Yaz\u0131 neydi? Uygarl\u0131k tarihinde devletin, \u00a0dolay\u0131s\u0131yla b\u00fcrokrasinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na e\u015flik eden bir icatt\u0131. \u0130lk medeniyetlerin tap\u0131naklar\u0131nda \u00fcretim ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm i\u015flerini y\u00f6neten \u201cdin adamlar\u0131\u201d taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015fti. Yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin defterini tutmak, gerekti\u011finde hesap verebilmek i\u00e7in g\u00fcn\u00fcbirlikli\u011fe ve haf\u0131zan\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131na meydan okumalar\u0131yd\u0131. S\u00f6z u\u00e7maya devam ederken m\u00fchim bilgiler art\u0131k yaz\u0131ya ge\u00e7iriliyordu. Gelgelelim bu kay\u0131tlar\u0131 okuman\u0131n toplum taraf\u0131ndan \u00f6\u011frenilmesi, bilginin toplumsalla\u015fmas\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn demokratikle\u015ftirilmesi y\u00f6netici b\u00fcrokrat tabakalar\u0131n umrunda olmad\u0131\u011f\u0131 gibi kendilerine imtiyaz sa\u011flayan bu \u015fifreyi geni\u015f kesimlerin \u00f6\u011frenmemesine bilhassa \u00f6zen g\u00f6sterilirdi. Okuryazarl\u0131\u011f\u0131n yolu devlete \u00e7al\u0131\u015fmaktan, b\u00fcrokraside kariyer yapmaktan ge\u00e7iyordu. Herhalde y\u00f6netilebilir \u00e7o\u011funlu\u011fun m\u00fchim i\u015flere kar\u0131\u015fmaya c\u00fcret etmesinden \u00e7ekinilirdi. End\u00fcstri Uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kurulu\u015funa kadar h\u00e2kimiyetini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc bu \u201ccahilleri\u201d cahil b\u0131rakma anlay\u0131\u015f\u0131. Devletten ba\u011f\u0131ms\u0131z okuryazar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, uzmanla\u015fm\u0131\u015f bilgiye de\u011fer veren, onu sat\u0131n alan burjuvazinin geli\u015fmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olabildi. Ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n radikal d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri de bu \u015fartlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla daha evvel kutsal say\u0131lan pek \u00e7ok \u015feyi ele\u015ftirebildi. Ayn\u0131 zamanda iktidarlar taraf\u0131ndan ihtiyatla yakla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir grup kimli\u011fi kazand\u0131lar.<\/p>\n
Halk\u0131n yaz\u0131dan uzak olu\u015fu ayd\u0131nlar\u0131n tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 se\u00e7kin tabakalar aras\u0131nda s\u0131n\u0131rlam\u0131\u015f oluyordu. Ayd\u0131nlar daha \u00e7ok iktidar \u00fczerinde bask\u0131 olu\u015fturabilecek se\u00e7kin tabakalar\u0131 etkilemeye, bu \u015fekilde bir de\u011fi\u015fim dinami\u011fi yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Yani kitlelere seslenmek s\u00f6z konusu de\u011fildi. Sanayi Devrimiyle bu durum de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Fabrikalara doldurulan \u201c\u00fcmmi\u201d k\u00f6yl\u00fcler talimatlara uyam\u0131yor, makineleri do\u011fru kullanam\u0131yor, ar\u0131zalara ve i\u015f kazalar\u0131na sebep olarak \u00fcretimi aksat\u0131yordu. \u0130\u015f\u00e7ilerin e\u011fitilmesi, e\u011fitimin yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. Lakin bu ihtiyac\u0131n beraberinde getirdi\u011fi bir endi\u015fe vard\u0131. Okumay\u0131 \u00f6\u011frenen i\u015f\u00e7inin yaln\u0131zca fabrikada talimatnameleri okumas\u0131n\u0131 beklemek safdillikti. B\u00fct\u00fcn kutsallar\u0131n ala\u015fa\u011f\u0131 edildi\u011fi bir \u00e7a\u011fda zaten zor zapt edilen i\u015f\u00e7ilerin e\u011fitilmesi pek \u00e7ok \u201ctehlikeli\u201d fikrin savunuldu\u011fu k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 metinlere de kolayca eri\u015fmeleri demekti. Dahas\u0131, oturup kendileri de belki \u00e7ok daha tehlikeli fikirleri yaz\u0131p \u00e7o\u011faltabilir, da\u011f\u0131tabilir, h\u0131zla yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilirdi. Y\u00f6netici s\u0131n\u0131flar bu