ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131 her ikisi \u00fczerinde g\u00f6receli bir etkiye sahipse de \u015eafiiler i\u00e7in Aleviler \u201cz\u0131nd\u0131k\u201dt\u0131r. Bu topluluklar aras\u0131nda kanl\u0131 bir ge\u00e7mi\u015f ve belirgin k\u00fclt\u00fcrel s\u0131n\u0131rlar vard\u0131r. Esas olarak bu engel dolay\u0131s\u0131yla Kurmanci ve K\u0131rmancki\u2019yi K\u00fcrt\u00e7enin farkl\u0131 leh\u00e7eleri olarak s\u0131n\u0131flayan yakla\u015f\u0131mlar ile iki farkl\u0131 dil (K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca) olarak tan\u0131mlayan g\u00f6r\u00fc\u015fler aras\u0131ndaki ihtilafl\u0131 tart\u0131\u015fma devam etmektedir. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda K\u00fcrt ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ayr\u0131\u015fan ve K\u0131rmancki leh\u00e7elerini Zazaca olarak tan\u0131mlayan ak\u0131m\u0131n gayretleri olu\u015ftururken, di\u011fer bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc de \u00e7o\u011funlukla baz\u0131 yabanc\u0131 dil bilimcilerinin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fckleri iddialar olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miladi takvime g\u00f6re 14 Ocak (ya da ba\u015fka kaynaklara g\u00f6re 8 Ocak) Dersimli Alevilerin halk takvimine g\u00f6re \u201cy\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr\/yeni y\u0131l\u0131d\u0131r.\u201d Khal Ga\u011fan bu evreyi ortalayacak \u015fekilde Aral\u0131k ay\u0131n\u0131n son iki haftas\u0131ndan Ocak ay\u0131n\u0131n ilk iki haftas\u0131na kadar s\u00fcren d\u00f6nemdeki dini-sosyal rit\u00fceller toplam\u0131n\u0131 kapsar.   D\u00fcnya genelinde, \u00f6zellikle mevsimsel ge\u00e7i\u015flerin belirgin olarak ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 orta ku\u015fak k\u00fclt\u00fcrlerinde, […]<\/p>\n","protected":false},"author":673,"featured_media":16364,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[181,211,29],"tags":[1923,1922,503,961,460,1813],"class_list":["post-16360","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-144-sayi","category-antropoloji","category-toplum","tag-dersim","tag-gagan","tag-gelenek","tag-inanc","tag-kultur","tag-rituel"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t