{"id":16451,"date":"2016-01-01T14:25:29","date_gmt":"2016-01-01T12:25:29","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16451"},"modified":"2018-01-11T15:46:47","modified_gmt":"2018-01-11T12:46:47","slug":"islam-siyaset-felsefesi-ve-siyaset-kuramlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/01\/01\/islam-siyaset-felsefesi-ve-siyaset-kuramlari","title":{"rendered":"\u0130slam siyaset felsefesi ve siyaset kuramlar\u0131"},"content":{"rendered":"

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

\"\"Siyaset felsefesi s\u00f6z konusu oldu\u011funda, \u00fclkemizde uzun s\u00fcredir, Bat\u0131 tarz\u0131 siyaset geleneklerinin tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Bat\u0131l\u0131 filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u00f6ncelik verildi\u011fi, Bat\u0131 tarz\u0131 siyaset yaz\u0131n\u0131n\u0131n \u00f6ncelendi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu nedensiz de\u011fildir. Osmanl\u0131daki Tanzimat, Islahat ve Anayasa hareketlerini de dikkate al\u0131rsak, \u00fclkemiz daha 18. y\u00fczy\u0131ldan beri \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fmaya, \u00f6zellikle Cumhuriyetle birlikte Bat\u0131 k\u00f6kenli laiklik, demokrasi, insan haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusundaki kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 art\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6zg\u00fcn bir yere sahip oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bu ya\u015fanan s\u00fcrecin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ifade eder. S\u00fcrecin bir ba\u015fka boyutu da bat\u0131l\u0131la\u015fma ve \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fma hareketlerine y\u00f6nelik, daima \u0130slamc\u0131l\u0131ktan beslenen ve \u0130slam\u00ee tarzda siyaset gelene\u011fine yaslanan bir muhalefetin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu muhalefet, genelde din-d\u00fcnya ayr\u0131m\u0131n\u0131 d\u0131\u015flamakta, sek\u00fcler ya\u015fama ve laik siyasete meydan okumaktad\u0131r. Bu anlam\u0131yla T\u00fcrk siyaset gelene\u011finde, Bat\u0131 tarz\u0131 laik siyaset ile \u0130slam\u00ee tarz dinsel siyaset daima diyalektik i\u00e7erinde olmu\u015ftur. Hatta son zamanlarda \u0130slam\u00ee tarz dinsel siyaset, daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmi\u015ftir. Hatta pek \u00e7ok \u0130slamc\u0131 ak\u0131m, ter\u00f6r eylemleriyle d\u00fcnya g\u00fcndeminde birinci s\u0131raya oturmu\u015ftur. Tam bu ba\u011flamda, sorulmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir soru bulunmaktad\u0131r: \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ve \u00fclkemizde yap\u0131lan \u0130slam\u00ee tarz siyasetin beslendi\u011fi tarihsel bir gelenek ya da gelenekler bulunmakta m\u0131d\u0131r? E\u011fer varsa, bu gelene\u011fi \u0130slam peygamberi Hz. Muhammed\u2019e de\u011fin g\u00f6t\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? K\u00f6kleri nelerdir? Ne t\u00fcrden d\u00fc\u015f\u00fcnceler savunmaktad\u0131r? \u0130slam siyaset felsefesi gelene\u011fi konusunda Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi Felsefe B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Do\u00e7. Dr. Hasan Ayd\u0131n\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6yle\u015fiyi sunuyoruz.<\/p><\/blockquote>\n

HZ. MUHAMMED VE HAL\u0130FELER D\u00d6NEM\u0130N\u0130N \u0130SLAM S\u0130YASET FELSEFES\u0130NE ETK\u0130S\u0130<\/strong><\/h4>\n

\u0130lk olarak \u0130slam\u2019\u0131n peygamberinden ba\u015flayal\u0131m. Hz. Muhammed\u2019in bir siyaset kuram\u0131 var m\u0131yd\u0131? Varsa bu kuram\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynaklar\u0131 nelerdi? <\/strong><\/p>\n

Ku\u015fkusuz \u0130slam siyaset gelene\u011fi \u00fczerinde konu\u015fmaya ba\u015flamak i\u00e7in Hz. Muhammed iyi bir hareket noktas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda geli\u015ftirilmi\u015f siyasal geleneklerde ve siyasal teorilerde, Hz. Muhammed\u2019in bireysel ve toplumsal deneyimleriyle, bu deneyimleri konu edinen Kuran<\/em> ve hadisler \u00f6nemli bir yer tutar. Bu ge\u00e7mi\u015fte de b\u00f6yleydi, modern \u0130slamc\u0131 yaz\u0131nda da b\u00f6yledir. Hz. Muhammed\u2019in karizmatik ki\u015fili\u011fi ve Hicaz b\u00f6lgesi Araplar\u0131n\u0131 kabile d\u00fczeninden devlet d\u00fczenine do\u011fru y\u00f6neltmek i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131, \u0130slam siyaset gelene\u011finin ilk prototipidir. Kimileri Hz. Muhammed\u2019in siyasal olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylese de, Hz. Muhammed\u2019in Hicaz Araplar\u0131n\u0131 devletle\u015ftirmesi ve bu devlet i\u00e7erisindeki uygulamalar\u0131, a\u00e7\u0131k\u00e7a siyasal bir kimlik oldu\u011funa i\u015faret eder. Bu uygulamalar, hem Kuran<\/em>\u2019da hem hadislerde \u00f6nemli bir yer tutar ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Hicaz b\u00f6lgesinde yayg\u0131n Yahudilik, H\u0131ristiyanl\u0131k gibi dinler ile Fars ve Bizans uygulamalar\u0131ndan \u00f6nemli izler ta\u015f\u0131r. Hz. Muhammed\u2019in ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc t\u00fcccar olarak ge\u00e7irdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, Hicaz b\u00f6lgesi ile kom\u015fu \u00fclkeleri tan\u0131mas\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan temel daha iyi g\u00f6r\u00fclebilir. Kuran<\/em>\u2019a ve bir b\u00fct\u00fcn olarak \u0130slam dinsel bildirilerine Hz. Muhammed\u2019in ya\u015fam\u0131 ba\u011flam\u0131nda bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda siyasal y\u00f6n a\u00e7\u0131kl\u0131k kazan\u0131r.<\/p>\n

Mekke ve Medine d\u00f6nemleri aras\u0131ndaki farklar<\/strong><\/p>\n

Bu eksende Hz. Muhammed\u2019in ya\u015fam\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, 610-622 y\u0131llar\u0131n\u0131 kapsayan Mekke ve 622-632 y\u0131llar\u0131 aras\u0131n\u0131 i\u00e7eren Medine d\u00f6nemi diye iki ayr\u0131 kesitle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r ve \u00f6zellikle ikinci kesit yani Medine d\u00f6nemi, \u0130slam siyasal teorilerinin eksenine oturur. Bu nedensiz de\u011fildir; Hz. Muhammed, Mekke d\u00f6neminde, daha \u00e7ok dini bir \u00f6nder olma iddias\u0131ndayken, Medine d\u00f6neminde, \u00f6zellikle Medine S\u00f6zle\u015fmesiyle siyasal bir \u00f6nder konumuna da y\u00fckselir; \u00f6nce hakem, sonra devlet ba\u015fkan\u0131 olur. Bu tarihi olgu, \u0130slam\u2019\u0131n \u015fekilleni\u015finde k\u00f6kl\u00fc etkiler b\u0131rak\u0131r. Onun bu d\u00f6nemi, dini ve siyasi kimli\u011fi bir arada bar\u0131nd\u0131r\u0131r. \u0130slam\u2019da din ve d\u00fcnya ayr\u0131m\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131 genelde Hz. Muhammed\u2019in bu d\u00f6nemdeki uygulamalar\u0131na ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Hz. Muhammed ve ordusu Uhud Sava\u015f\u0131nda (Siyer-i Nebi).<\/figcaption><\/figure>\n

Ger\u00e7ekten Kuran<\/em>\u2019a, Hz. Muhammed\u2019in ya\u015fam\u0131n\u0131n bu iki kesiti \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, k\u00f6kl\u00fc farklarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. Mekke d\u00f6neminde, hen\u00fcz peygamberlik iddias\u0131nda bulunan, iddias\u0131 y\u00fcz\u00fcnden tepkiyle kar\u015f\u0131la\u015fan, deli, b\u00fcy\u00fcc\u00fc, \u015fair gibi ithamlara maruz kalan, ata geleneklerinden ayr\u0131lmakla su\u00e7lanan bir insanla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Hz. Muhammed\u2019in bu konumu Kuran<\/em> ayetlerine ve Kuran<\/em>\u2019\u0131n diline yans\u0131r. Bu ayetlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, genel olarak \u015fiirsel ve edebi bir bi\u00e7emle, ge\u00e7mi\u015f peygamber \u00f6yk\u00fclerinin, onlara yap\u0131lan ithamlar\u0131n s\u0131k s\u0131k konu edildi\u011fini, ata geleneklerine k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne ba\u011flanman\u0131n yerildi\u011fini, yine s\u0131k s\u0131k k\u0131yametten s\u00f6z edildi\u011fini, cennet ve cehennem sahnelerinin canl\u0131 tasvirlerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bunlara ek olarak, sosyolojik ba\u011flamda, ezilmi\u015flere, \u00f6zellikle k\u00f6lelere, yetimlere, yoksullara de\u011finildi\u011fi, sosyal ya\u015famdaki haks\u0131zl\u0131k ve adaletsizliklerin \u00e7arp\u0131c\u0131 bir dille betimlenildi\u011fini s\u00f6ylemek olas\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131 salt ahlaki betimlemelere indirgemek olanaks\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu d\u00f6nemde anlat\u0131lan ve Tevrat<\/em> k\u00f6kenli k\u0131ssalardaki peygamberler ayn\u0131 zamanda Yahudi siyasal \u00f6nderlerdir.<\/p>\n

Bu d\u00f6nemdeki Kuran<\/em>\u2019\u0131n dili, cedel\u00ee bir yap\u0131 bar\u0131nd\u0131rsa da, genelde ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc bir dildir. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, \u201csenin dinin sana benim ki bana\u201d, \u201cdinde zorlama yoktur\u201d, \u201cisteyen inan\u0131r istemeyen inanmaz\u201d gibi s\u00f6ylemler bu d\u00f6nemin diline h\u00e2kimdir. Bu d\u00f6nemde, Mekke\u2019de ya\u015fayan Yahudi ve H\u0131ristiyanlara d\u00f6n\u00fck dil de olduk\u00e7a ilgi \u00e7ekicidir; zira kit\u00e2b ehli, epistemik bir otorite, vahyin mevcudiyetine y\u00f6nelik imk\u00e2n\u0131n bir arac\u0131 olarak nitelenir. \u201c\u0130nanm\u0131yorsan\u0131z kitap ehline sorun\u201d s\u00f6ylemi bu dili a\u00e7\u0131k\u00e7a beyan eder ve onlar\u0131n i\u00e7inde bilgelerin oldu\u011fundan s\u00f6z edilir. Deyi\u015f yerindeyse, Hz. Muhammed\u2019in Mekke d\u00f6nemi, ho\u015fg\u00f6r\u00fc, sevgi, merhamet, ac\u0131ma \u00fczerine kuruludur ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Hz. \u0130sa\u2019n\u0131n s\u00f6ylemini an\u0131msat\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Hz. Muhammed\u2019i Bedir sava\u015f\u0131nda g\u00f6steren Siyer-i Nebi minyat\u00fcr\u00fc<\/figcaption><\/figure>\n

Hz. Muhammed\u2019in Medine d\u00f6nemi, ilk d\u00f6nemden olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r; art\u0131k cihat, miras, toplu ibadetler, sosyal ya\u015famda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan haks\u0131zl\u0131klara d\u00f6n\u00fck cezalar, ulu\u2019l emre itaat, vb. Kuran<\/em>\u2019da \u00f6nemli bir yer tutar. Art\u0131k, zina eden kad\u0131n ve zina eden erke\u011fin her birine y\u00fcz de\u011fnek vurun; h\u0131rs\u0131zl\u0131k eden erkek ve kad\u0131n\u0131n, yapt\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k Allah\u2019tan bir ceza olarak ellerini kesin; \u00f6ld\u00fcr\u00fclenler hakk\u0131nda size k\u0131sas farz k\u0131l\u0131nd\u0131, h\u00fcre kar\u015f\u0131 h\u00fcr, k\u00f6leye kar\u015f\u0131 k\u00f6le, kad\u0131na kar\u015f\u0131 kad\u0131n; haram aylar \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman art\u0131k m\u00fc\u015frikleri buldu\u011funuz yerde \u00f6ld\u00fcr\u00fcn; kendilerine kitap verilenlerden Tanr\u0131\u2019ya ve ahiret g\u00fcn\u00fcne iman etmeyen, Tanr\u0131\u2019n\u0131n ve el\u00e7isinin haram k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 haram saymayan ve hak din \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 din edinmeyen kimselerle, k\u00fc\u00e7\u00fclerek (boyun e\u011ferek) kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar sava\u015f\u0131n; sava\u015f, ho\u015funuza gitmedi\u011fi h\u00e2lde, size farz k\u0131l\u0131nd\u0131; Tanr\u0131\u2019ya ve peygamberle sava\u015fanlar ve yery\u00fcz\u00fcnde bozgunculuk \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n cezas\u0131, ancak \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeleri yahut as\u0131lmalar\u0131 veya ellerinin ve ayaklar\u0131n\u0131n \u00e7aprazlama kesilmesi, yahut o yerden s\u00fcr\u00fclmeleridir vb. yarg\u0131lar \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaya ba\u015flar.<\/p>\n

Art\u0131k Hz. Muhammed, Medine s\u00f6zle\u015fmesi gere\u011fi \u00f6nce hakem sonra devlet ba\u015fkan\u0131 konumuna ge\u00e7mi\u015ftir; hem bir siyasal uygulay\u0131c\u0131 hem de bir sava\u015f\u00e7\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te \u015fiirsel dil, nesir diline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr; ho\u015fg\u00f6r\u00fc dilinin yerini sava\u015f\u00e7\u0131\/cihat\u00e7\u0131 dil al\u0131r. Bu dil, sadece Hz. Muhammed\u2019in Mekke\u2019den Medine\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmesine neden olan m\u00fc\u015frik Araplara y\u00f6nelmez, s\u00f6zle\u015fmeyi bozduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle Yahudilere de y\u00f6nelir. Deyi\u015f yerindeyse Medine d\u00f6neminde Hz. Muhammed \u015feriat\u0131 tesis eden bir Hz. Musa g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndedir. Bu de\u011fi\u015fim nedensiz de\u011fildir; Hz. Muhammed, art\u0131k bir devlet kurmu\u015f, devlet ba\u015fkan\u0131 olmu\u015f, ordu kurmu\u015f, ordu komutan\u0131 olmu\u015f, b\u00f6lgenin ticaret yollar\u0131 \u00fczerinde egemenlik kurmaya \u00e7al\u0131\u015fan biri g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc kazanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm bu s\u00f6ylenenler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Hz. Muhammed\u2019in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcll\u00fc olmasa da, 23 y\u0131ll\u0131k bir zaman dilimine yay\u0131lan ve deneyimlerden s\u00fcz\u00fclerek gelen bir siyasal tecr\u00fcbe kazand\u0131\u011f\u0131 ve siyasal uygulay\u0131c\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu tecr\u00fcbenin Mehmet Da\u011f\u2019\u0131n da dedi\u011fi gibi, \u201cg\u00fc\u00e7leninceye de\u011fin yumu\u015fak g\u00f6r\u00fcnmek ve g\u00fc\u00e7lenince d\u00fc\u015fman\u0131 ezmek\u201d gibi bir \u00f6rt\u00fck strateji i\u00e7erdi\u011fi de s\u00f6ylenebilir. Yine bu tecr\u00fcbenin, kitap ehli olarak nitelenen farkl\u0131 din mensuplar\u0131yla birlikte ya\u015famak, toplum i\u00e7erisinde onlar\u0131n konumunu belirlemek, onlarla aralar\u0131ndaki bi\u00e7imsel farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 derinle\u015ftirmek gibi \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131na da de\u011finmek gerekir.<\/p>\n

\u2018Mutlak kral Tanr\u0131\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n siyaset felsefesine yans\u0131mas\u0131<\/strong><\/p>\n

\"\"
Hz. Ebu Bekir\u2019in hilafeti, 622-644 y\u0131llar\u0131 aras\u0131n\u0131 kapsar.<\/figcaption><\/figure>\n

Tam bu ba\u011flamda, Medine d\u00f6nemindeki ayetlere biraz daha fazla odaklanabilir miyiz? \u0130slam siyaset gelene\u011finde, \u015feriat\u0131n te\u015fekk\u00fcl\u00fcnde bu d\u00f6nemin k\u00f6kl\u00fc bir etkisi var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor\u2026<\/strong><\/p>\n

Kesinlikle. Medine d\u00f6nemi \u0130slam \u015feriat\u0131n\u0131n tesis edildi\u011fi d\u00f6nemdir. Hz. Muhammed devlet ba\u015fkan\u0131 olunca, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunlar k\u00f6kl\u00fc bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7iriyor. Kurdu\u011fu toplumu korumak, toplum i\u00e7erisinde ortaya \u00e7\u0131kan ki\u015filer ve gruplar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerden do\u011fan sorunlara yan\u0131t vermek, hakem olmak, fetva vermek gerekiyor. Ayetlerin n\u00fczul sebeplerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Toplum i\u00e7erisinde zina edildi\u011finde, birisi bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 kasten ya da hataen \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde, faiz ald\u0131\u011f\u0131nda, tart\u0131da hile yapt\u0131\u011f\u0131nda, k\u00f6lesine zarar verdi\u011finde hangi h\u00fck\u00fcmler uygulanacakt\u0131r? Yine birisi \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde, vasiyeti ne olacak, miras\u0131 nas\u0131l taksim edilecek; kitap ehli ile M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda bir sorun \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda hakem kim olacak; toplum i\u00e7erisinde y\u00f6netici olanlarla (ulu\u2019lemr) ve peygamberle girilen ili\u015fkilerde protokol kurallar\u0131 nas\u0131l belirlenecek? Kim sava\u015facak, sava\u015fta al\u0131nan ganimetler nas\u0131l pay edilecek, esirlere, k\u00f6le ve cariyelere nas\u0131l muamele edilecek? Bu t\u00fcrden sorunlar Medine d\u00f6nemindeki ayetlerde \u00f6nemli bir yer tutar. Kuran<\/em> bu t\u00fcrden sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda, yer yer \u00f6rfe g\u00f6ndermeler yapar, yer yer Hicaz b\u00f6lgesi geleneklerini reforme eder, yer yer de yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 sunar. Ancak her \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, ilahi bir temele geri g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ve tanr\u0131sal buyruklar olarak sunar.<\/p>\n

\"\"
Halife Osman\u2019a ait Kuran\u2019\u0131n 9. y\u00fczy\u0131l kopyas\u0131, Ta\u015fkent.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuran<\/em>\u2019a t\u00fcmel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u015f\u00f6yle bir yap\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r: Tanr\u0131, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, Yahudilikteki Tanr\u0131 krall\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na paralel olarak, melik, samed, hakim, alim vb. isimlerle an\u0131l\u0131r; evren \u00fczerindeki yegane otorite, yegane h\u00fck\u00fcm koruyucu olarak sunulur. Bu kral Tanr\u0131, \u201conun benzeri yoktur\u201d, \u201conun dengi yoktur\u201d dense de genelde te\u015fbihi niteliklerle anlat\u0131l\u0131r ve eller, y\u00fcz, g\u00f6z, parmak, taht\u0131na oturma gibi somut ifadelere yer verilir. Bu kral tanr\u0131n\u0131n konseyi (mele\u00fcla\u2019la), melek ve insan el\u00e7ileri (ras\u00fcl), ordular\u0131 (c\u00fcn\u00fbd), hapishanesi (cehennem), \u00f6d\u00fcl bah\u00e7eleri (cennet) vard\u0131r. O diledi\u011fini yapar ve yapt\u0131klar\u0131ndan sorumlu tutulmaz; onun \u00fczerinde g\u00fc\u00e7, otorite ve h\u00e2kimiyet yoktur. Yer ve g\u00f6kler, onun saltanat (melekut) alan\u0131d\u0131r, krall\u0131\u011f\u0131d\u0131r. En iyi h\u00fck\u00fcm onundur, en iyi h\u00fck\u00fcm koyan odur; do\u011fru ve yanl\u0131\u015f\u0131n kurallar\u0131n\u0131 o saptar. Ondan ba\u015fka otorite yoktur. M\u00fclk\u00fcnde orta\u011f\u0131 yoktur; ancak o diledi\u011fine bilgi, hikmet ve saltanat; diledi\u011fine a\u00e7l\u0131k, susuzluk, mal m\u00fclk, fakirlik vb. verir. Bunlar\u0131 da s\u0131namak i\u00e7in yapar. \u0130nsanlar i\u00e7inde se\u00e7ilmi\u015fler vard\u0131r; bu se\u00e7ilmi\u015fler, onun el\u00e7ileridir. Tanr\u0131 daha ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri, se\u00e7kin insanlardan el\u00e7iler edinmi\u015f, melek el\u00e7ileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla onlara h\u00fck\u00fcmlerini iletmi\u015ftir. Bu anlamda, Kuran<\/em>, peygamberleri, Tanr\u0131\u2019n\u0131n buyruklar\u0131n\u0131 insanlara ileten el\u00e7iler olarak konumland\u0131rmakla, el\u00e7ilerin ortaya koydu\u011fu \u015feriata dinsel, ilahi bir zemin kazand\u0131rm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Bu s\u00f6ylem, insanl\u0131k tarihini bir peygamberler tarihi olarak konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, peygamberleri y\u00f6netsel, siyasal erkin merkezine oturtmakta, onlar\u0131n siyasetini \u00f6rt\u00fck bir bi\u00e7imde ilahi bir siyaset olarak sunmaktad\u0131r. Kuran<\/em>\u2019da anlat\u0131lan peygamber \u00f6yk\u00fclerinde, Tanr\u0131 ad\u0131na h\u00fckmetme, Tanr\u0131 ad\u0131na y\u00f6netme olgusu s\u0131k rastlanan bir durumdur. Bu durum ister istemez, Kuran<\/em>\u2019\u0131n hem Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131nda hem de peygamber anlay\u0131\u015f\u0131nda siyasi \u00f6\u011felerin bulundu\u011funun a\u00e7\u0131k g\u00f6stergeleridir. Buna g\u00f6re, insanlar ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda fesada u\u011frarlar, fitne ortaya \u00e7\u0131kar, bu fitnenin ortadan kalkmas\u0131 i\u00e7in, Tanr\u0131 peygamberler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 peki\u015ftirir. Kan\u0131mca Kuran<\/em>\u2019daki bu mutlak kral Tanr\u0131 imgesi, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda olu\u015fan siyaset felsefesindeki mutlak krall\u0131k fikrinin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, \u0130slam siyaset gelene\u011finde, Hz. Muhammed ve Kuran<\/em>\u2019\u0131n \u00f6nemli bir rol\u00fc var. \u0130slam siyaset gelene\u011fini bununla s\u0131n\u0131rland\u0131rmak olas\u0131 m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Elbette de\u011fil. \u0130slam siyaset gelene\u011finde, Hz. Muhammed\u2019in vefat\u0131ndan sonra geli\u015fen iki unsurun \u00f6nemli rol\u00fc olmu\u015ftur. Bunlardan ilki, Hz. Muhammed \u00f6l\u00fcnce, kurdu\u011fu Medine \u0130slam devletinin ya da kabile federasyonunun y\u00f6netiminin kime ait oldu\u011fu sorunu; di\u011feri ise \u0130slam\u2019\u0131n daha d\u00f6rt halife d\u00f6neminde kuzeye yay\u0131lmas\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n, Me\u2019mun d\u00f6neminde kurumsalla\u015fan Bet\u00fcl Hikme\u2019de y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7eviri etkinlikleriyle farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerle ve felsefi eserlerle kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131d\u0131r. Bu ikisi, \u0130slam siyaset gelene\u011fini kavramak i\u00e7in Hz. Muhammed ve deneyimleri kadar ya\u015famsald\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Hz. \u00d6mer d\u00f6neminde fetihler devam eder; \u015eam, M\u0131s\u0131r, \u0130skenderiye, \u0130ran Araplar\u0131n eline ge\u00e7er.<\/figcaption><\/figure>\n

D\u00f6rt Halife d\u00f6neminde siyasal \u00e7at\u0131\u015fmalar <\/strong><\/p>\n

\u00d6nce ilki \u00fczerinde durmak gerekiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kronik itikad\u00ee ve siyasi sorunlara yol a\u00e7m\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. Hz. Muhammed vefat edince, \u0130slam toplumunda, siyasal tart\u0131\u015fmalar ba\u015flar. Hz. Muhammed\u2019le peygamberlik g\u00f6revinin bitti\u011fi, ama onun siyasal g\u00f6revinin devam etmesi gerekti\u011fi inanc\u0131 egemen olmu\u015ftur. Bu ama\u00e7la, Hz. Muhammed\u2019in vefat haberi yay\u0131l\u0131nca, Ensar, Ben\u00ee S\u00e2ide Sakifesi\u2019nde toplanm\u0131\u015f, bunu duyan bir Muhacirlerden bir grup da onlara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece Hz. Muhammed\u2019in akrabalar\u0131ndan ba\u015fka onun cenazesinin yan\u0131nda hi\u00e7 kimse kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Ensar ve Muhacirler aras\u0131nda ya\u015fanan iktidar gerilimini, Hz. \u00d6mer\u2019in, Hz. Ebu Bekr\u2019e biat etti\u011fini s\u00f6ylemesiyle a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 belirtmek gerekir. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, Hz. \u00d6mer\u2019in teklifi uygun bulunmu\u015f ve halk\u0131n biat\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Rivayetlere bak\u0131l\u0131rsa, \u0130slam S\u00fcnni gelene\u011finde g\u00fcndeme gelen, \u201chalife Kurey\u015f\u2019tendir\u201d s\u00f6z\u00fc ilk kez Beni Sakife\u2019de g\u00fcndeme gelmi\u015f, yine Hz. Ali\u2019nin defin i\u015fleriyle u\u011fra\u015fmas\u0131 nedeniyle orada olamamas\u0131, k\u0131rg\u0131nl\u0131\u011fa neden olmu\u015f, Hz. Ali, Ebu Bekir\u2019e uzun s\u00fcre biat etmemi\u015ftir. Bu durum, \u0130slam tarihinde Ali taraflar\u0131nca (\u015eia) kurcalanan bir sorun olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ebu Bekir\u2019in hilafeti, 622-644 y\u0131llar\u0131 aras\u0131n\u0131 kapsar. Bu d\u00f6nemde \u0130slam toplumunda ridde olaylar\u0131 ba\u015f g\u00f6sterir ve bunu engellemek i\u00e7in \u00dcsame ordusu kuzeye do\u011fru sefere yollan\u0131r. Kuran<\/em> kitapla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. 644\u2019de Ebu Bekir \u00f6l\u00fcnce, Hz. \u00d6mer, Ebu Bekir\u2019in belirlemesine dayanarak halife olur ve hilafeti 634-644 aras\u0131n\u0131 kapsar. Bu d\u00f6nemde fetihler devam eder, \u015eam, M\u0131s\u0131r, \u0130skenderiye, \u0130ran topraklar\u0131 Araplar\u0131n eline ge\u00e7er. Hz. \u00d6mer\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc de, bir \u0130ranl\u0131n\u0131n elinden olur. Hz. \u00d6mer\u2019in \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinin ard\u0131ndan, Osman halife olur. Fakat onun halife se\u00e7ilme usul\u00fc, olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Peygamberin iki damad\u0131 Ali ve Osman, en yak\u0131n sahabilerden Abdurrahman b. Avd, Z\u00fcbeyr ve Said b. Vakkas, se\u00e7im heyeti \u00fcyeleri olarak toplanm\u0131\u015flard\u0131r. Alt\u0131nc\u0131 \u00fcye olan Talha Medine d\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011fu i\u00e7in o ge\u00e7 kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Se\u00e7im heyeti, \u00fcyeler aras\u0131nda Emevi s\u00fclalesinden Osman \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Osman\u2019\u0131n iktidara gelmesiyle asl\u0131nda, daha Beni Sakife\u2019de ortaya \u00e7\u0131kan Emevi-Ha\u015fimi \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131nda, Emeviler \u00fcst\u00fcn gelmi\u015f oldular. Osman\u2019\u0131n akraba kay\u0131rmac\u0131l\u0131\u011f\u0131, kimi uygulamalar\u0131, toplanan Kuran<\/em>\u2019\u0131 yakt\u0131r\u0131p yeni komisyon kurmas\u0131 gibi unsurlar huzursuzlu\u011fa neden olmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