endi\u015felerle uzun s\u00fcre proletaryaya okuma \u00f6\u011fretmenin fakat yazmay\u0131 \u00f6\u011frenmelerini engellemenin yolunu aram\u0131\u015flar, neyse ki bulamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Ayd\u0131n\u0131n halka yakla\u015fmas\u0131 <\/strong><\/p>\n Bundan sonra i\u015fin rengi tamamen de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u201cBir k\u0131s\u0131m ayd\u0131nlar\u201d \u00f6nlerinde k\u0131rk takla atmalar\u0131n\u0131 bekleyen elitleri ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktan vazge\u00e7ip toplumun geneline \u00f6zellikle de mevcut sistemden ma\u011fdur olanlara seslenmeye ba\u015flam\u0131\u015f, di\u011fer yandan toplum da kendi arzular\u0131, kendi fikirleriyle siyaset sahnesine \u00e7\u0131km\u0131\u015f, ayd\u0131nlarla aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc di\u011fer ucundan tamamlamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcc\u00fc elinde bulunduran\u0131 ayd\u0131nlar\u0131n birlikte tav\u0131r alma, toplumsal muhalefetle ba\u011flar kurma ihtimaline kar\u015f\u0131 s\u00fcrekli tetikte beklemeye zorlayan da bu olmu\u015ftur. Okuyan insan ekseriyetle tekere \u00e7omak sokand\u0131r, tekeri \u00e7evirenin g\u00f6z\u00fcnde. Kritik e\u015fiklerde g\u00f6zetim alt\u0131nda, m\u00fcmk\u00fcnse \u201cg\u00f6zalt\u0131\u201dnda tutulmas\u0131 elzemdir. O nedenle de hakk\u0131nda yar\u0131 meczup oldu\u011funa dair bir izlenim yarat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r toplumsal d\u00fczeyde.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin seyrek yeti\u015fen ayd\u0131n\u0131n\u0131n i\u015fi belki daha zordur. Tarihi boyunca siyasi iktidar\u0131n ve iktidar ad\u0131na konu\u015fan b\u00fcrokrat yar\u0131m ayd\u0131nlar\u0131n, i\u015f takip\u00e7isi gazetecilerin, toplumu kendisine kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131ndan kurtulamam\u0131\u015ft\u0131r. Toplumun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu ise despotun parma\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi y\u00f6ne bak\u0131nca fark etmi\u015ftir ayd\u0131nlar\u0131n\u0131. Ayd\u0131n dedi\u011fimiz de halka uzak olu\u015fundan dolay\u0131 kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 su\u00e7luluk duygusunu kolay atamam\u0131\u015ft\u0131r \u00fczerinden. Yakup Kadri\u2019nin Yaban<\/em>\u2019\u0131nda oldu\u011fu gibi, Peyami Safa\u2019n\u0131n, Tanp\u0131nar\u2019\u0131n, Tar\u0131k Bu\u011fra\u2019n\u0131n, O\u011fuz Atay\u2019\u0131n romanlar\u0131nda, \u00f6yk\u00fclerinde de s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z bu temayla. \u201cM\u00fcnevver\u201d dedi\u011fin \u201calafranga\u201dn\u0131n kibarca \u00a0s\u00f6yleni\u015fidir. \u201cDo\u011fu-Bat\u0131 roman\u0131\u201d diye bir t\u00fcrden bahsedilir bizde. Modernle\u015fme memlekete bir nevi \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d olarak girdi\u011fi i\u00e7in modern fikirleri, de\u011ferleri savunmaya, tan\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fan az \u00e7ok m\u00fcrekkep yalam\u0131\u015flar da yabanc\u0131 say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r hep. \u0130ktidarla uyum i\u00e7inde olmayan d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u201ck\u00f6k\u00fc d\u0131\u015far\u0131da\u201dl\u0131k su\u00e7lamas\u0131 hi\u00e7 eksilmemi\u015ftir s\u00f6z gelimi. Daha hafif tabirle, \u015fartlar olgunla\u015fmam\u0131\u015fken zamans\u0131z ve yersiz davranmakla, toplumu, tarihini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc tan\u0131mamakla ele\u015ftirilmi\u015flerdir. Bu h\u00fccumlardan ka\u00e7\u0131nabilmek i\u00e7in en yeni fikirleri savunanlar bile savunduklar\u0131 fikirlerin akla yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ahlaki do\u011frulu\u011funu de\u011fil de tarihimizde, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde yeri oldu\u011funu ispata mecbur hissetmi\u015ftir kendisini. Kimi T\u00fcrklerin arkaik d\u00f6nemlerde demokrasiyi benimsedi\u011fini ispata kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r, kimi Osmanl\u0131\u2019n\u0131n asl\u0131nda bir nevi kom\u00fcnist oldu\u011funu.