\"\"
D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc halife Hz. Ali.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu huzursuzluklar\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bir isyan sonucu, Hz. Osman \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Halifenin kesilmi\u015f parmaklar\u0131, M\u0131s\u0131r valisi Muaviye\u2019ye g\u00f6nderilir. Muaviye, halk\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak i\u00e7in halka bunlar\u0131 te\u015fhir eder. Hz. Osman\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn, Hz. Ali halife olarak biatlar\u0131 kabul eder ve Talha ile Z\u00fcbeyr, bunu bahane ederek, Osman\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Hz. Ali\u2019ye ba\u011flarlar. Buna Hz. Ai\u015fe de kat\u0131l\u0131r. Bu gerilimden ilk kez M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birbiriyle sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 Cemel vak\u0131as\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Bir yanda Talha, Z\u00fcbeyr ve Ay\u015fe, di\u011fer yanda ise peygamberin damad\u0131 Ali vard\u0131r. 4 Aral\u0131k 656\u2019ta sava\u015f Ali\u2019nin zaferiyle sonu\u00e7lan\u0131r. Tabi olaylar durulmaz; Hz. Osman\u2019\u0131n katilinin kendisine verilmedi\u011fini bahane eden Muaviye, Ali\u2019ye sava\u015f ilan eder. M\u0131s\u0131r fatihi ve eski valisi Amr b. As\u2019\u0131n Muaviye\u2019ye hakimiyet hususunda elde edilecek sonu\u00e7 i\u00e7in Tanr\u0131 kelam\u0131na ba\u015fvurduklar\u0131n\u0131n i\u015fareti olarak m\u0131zraklar\u0131n u\u00e7lar\u0131na Kuran<\/em> sayfalar\u0131 takarak yeni k\u0131talara ileri s\u00fcrmesini sal\u0131k verir. Bu olay \u00fczerine, hakem olay\u0131 olarak tarihe ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7 ya\u015fan\u0131r. Muaviye nam\u0131na Amr b. El-As, Ali nam\u0131na ise Ebu Musa el-E\u015farihakem se\u00e7ilir ve hakemler, Muaviye\u2019den yana tav\u0131r al\u0131rlar. Hakem olay\u0131, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda, ba\u015flang\u0131\u00e7ta Ali\u2019nin yan\u0131ndayken, hakem kabul etmekle b\u00fcy\u00fck g\u00fcnah i\u015fledi\u011fi ve kafir oldu\u011funu ileri s\u00fcren Haricili\u011fin do\u011fmas\u0131na neden olur. Hariciler, Ali\u2019ye 24 Ocak 661\u2019de Kufe\u2019de bir camide suikast d\u00fczenlerler. B\u00f6ylelikle, d\u00f6rt halife d\u00f6nemi, ya da hulefayira\u015fidin d\u00f6nemi tamamlanm\u0131\u015f olur. Muaviye\u2019yle birlikte, Emeviler d\u00f6nemi ba\u015flar ve 750 Abbasi devrimine kadar Emevilerin iktidar\u0131 devam eder. Muaviye kendi yerine o\u011flu Yezid\u2019i veliaht tayin eder ve b\u00f6ylelikle Arap \u0130slam tarihinde saltanat d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015f olur. Bu saltanat d\u00f6nemi kesintisiz devam eder.<\/p>\n

\"\"
Beyt el-Hikme\u2019deki \u00e7eviri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u0130slam siyaset gelene\u011finde k\u00f6kl\u00fc etkileri olmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

D\u00f6rt halife d\u00f6nemi, d\u00f6rt halifenin \u00fc\u00e7\u00fc suikastla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, Hz. Muhammed d\u00f6nemiyle birlikte, geli\u015fen s\u00fcre\u00e7te asr\u0131saadet d\u00f6nemi diye nitelenir ve \u0130slam siyaset anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n arketipi olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir i\u015flev y\u00fcklenir. \u00d6zellikle, Ebu Bekir\u2019in halifetullah lakab\u0131 yerine, halifet\u00fcras\u00fclillah, Hz. \u00d6mer\u2019in emir\u00fclm\u00fc\u2019minin gibi s\u00f6zc\u00fckleri tercih etmesi, siyaset gelene\u011finde, halife ve emir gibi s\u00f6zc\u00fcklerin oturmas\u0131na neden olur. Sonra buna melik, sultan, imam gibi s\u00f6zc\u00fckler eklenir. Yine d\u00f6rt halife d\u00f6nemindeki \u201cbiat\u201d, siyasi me\u015fruiyetin kayna\u011f\u0131na \u00f6rneklik etmi\u015f gibidir. \u00d6te yandan, d\u00f6rt halifenin her birinin se\u00e7ilmesinde takip edilen usullerin farkl\u0131la\u015fmas\u0131, hepsinin me\u015fru oldu\u011fu kabul\u00fcne yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, Osman d\u00f6neminde ya\u015fanan isyan ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birbirinin kan\u0131n\u0131 d\u00f6kmesi, kimi kesimlerce zalim de olsa halifeye itaatin gereklili\u011fi y\u00f6n\u00fcnde h\u00fck\u00fcm vermelerine yol a\u00e7m\u0131\u015fa benzemektedir.<\/p>\n

\u0130slam\u2019\u0131n farkl\u0131 y\u00f6netsel anlay\u0131\u015flarla y\u00fcz y\u00fcze gelmesi<\/strong><\/p>\n

\u0130slam\u2019\u0131n kuzeye yay\u0131lmas\u0131 ve Beyt el-Hikme\u2019de y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7evirilere gelince, bunlar\u0131n da \u0130slam siyaset gelene\u011finde k\u00f6kl\u00fc etkileri olmu\u015ftur. M\u00fcsl\u00fcmanlar kuzeye do\u011fru yay\u0131ld\u0131klar\u0131nda, farkl\u0131 inan\u00e7 mensuplar\u0131yla, farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerle, farkl\u0131 y\u00f6netsel anlay\u0131\u015flarla y\u00fcz y\u00fcze geldiler. Bedevilikten yeni kurtulduklar\u0131 i\u00e7in, kendilerinde bulunmayan pek \u00e7ok siyasi kurumu kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun bularak benimsediler. Bu ba\u011flamda, Fars ve Bizans siyasal ve hukuksal yap\u0131lar\u0131n\u0131n \u0130slam siyaset gelene\u011findeki etkilerine de\u011finmek gerekir. \u00d6te yandan fethettikleri b\u00f6lgelerin insanlar\u0131 fethedenlerden daha k\u00fclt\u00fcrl\u00fcyd\u00fc; felsefi birikimleri vard\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanlar, \u00f6zellikle Hicaz b\u00f6lgesi ehli, di\u011fer bir tabirle ehli hadis, \u00f6nceleri bu birikime duyars\u0131z kalsa da, ortaya \u00e7\u0131kan tart\u0131\u015fmalar, bu birikimi benimsemenin gerekli oldu\u011funun kavranmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

\u0130slam toplumunun kabile federasyonundan ya da \u015fehir devletinden imparatorlukla\u015fmaya do\u011fru y\u00f6neli\u015fi, pratik gereksinimlerin \u00e7e\u015fitlenmesi gibi unsurlar, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla bunu zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Macit Fahri\u2019nin deyi\u015fiyle, \u201ce\u011fer Araplar Hicaz b\u00f6lgesinde s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalsayd\u0131, bir Arap \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z etmek belki de olanaks\u0131z olacakt\u0131\u201d; bu yarg\u0131 nedensiz de\u011fildir, fethedilen b\u00f6lgelerin k\u00fclt\u00fcrel birikimin kavran\u0131lmas\u0131nda, yaz\u0131nsal eserlerin Arap\u00e7aya aktar\u0131lmas\u0131nda ve \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ta\u015f\u0131nmas\u0131nda, S\u00fcryani H\u0131ristiyanlar, Farsl\u0131lar ve Sabiiler aktif rol oynam\u0131\u015flard\u0131r. M\u00fcsl\u00fcmanlar \u00e7evirilerle, Fars, Hint ve Yunan k\u00fclt\u00fcrel birikimine h\u00e2kim oldular ve peygamberin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra geli\u015fmeye ba\u015flayan dini bilimlere ek olarak felsefi\/akli bilim k\u00fclliyat\u0131na kavu\u015ftular. Akli\/felsefi bilimlere, \u00f6ncekilerin, eskilerin bilimi dediler.<\/p>\n

Ku\u015fkusuz Araplar\u0131n yerli, dini, nakli bilim diye niteledikleri bilimlerin hem do\u011fu\u015funda hem de geli\u015fiminde de fetih hareketlerinin ve \u00e7evirilerin katk\u0131s\u0131 ink\u00e2r edilemez. Dini bilimlerdeki, ehli hadis-ehli rey ikilemi, fetih hareketlerinin ve kuzeylilerin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na kat\u0131lmalar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Hicaz b\u00f6lgesi ehli, daima ehli hadis ve nakilci olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. Fethedilen b\u00f6lgelerde \u0130slam\u2019a girenler, Basra, K\u00fcfe, Ba\u011fdat gibi merkezlerde, dini bilimlerde ehli rey ekol\u00fcn\u00fcn ba\u015flat\u0131c\u0131s\u0131 ve savunucusu olmu\u015flard\u0131r. Ehli hadisin nakille sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 malzemeden, felsefi ve k\u00fclt\u00fcr birikiminin etkisiyle, \u00e7e\u015fitli dinsel sistemlerin olu\u015fturuldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Buna eskilerin bilim ve felsefelerinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak olu\u015fturulmu\u015f felsefi sistemleri de dahil etmek gerekir. \u00d6zellikle 9., 10. y\u00fczy\u0131la gelindi\u011finde, f\u0131k\u0131h ve kelamda \u00e7e\u015fitli ekollerin ve sistemlerin, yine \u00e7e\u015fitli felsefi sistemlerin te\u015fekk\u00fcl\u00fcn\u00fc tamamlad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bunlardan \u00f6zellikle, kelam gelene\u011finin, \u015fia, mutezile, e\u015fariyye, selefiyye, maturidiyye gibi ak\u0131mlar olu\u015fturdu\u011funu, f\u0131khi ekollerin bu itikadi ekoller ekseninde \u00f6rg\u00fctlendi\u011fini, yine felsefede, me\u015f\u015failik (me\u015f\u015faiyye), dehrilik (dehriyye), tabiat\u00e7\u0131l\u0131k (tabiiyye), i\u015frakilik (i\u015frakiyye) gibi ak\u0131mlar\u0131n \u015fekillendi\u011fini s\u00f6ylemek gerekir. Bunlara mistik ya\u015fam bi\u00e7imini form\u00fcle eden tasavvuf ak\u0131mlar\u0131 da dahil edilmeli.<\/p>\n

KELAM\u0130, FIKH\u0130 VE TASAVVUF\u0130 GELENEKTE S\u0130YASET ANLAYI\u015eLARI<\/strong><\/h4>\n

Orta\u00e7a\u011f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na siyaset kuramlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsak ka\u00e7 ana ekol sayabiliriz?<\/strong><\/p>\n

G\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla, \u0130slam\u2019da, s\u00f6z konusu ekollerden, kelam ve f\u0131k\u0131h gelene\u011fi ile Yunan tarz\u0131 felsefe yapan gelene\u011fin siyasal teori geli\u015ftirdiklerini belirtmek gerekir. F\u0131k\u0131h ve kelam gelene\u011fi, Kuran<\/em> ve \u0130slam siyasal tecr\u00fcbesinden yararlanarak f\u0131khi-kelami bir siyasal teoloji geli\u015ftirmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00d6zellikle, kelami ve f\u0131khi gelenekte, Mutezil\u00ee, S\u00fcnni ve \u015eii gelenek aras\u0131ndaki siyasal tart\u0131\u015fmalara at\u0131f yapmak gerek. \u00d6te yandan felsefi gelenek, Yunan siyasal d\u00fc\u015f\u00fcncesinin etkisiyle, felsefi bir siyasetin ya da medeni siyasetin geli\u015ftiricisi olmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Tasavvuf\u00e7ular, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, m\u00fcnzevi bir ya\u015fama y\u00f6nelmi\u015f, nefsle m\u00fccadeleyi temel alm\u0131\u015f bir grup olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130lk bak\u0131\u015fta bunlar\u0131n siyaset ve siyasal teorilerle ilgilenmemeleri beklenebilir. Ancak tarihsel durum b\u00f6yle de\u011fildir; mutasavv\u0131flar i\u00e7inden de siyaset ve siyaset felsefesiyle ilgilenenler \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bunlara bir de, daha \u00e7ok edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n kaleminden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan \u00e2d\u00e2b el-m\u00fcl\u00fck gelene\u011fini d\u00e2hil etmek gerekir.<\/p>\n

Kelam\u00ee gelenek<\/strong><\/p>\n

\u015eimdi isterseniz, s\u0131ras\u0131yla s\u00f6z konusu gelenekleri ve kimi temsilcilerini ele alal\u0131m. Kelam\u00ee gelenekten ba\u015flayal\u0131m. Kelamc\u0131lar\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi siyasal teoloji gelene\u011finin siyaset anlay\u0131\u015f\u0131 nedir?<\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle \u015funu itiraf etmem gerekir: Kelam tamam\u0131yla itikadi konular\u0131 i\u015fler; bir itikad kitab\u0131nda siyaset ya da kelam kitaplar\u0131ndaki adland\u0131rmas\u0131yla imamet teorisinin ne i\u015fi vard\u0131r? Bunun nedeni, \u0130slam\u2019daki itikad\u00ee tart\u0131\u015fmalar\u0131n temelinde siyasal tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6nemli rol oynamas\u0131 ile \u015eia\u2019n\u0131n masum imama inanmay\u0131 itikad\u00ee bir esas olarak konumland\u0131rmas\u0131d\u0131r. S\u00fcnni kelamc\u0131lar, genelde siyaset teorisinin f\u0131kh\u0131n alan\u0131na girdi\u011fini ileri s\u00fcrseler de, kelam kitaplar\u0131n\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc imamet teorisine ay\u0131rm\u0131\u015flar, orada \u015eia\u2019y\u0131 reddederken, S\u00fcnni teorinin esaslar\u0131n\u0131 da ortaya koymu\u015flard\u0131r. Kelam\u00ee gelenekteki siyasal teolojilere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, teorinin daha \u00e7ok Kuran<\/em>-s\u00fcnnet ve d\u00f6rt halife d\u00f6nemine ait tecr\u00fcbeden yola \u00e7\u0131karak ve \u015eia\u2019n\u0131n iddialar\u0131n\u0131 ele\u015ftirme temelinde \u015fekillendi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131r. Daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim, S\u0131ffin Sava\u015f\u0131 ve Hakem Olay\u0131, Haricilik ve \u015eia gibi ak\u0131mlar\u0131n olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra, Mutezile ve S\u00fcnni ak\u0131mlar te\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir. Bu ak\u0131mlar, itikad\u00ee ak\u0131mlar gibi g\u00f6r\u00fclse de, do\u011falar\u0131 gere\u011fi siyas\u00ee ak\u0131mlard\u0131r ve siyasete y\u00f6nelik teorik yakla\u015f\u0131mlar geli\u015ftirirdir. Bu y\u00fczden bu ak\u0131mlar\u0131n siyasal teorilerine ve temel iddialar\u0131na bakmak gerekir.<\/p>\n

\"\"
Hariciler, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde siyasal otoriteye ilk ba\u015fkald\u0131r\u0131y\u0131 simgeler. Hz. Ali\u2019nin hakem kabul etmekle g\u00fcnah i\u015fledi\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015fler, ona ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130syank\u00e2r Hariciler<\/strong><\/p>\n

\u015eehristani\u2019nin el-Milel ve en Nihal<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131na bak\u0131l\u0131rsa Haricilik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, toplumun g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi ile se\u00e7ti\u011fi ve haktan ayr\u0131lmayan imama yani devlet ba\u015fkan\u0131na kar\u015f\u0131 ayaklanan her insan\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. S\u00f6z konusu ayaklanman\u0131n veya ba\u015fkald\u0131rman\u0131n, sahabenin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde ra\u015fid halifeler yani ilk imamlara kar\u015f\u0131 veya onlar\u0131 takip eden tabiun d\u00f6nemindeki yahut herhangi bir devirdeki imamlara kar\u015f\u0131 olmas\u0131nda herhangi bir fark bulunmamaktad\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle \u015eehristani\u2019nin Haricili\u011fi, isyank\u00e2rlar, siyasal ba\u015fkald\u0131ranlar, anar\u015fistler anlam\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekten de Hariciler, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde siyasal otoriteye ilk ba\u015fkald\u0131r\u0131y\u0131 simgeler. Nitekim onlar, Hz. Ali\u2019nin hakem kabul etmekle g\u00fcnah i\u015fledi\u011fi ve k\u00e2fir oldu\u011fu tezini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015fler, ona ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu ba\u015fkald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in siyasal bir tez de ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Onlara g\u00f6re, imam\u0131n, yani y\u00f6neticinin Kurey\u015f\u2019ten olmas\u0131 diye bir ayr\u0131cal\u0131k s\u00f6z konusu olamaz. \u0130nsanlara adaletle muamele eden ve zul\u00fcmden ka\u00e7\u0131nan herkes imam olabilir. Adil bir imama kar\u015f\u0131 isyan edilirse, onunla sava\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini, e\u011fer imam, y\u00f6netim bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirirse ve haktan ayr\u0131l\u0131rsa, g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinin bir zorunluluk oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. K\u0131yasla uygulama ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Hariciler, evrende hi\u00e7bir imam, yani y\u00f6netici bulunmamas\u0131n\u0131 da olas\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fler, e\u011fer ihtiya\u00e7 duyulursa, imam se\u00e7ilebilece\u011fini, imam\u0131n k\u00f6le, h\u00fcr, Nabatl\u0131 veya Kurey\u015fli olmas\u0131nda herhangi bir fark bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015flerdir. Onlara g\u00f6re, \u00f6zg\u00fcr se\u00e7imle (biat) i\u015fba\u015f\u0131na gelmesi \u015fart\u0131yla herkes imam olabilir. Hatta zulme sapt\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 daha kolay olaca\u011f\u0131 i\u00e7in imam\u0131n Kurey\u015f\u2019ten olmamas\u0131 daha iyidir. Onlara g\u00f6re h\u00fck\u00fcm vermek, Tanr\u0131\u2019ya aittir ve imam da olsa hi\u00e7 kimse k\u0131yasla h\u00fck\u00fcm veremez; sadece \u015feriat\u0131 uygular.<\/p>\n

\"\"
\u015eia\u2019ya g\u00f6re on iki imam vard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eia, imamet ve hilafeti ay\u0131r\u0131yor<\/strong><\/p>\n

\u015eia, imamet sorununda, farkl\u0131 bir yol tutmu\u015ftur. Onlar, imamet ve hilafet kavram\u0131n\u0131 birbirinden ay\u0131rm\u0131\u015flar; halifeyi \u015eii olmayan, nas ve tayinle de\u011fil, ba\u015fka yollarla M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ba\u015f\u0131na ge\u00e7en kimse olarak tan\u0131mlarken, imam\u0131, nas ve tayinle belirlenen \u015eii lider olarak kabul etmi\u015flerdir. \u0130bn Nedim\u2019in Fihrist<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131na bak\u0131l\u0131rsa \u015eiiler, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda imamet konusunda ilk kalem oynatan kimselerdir. \u015eii yazarlara, \u00f6rne\u011fin Kuleyni, Kummi ve Tusi gibi yazarlara bak\u0131l\u0131rsa, imametin \u00f6z\u00fc, nasla tayindir. Onlara g\u00f6re, Hz. Muhammed, Ali bin Ebi Talib\u2019in imametini gizli ya da a\u00e7\u0131k nasla ve vasiyetle garanti alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r ve imamet, onun evlad\u0131ndan ba\u015fkas\u0131na ge\u00e7emez. \u0130mam, dini ve d\u00fcnyevi hususlarda, yery\u00fcz\u00fcnde umumi h\u00fckmetme yetkisine (riyaset) asaleten sahip olan ki\u015fidir. \u0130mamlar nebi olmamakla beraber, nebi makam\u0131ndad\u0131rlar. Tanr\u0131\u2019y\u0131 bilmek bile ancak Tanr\u0131\u2019y\u0131, resul\u00fcn\u00fc ve Ali\u2019nin velayetini tasdik etmek, onu ve hidayet \u00fczere olan imamlar\u0131 kabul etmekle olas\u0131d\u0131r. Kummi\u2019ye g\u00f6re, Tanr\u0131\u2019n\u0131n nebisi Muhammed\u2019den sonra yarat\u0131klar \u00fczerindeki delili oniki imamd\u0131r. Tanr\u0131 Muhammed ve imamlardan daha \u00fcst\u00fcn bir varl\u0131k yaratmam\u0131\u015ft\u0131r. Onlara g\u00f6re imam vasiyeti ve tayini vaciptir; Tanr\u0131 el\u00e7isi sonsuza dek ya\u015fayamayaca\u011f\u0131na g\u00f6re, onun n\u00fcb\u00fcvvet d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer siyasal g\u00f6revlerini yerine getirecek bir imama gereksinim vard\u0131r. Kuran<\/em>\u2019\u0131n, s\u00fcnnetin, \u015feriat\u0131n ve di\u011fer dini esaslar\u0131n noksans\u0131z bir bi\u00e7imde ve de\u011fi\u015fmeden korunabilmesi imametin vacipli\u011finin\/zorunlulu\u011funun g\u00f6stergesidir. Tusi\u2019ye bak\u0131l\u0131rsa, imamete iman etmek, tevhit, adalet, mead ve n\u00fcb\u00fcvvet mertebesinde bir inan\u00e7 esas\u0131d\u0131r ve imamet n\u00fcb\u00fcvvet gibi tanr\u0131sal bir l\u00fctuftur. \u015e\u00f6yle der: \u201cTayin ve g\u00f6revlendirme yoluyla ger\u00e7ekle\u015fen imam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, gerekli (vacib) teklifler hususunda bir l\u00fctuftur.\u201d[1]<\/a><\/p>\n

Kuran<\/em>\u2019daki pek \u00e7ok ayeti ve kimi hadisleri nasla tayin lehine yorumlayan \u015eii yazarlar, imamda bulunmas\u0131 gereken nitelikler \u00fczerinde de dururlar. Bunlar, ismet, ilim, \u015fecaat, efdaliyyet, taharet, akrabiyyet, ayet ve mucize sahibi olma ve infirad gibi niteliklerdir. \u0130smet, g\u00fcnahlardan masumiyeti; ilim, dini ve d\u00fcnyevi bilimleri bilmeyi; \u015fecaat, fitneyi \u00f6nlemeyi, bat\u0131l ehlini engellemeyi, ba\u015fkald\u0131ranlarla m\u00fccadele etmeyi, yani cesareti; efdaliyyet, \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, c\u00f6mertlik ve kemal s\u0131fatlar\u0131nda tebaas\u0131n\u0131n en iyisi olmay\u0131; taharet, yarat\u0131l\u0131\u015f, huy, neseb bak\u0131m\u0131ndan her t\u00fcrden ay\u0131ptan uzak olmay\u0131; akrabiyyet, Tanr\u0131\u2019ya en yak\u0131n kimse olmay\u0131; ayet ve mucize sahibi olmak, imametine delalet eden harikulade olaylara sahip olmay\u0131; infirad ise, fitne ve fesad\u0131n ortadan kalkabilmesi i\u00e7in y\u00f6netimde tek olmay\u0131 ifade eder.<\/p>\n

\u015eiaya g\u00f6re on iki imam vard\u0131r ve bunlara \u201csahibed-dar\u201d, \u201ch\u00fcccet\u201d, \u201ckaim\u201d gibi adlar da verilir. S\u0131ras\u0131yla bunlar; Ali b. EbiTalib, Hasan b. Ali, H\u00fcseyin b. Ali, Ali b. H\u00fcseyin, Ebu Ca\u011ffer el-Bak\u0131r b. Ali, Cafer es-Sad\u0131k, Musa el-Kaz\u0131m, Ali er-R\u0131za, Ebu Ca\u011ffer et-Taki, Ali en-Naki, Hasan b. Ali el-Askeri, Muhammed b. El-Hasan\u2019d\u0131r. \u00d6zellikle yedinci imam konusunda ihtilaf vard\u0131r; s\u00f6zgelimi Kirmani\u2019ye g\u00f6re yedinci imam Cafer es-Sad\u0131k\u2019\u0131n o\u011flu \u0130smail\u2019dir. \u015eiilere g\u00f6re, 12. imam olarak bilinen Muhammed b. El-Hasan h\u00e2l\u00e2 sa\u011fd\u0131r ve insanlardan gizlenmi\u015ftir. Buna \u201cgaybet\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesi denir. Tusi\u2019ye g\u00f6re 12. imam\u0131n gizlenmesinin nedeni, insanlar y\u00fcz\u00fcnden olmu\u015ftur; sebebi de, ma\u011flubiyyet ve idareyi yitirme korkusudur. 12. imam\u0131n gaybeti iki t\u00fcrl\u00fcd\u00fcr: \u0130lki k\u00fc\u00e7\u00fck gaybet (gaybet-i su\u011fra), ikincisi b\u00fcy\u00fck gaybet (gaybet-i k\u00fcbra)dir. K\u00fc\u00e7\u00fck gaybet, halen sa\u011f oldu\u011funa inan\u0131lan 12. imam\u0131n kayb\u0131ndan, yani 873\u2019den 940\u2019a kadarki devreyi kapsar. Bu d\u00f6nemde 12. imam ile insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi d\u00f6rt el\u00e7i (sefir) sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc el\u00e7i (sefir), Ali b. Muhammed\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc ile gaybet-i k\u00fcbra d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem sahib ez-zaman\u2019\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na de\u011fin s\u00fcrecektir. 12. imam Mumammed b. El-Hasan, \u015fartlar tahakkuk etti\u011finde ortaya \u00e7\u0131kacak ve yery\u00fcz\u00fcn\u00fc zul\u00fcmden temizleyecek, adaletle dolduracakt\u0131r.<\/p>\n

Mutezile<\/strong><\/p>\n

Mutezile\u2019nin, imamet meselesinde, bir\u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015fte ortakla\u015ft\u0131klar\u0131 \u015eia\u2019dan tamamen ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 ve k\u0131smen Ehli S\u00fcnnetin d\u00fc\u015f\u00fcncesine benzer bir g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ne var ki onlar, \u0130mam\u2019\u0131n Kurey\u015f\u2019ten olmas\u0131 konusunda daha serbest d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fler ve Kurey\u015f d\u0131\u015f\u0131nda da, gerekli \u015fartlar\u0131 ta\u015f\u0131yan herkesin imam olabilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015flerdir. Ancak bu ehliyete haiz iki ki\u015fi \u00e7\u0131kar da biri Kurey\u015f\u2019ten olursa, \u00f6nceli\u011fi Kurey\u015f\u2019ten olana vermek gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. \u0130mametin zorunlulu\u011fu hakk\u0131nda iki gruba ayr\u0131lan Mu\u2019tezile\u2019nin bir k\u0131sm\u0131, imam tayin etmenin \u00fcmmete vacip\/zorunlu oldu\u011funu, di\u011fer k\u0131sm\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu savunmu\u015flard\u0131r. \u015eia\u2019n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne dair bir\u00e7ok reddiyelerin kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 imam\u0131n nass ile belirlendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi kar\u015f\u0131s\u0131nda Mu\u2019tezile, imam\u0131n se\u00e7imle (biat) i\u015f ba\u015f\u0131na gelece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesindedir. Mu\u2019tezile, adalet ve do\u011fruluktan ayr\u0131lan bir imama kar\u015f\u0131 ayaklanmay\u0131 da farz kabul eder. Ancak bu, imk\u00e2n ve g\u00fcven ortam\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

F\u0131khi gelenek<\/strong><\/p>\n

S\u00fcnnilerin (Selefiler, E\u015fariler ve Maturidiler) imamet konundaki itikad\u00ee tezi, d\u00f6rt esas \u00fczerine kuruludur. \u0130lki, imamet meselesi ak\u0131lla bilinen bir mesel de\u011fildir; bu f\u0131khi bir sorundur. \u0130kincisi, imam nasla tayin edilemez; bu \u00fcmmetin icma etmesine\/g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fine varmas\u0131na b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, imam\u0131n Kurey\u015fli olmas\u0131 gerekti\u011fi tezidir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc d\u00f6rt halifenin halifeli\u011finin ge\u00e7erlili\u011fidir. Bu tezlerin hemen hepsinin Haricilik ve \u015eiilik gibi f\u0131rkalara bir tepki oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. S\u00fcnni imamet teorisi, f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131nda i\u015flendi\u011fi i\u00e7in, bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini f\u0131khi teoriler i\u00e7inde ele almak daha do\u011fru g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n

S\u00fcnnilerin \u0130mamet meselesinin f\u0131khi bir konu oldu\u011fu tezi ne anlama gelir? F\u0131k\u0131h i\u00e7inde geli\u015ftirilmi\u015f imamet teorileri nelerden s\u00f6z eder?<\/strong><\/p>\n

S\u00fcnnilerin imamet meselesinin f\u0131khi bir konu oldu\u011fu tezi, bunun ne ak\u0131l ne de nasla tayin bi\u00e7iminde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaya d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Bu y\u00f6n\u00fcyle, Mutezili ve felsefi siyasal teoriler ile \u015eia\u2019n\u0131n imameti nass ve tayinle ili\u015fkili g\u00f6rmesine bir tepkiyi dile getirir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki genel kabule g\u00f6re f\u0131k\u0131h bilimi, insan\u0131n bu d\u00fcnyada dine uygun do\u011fru davran\u0131\u015f ve eylemlerde bulunmas\u0131na ve kendisini gelecek d\u00fcnyaya haz\u0131rlamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan hak ve vazifelerin bilimdir. Genel kabule bak\u0131l\u0131rsa, Hanefilik, Malikilik, Hanbelilik, \u015eafiilik olmak \u00fczere d\u00f6rt temel S\u00fcnni f\u0131k\u0131h ekol\u00fc vard\u0131r. Bunlardan Hanefilik ehli rey, Hanbelilik ve Malikilik nassa dayal\u0131 ehl-i hadis; \u015eafiilik ise genel olarak ehl-i rey ve ehl-i hadis aras\u0131nda orta yolu temsil eder.<\/p>\n

\"\"
Cihad, her M\u00fcsl\u00fcman i\u00e7in temel farzlardan olup, k\u00e2fir ve sap\u0131klara kar\u015f\u0131, \u015feriat\u0131n temel emridir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u2018Cihad, her M\u00fcsl\u00fcman i\u00e7in temel farzd\u0131r\u2019<\/strong><\/p>\n

Rosseethal\u2019\u0131n Orta\u00e7a\u011fda \u0130slam Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcncesi<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda da hakl\u0131 olarak belirtti\u011fi gibi, f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar, \u00e7o\u011funlukla, devlet var m\u0131d\u0131r, yok mudur ya da neden bir devlet var olmal\u0131d\u0131r gibi sorularla ilgilenmezler. Onlar yaln\u0131zca \u015fer\u2019i hukukun belirlenmesi ve siyasete uygulanmas\u0131yla ilgilidirler. F\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lara g\u00f6re, hayat \u00f6yle bir bi\u00e7imde d\u00fczenlenmelidir ki, \u015feriat\u0131n belirtildi\u011fi bi\u00e7imiyle, Tanr\u0131\u2019n\u0131n iradesine g\u00f6n\u00fclden bir teslimiyetle ba\u011flanarak M\u00fcsl\u00fcmanlar kendilerini gelecek d\u00fcnyaya haz\u0131rlayabilsinler. M\u00fcminlerin emiri ya da imam\u0131 olarak halifenin ba\u015fkanl\u0131k etti\u011fi devlet, \u0130slam\u2019\u0131n kendi \u015feriat\u0131na uygun olarak devam\u0131n\u0131 sa\u011flamak, inananlar\u0131 korumak ve onu sapk\u0131nlara, inan\u00e7s\u0131zlara kar\u015f\u0131 savunmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Bu bak\u0131mdan onlara g\u00f6re d\u00fcnya ikiye ayr\u0131l\u0131r: Dar el-\u0130slam, \u0130slam\u00ee \u015feriat\u0131n hakim oldu\u011fu d\u00fcnya; dar el-harb, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l y\u00f6ntemler etkisiz kal\u0131rsa, sava\u015fla olsa dahi \u0130slam\u2019a kazand\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken topraklard\u0131r. Bu iki d\u00fcnya daima \u00e7at\u0131\u015fma halindedir. Ger\u00e7ek iman\u0131 yery\u00fcz\u00fcne yayacak ve b\u00f6ylece dar el-harb b\u00f6lgesini k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcp en sonunda t\u00fcm\u00fcyle ortadan kald\u0131racak olan cihad, her M\u00fcsl\u00fcman i\u00e7in temel farzlardan birisi olup, kafir ve sap\u0131klara kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Bu ihmal edilmez bir g\u00f6revdir; \u015feriat\u0131n temel emridir.<\/p>\n

Burada f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n, Kuran<\/em>\u2019dan \u00e7\u0131karsad\u0131klar\u0131 birka\u00e7 hususa de\u011finmek gerekir: Bunlar, m\u00fc\u015friklerin, devletin cihat etti\u011fi bir grup olarak konumland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bu, m\u00fc\u015frikleri buldu\u011funuz yerde \u00f6ld\u00fcr\u00fcn ayetinin bir uzant\u0131s\u0131 olsa gerekir. Bir di\u011fer \u00f6nemli husus, kitap ehlinin konumudur. Onlar da dar el-harba dahildir; ancak onlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca \u00fc\u00e7 \u015fey teklif edilir. \u0130lk teklif, \u2018\u0130slam ol kurtul\u2019dur; e\u011fer reddederlerse ikinci teklif, \u2018cizye ver, g\u00fcvende ol\u2019dur; bunu da reddederlerse, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son teklif, sava\u015ft\u0131r. Bu bak\u0131mdan \u0130slam f\u0131kh\u0131, adalet, maliye ve askeri te\u015fkilat gibi konularla ilgilendi\u011fi gibi, Yahudi, H\u0131ristiyan ve Sabi\u00eelik gibi gruplarla yap\u0131lan sava\u015f, sava\u015fta al\u0131nan ganimet ve taksimi, al\u0131nan k\u00f6le ve cariyelerin konumu, kitap ehlinin verdi\u011fi cizyelerle de ilgilenir. Cizye verenler, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n hepsi, dar el-\u0130slam\u2019\u0131, yani Tanr\u0131\u2019ya ba\u011fl\u0131 \u00fcmmeti olu\u015ftururlar. \u00dcmmeti karga\u015fa, \u00e7at\u0131\u015fma ve inan\u00e7s\u0131zl\u0131ktan uzak tutmak imam\u0131n, melikin, halifenin g\u00f6revidir. Bu bak\u0131mdan f\u0131khi teoriye g\u00f6re, imam, dar el-\u0130slam\u2019da konumlanan \u00fcmmetin ba\u015f\u0131, hem dinin hem de adaletin uygulay\u0131c\u0131s\u0131, namaz ve sava\u015f\u0131n lideridir. Bu g\u00f6revleri sadakatle yerine getirmesinde \u015feriata kar\u015f\u0131 sorumludur. Bu i\u015fi \u015fahsen yapabildi\u011fi gibi, otoritesini vezir, vali, kad\u0131 gibi tay\u0131n etti\u011fi memurlarla da yapabilir.<\/p>\n

F\u0131k\u0131h i\u00e7erisinde geli\u015ftirilmi\u015f imamet teorilerini daha kapsaml\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in iki \u00f6rnek \u00fczerinde biraz daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 durabiliriz. Bu y\u00fczden bir \u015eafii fakih olan Maverd\u00ee ile bir Selef\u00ee\/Hanbeli olan \u0130bn Teymiye\u2019yi ele almak i\u015fe yarayabilir.<\/p>\n

Maverd\u00ee: \u2018\u015eeri siyaset, akli siyasetten \u00fcst\u00fcn\u2019<\/strong><\/p>\n

\u015eafi\u00ee fakih Maverd\u00ee, Ahk\u00e2m es-Sultaniyye ve el-Vilay\u00e2ted-Diniyye<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, f\u0131kh\u00ee bir siyasal teori geli\u015ftirir. Teorisinin dayanak noktas\u0131, insan\u0131n tabiat\u0131 gere\u011fi, medeni, yani ba\u015fka kimselere muhta\u00e7 oldu\u011fu tezidir. Ona g\u00f6re insanlar gereksinimlerini tek ba\u015f\u0131na kar\u015f\u0131layamaz. Bu tez Platon ve Aristoteles\u2019ten beri ileri s\u00fcr\u00fclen bildik bir tezdir ve felsefenin f\u0131kha etkisini \u00f6rneklendirir. Fakat Maverd\u00ee bu teze dinsel bir hava da vermeyi ihmal etmez ve \u201czaaflar\u0131n\u0131 ve kendisine muhta\u00e7 olu\u015flar\u0131n\u0131 duyumsamalar\u0131 i\u00e7in Tanr\u0131\u2019n\u0131n insanlar\u0131 aciz olarak yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ileri s\u00fcrer ve b\u00f6ylece felsefi tezi \u0130slamile\u015ftirir. Ona g\u00f6re insan ili\u015fki kurma ve yard\u0131mla\u015fmaya \u00f6teki canl\u0131lardan daha \u00e7ok muhta\u00e7t\u0131r. Tanr\u0131 insan\u0131 aciz yaratm\u0131\u015ft\u0131r, bu bir ger\u00e7ektir; fakat ona ayn\u0131 zamanda d\u00fcnya ve ahiret mutlulu\u011funu elde etmesinde bir ara\u00e7 olan akl\u0131 da vermi\u015ftir. Fakat bu ak\u0131l, iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc g\u00f6rse de, kendi ba\u015f\u0131na hi\u00e7bir \u015feyi vacip k\u0131lmaz; vacip k\u0131lan \u015feriatt\u0131r. Bu anlamda mutluluk \u015feriata uymakla olas\u0131d\u0131r. \u015eeriata uyma konusunda ise siyaset, en emel ara\u00e7t\u0131r; bu y\u00fczden imamet insan toplumu ve mutlulu\u011fu i\u00e7in gereklidir. \u0130mamet, onca, dinin korunmas\u0131nda ve d\u00fcnyan\u0131n idaresinde, peygamberli\u011fin yerini almak i\u00e7in ihdas edilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"Maverd\u00ee, \u2018imametin aklen mi yoksa \u015feran m\u0131 gerekli oldu\u011funu\u2019 sorgulad\u0131\u011f\u0131nda, yan\u0131t\u0131n\u0131 \u015feriattan yana konumlar. Ak\u0131l imametin \u00f6nemini kavrasa da, onu vacip k\u0131lmaz. Bu tezini, bu i\u015fin akli oldu\u011funu savunan Mutezile ve fel\u00e2sifeye kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcrer ve tezi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli ayetleri bir dayanak olarak sunar. B\u00f6ylelikle, akla dayal\u0131 y\u00f6netimle (akli siyaset), \u015feriata dayal\u0131 y\u00f6netim (dini siyaset) aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapar. Ona g\u00f6re ilki, sadece \u00e7at\u0131\u015fma, \u00e7eki\u015fme ve anar\u015fiye kar\u015f\u0131 korurken yani s\u0131rf d\u00fcnyevi iken, ikincisi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven ve dostluk i\u00e7inde, \u015feriat ve adaletin iyi bir bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini sa\u011flar. Bu y\u00fczden, ilahi vahiyle gelen \u015feriat, insan\u0131n hem bu d\u00fcnyada mutlu eder hem de \u00f6te d\u00fcnyaya haz\u0131rlar. Bu y\u00fczden \u015feri siyaset, akli siyasetten \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. Ona g\u00f6re, imamet, y\u00f6neten ve y\u00f6netilen aras\u0131ndaki biatla\/s\u00f6zle\u015fmeyle kurulur. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla Maverd\u00ee, siyasal y\u00f6netimi dinsel\/\u015feri bir zeminde el almakta, insan ihtiya\u00e7lar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak temellendirmekte, imametin me\u015fruiyetini biatta\/s\u00f6zle\u015fmede g\u00f6rmekte, siyasette uyulan dine\/\u015feriata, bu \u015feriat\u0131 uygulayan g\u00fc\u00e7l\u00fc otoriteye, g\u00fcvenli\u011fe, refaha, adalete \u00f6nemli i\u015flevler y\u00fcklemektedir.<\/p>\n

Ona g\u00f6re, dini ve d\u00fcnyevi saadetin temeli olan imam\u0131n yedi \u00f6zelli\u011fi olmal\u0131d\u0131r. Bunlar, adalet, bilgi, selamet, rey, \u015fecaat ve necdet ve nesebdir. Adalet, imametin t\u00fcm \u015fartlar\u0131na denktir, ahlaki bir nitelik ve do\u011fruluk ve hakkaniyet anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6nderme yapar. Bilgi ya da ilim, \u015feri bir ba\u011flamda anla\u015f\u0131l\u0131r; \u015feriat\u0131 yorumlamak i\u00e7in gereken \u0130slam\u00ee bilimler bilgisini i\u00e7erir. Selamet, i\u015fitme, g\u00f6rme, konu\u015fma duyular\u0131n\u0131n, el ve ayaklar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131, serbest hareket yetilerini kapsar. Rey, halk\u0131 \u015fer\u2019\u00ee esaslara g\u00f6re y\u00f6netmesi ve halk\u0131n refah\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in do\u011fru karar verme yetene\u011fidir. \u015eecaat ve necdet, cihat yapma ve \u00fclkeyi savunma cesaretini i\u00e7erir. Neseb ise Kurey\u015f neslinden gelmeyi ifade eder.<\/p>\n

Maverd\u00ee bu niteliklere sahip imam\u0131n, nas\u0131l se\u00e7ilece\u011fini de ele al\u0131r. Ona g\u00f6re, imam\u0131, \u201cehl el-ihtiy\u00e2r\u201d (se\u00e7ici kurul) se\u00e7er. Bu se\u00e7ici kurulun \u00fc\u00e7 \u015fart\u0131 vard\u0131r. Se\u00e7ici kurul \u00fcyeleri, adalet, ilim ve bilge (rey ve hikmet) olmal\u0131d\u0131r. Se\u00e7ici kurula vurgu, nasla tayin y\u00f6ntemini savunan \u015eia\u2019ya kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca bu y\u00f6ntem, ilk halifeler d\u00f6neminde g\u00f6r\u00fclen bir y\u00f6ntemdir; ancak Emevi ve Abbasi uygulamas\u0131na terstir. Se\u00e7ici kurul, tek bir ki\u015fi de olabilir. Bu konuda Maverd\u00ee, E\u015fari\u2019nin fetvas\u0131na dayan\u0131yor gibidir. E\u011fer imaml\u0131k i\u00e7in iki aday varsa, se\u00e7ici kurul, d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131, siyasi karma\u015fa ve d\u0131\u015f tehlikeye kar\u015f\u0131 cesaret ve kararl\u0131l\u0131k taraf\u0131nda yer almal\u0131d\u0131r. Aksi takdirde, dinin koruyucusu halifenin\/imam\u0131n en ba\u015fta gelen g\u00f6revi olan cemaati inan\u00e7s\u0131zl\u0131k ve hataya kar\u015f\u0131 koruma i\u015fini en iyi yapabilecek ilim sahibini se\u00e7melidir. \u0130mam se\u00e7ici kurulca belirlenince, g\u00f6revlerini sadakatle yerine getirmesini garanti eden bir s\u00f6zle\u015fme (ahit) ile kendisini cemaate ba\u011flar. S\u00f6zle\u015fme ancak, \u201cehl akd ve el-hal\u201d (ba\u011flama ve \u00e7\u00f6zme yetkisi olanlar) biat ettikten sonra tamamlan\u0131r. \u0130mam esir d\u00fc\u015f\u00fcp ya da birisi taraf\u0131ndan imamet gasp edilmedik\u00e7e, me\u015fru imamd\u0131r. \u0130kinci durumda, tercih edilebilir aday imam ve cemaat aras\u0131nda biat ve s\u00f6zle\u015fme yapt\u0131ktan sonra ortaya \u00e7\u0131kmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Maverd\u00ee, imam\u0131n g\u00f6revleri \u00fczerinde de durur. Bunlar, selefi \u00fcmmetin icmas\u0131na dayanan dinin korunmas\u0131, adaletin uygulanmas\u0131, \u0130slam yurdunun savunulmas\u0131, hadler uygulan\u0131rken \u015fer\u2019\u00ee yasaklar\u0131n g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131, tebaan\u0131n haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131, ge\u00e7imlerinin g\u00fcven alt\u0131na al\u0131nmas\u0131, \u00fclkenin d\u00fc\u015fmandan korunmas\u0131 i\u00e7in s\u0131n\u0131r boylar\u0131na kalelerin yap\u0131lmas\u0131, kafirlerle cihat, kamu gelirinin (zekatlar) toplanmas\u0131, eksiksiz olarak devlet g\u00f6revlilerinin maa\u015flar\u0131n\u0131n beyt\u00fc\u2019l-maldan \u00f6denmesi, g\u00fcvenilir ki\u015filerin ve ehil ki\u015filerin tayin edilmesi gibi hususlard\u0131r. Maverdi, imamet teorisinde, vezirler, b\u00f6lge ve il valilerinin \u00f6zelliklerine ve kad\u0131lar ile muhtesiplere de yer verir. \u00d6zellikle, ilim, adalet ve liyakata vurgu yapar. Muhtesiplik, iyilik terk edildi\u011finde iyili\u011fi emretme ve k\u00f6t\u00fcl\u00fck yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc engellemeye d\u00f6n\u00fck hisbe ile ilgilidir. Ona g\u00f6re muhtesip, h\u00fcr, adil, rey sahibi, keskin, dini konularda sert, a\u00e7\u0131k k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri bilen birisi olmal\u0131d\u0131r ve halk\u0131 \u015feriat s\u0131n\u0131rlar\u0131nda tutmal\u0131d\u0131r. Bu haliyle Maverdi\u2019nin savundu\u011fu siyasal teorinin, kimi felsefi unsurlar\u0131 olsa da, \u015feri esaslara dayand\u0131\u011f\u0131 ve mutlakiyet\u00e7i bir yap\u0131 sergiledi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

\"\"
\u0130bn Teymiye\u2019nin Suriye\u2019deki mezar\u0131.<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn Teymiye: \u2018Zalim imamla altm\u0131\u015f y\u0131l, sultans\u0131z bir geceden daha evla\u2019<\/strong><\/p>\n

\u0130bn Teymiye, selefi-f\u0131khi siyasal teoriyi g\u00f6rmek bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli bir isimdir. Es-Siy\u00e2se e\u015f-\u015eer\u2019iyye fi Isl\u00e2h er-R\u00e2\u00ee ve er-R\u00e2iyye <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131 onun siyasal fikirlerini i\u00e7erir ve ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, \u00e7oban ve s\u00fcr\u00fcy\u00fc \u0131slah etmek i\u00e7in \u015feri siyaseti \u00f6nerir. Bu \u00e7oban-s\u00fcr\u00fc motifi S\u00fcmerlilere de\u011fin geriye giden bir motiftir ve hadis literat\u00fcr\u00fcnde de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. \u0130bn Teymiye\u2019ye g\u00f6re, \u015feriat en y\u00fcce otoritedir; \u0130slam \u00fcmmetinin tek, \u015fa\u015fmaz, kusursuz ilahi rehberidir. Ona g\u00f6re, insan tabiat\u0131 gere\u011fi toplanmaya, yard\u0131mla\u015fmaya ve ba\u015fka insanlarla hem \u00e7\u0131kar de\u011fi\u015fimine hem de zararlar\u0131 def etmeye e\u011filimlidir. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cAdemo\u011fullar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131, birbirlerine ihtiya\u00e7 duymalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, toplum halinde ya\u015famakla ger\u00e7ekle\u015fir. Toplu halde ya\u015fay\u0131nca da bir ba\u015f\u0131n bulunmas\u0131 gerekir.\u201d[2]<\/a><\/p>\n

\u0130nsan\u0131n bu d\u00fcnyada ve ahirette \u00e7\u0131kar\u0131 \u015feriata uymakt\u0131r. Bu y\u00fczden fayday\u0131 elde etmek ve zararlar\u0131 def etmek, k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri yasaklamak, iyilikleri emretmek i\u00e7in bir emredici ve yasaklay\u0131c\u0131 gerekir. \u0130nsanlar\u0131n i\u015flerini y\u00f6netmek, dinin en \u00f6nemli \u015fart\u0131d\u0131r; hatta o olmaks\u0131z\u0131n din ya\u015fayamaz. \u0130nsanlar ancak bir arada ya\u015fayarak mutlu olabilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc birbirine dayanmak zorundad\u0131rlar. \u0130nsanlar\u0131n sosyal ya\u015fam\u0131 i\u00e7in bir y\u00f6netici ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u0130yili\u011fi emretme ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc yasaklama g\u00f6revi, otorite olmazsa, tam anlam\u0131yla yerine getirilemez. Bu durum namaz, hac, oru\u00e7, zekat gibi dini g\u00f6revlerle de ilgilidir. Kamu g\u00f6revlerinin amac\u0131, din ve d\u00fcnya i\u015flerine yard\u0131mc\u0131 olmakt\u0131r. E\u011fer \u00e7oban her ikisine de yard\u0131mc\u0131 olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsa, o Tanr\u0131 yolunda sava\u015fanlar\u0131n en hay\u0131rl\u0131s\u0131 olur. Otorite kullan\u0131m\u0131, dini bak\u0131mdan Tanr\u0131\u2019ya yakla\u015ft\u0131ran g\u00fczel bir i\u015ftir; Tanr\u0131\u2019ya ve peygambere itaat anlam\u0131na gelir. \u0130bn Teymiye\u2019nin siyasal otorite olarak konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 emredici ve yasaklay\u0131c\u0131, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n fiili ba\u015fkan\u0131d\u0131r. \u015eu halde ona itaat etmek ve gerekti\u011finde \u00f6\u011f\u00fct vermek gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc din itaat ve din nasihattir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak bir emredici ve yasaklay\u0131c\u0131n\u0131n, bireylerin toplanmas\u0131n\u0131n ve yararlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinin gerektirdi\u011fi zorunlu bir i\u015ftir. \u0130\u015fte bu nedenle Tanr\u0131, ulu\u2019lemre itaati emretmi\u015ftir. Ulu\u2019lemre de, emanetleri ehline vermeyi ve adaletle h\u00fckmetmeyi emretmi\u015ftir.<\/p>\n

Fakat itaat adalete ba\u011fl\u0131d\u0131r; \u015fayet otorite sahipleri, yapmamalar\u0131 gereken bir \u015fey yaparlarsa, insanlar yine de Tanr\u0131\u2019n\u0131n emirlerine uygun olan buyruklar\u0131na itaat etmelidir. Ona g\u00f6re bu ulu\u2019lemr, \u00fcmmetin yan\u0131lmaz sesi olan icma yoluyla tayin edilir. Sultan Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesidir; bu nedenle ona g\u00f6re, zalim imamla altm\u0131\u015f y\u0131l, sultans\u0131z bir geceden daha evlad\u0131r. Otorite sahipleri, sivil, askeri, mali ve dini memurlard\u0131r ve hepsi \u0130slam\u2019\u0131n siyasi ve dini birli\u011finin alt\u0131nda Tanr\u0131\u2019n\u0131n kullar\u0131na g\u00f6nderdi\u011fi temsilcilerdir. Bunun i\u00e7in Tanr\u0131 peygamberler ve kitaplar g\u00f6ndererek, kullar\u0131n\u0131n adaletini sa\u011flamalar\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. H\u00fck\u00fcmdar, vilayet yani kamu g\u00f6revlerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kendi ba\u015f\u0131na yerine getiremez. Bu y\u00fczden onun yard\u0131mc\u0131lar\u0131 da vard\u0131r. \u015eu halde y\u00f6netici bunlar\u0131 liyakate g\u00f6re se\u00e7melidir. Onlar\u0131 iyi se\u00e7ti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00f6netim de iyi olur. Kamu g\u00f6revlileri \u00fcmmetin vekili ve \u00fccretlisidir. Kamu g\u00f6revi, kuvvet ve g\u00fcvenlik temeline oturur. Ona g\u00f6re Tanr\u0131, emanetleri ehline vermemizi, h\u00fckmetti\u011fimizde adaletle h\u00fckmetmemizi ister. Yine Tanr\u0131, Tanr\u0131\u2019ya itaat ediniz, peygambere itaat ediniz, sizden ulu\u2019lemre itaat ediniz; bir \u015feyde \u00e7eki\u015firseniz, Tanr\u0131\u2019ya ve ahiret g\u00fcn\u00fcne inananlardan iseniz, Tanr\u0131\u2019ya ve peygamberlere havale ediniz demekle, hem adaleti, hem \u015feriata uymay\u0131, hem de ulu\u2019l emre itaati farz k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re, ulu\u2019lemr iyi olursa \u00fcmmet iyi, k\u00f6t\u00fc olursa \u00fcmmet k\u00f6t\u00fc olur. Ulu\u2019lemr, yani imam uygulay\u0131c\u0131d\u0131r; \u015feriat koyucu de\u011fildir. \u0130mam\u0131n h\u00fck\u00fcm ve iradesi mutlak de\u011fildir; insanlara istedi\u011fi gibi yasamada bulunamaz. Sadece kitap ve s\u00fcnnetin uygulay\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak imama itaat de, mutlak de\u011fildir. \u0130bn Teymiye\u2019ye g\u00f6re, dini ve d\u00fcnyevi i\u015flerde, devlet i\u015fleri istikrarl\u0131 oldu\u011fu s\u00fcrece siyasi sisteme ve y\u00f6netime kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak, isyan etmek k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Y\u00f6neticilere isyan ve ba\u015fkald\u0131r\u0131, isyanc\u0131 m\u00fcmin bile olsa, toplumsal d\u00fczeni daha fazla bozaca\u011f\u0131ndan me\u015fru de\u011fildir.<\/p>\n