<\/p>\n Kolayca kanaat \u00f6nderi payesi verilen, kerameti kendinden menkul k\u00f6\u015fe yazarlar\u0131 da ayn\u0131 de\u011firmene \u00e7ok su ta\u015f\u0131d\u0131. Ne zaman bir \u00e7atlak bulsalar halk\u0131n yan\u0131ndaym\u0131\u015f pozu verip her \u015feyi y\u00fczeyselle\u015ftirerek, yetmezse \u00e7arp\u0131tarak entelekt\u00fcellerle halk\u0131n aras\u0131nda kendilerine gedik a\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ayd\u0131nlarla kitle k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn baya\u011f\u0131 hallerinin her kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geli\u015finde trib\u00fcnlere amigoluk yapt\u0131lar. \u015e\u00f6hreti ve servetini bu trib\u00fcn k\u00fclt\u00fcr\u00fcne bor\u00e7lu birka\u00e7 k\u00f6\u015fe yazar\u0131 h\u00e2l\u00e2 buradan \u00e7\u0131kar\u0131yor ekme\u011fini: Toplumun de\u011fer yarg\u0131lar\u0131na uzak \u201centellerimiz\u201de her g\u00fcn farkl\u0131 bahanelerle \u201cayar vererek.\u201d<\/p>\n \u00d6yleyse ne yapmal\u0131?<\/strong><\/p>\n \u0130stenen nedir? D\u00fc\u015f\u00fcnen hi\u00e7 konu\u015fmas\u0131n, okuyan hi\u00e7 yazmas\u0131n. S\u00fcrekli otoriteden, bask\u0131n olandan, \u00e7o\u011funluktan, otoriteden yana tav\u0131r al\u0131ns\u0131n. Hakl\u0131l\u0131k de\u011fil, g\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck savunulsun. \u0130lkeler hi\u00e7 tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n. \u201cHay\u0131r, tasvip etmiyorum, bunun da bilinmesini, kayda ge\u00e7mesini istiyorum\u201d denmesin.<\/p>\n Halbuki tam tersi tav\u0131rlar getirmi\u015ftir haklar ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bug\u00fcne. Aziz Nesin, \u201cBu \u00fclkenin okullar\u0131nda halk\u0131n vergileriyle okuyan insanlar\u0131n halk\u0131na borcu vard\u0131r\u201d der. D\u00fc\u015f\u00fcnen i\u00e7in konu\u015fmak, okuyan i\u00e7in yazmak, korka korka da olsa bildi\u011fini savunmak \u00f6devdir. Gelecek nesillerin bug\u00fcn\u00fcn ayd\u0131n\u0131ndan hesap soraca\u011f\u0131 konu budur. Sons\u00f6z yerine: \u201cYumu\u015fak huylu insanlar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmak zorundad\u0131r ve bar\u0131\u015f isteyenler bir kavgan\u0131n i\u00e7indedir… G\u00f6r\u00fcnmeyeni yenmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130nsanlar \u00f6ld\u00fcr\u00fclebilir ama i\u00e7lerindeki Tanr\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fclemez. Bir halk yenilebilir ama ruhu asla\u201d diyor bir yerde Stefan Zweig. Tam da \u00f6yle.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yaz\u0131 neydi? Uygarl\u0131k tarihinde devletin, \u00a0dolay\u0131s\u0131yla b\u00fcrokrasinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na e\u015flik eden bir icatt\u0131. \u0130lk medeniyetlerin tap\u0131naklar\u0131nda \u00fcretim ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm i\u015flerini y\u00f6neten \u201cdin adamlar\u0131\u201d taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015fti. Yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin defterini tutmak, gerekti\u011finde hesap verebilmek i\u00e7in g\u00fcn\u00fcbirlikli\u011fe ve haf\u0131zan\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131na meydan okumalar\u0131yd\u0131. S\u00f6z u\u00e7maya devam ederken m\u00fchim bilgiler art\u0131k yaz\u0131ya ge\u00e7iriliyordu. Gelgelelim bu kay\u0131tlar\u0131 okuman\u0131n toplum taraf\u0131ndan \u00f6\u011frenilmesi, […]<\/p>\n","protected":false},"author":74,"featured_media":16424,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[181,545,513,515],"tags":[275,955,1551],"class_list":["post-16423","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-144-sayi","category-edebiyat","category-kitapcil","category-nautilus","tag-edebiyat","tag-okumak","tag-yazmak"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t