O, imamla bir g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc devletin g\u00f6revlerine de de\u011finir. Bu g\u00f6revlerin ilki malidir. Onca veliyy\u00fclemr, mal\u0131, helalinden almal\u0131, hak yere koymal\u0131, hak sahibini engellememelidir. Ona g\u00f6re devlet, s\u0131n\u0131rlar\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmal\u0131, yol ve k\u00f6pr\u00fcleri onarmal\u0131, kamu g\u00f6revlerinin maa\u015f\u0131n\u0131 \u00f6demelidir. \u0130kinci g\u00f6revi adaleti sa\u011flamakt\u0131r; bu adalet salt yarg\u0131yla s\u0131n\u0131rlanmaz. Devletin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6revi cihatt\u0131r. Bu g\u00f6rev farzd\u0131r ve ihmal edilmez. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00f6rev, ehliyetli vatanda\u015flar\u0131n devlet i\u015flerine haz\u0131rlanmas\u0131 ve g\u00f6revlerin liyakat esas\u0131na g\u00f6re da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131d\u0131r. Devletin be\u015finci g\u00f6revi dinidir. Devletin dinsel hayat\u0131n d\u00fczenlemesinde etkin olmas\u0131n\u0131 talep eden \u0130bn Teymiye, iyili\u011fi emreden ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc yasaklayan muhtesipli\u011fe k\u00f6kl\u00fc bir vurgu yapar. Muhtesip, insanlara do\u011fru s\u00f6ylemeyi ve emaneti yerine getirmeyi emreder, k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri, yalan\u0131, aldatmay\u0131, \u00f6l\u00e7\u00fc tart\u0131 eksikliklerini yasaklar. O, muhtesibin fiyatlar\u0131n belirlenmesine de\u011fin kar\u0131\u015fabilece\u011fini h\u00fckme ba\u011flar. Onun veliyy\u00fclemr, kendisini \u015furadan m\u00fcsta\u011fni sayamaz dedi\u011fini, \u015furay\u0131 da dini bir emir olarak telakki etti\u011fini s\u00f6ylemek gerekir.<\/p>\n

\u0130bn Teymiye\u2019nin hilafet kavram\u0131n\u0131 hi\u00e7 kullanmamas\u0131 ve y\u00f6netici yani ulu\u2019lemrde bulunmas\u0131 gereken niteliklerle ilgilenmemesi ilgin\u00e7tir. Yine onun teorisinde cihada merkezi bir yer vermesi, selefi tutumuyla ilgili oldu\u011fu kadar, d\u00f6nemindeki Mo\u011fol istilas\u0131n\u0131n etkisiyle de a\u00e7\u0131klanabilir. Ulu\u2019lemr\u2019in h\u00fck\u00fcm koyma yetkisinin olmamas\u0131, zahiri\/literalci, k\u0131yas\u0131 yads\u0131yan tutumunun bir sonucu olsa gerekir. Maverdi gibi onun siyasal teorisi de \u015fer\u2019idir ve mutlakiyet\u00e7idir. Y\u00f6neticiyi s\u0131n\u0131rlayan tek \u015fey, \u015feriat\u0131n h\u00fck\u00fcmleridir.<\/p>\n

Tasavvuf\u00e7u Suhreverdi\u2019nin siyaset anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130slam tasavvuf\u00e7ular\u0131n\u0131n da siyaset teorisiyle ilgilendi\u011fini s\u00f6ylediniz. Onlar\u0131n yazd\u0131klar\u0131 yap\u0131tlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda nas\u0131l bir anlay\u0131\u015fla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz?<\/strong><\/p>\n

Tasavvuf\u00e7ular, genelde f\u0131kh\u0131, dinin zahiri boyutuyla ilgilenmek ve s\u0131\u011f olmakla su\u00e7larlar. Kelam\u0131 ve felsefeyi de, akla dayand\u0131\u011f\u0131 ve ilham\u0131 genelde yads\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in reddederler. Onlar i\u00e7in nas\u0131l insan, beden ve ruh olarak ikiye ayr\u0131l\u0131yor, bedeni ruh y\u00f6netiyorsa, yine beden ruh kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l de\u011fersizse, dinde de durum \u00f6yledir. \u00d6nemli olan dinin bat\u0131n\u0131d\u0131r. Bu bak\u0131mdan onlar\u0131n, manevi tedbirin bir par\u00e7as\u0131 olarak siyasete y\u00f6neldiklerini s\u00f6ylemek daha do\u011frudur. Bu ba\u011flamda bu literat\u00fcrde geli\u015ftirilmi\u015f rical el-gayb, kutub gibi kavramlar siyasal kavramlar olarak de\u011ferlendirilebilir. \u00d6zellikle kutub kavram\u0131, bazen zahiri imam ve halifeyle ayn\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lan ve maddi ve manevi d\u00fcnyada tasarruf yetkisi bulunan ki\u015fiye g\u00f6nderme yapar. Tasavvufun siyaset felsefesine katk\u0131lar\u0131 bak\u0131m\u0131nda \u0130bn Arabi\u2019nin Tedbir el-\u0130lahiyye fi Isl\u00e2h el-Memleke el-\u0130nsaniyye<\/em>, Necmeddin Daye\u2019nin Mirs\u00e2d el-\u0130b\u00e2d<\/em>, Ebu en-Necib es-Suhreverdi\u2019nin Nehc es-S\u00fcluk fi Siyase el-M\u00fcluk<\/em> gibi eserlere at\u0131f yap\u0131labilir.<\/p>\n

\"\"
Tasavvuf\u00e7ular\u0131n manevi tedbirin bir par\u00e7as\u0131 olarak siyasete y\u00f6neldiklerini s\u00f6ylemek daha do\u011fru olur.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu gelene\u011fin siyasete katk\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6rneklemek bak\u0131m\u0131ndan, Ebu en-Necib es-Suhreverdi\u2019nin Nehc es-S\u00fcluk fi Siyase el-M\u00fcluk<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131na bir par\u00e7a de\u011finmek yararl\u0131 olabilir. Eser, Selahaddin Eyyubi\u2019ye ithaf edilmi\u015ftir ve Nahifi Ahmet Efendi taraf\u0131ndan Osmanl\u0131ca T\u00fcrk\u00e7esine aktar\u0131larak, Sultan Ahmet Han o\u011flu Sultan Abdulhamid Han\u2019a ithaf edilmi\u015ftir. Yap\u0131t, halk\u0131n h\u00fck\u00fcmdara, bir y\u00f6neticiye muhta\u00e7 oldu\u011funu temellendirmeyle ba\u015flar, ard\u0131ndan di\u011fer siyaset kitaplar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmeyen bir yakla\u015f\u0131mla terbiye\/e\u011fitime y\u00f6nelir, ard\u0131ndan devlet ba\u015fkanlar\u0131nda olmas\u0131 gereken ahlaki faziletler ile olmamas\u0131 gereken reziletleri a\u00e7\u0131klar. \u00d6zellikle f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n kitaplar\u0131nda \u00e7ok rastlanmayan, adab el-m\u00fcl\u00fck gelene\u011finde g\u00f6r\u00fclen me\u015fveret ilkesini ele ald\u0131ktan sonra, vezirler, memurlar, askerler ve cihat gibi konular\u0131 ele al\u0131r. Ebu en-Necib es-Suhreverdi, her b\u00f6l\u00fcmde \u00f6nce kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131klamakta, ard\u0131ndan Fars ve Arap y\u00f6neticileriyle filozoflardan s\u00f6zler ve hik\u00e2yelerle konuyu zenginle\u015ftirmektedir. Bu y\u00f6n\u00fcyle yap\u0131t, adab el-m\u00fcl\u00fck gelene\u011fine daha yak\u0131n durur. Ebu en-Necib es-Suhreverdi, bir mutasavv\u0131f oldu\u011fu i\u00e7in, seyr\u00fc s\u00fcl\u00fck, ahlaki y\u00fcceli\u015f ve ahlaki ar\u0131nma kitab\u0131n ana izle\u011fi olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Ebu en-Necib es-Suhreverdi \u00f6nce, devletin ve y\u00f6neticinin neden gerekli oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ona g\u00f6re, halk \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklere sahip farkl\u0131 s\u0131n\u0131flardan olu\u015fmaktad\u0131r. Her s\u0131n\u0131f\u0131n maksat ve hedefi, di\u011ferinden farkl\u0131d\u0131r ve \u00f6zellikle tabiatlar\u0131 birbirine z\u0131tt\u0131r. \u0130\u015fte bu y\u00fczden, zorunlu olarak halk\u0131n kar\u0131\u015f\u0131k i\u015flerini d\u00fczenleyecek, onlara gelecek zararlar\u0131 \u00f6nleyecek, haklar\u0131n\u0131 verip kendilerine gelecek zulm\u00fc kald\u0131racak siyasetin \u00e7e\u015fitli t\u00fcrlerini uygulay\u0131p memleketi idare edecek insaf sahibi adaletli bir devlet ba\u015fkan\u0131na \u015fiddetle gereksinim vard\u0131r. Devlet ba\u015fkan\u0131na gereksinimi anlatmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli analojilere de ba\u015fvurur. Ona g\u00f6re, devlet ba\u015fkan\u0131 olmayan halk, okyanusta nereye gidece\u011fini bilmeyen bir gemiye benzer. F\u0131rt\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, okyanusun dalgalar\u0131 kabard\u0131\u011f\u0131nda kaptan\u0131 olmayan geminin tayfas\u0131, ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bilmedi\u011fi i\u00e7in nas\u0131l yok olu\u015fa mahk\u00fbmsa, t\u0131pk\u0131 bunun gibi y\u00f6neticisi olmayan toplum da yoklu\u011fa mahk\u00fbmdur. Bu metafor, Eski Yunan felsefe yaz\u0131n\u0131nda me\u015fhurdur ve Hz. Muhammed\u2019e de bu t\u00fcrden bir metafor ili\u015ftirilir.<\/p>\n

Yine ona g\u00f6re, devlet ba\u015fkan\u0131na olan ihtiya\u00e7, kurakl\u0131ktaki ya\u011fmura olan ihtiyaca benzer. Ancak ya\u011fmur her zaman de\u011fil, bazen gereklidir; oysa devlet ba\u015fkan\u0131 her zaman gereklidir. Devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n y\u00f6netimi alt\u0131ndaki topluluklar\u0131n ahlak ve \u00f6zellikleri birbirine z\u0131tl\u0131klar\u0131, ayn\u0131 yerde yeti\u015fmi\u015f olan bitkilere benzer. Bu bitkilerden baz\u0131s\u0131 faydal\u0131 baz\u0131s\u0131 zararl\u0131d\u0131r; i\u015fte devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n, bir bah\u00e7\u0131van gibi, zararl\u0131 bitkileri yolmas\u0131 ve bah\u00e7eyi onlardan kurtarmas\u0131 gerekir. Ebu en-Necib es-Suhreverdi, ge\u00e7mi\u015f filozoflar\u0131n y\u00f6neticisiz toplumun \u00e7obans\u0131z s\u00fcr\u00fcye benzediklerini s\u00f6yledikten sonra, \u00e7obans\u0131z s\u00fcr\u00fcn\u00fcn hem birbiriyle kavga ederek hem de d\u0131\u015ftan gelen sald\u0131r\u0131larla telef olaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer.<\/p>\n

Devlet ba\u015fkan\u0131na gereksinim anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, s\u0131ra onun nas\u0131l birisi olmas\u0131 gerekti\u011fine gelir. Ona g\u00f6re, i\u015fte bu ba\u011flamda e\u011fitim devreye girer; \u00e7\u00fcnk\u00fc halk\u0131n gereksinimlerini kar\u015f\u0131lamak, menfaatlerini g\u00f6zetmek, adaleti sa\u011flamak, sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek, memleketin s\u0131hhatini sa\u011flamak i\u00e7in neler yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini bilmek gerekir. V\u00fccudun s\u0131hhati nas\u0131l kan ve etin varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131ysa t\u0131pk\u0131 bunun gibi toplumun s\u0131hhatlili\u011fi de, y\u00f6neticinin ve halk\u0131n e\u011fitimine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu metafor da Yunan felsefesinden, Hipokrat-Galen gelene\u011finden beri kullan\u0131lan bir metafordur. Ona g\u00f6re, terbiye, dini ve \u015feriat\u0131, su\u00e7lular\u0131 ve cezalar\u0131n\u0131, adaletin neli\u011fini, huzurlu ve mutlu bir ya\u015fam\u0131n ilklerini bilmeyi erekler. \u015eu halde terbiyenin ilkece, insan\u0131 hazlardan ve bedensel isteklerden uzakla\u015ft\u0131rmas\u0131 gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyevi hazlar mutluluk getirmez. Platoncu nefs \u00f6\u011fretisini an\u0131msat\u0131rcas\u0131na o, akl\u0131n, \u00f6fke ve \u015fehveti bast\u0131rmas\u0131n\u0131 talep eder, akl\u0131 ve ba\u015f\u0131 temsil etti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi y\u00f6neticinin, terbiye, ak\u0131l, adalet ve cesaret erdemlerinden yoksun olamayaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Ona g\u00f6re, akl\u0131 temsil eden devlet ba\u015fkan\u0131, her \u015feyi kendi ba\u015f\u0131na \u00e7\u00f6zemez, vezirleri ve valileri, askerleri olmal\u0131d\u0131r. Y\u00f6netilen halk, kendi aras\u0131nda se\u00e7kin ve s\u0131radan insanlar olmak bi\u00e7iminde ikiye ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in y\u00f6neticiler se\u00e7kinler i\u00e7inden se\u00e7ilmelidir. Y\u00f6netici se\u00e7kinler i\u00e7inden vezirlerini, memurlar\u0131n\u0131, valilerini se\u00e7erken liyakate, terbiyeye, akla ve ilme riayet etmelidir.<\/p>\n

Bu saptamas\u0131ndan sonra Ebu en-Necib es-Suhreverdi, devlet ba\u015fkan\u0131nda olmas\u0131 gereken ahlaki nitelikleri s\u0131ralar. Ona g\u00f6re y\u00f6netici, adaletli, ak\u0131ll\u0131, cesur, yumu\u015fak huylu, do\u011fru, \u015fefkatli, merhametli, affedici, \u015f\u00fckredici, bilgili, namuslu, vakar sahibi bir kimse olmal\u0131d\u0131r. Onda, zul\u00fcm, cehalet, kendini be\u011fenme, cimrilik, israf, yalanc\u0131l\u0131k, g\u0131ybet, hiddetlenme, haset, acelecilik, \u015fakac\u0131l\u0131k, g\u00fclme, s\u00f6z\u00fcnde durmama gibi \u00f6zellikler bulunmamal\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6re, devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131 itidalden uzakla\u015ft\u0131ran \u00fc\u00e7 \u015fey vard\u0131r. Bunlar, \u00fcz\u00fcnt\u00fc, keder ve sarho\u015fluktur. H\u00fck\u00fcmdar, karar al\u0131rken, anlay\u0131\u015fl\u0131, zeki, g\u00fcvenilir, do\u011fru s\u00f6zl\u00fc, haset\u00e7i olmayan, insanlara d\u00fc\u015fmanl\u0131k beslemeyen, nefsi arzular ve d\u00fcnyal\u0131k pe\u015finde ko\u015fmayan, bilgili ve yetenekli insanlarla isti\u015fare yapmal\u0131d\u0131r. Me\u015fveret ilkesi ba\u015far\u0131 i\u00e7in zorunludur.<\/p>\n

Ebu en-Necib es-Suhreverdi\u2019de e\u011fitim, ahlaki vurgu ve me\u015fveret ilkesi daha \u00e7ok \u00f6n plana \u00e7\u0131ksa da, onun da t\u0131pk\u0131 kelamc\u0131 ve f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar gibi mutlak\u0131yet\u00e7i bir siyasal yap\u0131 savundu\u011funu itiraf etmek gerekir.<\/p>\n

ORTA\u00c7A\u011e \u0130SLAM F\u0130LOZOFLARINDA S\u0130YASET KURAMLARI<\/strong><\/h4>\n

Buraya kadar, siyaset meselesine kelami, f\u0131khi ve tasavvufi a\u00e7\u0131dan bakanlarla ilgilendik. Daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz, fel\u00e2sifenin \u0130slam siyaset gelene\u011findeki yeri nedir? \u0130slam felsefecileri aras\u0131nda siyaset kuramlar\u0131 ba\u011flam\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kanlar kimlerdir? Neyi savundular? Antik Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinden nas\u0131l etkilendiler, a\u015fabildiler mi? Di\u011fer ekollerle ve kendi aralar\u0131ndaki farklar nelerdi?<\/strong><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131na felsefenin Beyt el-Hikme\u2019de y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7evirilerle girdi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu k\u00fclt\u00fcr birikiminin aktar\u0131m\u0131nda ama\u00e7 pratikti, \u00f6nceleri daha \u00e7ok t\u0131p, matematik, astronomi kitaplar\u0131 \u00e7evrildi. Felsefe ayn\u0131 zamanda bilimler sistemi oldu\u011fu i\u00e7in, do\u011fal olarak felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce de girmi\u015f oldu. Yani felsefe, bug\u00fcnk\u00fc anlamda ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce oldu\u011fu i\u00e7in girmedi, bir bilim sistemi oldu\u011fu i\u00e7in ilgi d\u00f6rd\u00fc. Platon, Aristoteles ve Yeni Platoncu yorumcular\u0131n eserleri Arap\u00e7aya aktar\u0131ld\u0131. Bu konuda S\u00fcryanilerin \u00e7abalar\u0131na \u00f6zellikle de\u011finmek gerekir; onlar bu birikimi daha \u00f6nce kendi dillerine \u00e7evirmi\u015fler, H\u0131ristiyanl\u0131kla aras\u0131nda ba\u011flar kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Bu konuda onlar\u0131n M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere de \u00f6nc\u00fcl\u00fck ettiklerini belirtmek gerekir. Eski Yunan felsefesinin aktar\u0131lmas\u0131yla bu gelene\u011fi i\u015fleyen, Kindi, Farabi, \u0130bn Sina, \u0130bn Tufeyl, \u0130bn Bacce, \u0130bn R\u00fc\u015fd gibi filozoflar yeti\u015fmi\u015ftir. \u0130bn Haldun, Molla Sadra, K\u0131nalizade vb.leri de bu birikimden yararlanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\"\"Bunlar, genel anlam\u0131yla Aristocu ve Yeni Platoncu etkiyle felsefeyi pratik ve teorik felsefe olarak ikiye ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Teorik felsefe, tabiiyyat (tabii bilimler), riyadiyyat (matematiksel bilimler) ve ilahiyat\u0131 (metafizik ve teoloji) kapsarken, pratik felsefe, ahlak, ev y\u00f6netimi (tedbir el-menzil) ve siyaseti kapsar. Ahlak, ki\u015finin kendisini y\u00f6netmesi; ev y\u00f6netimi aile reisinin aileyi, yani e\u015fini, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, cariyelerini ve k\u00f6lelerini y\u00f6netmesini; siyaset ise, bir ki\u015finin imam\u0131n, reisin, sultan\u0131n toplumu y\u00f6netmesini temel al\u0131r ve mutlak\u0131yet rejiminin temellendirilmesi olarak belirir. \u0130slam siyaset felsefesinde, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, Aristoteles\u2019in Politikas\u0131<\/em>\u2019n\u0131n bulunamamas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden ya da \u0130bn Haldun\u2019un deyi\u015fiyle eksik n\u00fcshalar\u0131 oldu\u011fundan, genel olarak Platon\u2019un Devlet<\/em> ve Yasalar<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131n\u0131n etkisi olmu\u015ftur. Aristoteles yorumcusu olarak \u00fcnlenen \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn bile, Aristoteles\u2019in Politika<\/em>\u2019s\u0131na ula\u015famamas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019ine yorum yazmas\u0131 ilgin\u00e7tir. Bu ba\u011flamda Aristoteles\u2019in Nikhamakhos\u2019a Etik<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131na da de\u011finmek gerekir; orta\u00e7a\u011fda ahlak-siyaset ayr\u0131m\u0131 tam olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Aristoteles\u2019in an\u0131lan eserinin de \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin siyasal felsefesinde k\u00f6kl\u00fc etkisi olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ilk filozofu ve tek Arap k\u00f6kenli filozof olan Kindi, Risleli li Def el-Ahzan<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131yla pratik sorunlarla ilgilenmi\u015fse de, elimizde siyasete dair bir yap\u0131t\u0131 bulunmamaktad\u0131r. Bununla birlikte, Aristoteles\u2019in Politika<\/em>\u2019s\u0131 ile Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019inden s\u00f6z etmekte, ikisini birbirine yak\u0131n saymakta; \u00e7e\u015fitli risalelerinde felsefeyle ilgilenmenin caiz oldu\u011funu temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta, din-felsefe ili\u015fkisini tart\u0131\u015farak dine \u00fcst\u00fcnl\u00fck tan\u0131makta, Platoncu nefs \u00f6\u011fretisiyle, maddeden ar\u0131nd\u0131k\u00e7a nefsin hakikate ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte, Platoncu, bilgelik, cesaret, iffet ve adalet de\u011ferlerinden s\u00f6z etmektedir. Ebu Bekr Zekeriyya er-Razi, bir tabiptir; Sokrates-Platon ekol\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131r, es-Sire el-Felsefiyye<\/em> ve et-T\u0131b er<\/em>–Ruhani<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131yla Platoncu bir ahlak felsefesi geli\u015ftirmi\u015ftir. Onun \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, belki de, n\u00fcb\u00fcvvet \u00f6\u011fretisini yads\u0131mas\u0131nda yatmaktad\u0131r. Bu anlamda, din kar\u015f\u0131s\u0131nda felsefeyi ve felsefi ya\u015fam\u0131 y\u00fcceltti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Onun bu tutumu, dinsel siyasete de kar\u015f\u0131 oldu\u011fu bi\u00e7iminde yorumlanabilir.<\/p>\n

\"\"
Aristoteles yorumcusu olarak da \u00fcnlenen \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn \u0130spanya-Cordoba\u2019daki heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130hvan es-Safa Resail <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, siyaseti tart\u0131\u015fm\u0131\u015f, nebevi ve m\u00fclki siyasete ili\u015fkin fikirler geli\u015ftirmi\u015ftir. Farabi, es-Siyase el-Medeniyye<\/em>, el-Medine el-Faz\u0131la<\/em>, Tahsil es-Saade<\/em>, Fusul Medeni<\/em>, Fusul M\u00fcntezea<\/em> ve es-Siyase<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131yla siyasete en \u00e7ok mesai harcayan filozof olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bu bak\u0131mdan fel\u00e2sifenin geli\u015ftirdi\u011fi siyaset felsefesinin en iyi \u00f6rne\u011fi olarak onu kabul etmek gerekir. Kanun et-T\u0131b<\/em>, \u015eifa<\/em>, Necat, el-\u0130\u015farat <\/em>ve et-Tenbihat<\/em> gibi yap\u0131tlar\u0131yla \u00fcnl\u00fc \u0130bn Sina, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, s\u00e2nn (yasa koyucu) kavram\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015f; bu eksende Hz. Muhammed modelinden yola \u00e7\u0131karak siyasi fikirler olu\u015fturmu\u015ftur. S\u00f6ylediklerinin Farabi\u2019yi a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek olduk\u00e7a zordur. \u0130bn Tufeyl, \u0130bn Bacce gibi End\u00fcl\u00fcsl\u00fc filozoflar, daha \u00e7ok bireyin kurtulu\u015fu \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bir End\u00fcl\u00fcs filozofu ve Maliki kad\u0131s\u0131 olarak \u0130bn R\u00fc\u015fd, Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019ini yorumlamakla yetinmi\u015ftir. Daha \u00e7ok ahlak felsefesi \u00fczerinde yo\u011funla\u015fan \u0130bn Miskeveyh, Tusi, K\u0131nal\u0131zade gibi kimselerin siyasete ili\u015fkin s\u00f6yledikleri de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Farabi\u2019ye dayanmaktad\u0131r. Bu nedenle, Yunan tarz\u0131 \u0130slam siyaset felsefesini g\u00f6rmek i\u00e7in en iyi hareket noktalar\u0131ndan birisi Farabi\u2019dir.<\/p>\n

\u2018Mutluluk filozofu\u2019 Farabi<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 olan Farabi, siyasetle fiilen ilgilenmemi\u015f olsa da, babas\u0131n\u0131n asker olu\u015fu ve Seyf\u00fcddevle Hamadani\u2019nin saray\u0131nda bulunmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan siyasal ya\u015fant\u0131ya ili\u015fkin g\u00f6zlemler yapm\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr. Onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda, siyasi \u00e7\u00f6z\u00fclme, fitne ve desiseler yayg\u0131nd\u0131r. Bu y\u00fczden olsa gerek, Farabi, \u00f6nc\u00fcs\u00fc Aristoteles gibi siyaset felsefesini, mutluluk \u00fczerine kurmu\u015ftur. Bu bak\u0131mdan ona mutluluk filozofu dense yeridir. Mutlulu\u011fu erdemli insan\u0131n ve toplumun ger\u00e7ekle\u015ftirmesi gereken en y\u00fcksek erdem olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Siyasete de nazari ve ameli erdemlere ula\u015ft\u0131rmada k\u00f6kl\u00fc bir i\u015flev y\u00fcklemi\u015ftir. Farabi\u2019ye g\u00f6re insan do\u011fas\u0131 gere\u011fi medenidir; ba\u015fka ki\u015filerle birlikte olmaya e\u011filimlidir. \u0130nsan yeterlili\u011fini tek ba\u015f\u0131na sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131 gibi, kem\u00e2l\u00e2t\u0131n\u0131\/olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 da tek ba\u015f\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftiremez. Bu y\u00fczden insan, Aristoteles\u2019in dedi\u011fi gibi medeni bir hayvand\u0131r. \u0130nsan, Platon\u2019un dedi\u011fi gibi sadece ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fil, olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 da tek ba\u015f\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftiremedi\u011fi i\u00e7in ba\u015fkas\u0131yla bir arada ya\u015famak zorundad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Farabi, \u00f6nc\u00fcs\u00fc Aristoteles gibi siyaset felsefesini, mutluluk \u00fczerine kurmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

Farabi, olgunla\u015fman\u0131n bir arac\u0131 olarak siyaset d\u00fc\u015f\u00fcncesine s\u0131k s\u0131k at\u0131f yapar. Onun deyi\u015fiyle s\u00f6ylersek, \u201cinsan f\u0131trat\u0131, ula\u015fmas\u0131 gereken hedefte ba\u015fka insanlarla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Her insan b\u00f6yledir. Ayn\u0131 bi\u00e7imde her insan ula\u015fmak istedi\u011fi olgunlukta, ba\u015fka insanlar\u0131n yan\u0131nda olmas\u0131na ve onlarla birlikte olmaya muhta\u00e7t\u0131r. Yine bu hayvan\u0131n tabiat\u0131nda, bar\u0131nmak ve t\u00fcrde\u015fleriyle birlikte oturmak vard\u0131r. Bu y\u00fczden o, evcil hayvan, meden\u00ee hayvan diye adland\u0131r\u0131l\u0131r.\u201d[3]<\/a><\/p>\n

Farabi\u2019ye g\u00f6re, toplumun hedefi olgunla\u015fmakt\u0131r; fakat bu as\u0131l gaye de\u011fildir; as\u0131l gaye, mutlulu\u011fu ger\u00e7ekle\u015ftirmektir. Toplumsal ya\u015fam, mutlulu\u011fu ger\u00e7ekle\u015ftirmenin bir arac\u0131d\u0131r. Mutlulu\u011fu ger\u00e7ekle\u015ftirmek, baz\u0131 erdemleri gerektirir. \u015eunlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cMilletlerde ve \u015fehirlerde, ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, bu d\u00fcnyada mutlulu\u011fun \u00f6te d\u00fcnyada ise en y\u00fcksek mutlulu\u011fun elde edildi\u011fi insansal nesneler d\u00f6rt t\u00fcrd\u00fcr: Kuramsal erdemler, d\u00fc\u015f\u00fcnsel erdemler, ahlaksal erdemler ve eylemsel sanatlar.\u201d[4]<\/a><\/p>\n

Bunu herkes elde edebilir mi? Farabi, mutlulu\u011fu \u201csalt iyilik\u201d olarak tan\u0131mlar ve onun ba\u015far\u0131lmas\u0131 ve elde edilmesi i\u00e7in yararl\u0131 olan her \u015feyi iyi olarak g\u00f6r\u00fcr. Ancak bu iyilik, onlar\u0131n \u00f6z\u00fcnden de\u011fil, mutluluk i\u00e7in yararl\u0131 olmalar\u0131ndand\u0131r. Herhangi bir \u015fekilde mutlulu\u011fa giden yolu t\u0131kayan her \u015fey ise salt k\u00f6t\u00fcl\u00fckt\u00fcr. Ona g\u00f6re, mutlulu\u011fun elde edilmesinde yararl\u0131 olan iyilik, ya do\u011fal ya da iradidir. Ayn\u0131 durum k\u00f6t\u00fcl\u00fck i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Do\u011fal olanlar, g\u00f6ksel nedenlerden kaynaklanmaktad\u0131r. \u0130radi iyilik ve k\u00f6t\u00fcl\u00fck ise insandan kaynaklan\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc do\u011frudan insan nefsi ile ili\u015fkilidir. Farabi, iradi iyili\u011fi ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, kendisi ile ili\u015fkilendirdi\u011fi insan nefsinin, kuramsal, eylemsel, arzu, hayal ve duyum g\u00fc\u00e7lerine sahip oldu\u011funu s\u00f6yler. Onca, yaln\u0131z insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fi ve bilincinde olaca\u011f\u0131 mutluluk, kuramsal d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fcyle yani akl\u0131yla bilinir. Ancak bu di\u011fer yetilerin i\u015fbirli\u011fini gerektirir. Nitekim ona g\u00f6re insan, kuramsal yetisiyle mutlulu\u011fu bilir, arzu yetisiyle onu ister, eylemsel g\u00fcc\u00fcyle onu elde etmek i\u00e7in gerekeni yapar, arzu g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak, d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fc taraf\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f eylemleri ger\u00e7ekle\u015ftirir, duyum ve hayal g\u00fc\u00e7leri mutlulu\u011fu kazanmas\u0131 i\u00e7in gerekli eylemleri elde etmede d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fcne yard\u0131mc\u0131 olur ve boyun e\u011ferse, bu takdirde, insandan meydana gelen her \u015fey b\u00fct\u00fcn\u00fcyle iyi olur.<\/p>\n

Farabi kuramsal yetiye sahip olman\u0131n ve di\u011fer yetilerin ona boyun e\u011fmesinin mutlulu\u011fun \u00f6nemli bir ko\u015fulu oldu\u011funu s\u00f6ylemekle birlikte, bunu yeterli g\u00f6rmemektedir. Ona g\u00f6re kuramsal yeti, yani ak\u0131l, mutlulu\u011fun sadece arac\u0131d\u0131r; oysa mutlulu\u011fun kazan\u0131lmas\u0131, kuramsal bilgileri ifade eden ak\u0131lsallar\u0131n elde edilmesiyle ili\u015fkilidir. Farabi\u2019ye g\u00f6re, akl\u0131n, mutlulu\u011fa ileten kuramsal bilgiyi elde etmesi, iki y\u00f6nl\u00fc bir i\u015flemdir. \u0130lk y\u00f6n\u00fc, i\u00e7 ve d\u0131\u015f duyularla, maddedeki bi\u00e7imlerin, maddi ili\u015fkilerden bir \u00f6l\u00e7\u00fcde soyutlanmas\u0131; ikinci y\u00f6n ise, duyusal yetilerden hayal g\u00fcc\u00fcne, oradan da insan akl\u0131na ula\u015fan bulan\u0131k izlenimlerin yani bi\u00e7imlerin, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n nesneleri ayd\u0131nlatmas\u0131 gibi, metafizik bir ilke olan etkin ak\u0131l arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131d\u0131r. Etkin akl\u0131n bu ayd\u0131nlatma i\u015flemiyle kuramsal bilginin temeli olan bi\u00e7imler\/suretler, maddesel ilintilerden t\u00fcm\u00fcyle soyutlan\u0131r ve ak\u0131lsallara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Etkin ak\u0131l arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bulan\u0131kl\u0131ktan s\u0131yr\u0131lan bi\u00e7imler\/suretler, kuramsal bilginin asli \u00f6\u011fesi olan ak\u0131lsallara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken, insan akl\u0131 da gizillikten edimselli\u011fe ge\u00e7er. \u0130nsan akl\u0131n\u0131n, gizillikten edimselli\u011fe ge\u00e7i\u015fi, Farabi\u2019ye g\u00f6re belli bir mutluluk an\u0131na i\u015faret eder. Ancak bu mutluluk, insan\u0131n sonul mutlulu\u011fu de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu edimsellik durumu gelip ge\u00e7icidir ve anl\u0131kt\u0131r. Bunun nedeni, etkin akl\u0131n, s\u00fcrekli olarak insan akl\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatmamas\u0131d\u0131r. Etkin ak\u0131l, sadece duyusal a\u015famalardan ge\u00e7en bulan\u0131k bi\u00e7imler\/suretler akla ula\u015f\u0131nca, ayd\u0131nlatma i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr. Buna ra\u011fmen, etkin ak\u0131lla ili\u015fki kurmak, sonul mutluluk olan nefsin \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcne aralanan bir kap\u0131d\u0131r. Fakat burada Farabi ad\u0131na sorulmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir soru vard\u0131r. E\u011fitimin ula\u015ft\u0131rmas\u0131 beklenen mutluluk, etkin ak\u0131lla ili\u015fki kurulmas\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funa g\u00f6re, acaba bunu herkes ger\u00e7ekle\u015ftirebilir mi? Farabi bu konuda, insanlar\u0131n do\u011fas\u0131na i\u015faret ederek umutsuz bir tablo \u00e7izmektedir. Bu a\u00e7\u0131dan onun an\u0131lan soruya verdi\u011fi yan\u0131t\u0131 kendi s\u00f6yleminden dinlemekte yarar vard\u0131r:<\/p>\n

\"\"
Farabi\u2019nin resminin bulundu\u011fu bir Kazakistan paras\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u0130nsan\u0131n varolu\u015fundan ama\u00e7, mutlulu\u011fu elde etmesi ve mutluluk da, m\u00fcmk\u00fcn varl\u0131klar\u0131n kabul edecekleri son yetkinlik olunca, bu mutlulu\u011fun nas\u0131l elde edilece\u011finin belirtilmesi gerekir. Bu da ancak, ilk bilgileri olu\u015fturan ilk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrlerin etkin ak\u0131l taraf\u0131ndan insana verilmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olur. Bununla birlikte her insan, bu ilk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrleri alma yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yarat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc her insan yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 gere\u011fi, e\u015fit olmayan g\u00fc\u00e7ler ve farkl\u0131 haz\u0131rl\u0131klara sahiptir. \u0130nsanlardan baz\u0131lar\u0131, yarat\u0131l\u0131\u015flar\u0131 gere\u011fi, ilk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrlerin hi\u00e7birini almaya yatk\u0131n de\u011fildir. Baz\u0131lar\u0131 ise, s\u00f6zgelimi deliler, onlar\u0131 olduklar\u0131ndan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc kabul ederler. Baz\u0131lar\u0131 ise, nas\u0131l ise \u00f6yle kabul ederler. \u0130\u015fte bunlar\u0131n insansal yarat\u0131l\u0131\u015flar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131d\u0131r ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n de\u011fil, yaln\u0131zca bunlar\u0131n ger\u00e7ek mutlulu\u011fu elde etmeleri m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u201d[5]<\/a><\/p>\n

\"\"
Katar pulu.<\/figcaption><\/figure>\n

Farabi, insanlar\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7a farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00fczerine s\u00f6ylediklerini, her insan\u0131n mutlulu\u011fun ne oldu\u011funu ve bu konuda neler yapmas\u0131 gerekti\u011fini kendi ba\u015f\u0131na bilmeyece\u011fi s\u00f6ylemiyle b\u00fct\u00fcnle\u015ftirir ve \u201cinsanlar\u0131n bu ama\u00e7 i\u00e7in bir \u00f6\u011fretmene (mu\u2019allim) ve k\u0131lavuza (m\u00fcr\u015fid) ihtiyac\u0131 vard\u0131r\u201d der.[6]<\/a> Onca, baz\u0131 insanlar\u0131n k\u0131lavuzlu\u011fa az ihtiyac\u0131 oldu\u011fu halde, baz\u0131lar\u0131n\u0131n daha \u00e7ok ihtiyac\u0131 vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmayanlar, mutlulu\u011fu d\u00fcnyevi hazlar, tutkular, aldat\u0131c\u0131, san\u0131sal mutlulukta aramaktad\u0131rlar. Oysa ger\u00e7ek mutluluk, s\u00fcrekli oldu\u011fu i\u00e7in gelip ge\u00e7ici olan maddi hazlara ba\u011flanamaz. \u015eu halde, insanlara g\u00fc\u00e7leri oran\u0131nda, ger\u00e7ek mutlulu\u011fu \u00f6\u011fretecek, onlar\u0131 \u00f6te d\u00fcnyada ula\u015facaklar\u0131 sonsuz mutlulu\u011fu elde etmeleri konusunda yol g\u00f6sterecek \u00f6\u011fretmen (muallim) ve k\u0131lavuzlar (m\u00fcr\u015fid) gerekmektedir.<\/p>\n

Farabi\u2019ye g\u00f6re \u2018siyasal \u00f6nder\u2019<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar\u0131n g\u00fcc\u00fc oran\u0131nda mutlulu\u011fu elde etmelerine yard\u0131mc\u0131 olacak k\u0131lavuzlar kimlerdir? Onlar nas\u0131l yeti\u015fmektedir? Farabi\u2019nin siyasal felsefesi irdelendi\u011finde, mutlulu\u011fun ideal devlette\/toplumda elde edilebilece\u011fi, yine ideal devletin\/toplumun ideal \u00f6nderden kaynakland\u0131\u011f\u0131, ideal \u00f6nderin yeti\u015fmesinin ise ideal devleti\/toplumu gerektirece\u011fi gibi d\u00f6ng\u00fcsel bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Farabi\u2019ye g\u00f6re, e\u011fitimin i\u015flevlerinden birisi, ideal devlete\/topluma siyasal a\u00e7\u0131dan \u00f6nderlik edecek insanlar\u0131 yeti\u015ftirmektir. Farabi, bu d\u00f6ng\u00fcy\u00fc iki ilkeye ba\u015fvurarak, a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunlar\u0131n ilki, \u201ch\u00fck\u00fcmdar\u0131n, s\u0131rf irade ile de\u011fil do\u011fu\u015ftan da h\u00fck\u00fcmdar oldu\u011fu\u201d s\u00f6yleminde ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130kinci ilke ise, dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceden esinlenmi\u015ftir ve \u201cilk siyasal \u00f6nderi\u201d, tanr\u0131sal kaynaktan beslenen peygamber, imam ya da filozof olarak betimlemektedir. Farabi\u2019ye g\u00f6re, \u201csiyasal \u00f6nderler i\u00e7in bilgisizlik, halk\u0131n bilgisizli\u011finden daha zararl\u0131d\u0131r.\u201d Bu y\u00fczden, onca, bedenin yiyece\u011fe, geminin kaptana gereksinimi bulundu\u011fu gibi, halk\u0131n da, kabul edilebilir siyaseti uygulayan, yararl\u0131 i\u015flerinde onlara rehberlik eden, onlar\u0131n mevkilerini geli\u015ftiren ve sonsuz mutlulu\u011fa haz\u0131rlayan bir siyasal \u00f6ndere gereksinimi vard\u0131r. Farabi\u2019nin tanr\u0131sal \u00f6\u011fretimle yeti\u015ftirilmi\u015f \u201cilk siyasal \u00f6nderi\u201d, etkin ak\u0131lla gerek uykuda gerekse uyan\u0131kken ileti\u015fim kuran bir ki\u015fidir. \u015e\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\"\"
Farabi\u2019nin siyasal teorisinin de, mutlak\u0131yet odakl\u0131 oldu\u011funu, t\u00fcm g\u00fcc\u00fc tek elde toplamaya \u00f6zen g\u00f6sterdi\u011fini belirtmek gerekir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cMutlak anlamda ilk siyasal \u00f6nder, ba\u015fka bir kimsenin hi\u00e7bir i\u015fte kendisini y\u00f6netmesine asla gerek duymayan ki\u015fidir. O, bilim ve marifeti ger\u00e7ek anlamda elde etmi\u015f olup, hi\u00e7bir \u015feyde kendisine yol g\u00f6sterecek bir insana gerek duymaz\u2026 O, \u00f6\u011fretti\u011fi her \u015feye ba\u015fkalar\u0131n\u0131 iyi \u015fekilde k\u0131lavuzlayacak, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 yapabilecekleri i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131racak, mutlulu\u011fa giden b\u00fct\u00fcn i\u015fleri belirleyecek, tan\u0131mlayacak ve de\u011ferlendirecek g\u00fc\u00e7tedir. Bu yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7a b\u00fcy\u00fck ve y\u00fcksek yatk\u0131nl\u0131klara sahip olan ki\u015finin, etkin ak\u0131lla ba\u011flant\u0131 kurdu\u011funda ger\u00e7ekle\u015fir. O, bunu \u00f6nce edilgen akl\u0131, daha sonra da kazan\u0131lm\u0131\u015f akl\u0131 elde etmesiyle ba\u015far\u0131r. Eskilere g\u00f6re b\u00f6yle kimse, siyasal \u00f6nder (melik) olup, onun vahiy alm\u0131\u015f oldu\u011fu s\u00f6ylenmelidir\u2026 Bunun i\u00e7in etkin ak\u0131l arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bu insana vahyedenin \u0130lk Sebep\/Tanr\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. B\u00f6yle bir insan\u0131n ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, ilk ba\u015fkanl\u0131k olup, di\u011fer insansal ba\u015fkanl\u0131klar, ondan sonra gelir ve ondan kaynaklan\u0131r.\u201d[7]<\/a><\/p>\n

\u015eu halde Farabi\u2019ye g\u00f6re, ideal devleti\/toplumu kuran, siyasal \u00f6nder, tanr\u0131sal kaynaklardan beslenmi\u015f ve tanr\u0131sal e\u011fitim alm\u0131\u015f bir ki\u015fidir. \u0130brahim Medk\u00fbr\u2019un deyi\u015fiyle, o, \u201ctanr\u0131sal alemle ili\u015fki kuran bir peygamberdir\u201d. Bu niteli\u011fiyle o, tanr\u0131sal \u00f6\u011fretime dayal\u0131 bilgisi ile halk\u0131 e\u011fitmekte, onlara model olmakta ve kendisinden sonra gelen di\u011fer siyasal \u00f6nderler, e\u011fer onun kadar yetenekli de\u011fillerse, onun s\u00fcnnetine uymakta ve o do\u011frultuda toplumu e\u011fitmektedirler. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Farabi\u2019nin erdemli kentini kuran peygamberimsi bir kimsedir ve daha sonra bu kenti y\u00f6netecek siyasal \u00f6nderler, e\u011fer etkin ak\u0131lla ili\u015fki kuracak denli yetenekli de\u011fillerse, ona tabi olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, \u0130slam hukuk\u00e7ular\u0131 (fuk\u00e2h\u00e2) taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen devlet kuram\u0131n\u0131n felsefi bir dille ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Farabi\u2019ye g\u00f6re, hekimler nas\u0131l bedeni sa\u011fl\u0131\u011fa kavu\u015fturma becerisine sahipse, siyasal \u00f6nderin de, ruhlar\u0131 tedavi eden g\u00f6n\u00fcl doktoru olma ve siyasal becerileri ile toplumun refah\u0131n\u0131 sa\u011flama, mutlulu\u011fu kazanmalar\u0131 i\u00e7in onlara \u00f6rnek olma g\u00f6revi bulunmaktad\u0131r. Bu \u00f6rnek olma durumu, Kuran<\/em>\u2019da ifadesini bulan, \u201cpeygamberde sizin i\u00e7in g\u00fczel \u00f6rnekler vard\u0131r\u201d deyi\u015finin bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan Farabi\u2019ye g\u00f6re, siyasal \u00f6nderin g\u00f6revi, \u015fehirlerin d\u00fczenlenmesi ve y\u00f6netilmesiyle s\u0131n\u0131rlanamaz; onun bunun d\u0131\u015f\u0131nda, halk\u0131 iyi i\u015flerde birbirlerine yard\u0131m etmeye ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden sak\u0131nd\u0131rmaya y\u00f6nlendirmek, siyasal becerilerini, halk\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden kurtulmalar\u0131 i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi de\u011ferleri ve de\u011ferli eylemleri korumak gibi g\u00f6revleri bulunmaktad\u0131r. Siyasal \u00f6nderin di\u011fer \u00f6zellikleri aras\u0131nda, Kuran<\/em>\u2019da ifade edilen, \u201cisti\u015fare yetisi\u201d, di\u011fer bir deyi\u015fle, \u201cen yararl\u0131y\u0131 en g\u00fczeli bulmak i\u00e7in di\u011ferleriyle i\u015fbirli\u011fi\u201d yapmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan entelekt\u00fcel bir kapasitesinin bulunmas\u0131 da gerekmektedir.<\/p>\n

Farabi, \u00fc\u00e7 t\u00fcr e\u011fitici ve y\u00f6netici ay\u0131rmaktad\u0131r. Ona g\u00f6re, aile reisi aile i\u00e7indekilerin e\u011fiticisi ve \u00f6\u011freticisi oldu\u011fu gibi \u00f6\u011fretmen de \u00e7ocuklar\u0131n ve gen\u00e7lerin e\u011fiticisi ve y\u00f6neticisidir. Devlet ba\u015fkan\u0131 ise, milletlerin e\u011fiticisi ve \u00f6\u011freticisidir. T\u00fcm e\u011fitim-\u00f6\u011fretim son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede, milletlerin e\u011fitimini temel alan devlet ba\u015fkan\u0131na odaklanmaktad\u0131r. Zira o, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin i\u015flevlerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin y\u00f6netimi konusunda, imam, yasa koyucu ve filozofu y\u00fck\u00fcml\u00fc k\u0131lmakla, \u2018\u00f6\u011fretimi ya imamlar, siyasal \u00f6nderler veya kuramsal bilimleri korumas\u0131 gereken kimseler yapmal\u0131\u2019 demektedir. O, siyasal \u00f6nderin hem bilge hem de \u00f6\u011fretici olmas\u0131 gerekti\u011fi sav\u0131yla Platon ve siyasal \u00f6nderi masum imam olarak niteleyen \u015eia\u2019n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde uzla\u015fmaktad\u0131r. Ancak zihnindeki siyasal \u00f6nder, \u00f6zde, dinlerdeki peygamberlerle, \u00f6zellikle de Hz. Muhammed\u2019le \u00f6zde\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc en az\u0131ndan ilk \u00f6nder, vahiy alm\u0131\u015f bir ki\u015fidir ve toplumu ona g\u00f6re \u00f6rg\u00fctlemi\u015f bir \u00f6nderdir. Kanun koyucu, imam, filozof ve siyasal \u00f6nder bir ve ayn\u0131d\u0131r ve gerek siyasal \u00f6nderli\u011fin gerekse konulan kanunlar\u0131n e\u011fitimsel i\u015flevi bulunmaktad\u0131r. Nitekim ona g\u00f6re, imam\u0131n Arap\u00e7adaki anlam\u0131, kendisini takip edenlerce model al\u0131nan, h\u00fcrmet g\u00f6sterilen ki\u015fi demektir. Farabi \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\u201cArap\u00e7a\u2019da imam, \u00f6rnek olarak uyulan, iyi oldu\u011fu i\u00e7in kabul g\u00f6ren kimseye i\u015faret eder; \u00e7\u00fcnk\u00fc onun ya olgunlu\u011fu ya da gayesinin iyili\u011fi kabul g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr\u2026 \u015eu halde filozofun, en \u00fcst\u00fcn siyasal \u00f6nderin, kanun koyucunun ve imam\u0131n manas\u0131 birdir.\u201d[8]<\/a><\/p>\n

Farabi\u2019nin \u2018erdemli kenti\u2019<\/strong><\/p>\n

Erdemli toplumun e\u011fitmeni ve erdemli toplum i\u00e7in \u00f6rnek olan siyasal \u00f6nderin toplumsal d\u00fczeni sa\u011flamak i\u00e7in yasalar koymas\u0131, sadece halk\u0131n onlara uymas\u0131 ve dikkat etmesi i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00f6vg\u00fcye de\u011fer ahlaka ve kabul edilebilir davran\u0131\u015fa sahip olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7indir. \u0130lk \u00f6nderin koydu\u011fu yasalar tanr\u0131sald\u0131r; tanr\u0131sal \u00f6\u011fretimi ama\u00e7lamaktad\u0131r. Ondan sonra gelen siyasal \u00f6nderler, e\u011fer tanr\u0131sal vahye ula\u015famam\u0131\u015f kimselerse, ilk siyasal \u00f6nderin koydu\u011fu yasalar\u0131 korumal\u0131 ve mutlulu\u011fu kazanmak ve yeni olu\u015fan ko\u015fullar\u0131 yasal bir temele oturtmak i\u00e7in ilk siyasal \u00f6nderin koydu\u011fu yasalarla benzerlik kurarak onun kapsam\u0131n\u0131 geli\u015ftirmelidir. Farabi, d\u00fczeni sa\u011flamak i\u00e7in kural koyan\u0131n, yani siyasal \u00f6nderin halk\u0131n onlara uymas\u0131n\u0131 istemeden \u00f6nce kendisinin onlara uymas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. \u00c7\u00fcnk\u00fc emri alt\u0131ndakiler koydu\u011fu yasalar\u0131 g\u00f6zetti\u011fini g\u00f6rmezlerse, ne ona sayg\u0131 g\u00f6sterirler ne de onun s\u00f6z\u00fcn\u00fc dinlerler. K\u0131sacas\u0131, yasan\u0131n e\u011fitsel bir i\u015flevi bulunmaktad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc hem siyasal \u00f6nder onlar\u0131 uygulad\u0131\u011f\u0131nda \u00f6rnek olmakta, hem de yasalar erdemli davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, erdemlerin di\u011ferleri taraf\u0131ndan kazan\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n

Bu ama\u00e7la, Farabi\u2019ye g\u00f6re, ilk siyasal \u00f6nderden sonra gelen siyasal \u00f6nderler, yani yasa koyucular k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckten itibaren y\u00f6netsel i\u015flerle ilgili e\u011fitilmelidir. \u0130mam\u0131n ya da siyasal \u00f6nderin kanun yapmaktaki amac\u0131, Tanr\u0131\u2019n\u0131n r\u0131zas\u0131n\u0131 kazanmaya, insanlar\u0131n mutlulu\u011funu ve gereksinimlerini sa\u011flamaya d\u00f6n\u00fck olmal\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden o, \u00f6nceki siyasal \u00f6nderin koydu\u011fu yasalar\u0131 bile de\u011fi\u015ftirebilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nce konulmu\u015f yasalar, g\u00f6ksel etkilerle ya da iradi nedenlerle toplumda meydana gelmi\u015f de\u011fi\u015fimlere ve yeni gereksinimlere yan\u0131t vermeyebilir. Ayn\u0131 durum ilk siyasal \u00f6nder d\u00f6neminde de ger\u00e7ekle\u015febilir; zira onun ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n egemen oldu\u011fu toplumda ko\u015fullar de\u011fi\u015fti\u011fi i\u00e7in o da daha \u00f6nce koydu\u011fu yasay\u0131 daha sonra de\u011fi\u015ftirebilir. Farabi\u2019nin bu anlay\u0131\u015f\u0131, \u0130slam hukuk gelene\u011findeki n\u00e2sih ve mens\u00fbh (daha \u00f6nce konmu\u015f bir yarg\u0131n\u0131n daha sonra y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmas\u0131) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 an\u0131msatmakta, \u0130slam hukuk gelene\u011finde \u00e7o\u011fu kez peygamber d\u00f6nemiyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan anlay\u0131\u015f\u0131n onun taraf\u0131ndan geni\u015fletildi\u011fi izlenimini uyand\u0131rmaktad\u0131r. Farabi, siyasal \u00f6nderin, e\u011fitime ili\u015fkin harcamalar\u0131 kar\u015f\u0131lamaya d\u00f6n\u00fck b\u00fct\u00e7e haz\u0131rlama ve bunu yasal bir temele ba\u011flama g\u00f6revinin de oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bu b\u00fct\u00e7e, devlet gelirlerini olu\u015fturan zekat, hara\u00e7 ve di\u011fer kaynaklar\u0131n bir k\u0131sm\u0131ndan olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. \u015e\u00f6yle demektedir: \u201cVergilerin ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin iki temel amac\u0131 vard\u0131r; ilki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131mla\u015fmay\u0131 desteklemek, ikincisi ise, gen\u00e7lerin e\u011fitimini sa\u011flamakt\u0131r.\u201d[9]<\/a><\/p>\n

\"\"Farabi erdemli kentin, e\u011fiticisi, yasa koyucusu olarak niteledi\u011fi y\u00f6neticisinin \u00f6zelliklerini de ele al\u0131r. Ona g\u00f6re ba\u015fkan\u0131n, tabii ve iradi baz\u0131 \u015fartlar\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 gerekir. Ona g\u00f6re ba\u015fkan tabii olarak, organlar\u0131 tam ve yetkin, zeki ve kavray\u0131\u015fl\u0131, \u00f6\u011frendi\u011fini unutmayan, zihnini yetkin kullanan, \u00f6\u011fretmekten zevk alan ve bundan yorulmayan, yiyecek, i\u00e7ecek ve mal tutkusu olmayan, oyundan ka\u00e7\u0131nan, do\u011frulu\u011fu ilke edinen, yalandan nefret eden, geni\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc, sevimli, \u015ferefli, nefsiyle m\u00fccadele eden, d\u00fcnya nimetlerini, paray\u0131 pulu k\u00fc\u00e7\u00fcmseyen, adaleti seven, kararl\u0131, cesur ve at\u0131lgan birisi olmal\u0131d\u0131r. \u0130radi \u015fartlar ise, hikmet, tam akletme, mutlulu\u011fa g\u00f6t\u00fcrecek t\u00fcm \u015fartlar\u0131 bilmek, ikna g\u00fcc\u00fc, tahayy\u00fcl g\u00fcc\u00fc, bedeniyle cihat yapmaya engel bir \u015feyin bulunmamas\u0131d\u0131r. Farabi tek ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 as\u0131l olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr; \u00f6zellikle ilk ba\u015fkanla ilgili \u00e7oklu\u011fu kabul etmemi\u015ftir. Ancak ard\u0131llar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, iradi \u015fartlar\u0131n tek bir ki\u015fide toplanmas\u0131 durumunda \u00e7oklu ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 onaylam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Farabi halk\u0131 genel olarak se\u00e7kinler ve s\u0131radan kimseler olarak ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Se\u00e7kinler, bilgeler, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, g\u00f6r\u00fc\u015f sahipleri, din bilginleri gibi kimseleri kapsarken; en alttakiler, mal sahipleri dedi\u011fi, mal kazananlar veya \u00e7ift\u00e7i, \u00e7oban ve sat\u0131c\u0131lard\u0131r. Farabi en alta askerleri yerle\u015ftirmektedir. Ona g\u00f6re devletin as\u0131l koruyucusu ve erdeme y\u00f6nelticisi ba\u015fkand\u0131r; fakat halk\u0131n birbirine kayna\u015fmas\u0131nda sevgi ve adalet gibi unsurlar\u0131 da \u00f6nemsedi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u015e\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cKentin par\u00e7alar\u0131 ve par\u00e7alar\u0131n\u0131n mertebeleri, birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131r; sevgi ve tutkunlukla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r, bu durum, adalet ve adalet eylemleriyle devam eder.\u201d[10]<\/a><\/p>\n

Farabi adaleti, kent halk\u0131na ortak iyiliklerin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131mdan sonra, bu iyiliklerin isteyerek veya zorla sahiplerinin elinden al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek olarak belirler. O, siyaset felsefesinde son olarak, erdemli kentin z\u0131tlar\u0131n\u0131 ele al\u0131r. Erdemli kentin z\u0131tlar\u0131, bilgisiz kent, fas\u0131k kent, de\u011fi\u015fmi\u015f kent, sapk\u0131n kent ve kentlerin t\u00fcredilerdir. Bilgisiz kenti de t\u00fcrlere ay\u0131r\u0131r: Zaruri kent, de\u011fi\u015fmi\u015f kent, baya\u011f\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fck kent, \u015feref d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc kent, zorba kent, demokratik kent. Farabi\u2019ye g\u00f6re, bilgisiz kentler, ba\u015fkan\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden kaynaklan\u0131r:<\/p>\n

\u201cBilgisiz kentlerde, bilgisiz ba\u015fkanl\u0131k, bilgisiz siyaset ve bilgisiz sanat vard\u0131r. Hatta bu h\u00fck\u00fcmdar olarak bile adland\u0131r\u0131lamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc eskilere g\u00f6re h\u00fck\u00fcmdar, erdemli y\u00f6netim sanat\u0131 oland\u0131r.\u201d[11]<\/a><\/p>\n

Farabi, anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, Yunan felsefesiyle \u0130slam aras\u0131nda bir ba\u011f kurmaya \u00e7al\u0131\u015fmakta, \u00f6zellikle cahil kent ve t\u00fcrlerini ele al\u0131rken, \u0130slami terminolojiye \u00f6zel bir \u00f6nem vermektedir. Hatta cahil kent derken, akl\u0131n\u0131n gerisinde b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, \u0130slam literat\u00fcr\u00fcndeki cahiliyye d\u00f6nemi kavram\u0131 yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00d6te yandan Farabi\u2019nin siyasal teorisinin de, mutlak\u0131yet odakl\u0131 oldu\u011funu, t\u00fcm g\u00fcc\u00fc tek elde toplamaya \u00f6zen g\u00f6sterdi\u011fini belirtmek gerekir.<\/p>\n

\u2018Adab el-m\u00fcl\u00fck\u2019 gelene\u011fi<\/strong><\/p>\n

Daha \u00f6nce \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda bir de, adab el-m\u00fcl\u00fck gelene\u011finden s\u00f6z ettiniz. Bu gelenekte neler var, \u00f6zg\u00fcn siyasal teoriler var m\u0131? <\/strong><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda, \u00f6zellikle Beydaba\u2019n\u0131n Kelile ve Dimme<\/em>\u2019sini temele alan \u201cadab el-m\u00fcl\u00fck\u201d adl\u0131 bir yaz\u0131n olu\u015ftu\u011funu s\u00f6ylemek gerekir. Bu yaz\u0131nda Fars gelene\u011finin etkisine de at\u0131f yap\u0131lmal\u0131. Zaten Kelile ve Dimme<\/em>\u2019yi Pehleviceden Arap\u00e7aya \u00e7eviren Fars as\u0131ll\u0131 \u0130bn Mukaffa\u2019d\u0131r. \u0130bn Mukaffa ayn\u0131 gelene\u011fi izleyen eserler de yazm\u0131\u015ft\u0131r. Onun el-Edeb es-Sagir<\/em>, el-Edeb el-Kebir<\/em>, Risale es-Sahabe<\/em>, ed-D\u00fcrre el-Yetime<\/em> gibi eserleri bu gelene\u011fin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu gelene\u011fe, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n o\u011fullar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011f\u00fctler, mektuplar, vasiyetler de eklenebilir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Aristoteles\u2019in \u0130skender\u2019e \u00f6\u011f\u00fctleri ile Fars krallar\u0131n\u0131n o\u011fullar\u0131na \u00f6\u011f\u00fctlerine s\u0131k s\u0131k at\u0131flar yap\u0131l\u0131r. \u201cAdab el-m\u00fcl\u00fck\u201d gelene\u011fi, \u0130bn Abdirabbih, Sealibi, Gazzali gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerce geli\u015ftirilmi\u015ftir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan siyasetname gelene\u011fi de \u201cadab el-m\u00fcl\u00fck\u201d gelene\u011finin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bu nedenle Nizam el-M\u00fclk\u2019\u00fcn Siyasetnamesi<\/em>\u2019ni, Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut\u2019un Kutadgu Bilig<\/em>\u2019ini de bu gelene\u011fin bir uzant\u0131s\u0131 olarak g\u00f6rmek gerekir.<\/p>\n

Bu yap\u0131tlarda, \u00f6zg\u00fcn bir siyasal teori geli\u015ftirildi\u011finden s\u00f6z etmek olas\u0131 de\u011fildir; onlar da, mutlak\u0131yet\u00e7i imamet teorisinin savunucusudurlar. Bunlar\u0131n en ilgin\u00e7 \u00f6zellikleri, halifeye, imama, halka, bilgelere d\u00f6n\u00fck kimi \u00f6\u011f\u00fct ve tavsiyeler i\u00e7ermesi, bol bol \u00f6yk\u00fclere yer verilmesidir. \u00d6yk\u00fcler, Yunan, Fars ve \u0130slam y\u00f6neticilerinden \u00f6rnek durum aktarmalar\u0131 \u015feklindedir. Bu yap\u0131tlar, tabir yerindeyse, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n, alimlerin ve halk\u0131n k\u0131ssadan hisse almalar\u0131na, h\u00fck\u00fcmdar s\u00f6z konusu oldu\u011funda k\u0131z\u0131m sana s\u00f6yl\u00fcyorum gelinim sen anla t\u00fcr\u00fcnden empati olanaklar\u0131na sahip yap\u0131tlard\u0131r. Bir di\u011fer nitelikleri de modern d\u00f6nem ki\u015fisel geli\u015fim kitaplar\u0131na benzemeleridir ve belki de onlar\u0131n \u00f6nc\u00fcleridir. Bu gelene\u011fe \u00f6rneklik etmesi bak\u0131m\u0131ndan Sealibi\u2019nin Adab el-M\u00fcl\u00fck<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131 \u00fczerinde durulabilir.<\/p>\n

Yap\u0131t h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n ehemmiyeti, baz\u0131 emir ve saltanat \u00f6zdeyi\u015fleri, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n s\u00f6zleri ve faziletsever insanlar\u0131n baz\u0131 n\u00fckteleri, vezirler ve devlet memurlar\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmdarla ili\u015fkileri, h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n afetleri, yap\u0131lmas\u0131 ve yap\u0131lmamas\u0131 gerekenler, h\u00fck\u00fcmdara hizmet gibi temel b\u00f6l\u00fcmlerden olu\u015fur. Sealibi, y\u00f6netilenlerin y\u00f6netene gereksinimini, bedenin ba\u015fa olan gereksinimine benzetir, h\u00fck\u00fcmdar olmasa insanlar birbirlerini yerlerdi, der. Bunu da \u00e7obans\u0131z s\u00fcr\u00fcn\u00fcn kurtlar taraf\u0131ndan yenilmesine benzetir. Ona g\u00f6re h\u00fck\u00fcmdar, Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesidir ve insanlar aras\u0131ndaki birlik ve huzurun garantisidir. H\u00fck\u00fcmdara itaat etmek, Tanr\u0131\u2019ya itaat etmek gibidir. \u0130nsanlar tabaka tabaka yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, hem h\u00fck\u00fcmdara hem de herkesin herkese ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Sealibi, Platon\u2019un nefs \u00f6\u011fretisinden yola \u00e7\u0131karak, insan nefsiyle devlet aras\u0131nda bir analoji de kurar. \u0130nsanda ak\u0131l (nefsi nat\u0131ka), nefsi gazabiyye (\u00f6fke yetisi) ve nefsi \u015fehavaniyye (\u015fehvet yetisi) diye \u00fc\u00e7 nefs vard\u0131r. Nefsi nat\u0131ka, yani ak\u0131l, taht\u0131na kurulmu\u015f h\u00fck\u00fcmdara benzer. Akla yak\u0131\u015fan en g\u00fczel haller, adalet, kuvvet, heybet, h\u00fck\u00fcmranl\u0131k ve boyun e\u011fdiriciliktir. Nefsi gazabiyye, yani \u00f6fkeli nefs, d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 koruyan s\u00fcrekli sava\u015f veren ak\u0131nc\u0131ya benzer. Onlar tebaay\u0131, s\u00fcr\u00fcy\u00fc korur, h\u00fck\u00fcmdardan ald\u0131klar\u0131 emri uygularlar. Ona yak\u0131\u015fan en g\u00fczel haller, onurluluk, itaat ve hizmetk\u00e2r\u0131 oldu\u011fu sultana kar\u015f\u0131 tam teslimiyettir. Nefsi \u015fehavaniyye ise h\u00fck\u00fcmdar\u0131n tebaas\u0131na benzer. Tebaa h\u00fck\u00fcmdara kar\u015f\u0131 sayg\u0131 g\u00f6stermeli, asker taraf\u0131ndan da korunmal\u0131d\u0131r. Sealibi bu anlat\u0131s\u0131ndan sonra \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u015eu iyi bilinmeli ki, gazap ve \u015fehvet kuvvetleri nefsi nat\u0131kan\u0131n kontrol\u00fc alt\u0131nda bulunmal\u0131, onun verdi\u011fi emirleri harfiyen yerine getirmelidir. O halde bu ikisi bir bine\u011fe benziyor, bine\u011fin dizgini ise, nefsi nat\u0131kaya benziyor. S\u00fcr\u00fcc\u00fc binekten indi\u011fi zaman, hemen onu yere ba\u011flamal\u0131d\u0131r. Serbest kal\u0131p kendini helak etmesin, ba\u015fkalar\u0131na zarar vermesin diye b\u00f6yle yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u201d[12]<\/a><\/p>\n

Sealibi, \u00f6yk\u00fcleri kullanarak h\u00fck\u00fcmdarlara ve tebaaya dolayl\u0131 \u00f6\u011f\u00fctler verdi\u011fi gibi, do\u011frudan \u00f6\u011f\u00fctler de verir. Aforizmaya benzeyen bu \u00f6\u011f\u00fctlere \u00f6rnek vermek, bu t\u00fcrden yap\u0131tlar\u0131 anlamak bak\u0131m\u0131ndan ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olabilir:<\/p>\n

– Yery\u00fcz\u00fcnde b\u00fct\u00fcn h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n yolda\u015f\u0131, dostu arkada\u015f\u0131 ve kar\u0131nda\u015f\u0131 diyebilece\u011fimiz vas\u0131flar, c\u00f6mertlik ve hay\u00e2d\u0131r.<\/p>\n

– \u00c7obana yak\u0131\u015fan \u015fey, g\u00fctt\u00fcklerine kar\u015f\u0131 merhametli olmas\u0131, efendiye yak\u0131\u015fan k\u00f6lesini korumas\u0131, sevmesi ve \u015fefkatle muamele etmesidir.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdarlar, bilim ve edebiyat\u0131n geli\u015fmesine ve ince sanatlar\u0131n geli\u015fimine neden olurlar; bu nedenle h\u00fck\u00fcmdarlar biliminsanlar\u0131n\u0131 korumal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

– Tanr\u0131\u2019n\u0131n sultan ile \u00f6nledi\u011fi \u015feyler, Kuran<\/em> ile \u00f6nlediklerinden \u00e7oktur. Kim sultana itaat ederse, Rahman\u2019a itaat etmi\u015f olur, kim sultana ba\u015fkald\u0131r\u0131rsa, \u015feytana boyun e\u011fmi\u015f olur.<\/p>\n

– Halk h\u00fck\u00fcmdara ancak itaat ile k\u00f6le efendisine ancak hizmetle sad\u0131k dost olur.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdara itaat, Tanr\u0131\u2019ya itaatle ilgilidir. Tanr\u0131\u2019ya itaat rahmetin arac\u0131 olur, h\u00fck\u00fcmdara itaat nimete sebep olur.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdar k\u0131s\u0131rd\u0131r; yani hi\u00e7 kimseyle akraba de\u011fildir.<\/p>\n

– Me\u2019mun der ki: Biz h\u00fck\u00fcmdarlarda, m\u00fcthi\u015f bir haset, sahiplenme ve zorbal\u0131k e\u011filimi vard\u0131r.<\/p>\n

– Kim h\u00fck\u00fcmdarlara dost olmu\u015fsa, mutlaka onlar taraf\u0131ndan mal\u0131 gasp edilmi\u015ftir. Kim h\u00fck\u00fcmdara d\u00fc\u015fman olmu\u015fsa, mutlaka kellesi u\u00e7urulmu\u015ftur. H\u00fck\u00fcmdar Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki halifesi gibidir. E\u011fer Rabbine muhalefet ederse, hilafet vazifesini do\u011fru d\u00fcr\u00fcst g\u00f6t\u00fcremez.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdar sana yakla\u015ft\u0131k\u00e7a sen sayg\u0131 ve \u00f6vg\u00fcn\u00fc art\u0131r.<\/p>\n

– Bir \u00fclkede iki h\u00fck\u00fcmdar olmaz.<\/p>\n

– Tebaan\u0131n sayg\u0131 ve korku duydu\u011fu h\u00fck\u00fcmdar, tebaadan korkan p\u0131s\u0131r\u0131k bir h\u00fck\u00fcmdardan daha iyidir.<\/p>\n

– Sultandan \u00fcrpermek mutlak bir vazifedir.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdardan sak\u0131n\u0131n\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc o \u00e7ocuk gibi hemen k\u0131zar, y\u0131rt\u0131c\u0131 aslan gibi yakalay\u0131p h\u0131nc\u0131n\u0131 al\u0131r.<\/p>\n

– Siyaset, i\u00e7inden samimi olarak sevsen de, se\u00e7kinlere heybet ve korku salabilmen, adalet ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile halk\u0131n kalbini kazanabilmendir.<\/p>\n

– Siyasetin temeli, m\u00fclk\u00fcn dayana\u011f\u0131 ve saltanat\u0131n k\u0131vam\u0131 \u015funlard\u0131r: Heybetin her yerde hissedilir olmas\u0131; sevginin bolca da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131; halk\u0131n rahat etmesi; ordunun cesur ve mert olmas\u0131; g\u00fczel ahlak ve iyili\u011fin egemen olmas\u0131; zorba, haydut, yolkesen ve ba\u015f\u0131bozuk taifelerin \u0131slah edilmesi ve hezimete u\u011frat\u0131lmas\u0131; devlet hazinelerinin doldurulmas\u0131, b\u00fct\u00e7ede a\u00e7\u0131k olmamas\u0131; i\u00e7 ve d\u0131\u015f ili\u015fkilerin canl\u0131l\u0131k kazanmas\u0131; kom\u015fu \u00fclkelere heyet g\u00f6nderilmesi, d\u0131\u015far\u0131ndan gelen el\u00e7ilerle diyalog kurulmas\u0131; zanaat ve \u00fcretimin sekteye u\u011frat\u0131lmamas\u0131; mimariden edebiyata kadar, \u00fcretilen her eserde esteti\u011fe ve sa\u011flaml\u0131\u011fa \u00f6nem verilmesi.<\/p>\n

– H\u00fck\u00fcmdarda \u015fu be\u015f \u015fey kesinlikle olmamal\u0131d\u0131r: Cimrilik, yalanc\u0131l\u0131k, a\u015f\u0131r\u0131 k\u0131zg\u0131nl\u0131k, haset, korkakl\u0131k.<\/p>\n

– Millet ne kadar zor ula\u015f\u0131rsa yan\u0131na, o kadar sayg\u0131 ve h\u00fcrmet duyulur zat\u0131na.<\/p>\n

Gazzali\u2019nin siyaset anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

\"\"
Gazzali, \u00f6zg\u00fcn bir siyasal teori geli\u015ftirmemekle birlikte, siyaset alan\u0131nda s\u00f6yledikleri yine de \u00f6nemlidir.<\/figcaption><\/figure>\n

Konumuz ba\u011flam\u0131nda Gazzali\u2019yi ayr\u0131 bir yere koyabilir miyiz?<\/strong><\/p>\n

Gazzali ku\u015fkusuz \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde \u00f6nemli bir ki\u015filiktir. Bunun \u00e7e\u015fitli nedenleri vard\u0131r; ilk \u00f6nce kelam tarihi Gazzali \u00f6ncesi ve sonras\u0131 diye ayr\u0131l\u0131r; kelama Aristoteles mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 sokmu\u015ftur; Sufilikle S\u00fcnnilik aras\u0131nda ba\u011f kurmu\u015ftur; Sel\u00e7uklu sulatanlar\u0131yla yak\u0131n ili\u015fkiler kurmu\u015f, Nizamiye Medresesi\u2019nde ba\u015f m\u00fcderris olmu\u015ftur. Yine \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki felsefe gelene\u011fini, Makas\u0131d el-Felasife<\/em>\u2019yle \u00f6nce \u00f6zetlemi\u015f, ard\u0131ndan Tehaf\u00fct el-Felasife<\/em>\u2019yle ele\u015ftirmi\u015ftir; yani tehaf\u00fct gelene\u011fini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, filozoflar\u0131 ele\u015ftirirken \u00f6zel olarak onlar\u0131n siyaset felsefesine y\u00f6nelmemi\u015f, bu konuda s\u00f6ylediklerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 velilerin ve peygamberlerin eserlerinden \u00e7ald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle yetinmi\u015ftir. Asl\u0131nda b\u00f6yle diyerek filozoflar\u0131n siyasal teorilerinden aktarmalar yapmaya a\u00e7\u0131k kap\u0131 da aralam\u0131\u015ft\u0131r. Gazzali, \u00f6zg\u00fcn bir siyasal teori geli\u015ftirmemekle birlikte, siyaset alan\u0131nda s\u00f6yledikleri yine de \u00f6nemlidir, filozoflar\u0131n felsefe teorilerinden izler ta\u015f\u0131r. Zira onun hem siyasete f\u0131khi bak\u0131\u015f\u0131 ve bu bak\u0131\u015f\u0131 felsefeden etkilenerek form\u00fcle edi\u015fi gayet yal\u0131nd\u0131r ve di\u011fer yandan adab el-m\u00fcl\u00fck gelene\u011fine ba\u011fl\u0131 bir siyaset eseri de kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden Gazzali\u2019nin siyasal teorisine kabaca da olsa e\u011filmek \u0130slam siyaset gelene\u011fini anlamak bak\u0131m\u0131ndan yararl\u0131 olabilir.<\/p>\n

Gazzali, el-\u0130ktisad fi el-\u0130tikad<\/em>, Nasihat el-M\u00fclk<\/em>, Fedaih el-Bat\u0131niyye<\/em> ve \u0130hya el-Ulum ed-Din<\/em> gibi yap\u0131tlar\u0131nda siyasete de\u011finir. El-\u0130ktisad<\/em>, kelam gelene\u011fine ait bir yap\u0131tt\u0131r ve kelami gelene\u011fin, \u00f6zellikle E\u015farilerin ve \u015eafii f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n siyasete bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r. Nasihat el-M\u00fclk<\/em>, edebiyat\u00e7\u0131larda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z h\u00fck\u00fcmdarlara ve tebaaya \u00f6\u011f\u00fct veren bir yap\u0131tt\u0131r ve edebi gelene\u011fin bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Fedaih e-Bat\u0131niyye<\/em>, Mustahziri\u2019ye atfedilmi\u015ftir ve Bat\u0131ni, \u015eii siyasal \u00f6\u011fretiye y\u00f6nelik ele\u015ftiriler i\u00e7erir. \u0130hya <\/em>ise, tasavvufi e\u011filimli bir yap\u0131tt\u0131r ve bu yap\u0131tta, felsefecilerin \u015feriata ayk\u0131r\u0131 olmayan pek \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcncesine yer verilir. Bu yap\u0131tlara b\u00fct\u00fcnc\u00fcl olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sistematik ve analitik olarak i\u015flenmi\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc bir siyasal teori bulmak zor olsa da, yap\u0131tlardaki kesi\u015fim noktalar\u0131n\u0131 bir araya getirmek olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u2018Din ile siyaset ikiz karde\u015ftir\u2019<\/strong><\/p>\n

Gazzali, siyaset konusunu el-\u0130ktisad<\/em>\u2019da ele ald\u0131\u011f\u0131nda, \u201cimamet meselesinin incelenmesi \u00f6nemli bir mesele de\u011fildir\u201d dedikten sonra, bir E\u015far\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olarak \u201cbu mesele ak\u0131lla bilinen konulardan biri de de\u011fildir\u201d diye ekler. Ard\u0131ndan, imamet meselesinin f\u0131khi bir konu oldu\u011funu beyan eder. Bu beyan, Makasid el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019de \u00fc\u00e7 pratik bilimden birisi olarak konumland\u0131r\u0131lan siyasetin, \u201cancak h\u00fck\u00fcmetin f\u0131khi bilimlerle k\u00f6k sal\u0131p siyasi bilimlerle tamamland\u0131\u011f\u0131 zaman insan\u0131n elde edebilece\u011fi bu d\u00fcnya refah\u0131n\u0131 ve \u00f6te d\u00fcnya nimetini ama\u00e7lar\u201d deyi\u015fiyle tutarl\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz onun imametin akli bir mesele olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemi, Farabi ve \u0130bn Sina gibi fel\u00e2sifenin medeni siyaset anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirme odakl\u0131d\u0131r. Konunun f\u0131khi boyutuna vurgusu ise, f\u0131k\u0131h bilimine y\u00fckledi\u011fi i\u015flevle ilgilidir; ona g\u00f6re f\u0131k\u0131h, ilahi kaynaklara dayanmas\u0131 bak\u0131m\u0131nda dini, d\u00fcnyevi ili\u015fkilere y\u00f6nelmesi bak\u0131m\u0131ndan ise d\u00fcnyevi bir bilimdir. D\u00fcnya ise arzu edilmemesi gereken bir konakt\u0131r, sadece ahiretin tarlas\u0131d\u0131r. Gazzali, d\u00fcnyevi bir konu olan imam\u0131n tayininin zorunlulu\u011fu konusunda, akl\u0131n bir h\u00fckm\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onu vacip k\u0131lan\u0131n \u015feriat oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Zira E\u015farilere g\u00f6re, ak\u0131l bir \u015feyin iyi ve faydal\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rse de zorunlu k\u0131lmaz. Gazzali bu gelene\u011fi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr ve \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u015eu var ki, bunun yap\u0131lmas\u0131ndaki \u00e7e\u015fitli faydalar\u0131 veya terk edilmesindeki en k\u00fc\u00e7\u00fck zararlar\u0131 a\u00e7\u0131klayan ak\u0131ld\u0131r.\u201d[13]<\/a><\/p>\n

\"\"
Gazzali, Nizamiye Medresesi\u2019nde ba\u015fm\u00fcderris olmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

Buna g\u00f6re, bu d\u00fcnyada bir\u00e7ok faydalar\u0131 sa\u011flay\u0131p, bir\u00e7ok zararlar\u0131 da uzakla\u015ft\u0131ran, imam tayininin vacip oldu\u011funu ink\u00e2ra olanak yoktur. Bu y\u00fczden, bunun vacip oldu\u011fu konusunda sadece dini delil ortaya atmakla, hatta bu konuda \u00fcmmetin icmas\u0131 bulundu\u011funu s\u00f6ylemekle de yetinemeyiz. Bu s\u00f6ylemiyle Gazzali, imamet ya da y\u00f6netimle ilgili ak\u0131lc\u0131 arg\u00fcmanlara bir me\u015fruiyet sa\u011flam\u0131\u015f olur. Ona g\u00f6re, din i\u015flerinin d\u00fczenlenmesi, kesinlikle \u015feriat\u0131n sahibi olan peygambere aittir. Bu tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez bir \u015feydir. \u00d6te yandan din i\u015flerinin tanzim edilmesi, ancak kendisine itaat edilen bir imam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131yla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130\u015fte hem ak\u0131l hem din imam tayininin vacip oldu\u011funu g\u00f6sterir. Gazzali burada, \u201cdin i\u015flerini d\u00fczenlemenin ancak d\u00fcnyan\u0131n d\u00fczeniyle, d\u00fcnyan\u0131n d\u00fczeninin de ancak kendisine itaat edilen bir imam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu\u201d s\u00f6yler. Dini ibadetleri yapmak, \u015feriat\u0131n gereklerini yerine getirmek, ilim ve sanatlar\u0131 geli\u015ftirmek de siyasi d\u00fczeni gerektirdi\u011fi gibi, mal ve m\u00fclk edinmek, g\u00fcvenlik i\u00e7inde ya\u015famak ve huzur ve g\u00fcveni sa\u011flamak da siyaseti gerektirir. Aksi takdirde fitne ve fesat ortaya \u00e7\u0131kar. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cdin ile siyaset ikiz karde\u015ftir\u201d. Din esas, sultan ise koruyucudur. Esas\u0131, temeli bulunmayan bir bina y\u0131k\u0131lmaya mahk\u00fbm oldu\u011fu gibi, koruyucusu bulunmayan bir \u015fey de yok olmaya mahk\u00fbmdur. Bu y\u00fczden ak\u0131ll\u0131 olan kimse \u015fu hususu kesinlikle kabul etmelidir:<\/p>\n

\u201c\u0130nsanlar \u00e7e\u015fitli s\u0131n\u0131flar\u0131yla i\u00e7inde bulunduklar\u0131 muhtelif durumlar\u0131yla, arzular\u0131yla ve birbirine ayk\u0131r\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle ba\u015f ba\u015fa b\u0131rak\u0131lsalard\u0131, \u015f\u00fcphesiz hepsi de en son bireye kadar helak olurlard\u0131. Bu hastal\u0131\u011f\u0131n ilac\u0131 ise, ancak bu da\u011f\u0131n\u0131k ve birbirine ayk\u0131r\u0131 fikirleri bir araya getirebilecek, \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip insanlar\u0131 bir fikir etraf\u0131nda toplayabilecek g\u00fcce, kudrete sahip ve kendisine itaat edilen sultan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu da g\u00f6steriyor ki, d\u00fcnya d\u00fczeni i\u00e7in sultan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve din d\u00fczeni i\u00e7in d\u00fcnya d\u00fczeni zorunlu oldu\u011fu gibi, ahiret saadetini kazanmak i\u00e7in de din d\u00fczeni zorunludur. Peygamberlerin arzulad\u0131klar\u0131 kastettikleri \u015fey de budur. B\u00f6ylece anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmaktad\u0131r ki, imam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, \u015feriat\u0131n terk edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan zorunluluklar\u0131ndan birisidir.\u201d[14]<\/a><\/p>\n

Gazzali\u2019ye g\u00f6re siyasetin temeli ve mertebeleri<\/strong><\/p>\n

Gazzali, siyaset meselesine \u0130hya<\/em>\u2019da de\u011findi\u011finde, siyasetin gereklili\u011fi konusunda, felsefeyi ele\u015ftirirken \u00f6\u011frendiklerinden de yola \u00e7\u0131karak, akli ve sosyolojik arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 derinle\u015ftirir. Oradaki temel \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, insan\u0131n tek ba\u015f\u0131na ya\u015fayamayaca\u011f\u0131n\u0131 hem cinsine muhta\u00e7 oldu\u011funu \u00f6nermesidir. Ona g\u00f6re insan f\u0131traten medenidir, tek ba\u015f\u0131na ya\u015fayamaz. Ya\u015fam\u0131nda cemiyete muhta\u00e7t\u0131r. Bunun iki nedeni vard\u0131r. Birincisi insan neslinin bekas\u0131d\u0131r ki, bu en k\u00fc\u00e7\u00fck cemiyet olan, kar\u0131-kocan\u0131n bir arada bulunmas\u0131yla ba\u015flar. \u0130kincisi yemek, i\u00e7mek, mesken ve \u00e7ocuk terbiyesi i\u00e7in, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131mla\u015fmaya mecburdur. E\u015flerin birle\u015fmesi \u00e7ocuklar\u0131n meydana gelmesine neden olur. Bir ki\u015fi hem \u00e7ocu\u011fa bakmak hem de ge\u00e7imini sa\u011flamak i\u015flerini birlikte ba\u015faramaz. Bu bak\u0131mdan aile zaruridir. Fakat bu da yetmez; aileler de m\u00fcstakil olarak ya\u015fayamazlar. Zira bir adam ya\u015fam i\u00e7in gerekli zanaatlar\u0131n hepsini tek ba\u015f\u0131na yapamaz. Alet, ziraat, sanat vb. bir aile taraf\u0131ndan temin edilemedi\u011fi i\u00e7in, cemiyet hayat\u0131 ya\u015famak zaruridir. Yine bunun gibi a\u00e7\u0131k bir yerde toplansalar, s\u0131caktan so\u011fuktan, ya\u011fmurdan ve y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlardan korunmak i\u00e7in bu da yetersiz kal\u0131r. Bu y\u00fczden sa\u011flam binalara, m\u00fcstakil evlere gereksinim vard\u0131r. Bunlar\u0131n hepsi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 i\u015fbirli\u011fi ile meydana geldi\u011fi i\u00e7in, k\u00f6yler ve \u015fehirler kurulmu\u015ftur. \u0130nsan ev, k\u00f6y ve \u015fehirlerde topland\u0131klar\u0131nda, aralar\u0131nda husumet\/d\u00fc\u015fmanl\u0131k peyda olur. Thomas Hobbes gibi, Gazali de insan insan\u0131n kurdudur demeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Gazzali\u2019nin siyasal teolojisi, \u015feriat temelli bir mutlak monar\u015finin temellendirilmesini esas al\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00fct\u00fcn bu nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, bir\u00e7ok sanat ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Taksimde adalet i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fc sanat\u0131, millet ve memleketi muhafaza i\u00e7in askerlik sanat\u0131, do\u011fan ihtilaflar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in de h\u00fck\u00fcm verebilme sanat\u0131 do\u011fmu\u015ftur. Bu da Tanr\u0131\u2019n\u0131n insan ili\u015fkilerinde (muamelat) tayin etti\u011fi s\u0131n\u0131rlar\u0131 bilmekle olas\u0131d\u0131r. Bunlar zaruri olan idari ve siyasi i\u015flerdendir. Bununla herkes me\u015fgul olamaz. Her birini, o sanatlar\u0131n hususiyetlerine sahip alim ve ehil kimseler sevk ve idare edebilir. H\u00e2lbuki bunlar\u0131n ge\u00e7im ihtiya\u00e7lar\u0131 oldu\u011fu gibi, memleketin de bunlara ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bu y\u00fczden bunlar ba\u015fka i\u015flerle u\u011fra\u015famazlar.<\/p>\n

\u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Gazzali, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi yiyecek, giyecek, mesken gibi gereksinimlerden \u00e7e\u015fitli kurumlar\u0131n do\u011fdu\u011funa inanmakta, ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na kar\u015f\u0131layamamas\u0131, aralar\u0131ndaki yard\u0131mla\u015fma ihtiyac\u0131 ve husumetten yola \u00e7\u0131karak da toplumsal bir olgu olan siyaseti temellendirmektedir. Onun, toplum s\u00f6z konusu oldu\u011funda, sevgi, sayg\u0131, yard\u0131mla\u015fma ve beraberli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in siyasete g\u00f6nderme yapmas\u0131 bo\u015funa de\u011fildir. Ona g\u00f6re, e\u011fer insanlar, d\u00fcr\u00fcst bir bi\u00e7imde yararlansalard\u0131, husumetler ortadan kalkard\u0131. Fakat insanlar\u0131n d\u00fcnyaya tamah ile sar\u0131lmalar\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 do\u011furdu\u011fundan, onlar\u0131 idare edecek h\u00fck\u00fcmet h\u00e2s\u0131l olmu\u015ftur.<\/p>\n

Gazzali, bir b\u00fct\u00fcn olarak, toplumsal ya\u015fama bakt\u0131\u011f\u0131nda, organizmac\u0131 bir analojiye ba\u015fvurur ve siyaseti ve siyaset\u00e7ileri beyinle, di\u011fer s\u0131n\u0131flar\u0131 ve sanatlar\u0131n\u0131 di\u011fer organlarla \u00f6zde\u015fle\u015ftirir. Bu y\u00fczden, siyaseti, as\u0131l ve en \u015ferefli olarak g\u00f6r\u00fcr. Siyaset sanat\u0131 ona g\u00f6re, Farabi\u2019nin de dedi\u011fi gibi, di\u011fer sanatlar\u0131n aramad\u0131\u011f\u0131 kemalat\u0131\/olgunla\u015fmay\u0131 arzular. Bu y\u00fczden di\u011fer t\u00fcm sanatlar siyaset sanat\u0131n\u0131n hizmet\u00e7isidir.<\/p>\n

Ona g\u00f6re, insanl\u0131\u011f\u0131 \u0131slah edip, d\u00fcnya ve ahirette selamete ula\u015ft\u0131racak do\u011fru yolu g\u00f6steren siyasetin d\u00f6rt mertebesi vard\u0131r. En y\u00fcce ve en \u00fcst\u00fcn mertebe peygamberlerin siyasetidir; bu siyaset insanlar\u0131n sevk ve idaresiyle ilgili olup, se\u00e7kin-s\u0131radan t\u00fcm insanlar\u0131n zahir ve bat\u0131nlar\u0131na h\u00fckmeder. \u0130kinci mertebe, halife, melik ve sultanlar\u0131n siyasetidir; her s\u0131n\u0131f insana h\u00fckmeder, fakat o, sadece zahire h\u00fckmeder, bat\u0131na h\u00fckmetmez. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc mertebe, Tanr\u0131\u2019y\u0131 ve dinini bilen, peygamberlerin varisi olan \u00e2limlerin siyasetidir ki, bunlar hi\u00e7bir s\u0131n\u0131f\u0131n zahirine kar\u0131\u015fmay\u0131p, kimseyi zecr ve men edemeyecekleri gibi umum insanlar da kendilerinden istifade edemez. Ancak se\u00e7kin insanlar\u0131n bat\u0131n\u0131na h\u00fckmedebilirler. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc mertebe, vaizlerin siyasetidir; bunlar da ancak s\u0131radan insanlar\u0131n bat\u0131n\u0131na hitap ederler. Gazzali\u2019ye g\u00f6re, siyasetin an\u0131lan d\u00f6rt mertebesinden, n\u00fcb\u00fcvvetten sonra en \u015fereflisi, insanlar\u0131 helaka s\u00fcr\u00fckleyen k\u00f6t\u00fc huylardan ar\u0131t\u0131p saadete ula\u015ft\u0131racak g\u00fczel huylar ile s\u00fcsleyen \u015feyin ilim oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Gazzali bu siyaset mertebelendirmesiyle, peygamber siyasetinin ge\u00e7mi\u015fte kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, melik ve sultanlar\u0131n hem se\u00e7kinlere hem de s\u0131radan kitlelerin zahir ve bat\u0131n\u0131na h\u00fckmetmek i\u00e7in alim ve vaizlerden yararlanmas\u0131 gerekti\u011fini ima etmektedir. Gazali Nasihat el-M\u00fclk<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, s\u0131k s\u0131k sultana alimlerden yararlanmay\u0131 sal\u0131k verse de, \u0130hya<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, alimlerin iktidara yana\u015fmamalar\u0131 konusunda bol bol uyar\u0131larda bulunur. Bu son uyar\u0131, \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, siyasetin i\u00e7erisinde uzun s\u00fcre bulunmu\u015f Gazzali\u2019nin nihai yarg\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u2018\u0130ktidar sahibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesidir\u2019<\/strong><\/p>\n

Gazzali, insanlar aras\u0131ndaki husumeti giderme, adaleti sa\u011flama, sevgi ve g\u00fcven ortam\u0131 olu\u015fturma temelinde me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 siyaset etme sanat\u0131n\u0131n oda\u011f\u0131na h\u00fck\u00fcmdar\u0131, sultan\u0131, imam\u0131 koymakla yetinmez, onu tanr\u0131sal bir temele de dayand\u0131r\u0131r. Nasihat el-M\u00fclk<\/em>\u2019de \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cTanr\u0131, insano\u011flundan iki grubu se\u00e7ip, yarat\u0131klar\u0131 \u00fczerine \u00fcst\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar peygamberler ve iktidar sahiplerdir. Peygamberleri, kullar\u0131na delillerle kulluk yolunu \u00f6\u011fretmeleri ve onlara do\u011fru yolu a\u00e7\u0131klamalar\u0131 i\u00e7in se\u00e7mi\u015f ve g\u00f6ndermi\u015ftir. \u0130ktidar sahiplerini de, kullar\u0131 birbirine kar\u015f\u0131 yapacaklar\u0131 zul\u00fcmlerden korumak, ge\u00e7imlerini sa\u011flama hususunda bir zorlukla kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in se\u00e7mi\u015ftir. \u0130ktidar sahibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesidir. Bilmelisin ki, Tanr\u0131\u2019n\u0131n kendisine iktidar verip yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesi yapt\u0131\u011f\u0131 insan\u0131 halk\u0131n sevmesi ve ona itaat etmesi farzd\u0131r. Ona kar\u015f\u0131 gelmeleri ve onunla \u00e7eki\u015fmeleri caiz de\u011fildir. Tanr\u0131 \u015f\u00f6yle der: Ey iman edenler! Tanr\u0131\u2019ya itaat edin, Peygambere ve sizden olan ulu\u2019l emre itaat edin. Her dindar\u0131n iktidar sahibini sevmesi, emrettiklerini yerine getirmesi gerekir. Bilmelisin ki Tanr\u0131 iktidar\u0131 diledi\u011fine verir.\u201d[15]<\/a><\/p>\n

Gazzali, bu saptamalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, bir ba\u015fka \u00f6nemli sorun olan imam, sultan tayin edilmesi i\u00e7in, insanlar aras\u0131ndan kimin se\u00e7ilmesi gerekti\u011fi sorununa ge\u00e7er. Kendi arzumuza dayanarak geli\u015fi g\u00fczel imam se\u00e7emeyece\u011fimizi ileri s\u00fcrer. \u00c7\u00fcnk\u00fc imam\u0131n di\u011fer insanlardan ay\u0131r\u0131c\u0131 bir tak\u0131m \u00f6zelliklerinin bulunmas\u0131 gerekir. \u0130mam her \u015feyden \u00f6nce halk\u0131 idare etme ve onlara s\u00f6zlerini, tavsiyelerini ve emirlerini dinletebilme yetene\u011fine sahip olmal\u0131d\u0131r. Bu da o kimsenin her y\u00f6nden yeterli, ilim ve takva sahibi olmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00fct\u00fcn bunlara ilave olarak h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00f6zelliklerinden birisi de, Hz. Peygamber\u2019in s\u00f6z\u00fc uyar\u0131nca imam\u0131n Kurey\u015f\u2019ten olmas\u0131d\u0131r. Gazzali\u2019ye g\u00f6re imam\u0131 di\u011ferlerinden ay\u0131ran vas\u0131flar bunlard\u0131r.<\/p>\n

Bu niteliklere sahip insan\u0131 ya da bu niteliklere sahip insanlar aras\u0131ndan imam\u0131, sultan\u0131 kim ya da kimler se\u00e7ecektir? Gazzali, imam olarak se\u00e7ilecek kimseyi se\u00e7mek i\u00e7in de bir gruba ihtiya\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yler. Zira imam\u0131 tayin ve se\u00e7me g\u00f6revi herkese verilemez; bu nedenle onlar\u0131n da ay\u0131r\u0131c\u0131 vas\u0131flar\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekir. Bu nedenle, Gazzali\u2019ye g\u00f6re, bu i\u015fi ancak \u00fc\u00e7 ki\u015fi yapabilir: Do\u011frudan peygamberin tayin etmesi veya \u00e7ocuklar\u0131ndan veya Kurey\u015f\u2019in di\u011fer mensuplar\u0131ndan belirli bir kimseyi kendisine veliaht tayin etmek suretiyle zaman\u0131n imam\u0131 taraf\u0131ndan yahut kendisine veya se\u00e7tiklerine ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da biat etmesi, uymas\u0131 gereken g\u00fc\u00e7l\u00fc ve n\u00fcfuz sahibi bir kimse taraf\u0131ndan se\u00e7ilmek suretiyle bu g\u00f6reve getirilir. Bu se\u00e7me g\u00f6revinin, bazen kendi nefsine g\u00fcvenen, lider olma vasf\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ve halk aras\u0131nda \u00f6zel ve \u00fcst\u00fcn bir durumu bulunan bir tek ki\u015fiye verilmesi de olas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu \u015fahs\u0131n imama biat etmesi ve onu bu g\u00f6rev i\u00e7in se\u00e7mesi ba\u015fkas\u0131n\u0131n da ayn\u0131 \u015feyi yapmas\u0131na ihtiya\u00e7 b\u0131rakmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc gaye, da\u011f\u0131n\u0131k ve \u00e7e\u015fitli fikirlerin itaat edilen bir \u015fah\u0131s \u00fczerinde toplanmas\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden, kendisine itaat edilen bu \u015fahs\u0131n imama biat etmesi, ona itaat etmesiyle ba\u015fkalar\u0131 da imama itaat etmi\u015f olurlar. Bu se\u00e7me g\u00f6revinin bazen bir ki\u015fiye verilmesi do\u011fru olmay\u0131p, aksine iki, \u00fc\u00e7 ki\u015fiye ya da bir gruba verilmesi de uygundur. Bu takdirde itaatin tamamlanmas\u0131 i\u00e7in bunlar\u0131n mutlaka bir araya gelmeleri, yani imama biat etmeleri ve onu se\u00e7me hususunda uzla\u015fmalar\u0131 laz\u0131md\u0131r. Gazzali, Kurey\u015f\u2019ten sadece bir ki\u015fi olmas\u0131 halinde ona zorunlu itaatten s\u00f6z eder. Hatta ilim konusunda eksik olsa dahi, ona itaati gerekli sayar. Zira ilimde eksiklik, \u00e2limlerden yararlanma yoluyla giderilebilir. \u0130mama itaatsizlik karma\u015fa ve anar\u015fiye neden oldu\u011fundan ona itaat zorunludur. \u00c7\u00fcnk\u00fc zaruretler, mahzurlu \u015feyleri mubah k\u0131lar. Ard\u0131ndan Gazzali, \u015eia\u2019n\u0131n Hz. Ali\u2019nin nasla tayini iddialar\u0131n\u0131 ele al\u0131r ve bu konuda nas olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Nas olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Ebu Bekir, \u00d6mer, Osman ve Ali se\u00e7imle iktidar olmu\u015flard\u0131r. Gazzali, ilk d\u00f6rt halifenin etraf\u0131nda d\u00f6nen itikadi-siyasi tart\u0131\u015fmalardan haberdar oldu\u011fu i\u00e7in, d\u00f6rt halifenin hepsinin hilafetini me\u015fru sayar ve sahabeye dil uzat\u0131lmas\u0131n\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.<\/p>\n

Gazzali\u2019nin ortaya koydu\u011fu bu siyasal teoloji, filozoflar\u0131n toplumsal ya\u015fam\u0131n k\u00f6kenini a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan \u00f6nemli esintiler i\u00e7erse de, \u00f6zde f\u0131khi-\u015eafi bir teoridir ve onu teorisi de \u015feriat temelli bir mutlak monar\u015finin temellendirilmesini esas al\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn Haldun\u2019un \u2018ilm-i umran\u2019 \u00e7er\u00e7evesinde siyaset kuram\u0131<\/strong><\/p>\n

\"\"
\u0130bn Haldun Arap tarihine y\u00f6nelik yapt\u0131\u011f\u0131 tarihsel ve sosyolojik g\u00f6zlemden yola \u00e7\u0131karak bir siyaset kuram\u0131 geli\u015ftirdi.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7o\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 siyaset felsefesinde \u0130bn Haldun\u2019u farkl\u0131 bir yere koyar. Sizin d\u00fc\u015f\u00fcnceniz nedir?<\/strong><\/p>\n

\u0130slam siyaset felsefesi gelene\u011finde \u0130bn Haldun\u2019un ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcn bir yeri vard\u0131r. Kan\u0131mca bunun temel nedeni, \u0130bn Haldun\u2019un Arap tarihine y\u00f6nelik yapt\u0131\u011f\u0131 tarihsel ve sosyolojik g\u00f6zlemden yola \u00e7\u0131karak bir siyaset kuram\u0131 geli\u015ftirmesi ve bu kuram\u0131 ilm-i umran\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak nitelemesidir. \u0130bn Haldun\u2019un en temel s\u00f6ylemi, kendisini ilm-i umran diye isimlendirdi\u011fi bir bilimin kurucusu olarak g\u00f6rmesidir. Ona g\u00f6re bu bilim, ge\u00e7mi\u015f \u00e7a\u011flarda ya\u015fam\u0131\u015f kavimlerin durumlar\u0131 ve ya\u015fay\u0131\u015flar\u0131nda meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler; bunlar\u0131n idareyi ve \u00fclkeyi ellerine ge\u00e7irmelerinin sebepleri; insan topluluklar\u0131n\u0131n tabiatlar\u0131, yerle\u015fik veya g\u00f6\u00e7ebe hayat s\u00fcrme, g\u00f6\u00e7ler ve n\u00fcfus hareketleri; devlet kurma, devletlerin kuvvet kazanmalar\u0131 ve \u00e7\u00f6kmeleri; \u00fcretim ve t\u00fcketim, bilim, sanat, ticaret, k\u00e2r ve zarar olaylar\u0131; zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde bu say\u0131lan durumlar\u0131n de\u011fi\u015fmesi ve de\u011fi\u015fmelerin sebeplerinin incelenmesinden ibarettir.<\/p>\n

\u0130bn Haldun, siyaset felsefesini, ilm-i umran genel \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7erisine yerle\u015ftirir ve toplumun ve devletin olu\u015fumuna y\u00f6nelir. Ona g\u00f6re, insan toplumsal bir hayvand\u0131r; tabiat\u0131 gere\u011fi medenidir. Tanr\u0131 insan\u0131 yaratm\u0131\u015f, onun hayat\u0131n\u0131 ve bekas\u0131n\u0131 ancak g\u0131dayla olabilecek bi\u00e7imde olu\u015fturmu\u015ftur. Fakat insan tek ba\u015f\u0131na, f\u0131tri gereksinimlerini kar\u015f\u0131layacak g\u00fc\u00e7te de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, sadece ekme\u011fi ele alsak, tek ki\u015finin \u00f6n\u00fcm\u00fcze gelen ekme\u011fin t\u00fcm s\u00fcre\u00e7lerini yard\u0131mla\u015fmadan ba\u015farmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir. Bunun i\u00e7in topra\u011f\u0131 s\u00fcrmek ve ekmek, saban yapmak i\u00e7in demircilik, \u00f6\u011f\u00fctmek i\u00e7in de\u011firmen, pi\u015firmek i\u00e7in kap ka\u00e7ak vb. gereklidir. Yani insan aletler yapmak i\u00e7in demirciye, marangoza, \u00e7\u00f6mlek\u00e7iye, terziye, ayakkab\u0131c\u0131ya vb. gereksinim duymaktad\u0131r. Yard\u0131mla\u015fma sadece sanatlar\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in de\u011fil, y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlara ve d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 koymak i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. \u0130nsan ihtiya\u00e7lar\u0131ndaki \u00e7e\u015fitlilik ve bu \u00e7e\u015fitlili\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 sanatlar ancak yeter d\u00fczeyde bir toplum, medeni bir toplum i\u00e7erisinde tam olarak kar\u015f\u0131lanabilir. Bu medeni toplumda, insan\u0131n tabiat\u0131nda hayvanl\u0131k, d\u00fc\u015fmanl\u0131k ve zulme y\u00f6nelmeye e\u011filimli oldu\u011fundan, bir ba\u015fkan ya da sultan zorunlu hale gelir. Bu y\u00f6n\u00fcyle \u0130bn Haldun\u2019un kafas\u0131ndaki iktidar olgusu, otorite ve ezici g\u00fcc\u00fc simgeler.<\/p>\n

Bedevilikten devletli topluma<\/strong><\/p>\n

\u0130bn Haldun, umran ve siyaset sorununu ele al\u0131rken, toplum t\u00fcrlerini ve devletin olu\u015fumunu da ele al\u0131r. Ona g\u00f6re, toplumla devlet ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir; zira devleti olmayan toplumlar da vard\u0131r. Bu durumu yak\u0131ndan g\u00f6rmek i\u00e7in onun ge\u00e7im bi\u00e7imi temelinde, toplumlar\u0131 bedevi ve hadari\/uygar bi\u00e7iminde ay\u0131rmas\u0131na bakmak gerekir. Ona g\u00f6re, birlikte ya\u015fam\u0131n \u00f6n \u00f6rne\u011fi olan bedevi ya\u015fam bi\u00e7imi, uygar ya\u015fam bi\u00e7imini \u00f6nceler. Bedeviler, uzak ve tenha yerlerde ya\u015farlar, di\u011fer toplumlarla ili\u015fki imk\u00e2n\u0131 bulamazlar. Bu nedenle, utanga\u00e7, kaba ve sert tabiatl\u0131d\u0131rlar. Fakat aralar\u0131ndaki akrabal\u0131k ba\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden ahlaki karakterleri \u015fehirdekilerle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda daha iyidir. Kanaatk\u00e2rl\u0131k, payla\u015f\u0131mc\u0131l\u0131k, kabilelerinin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131ndan \u00fcst\u00fcn g\u00f6rme, cesaret ve kahramanl\u0131k, ba\u015fl\u0131ca de\u011fer yarg\u0131lar\u0131d\u0131r. Devletin yoklu\u011fu, onlar\u0131 daima tetikte olmaya itmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
\u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re, birlikte ya\u015fam\u0131n \u00f6n \u00f6rne\u011fi olan bedevi ya\u015fam bi\u00e7imi, uygar ya\u015fam bi\u00e7imini \u00f6nceler.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re, bedeviler yerle\u015fik toplumlar i\u00e7in daima tehlike olu\u015ftururlar. Medeni\/hazari, uygar toplumlar yani yerle\u015fik toplumlar devletin kurulmas\u0131ndan hemen sonra veya devletin kurulu\u015fu ile beraber ortaya \u00e7\u0131karlar. Bedevi ya\u015fam bi\u00e7imi sadece ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in gerekli \u015feylerin \u00fcretilmesi ile s\u0131n\u0131rl\u0131yken, zaman i\u00e7erisinde, toplumsal \u00fcretimde g\u00fc\u00e7, zenginlik, rahatl\u0131k ve bo\u015f zaman iste\u011fi ile art\u0131 de\u011ferler artmaya ba\u015flar ve b\u00f6ylece toplum hadari\/medeni ya\u015fam bi\u00e7imine do\u011fru ilerler. B\u00f6ylece kasabalar ve \u015fehirler kurulmaya ba\u015flar. Fakat t\u00fcm bedevi toplumlar\u0131n devlet kurdu\u011fu s\u00f6ylenemez. Kimisi devlete evrilir, kimisi evrilmez, kimisi ise, kurulmu\u015f bir devlete tabi olurlar.<\/p>\n

\u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re, bedevilerden sadece asabiyet ba\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlar devlete evrilebilirler. Asabiyet kavram\u0131na, yak\u0131nl\u0131k ba\u011f\u0131, dayan\u0131\u015fma duygusu, askeri ruh, milliyet\u00e7ilik ruhu gibi farkl\u0131 anlamlar verilmi\u015fse de, kan ba\u011f\u0131 ve yak\u0131n akrabal\u0131k ili\u015fkisini imledi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Devlet kurulunca, \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re art\u0131k asabiyet ba\u011f\u0131 yetmez; toplumlar\u0131 birbirine ba\u011flayacak ba\u015fka ba\u011flar gerekir. Burada kar\u015f\u0131m\u0131za din duygusu ve hanedanl\u0131k ba\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar. Din ve hanedanl\u0131k ba\u011f\u0131 farkl\u0131 asabiyetlere mensup insanlar\u0131 bir arada tutar, onlar\u0131 kenetler. Fakat bundan kan ve akrabal\u0131k ba\u011f\u0131na dayal\u0131 olan asabiyye olmaks\u0131z\u0131n dinin yeterli oldu\u011fu sonucu \u00e7\u0131kmaz. \u0130bn Haldun\u2019un deyi\u015fiyle, din, asabiyyesi en g\u00fc\u00e7l\u00fc olan grubun i\u00e7inde geli\u015fir ve sonra di\u011fer gruplara yay\u0131l\u0131r. Devlet kurulunca, art\u0131k bilim, sanat, felsefe, edebiyat, mimari vb. alanlarda pek \u00e7ok geli\u015fme olur. Bo\u015f zaman, art\u0131 \u00fcr\u00fcn, ticaret ve zanaatlar\u0131n geli\u015fmesi i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc alabildi\u011fince geni\u015fletir, ihtiya\u00e7lar l\u00fckse y\u00f6nelir ve gittik\u00e7e \u00e7e\u015fitlenir. Tabi bu geli\u015fim durumu, ahlaki bak\u0131mdan \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc de meydana getirir. Daha sonra J. J. Rousseau\u2019da g\u00f6rece\u011fimiz gibi, \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re de medeniyet, ahlaki bak\u0131mdan geli\u015fme getirmez; ahlaks\u0131zl\u0131\u011fa ve yozla\u015fmaya yol a\u00e7ar. \u0130bn Haldun, uygar ya\u015fam\u0131n, i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ve dayan\u0131\u015fma temelinde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f hali olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc devleti, organizmac\u0131 bir bak\u0131\u015fla ele al\u0131r ve insan benzetir. Ona g\u00f6re devletler de t\u0131pk\u0131 insanlar gibi do\u011far, b\u00fcy\u00fcr, ya\u015flan\u0131r ve \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n

\u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re devletin a\u015famalar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130bn Haldun, organizmac\u0131 bak\u0131\u015f\u0131yla devlete 120 y\u0131l bi\u00e7er. Do\u011fan \u015feyin \u00f6l\u00fcm\u00fc tabii bir yazg\u0131d\u0131r. Bu tabii yazg\u0131y\u0131 ele al\u0131rken be\u015f tav\u0131r kuram\u0131n\u0131 ortaya koyar. Bu be\u015f tav\u0131r, devletin do\u011fal ser\u00fcvenidir. \u0130lki, zafer tavr\u0131d\u0131r (tavr el-zafer bi\u2019l-bugye). Bu devrede, kar\u015f\u0131 koyucu ve engelleyicilere \u00fcst\u00fcn gelinir, iktidar istila edilir ve \u00f6nceki devletin elinden al\u0131n\u0131r. Bu d\u00f6nemde, asabiyye ba\u011flar\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr; devlet sahibinin \u015feref kazanmada, mal toplamada, korumada kavmine \u00f6rnekli\u011fi s\u00f6z konusudur. Ayr\u0131ca kavmine dan\u0131\u015fmadan hi\u00e7bir \u015fey yapmaz. \u0130kincisi, istibdat tavr\u0131d\u0131r (tavr el-istibdat). Bu devrede h\u00fck\u00fcmdar iktidar\u0131 tekeline almaya ba\u015flar. Onun deyi\u015fiyle, \u201ckavmine kar\u015f\u0131 tam otorite sa\u011flar, iktidar\u0131 tek ba\u015f\u0131na y\u00fcr\u00fct\u00fcr, onu payla\u015fmaktan ve ortakla\u015fmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131r\u201d. Bu d\u00f6nemde, h\u00fck\u00fcmdar, asabiyyete dayal\u0131 dayan\u0131\u015fma yerine do\u011frudan kendisine ba\u011fl\u0131 paral\u0131 asker ve b\u00fcrokratlardan olu\u015fan bir grup olu\u015fturur, mal m\u00fclk edinmeye y\u00f6nelir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, rahatl\u0131k ve s\u00fck\u00fbnet tavr\u0131d\u0131r (tavr el-feragve\u2019d-deat). Bu d\u00f6nem, ekonomik refah\u0131n artt\u0131\u011f\u0131, k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131n geli\u015fti\u011fi bir y\u00fckseli\u015f ya da l\u00fcks ve debdebe a\u015famas\u0131d\u0131r. \u0130bn Haldun \u015f\u00f6yle der: \u201cBu devrede, insan do\u011fas\u0131n\u0131n y\u00f6neltti\u011fi mal edinme, eserleri ebedile\u015ftirme ve g\u00fczel hat\u0131ra gibi iktidar\u0131n meyveleri dev\u015firilir.\u201d \u00d6yle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, bu devrede h\u00fck\u00fcmdar, ki\u015fisel gelirini art\u0131rmak, tebaas\u0131n\u0131n vergilerini azaltarak devletin mali kaynaklar\u0131n\u0131 art\u0131rmak ve yeniden d\u00fczenlemek, kentleri g\u00fczelle\u015ftirmek i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131r. Ekonomik refah geli\u015fir; buna ba\u011fl\u0131 olarak da bilim, sanat ve zanaatlarda geli\u015fmeler ya\u015fan\u0131r.<\/p>\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kanaatk\u00e2rl\u0131k ve teslimiyet tavr\u0131d\u0131r (tavr el-kanu\u2019 ve\u2019l-mus\u00e2leme). Bu d\u00f6nemde istikrar ve bar\u0131\u015f egemendir; y\u00f6netimde yenilik\u00e7i hi\u00e7bir giri\u015fim yoktur. Sadece eski y\u00f6netimler taklit edilir. \u0130bn Haldun\u2019un kendi deyi\u015fiyle, \u201cbu devirde, devletin sahibi, kendinden \u00f6ncekileri taklit edip, eserlerini sa\u011flamla\u015ft\u0131rarak ve onlar\u0131n y\u00f6ntemlerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kman\u0131n bozucu oldu\u011funu, i\u015fleri ve \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftiren \u015feyleri daha iyi g\u00f6rd\u00fcklerini kabul ederek onlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131yla yetinir.\u201d B\u00f6ylece, eski geleneklerden ayr\u0131lman\u0131n devleti y\u0131k\u0131l\u0131\u015fa g\u00f6t\u00fcrece\u011fi, gelenekler s\u00fcrerse devletin de ebediyyen s\u00fcrece\u011fi inanc\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Ancak bu a\u015fama i\u00e7inde fark\u0131na var\u0131lmadan gerileme ve \u00e7\u00f6z\u00fclme ba\u015flam\u0131\u015f ve devlet son a\u015famas\u0131na gelmi\u015ftir. Be\u015finci ve son tav\u0131r, israf ve savurganl\u0131k tavr\u0131d\u0131r (tavr el-israf ve\u2019t-tebz\u00eer). Bu a\u015famada h\u00fck\u00fcmdar, ekonomik ve toplumsal olaylar\u0131 ki\u015fisel arzular\u0131na g\u00f6re y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; b\u00f6ylece devlette iyile\u015fmesi olanakl\u0131 olmayan hastal\u0131klar zuhur eder. H\u00fck\u00fcmdar iktidar\u0131n\u0131, l\u00fcks ya\u015fam\u0131n\u0131 ve \u00e7evresindekilerin deste\u011fini devam ettirebilmek i\u00e7in, vergiler yoluyla halk\u0131 soymaya ba\u015flar. \u0130bn Haldun bu durumu \u015f\u00f6yle dile getirir:<\/p>\n

\u201cBu devrede, devletin sahibi, \u00f6ncekilerin toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 har vurup harman savurur; kavminin ileri gelenlerini ve \u00f6ncekilerin yapt\u0131klar\u0131n\u0131 kendisine kin duyacaklar\u0131 ve desteklemekten vazge\u00e7ecekleri \u00f6l\u00e7\u00fcde bozar; maa\u015flar\u0131 kendi arzular\u0131 do\u011frultusunda harcad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in askerlerini kaybeder; iktidar\u0131n\u0131, arzular\u0131, zevkleri ve yak\u0131n \u00e7evresinin \u015fatafat\u0131 u\u011fruna telef eder.\u201d<\/p>\n

Ona g\u00f6re, bu devrede, \u00f6ncekilerin yapt\u0131klar\u0131 ve kurduklar\u0131 her \u015fey tahrip edilir; devlette ya\u015fl\u0131l\u0131k tabiat\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130bn Haldun\u2019un metaforuyla s\u00f6ylersek, devlet, kurtulu\u015fu, ilac\u0131 olmayan m\u00fczmin bir hastal\u0131\u011fa yakalan\u0131r. Vilayetlerde, valiler h\u00fck\u00fcmdar\u0131n otoritesini ele ge\u00e7irmeye, h\u00fck\u00fcmdar\u0131 sadece makam ve s\u0131fattan olu\u015fan bir \u015feye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye ba\u015flar. Nihayet, d\u0131\u015fardan gelen, asabiyesi g\u00fc\u00e7l\u00fc gen\u00e7, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir topluluk devleti istila eder ve \u00e7\u00fcr\u00fcyen yap\u0131y\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131p yenisini kurar. \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re, her devlet bu s\u00fcre\u00e7leri ya\u015far ve bunlar d\u00f6ng\u00fcsel bir \u015fekilde s\u00fcrekli tekrarlan\u0131r. \u0130bn Haldun, tavr teorisini anlat\u0131rken olduk\u00e7a determinist bir dil kullan\u0131r; her \u015feyi do\u011fal g\u00fc\u00e7 ve do\u011fal nedenlerle a\u00e7\u0131klar. Ona g\u00f6re bu s\u00fcre\u00e7 neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi i\u00e7inde i\u015fleyen toplumsal yasalarla ger\u00e7ekle\u015fir ve t\u00fcm\u00fcyle ki\u015filerin iradesinden ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn Haldun\u2019da siyaset tarzlar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130bn Haldun, devletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yasas\u0131z s\u00fcrd\u00fcremeyece\u011fi ger\u00e7e\u011finden yola \u00e7\u0131karak, tarihten \u00f6rnekler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, yasa koyucular temelinde, farkl\u0131 siyaset tarzlar\u0131 da ortaya koyar.<\/p>\n

Bunlar\u0131n ilki akli siyaset<\/strong>tir (siyasa akliyye). Bir devletteki yasalar, hanedan\u0131n b\u00fcy\u00fckleri, ak\u0131l ve basiret sahibi ki\u015fileri taraf\u0131ndan konulurlarsa, ortaya akla dayal\u0131 bir siyas\u00ee rejim \u00e7\u0131kar. Ona g\u00f6re, akla dayanan siyas\u00ee rejimlerin de iki t\u00fcr\u00fc vard\u0131r: Bunlardan birincisi, \u0130slam-\u00f6ncesi \u0130ran-S\u00e2s\u00e2n\u00ee devletinde oldu\u011fu gibi, halk\u0131n, y\u00f6netilenlerin menfaatlerini \u00f6n plana alan, y\u00f6neticinin, egemen g\u00fcc\u00fcn \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 da bunlarla ilgili olarak g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutan bir rejimdir. \u0130kincisi ise y\u00f6neticilerin, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n ki\u015fisel yararlar\u0131na odaklanan, halk\u0131n menfaat ve \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 y\u00f6netici ve hanedana ba\u011fl\u0131 olarak tasarlayan siyasi rejimdir. \u0130bn Haldun kendi zaman\u0131nda gerek M\u00fcsl\u00fcman, gerekse M\u00fcsl\u00fcman-olmayan b\u00fct\u00fcn toplumlarda hakim olan rejimlerin bu rejim oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

\u0130kincisi dini siyaset<\/strong>tir (siyasa diniyye). Yasalar, \u015feriat sahibi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Tanr\u0131 taraf\u0131ndan konulurlarsa, ortaya dinsel temele dayanan bir siyas\u00ee rejim \u00e7\u0131kar. Dini kurallar insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi kadar, devletin izlemesi gereken yolu da g\u00f6sterir. Peygamberden sonra da halifeler taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Bu y\u00fczden hem bu d\u00fcnya hem ahiret i\u00e7in faydal\u0131 bir siyasettir. \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re \u0130slam devletleri uzla\u015f\u0131mc\u0131 bir yol izlemi\u015fler, \u00f6nce \u015feriat h\u00fck\u00fcmlerine, sonra da filozoflar\u0131n ortaya koyduklar\u0131 etik kurallara uymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ahmet Arslan, \u0130bn Haldun\u2019un ak\u0131lsal siyasetle dini siyasetini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cAk\u0131lsal siyasetin iki t\u00fcr\u00fc ile dinsel siyasetin \u00f6nemli bir ortak \u00f6zellikleri, her \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn de tarihte fiilen ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f rejimler olmalar\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fme s\u00fcreleri ve \u00f6rnekleri bak\u0131m\u0131ndan da onlar aras\u0131nda baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin onlar aras\u0131nda \u00f6rneklerine en s\u0131k rastlanan, salt egemen g\u00fcc\u00fcn \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutan ak\u0131lsal siyaset rejimi, \u00e7\u0131plak g\u00fc\u00e7 devleti veya m\u00fclkt\u00fcr. Ak\u0131lsal siyaset rejiminin di\u011fer \u00f6rne\u011fi, \u0130sl\u00e2m-\u00f6ncesi \u00ceran-S\u00e2s\u00e2n\u00ee devletidir ki o da hayli uzun bir zaman y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olmu\u015ftur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ger\u00e7ek anlamda dinsel siyaset rejimi veya saf teokrasi, \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re, Muhammed\u2019in geli\u015fi, \u015eeriat\u2019ini tesis edi\u015fi ile onun \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc izleyen ilk d\u00f6rt halifenin h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresinde, yani a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ancak bir elli y\u0131l ge\u00e7erli olmu\u015ftur. \u0130bni Haldun Emevi\u2019lerden itibaren kendi zaman\u0131na kadar ge\u00e7en d\u00f6nemde M\u00fcsl\u00fcman toplumlar\u0131n\u0131n siyas\u00ee-toplumsal rejimlerinin, belli \u00f6l\u00e7\u00fcde dinsel siyasetin baz\u0131 kurallar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmelerine ra\u011fmen art\u0131k bir dinsel siyaset rejimi olmad\u0131\u011f\u0131, ikinci t\u00fcr ak\u0131lsal siyaset rejimi oldu\u011funu, yani y\u00f6neticinin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutan \u00e7\u0131plak bir g\u00fc\u00e7 devleti, bir hanedan devleti oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ancak ne olursa olsun, bu her \u00fc\u00e7 siyaset rejimi t\u00fcr\u00fc tarihte ve toplumda bilfiil ya\u015fanm\u0131\u015f, \u00f6rnekleri g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve g\u00f6r\u00fclmekte olan rejimlerdir.\u201d[16]<\/a><\/p>\n

\u0130bn Haldun\u2019un, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc siyaset t\u00fcr\u00fc, medeni siyaset<\/strong>tir. Ona g\u00f6re, bu siyaset t\u00fcr\u00fc, ideal toplum ve devlet tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 ele al\u0131r; tarihte bu t\u00fcrden bir toplum ve devlete rastlanmaz. \u0130dare eden bir otorite olmaks\u0131z\u0131n, insanlar\u0131n bar\u0131\u015f ve huzur i\u00e7inde ya\u015famas\u0131 \u015feklindeki bir sistemdir. \u0130bn Haldun\u2019a g\u00f6re b\u00f6yle bir sistemin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in her bir ferdin fazilet ve bilgi sahibi olmas\u0131 gerekir ki, pratikte bu ger\u00e7ekle\u015fmesi uzak bir ihtimaldir. Bu y\u00fczden, \u0130bn Haldun, b\u00f6yle bir ideal toplum ve devlet d\u00fczenini ve bunu konu olarak alan meden\u00ee siyaset ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u00f6zel inceleme konusu yapmay\u0131 gereksiz g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Haldun\u2019un Tunus\u2019taki heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn Haldun, dini ya da \u015feri siyaset temeline dayanan hilafeti ele ald\u0131\u011f\u0131nda, onu, dini koruma ve d\u00fcnyay\u0131 y\u00f6netme konusunda din sahibinin yerini alma olarak niteler ve imameti k\u00fcbra ile e\u015f anlaml\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Bu i\u015fi y\u00fcr\u00fctene de imam veya halife ad\u0131n\u0131 verir. O halife veya imam se\u00e7iminin, f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131larda oldu\u011fu gibi \u015feran ve aklen vacip oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcmmetin \u00e7\u0131kar\u0131 bunu gerektirmektedir. Halife veya imam\u0131n se\u00e7ilmesi, se\u00e7ici kurulun g\u00f6revidir. Se\u00e7ici kurlun belirledi\u011fi ki\u015fiye, itaate dair s\u00f6z verme anlam\u0131na gelen biat ger\u00e7ekle\u015fince imam ya da halife me\u015fruiyet kazanm\u0131\u015f olur. Se\u00e7ilen bu ki\u015finin, ilim, adalet, yeterlilik, sa\u011fl\u0131kl\u0131 olma gibi \u015fartlara haiz olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

\u0130bn Haldun, fakihlerin ve S\u00fcnni kelamc\u0131lar\u0131n tart\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 imam\u0131n Kurey\u015fli olmas\u0131 gerekti\u011fi tezini de ele al\u0131r; bu \u015farttan maksad\u0131n, bizzat Kurey\u015fli olmak de\u011fil, g\u00fc\u00e7l\u00fc asabiyyete sahip olmak oldu\u011funu s\u00f6yler. Halifenin veya imam\u0131n g\u00f6revlerini ele ald\u0131\u011f\u0131nda ise, namaz imaml\u0131\u011f\u0131, fetva, yarg\u0131, adalet, hisbe, sikke gibi g\u00f6revlerden s\u00f6z eder.<\/p>\n

\u0130bn Haldun, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda g\u00f6r\u00fclen t\u00fcm siyaset t\u00fcrlerini nesnel olarak, gerek\u00e7eleriyle anlatsa da ve bu konunda \u00f6zg\u00fcn de\u011ferlendirmeler yapsa da, dini siyasetten yana tav\u0131r al\u0131r ve kendisini f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n yan\u0131nda konumlar. O da, mutlak\u0131yet\u00e7i \u015fer\u2019i siyasal teoriden yanad\u0131r.<\/p>\n

\u0130slam tarihinde f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar etkili<\/strong><\/p>\n

\u0130slam felsefecilerinin siyaset d\u00fc\u015f\u00fcnceleri uygulama alan\u0131 bulabildi mi? \u0130ktidar sahiplerini ve devlet y\u00f6netimini ne kadar etkilediler?<\/strong><\/p>\n

\u0130slam felsefecilerinin geli\u015ftirdi\u011fi siyaset felsefesi, \u0130bn Haldun\u2019un da i\u015faret etti\u011fi gibi ideal ve \u00fctopik siyaset olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Onlar\u0131n da sultan\u0131n mutlak otoritesini temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak filozoflar \u015feriat\u0131\/dini hayal g\u00fcc\u00fc d\u00fczeyinde, simgelerle dolu ve halka d\u00f6n\u00fck bir bilgelik olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir, se\u00e7kinler i\u00e7in ak\u0131l d\u00fczeyinde olan felsefeyi hakikat olarak \u00f6nermi\u015flerdir. Onlar\u0131n f\u0131k\u0131h ve kelam\u0131 cedili d\u00fczeyde g\u00f6rmeleri ve burhani saymamalar\u0131 dikkate al\u0131n\u0131rsa, \u0130slam toplumundaki etkilerinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. Kukusuz filozoflardan h\u00fck\u00fcmdarlara vezirlik yapan, dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapanlar oldu; ancak etkileri olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Gazzali\u2019den sonra siyasi dan\u0131\u015fmanlar daha \u00e7ok f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131 ve kelamc\u0131lar oldular. Sel\u00e7uklu ve Osmanl\u0131\u2019da ise, dan\u0131\u015fman olarak tasavvuf e\u011filimli kimselerle daha \u00e7ok kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcm bunlar\u0131n yan\u0131nda, \u0130slam siyasetinin tatbikinde, f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu siyaset teorisinin, \u0130slam devlet geleneklerinde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek daha do\u011frudur.<\/p>\n

\u0130slamc\u0131 siyasi yakla\u015f\u0131mlar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze etkileri<\/strong><\/p>\n

Orta\u00e7a\u011f \u0130slam siyaset d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki ekollerin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze etkileri nelerdir?<\/strong><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131, 19. y\u00fczy\u0131llardan itibaren Bat\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6m\u00fcrgesi haline geldi. Bu s\u00f6m\u00fcrge hareketinden sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketleri ba\u015flad\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te, \u00f6zellikle Osmanl\u0131\u2019n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131yla \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda pek \u00e7ok ulus devlet do\u011fdu. Bu s\u00fcrece paralel olarak \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda d\u00f6rt t\u00fcr siyasal tav\u0131r ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fclmektedir:<\/p>\n

\"\"
M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler\u2019in kurucusu Hasan el-Benna.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lki, \u0130mparatorluk-krall\u0131k-sultanl\u0131k modelini temel alan geleneksel \u015fer\u2019i \u0130slami siyaset teorilerini, ulus devlet modeline uygun d\u00fc\u015fmemesine ra\u011fmen, aynen savunanlard\u0131r. Bunlar, h\u00e2l\u00e2 orta\u00e7a\u011f siyaset modelini s\u00fcrd\u00fcrmektedirler ve onlara g\u00f6re, krall\u0131k y\u00f6netimi, en ba\u015fat y\u00f6netimdir.<\/p>\n

\u0130kincisi, orta\u00e7a\u011f siyaset felsefesindeki \u00fcmmet ve halife fikrini koruyarak, t\u00fcm \u0130slam devletlerini ortak dil ve ortak bir \u015feriat ekseninde toplamaya y\u00f6nelen idealist teorilerdir. \u00d6rne\u011fin Cemaleddin Efgani, Muhammed Abduh, Seyit Re\u015fit R\u0131za gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, b\u00f6ylesi bir anlay\u0131\u015ftan yanad\u0131rlar. Bunlar, ortak dile, \u00fcmmetin dili say\u0131lan Arap\u00e7aya ba\u011fl\u0131 kalarak, Bat\u0131l\u0131 bilim ile \u0130slam\u2019\u0131n ahlak anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 bir araya getirmeye, Kuran<\/em>\u2019da ge\u00e7en ulu\u2019l emre itaat ve me\u015fveret gibi ilkeler ekseninde yeni nispeten demokratik bir \u0130slami devlet d\u00fczeni \u00f6nermeye y\u00f6nelmi\u015f gibidirler. Bunlara g\u00f6re devletin temeli h\u00e2l\u00e2 dinseldir; \u0130slam sek\u00fcler-laik temelli bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne yer vermez. \u00d6te yandan, onlara g\u00f6re, \u0130slam herhangi bir ideal y\u00f6netim tarz\u0131 \u00f6nermez, adalet, itaat, me\u015fveret, ilim, ak\u0131l vb. genel ilklere de\u011finir.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grup, Hasan el-Benna, Seyyid Kutup, Mevdudi gibi \u00e7e\u015fitli \u0130slami siyasi \u00f6rg\u00fctler kuran gruplard\u0131r. Hasan el-Benna, M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler grubunun kurucusudur, Seyyid Kutup da daha sonra onlara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; Mevdudi Cemaati \u0130slamiyye\u2019yi kurmu\u015ftur. Bunlar \u0130slam\u2019\u0131 bir devlet d\u00fczeni olarak tasarlarlar; Bat\u0131 ve Bat\u0131l\u0131 kurumlar onlar i\u00e7in, \u0130slam \u00f6ncesi cahiliye d\u00f6nemiyle \u00f6zde\u015ftir. Bu y\u00fczden i\u00e7teki Bat\u0131l\u0131 laik-sek\u00fcler devlet d\u00fczenini savunanlar ile Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131yla cihat etmeyi gerekli g\u00f6r\u00fcrler. \u00d6rne\u011fin Seyyid Kutup yarg\u0131land\u0131\u011f\u0131 mahkemede \u015funu s\u00f6yler:<\/p>\n

\u201cE\u011fer Tanr\u0131 kanunu ile mahk\u00fbm edilmi\u015fsem ben Hakk\u2019\u0131n h\u00fckm\u00fcne raz\u0131y\u0131m. E\u011fer bat\u0131l kanunlarla mahk\u00fbm olmu\u015fsam ondan \u00e7ok daha \u00fcst\u00fcn bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip oldu\u011fum i\u00e7in bat\u0131ldan ve m\u00fcnaf\u0131klardan merhamet dilemem. Tanr\u0131\u2019ya \u015f\u00fck\u00fcrler olsun ki on be\u015f sene cihad ettikten sonra bu mertebeye ula\u015ft\u0131m. Ben Tanr\u0131 yolunda yapt\u0131\u011f\u0131m i\u015f i\u00e7in asla \u00f6z\u00fcr dilemem. Namazda Tanr\u0131\u2019n\u0131n birli\u011fine \u015fahadet eden parma\u011f\u0131m asla bir ta\u011futun h\u00fckm\u00fcn\u00fc onaylayan tek bir harf bile yazmayacakt\u0131r.\u201d[17]<\/a><\/p>\n

\"\"
\u015eafi fakihleriyle selefi fakihlerin geli\u015ftirdikleri cihat\u00e7\u0131 siyasal teori g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki ter\u00f6rc\u00fc gruplar\u0131n temel \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu politize cihat\u00e7\u0131 \u0130slamc\u0131 grubun, klasik f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131ndaki dar el-\u0130slam ve dar el-harp ayr\u0131m\u0131n\u0131 ilkele\u015ftirdikleri, klasik f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131ndaki, gayri m\u00fcslim, m\u00fc\u015frik, k\u00f6le, cariye, ganimet ve sava\u015f hukuku gibi konulardaki fetvalar\u0131 aynen uygulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Onlar modern d\u00f6nemin ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak \u0130slam \u015feriat\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131 bir \u0130slam devleti kurma pe\u015findedirler. \u0130hvan-\u0131 M\u00fcslimin grubuna benzer, Taliban, Hamas, Bocoharam, Hizbullah ve I\u015e\u0130D \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi ter\u00f6rize olmu\u015f pek \u00e7ok modern dini-siyasi \u0130slamc\u0131 hareket mevcuttur. Bunlar, uygulamalar\u0131n\u0131 genel olarak Kuran<\/em>\u2019da s\u0131k s\u0131k dile getirilen cihat kavram\u0131 \u00fczerine \u00f6rerler. \u015eafi fakihleriyle selefi fakihlerin geli\u015ftirdikleri cihat\u00e7\u0131 siyasal teori onlar\u0131n temel \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r. Hadis kitaplar\u0131nda yer alan Hz. Muhammed\u2019in tarihsel uygulamalar\u0131na ve Kuran<\/em>\u2019\u0131n literal anlam\u0131na s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131d\u0131rlar ve kendileri gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyenleri \u0130slam d\u0131\u015f\u0131 saymaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Kan\u0131mca gerek Kuran<\/em> gerekse hadisler, literal okundu\u011funda onlara daha \u00e7ok destek sa\u011flamaktad\u0131r. Kuran<\/em>\u2019daki, \u201cTanr\u0131\u2019ya ve peygamberle sava\u015fanlar ve yery\u00fcz\u00fcnde bozgunculuk \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n cezas\u0131, ancak \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeleri yahut as\u0131lmalar\u0131 veya ellerinin ve ayaklar\u0131n\u0131n \u00e7aprazlama kesilmesi yahut o yerden s\u00fcr\u00fclmeleridir\u201d yarg\u0131s\u0131 ile \u201cm\u00fc\u015frikleri buldu\u011funuz yerde \u00f6ld\u00fcr\u00fcn\u201d, \u201cTanr\u0131\u2019n\u0131n indirdi\u011fiyle h\u00fckmetmeyenler kafirdir\u201d, yine cariye ve k\u00f6leli\u011fe ili\u015fkin ifadeler, vb. tarihsel yarg\u0131lar onlara dinsel gerek\u00e7e sunmaktad\u0131r. Bu yarg\u0131lar, \u2018Kuran<\/em> savunma sava\u015f\u0131 \u00f6nerir\u2019 denilerek ge\u00e7i\u015ftirilemeyecek yarg\u0131lard\u0131r. K\u00f6kl\u00fc ele\u015ftirel ve tarihsel bir yakla\u015f\u0131mla ele al\u0131nmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc grup, Hz. Muhammed\u2019in uygulamalar\u0131n\u0131n ve Kuran<\/em>\u2019da yer alan hukuki-siyasi yarg\u0131lar\u0131n hemen hepsinin yerel ve tarihsel oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcp, \u0130slam\u2019\u0131 bir din ve Tanr\u0131 ile insan aras\u0131nda manevi, bireysel ba\u011f olarak g\u00f6ren ve Bat\u0131 tarz\u0131 sek\u00fcler-laik-demokratik-sosyal-hukuk devlet d\u00fc\u015f\u00fcncesini savunanlard\u0131r. Ancak anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla bunlar \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda hen\u00fcz \u00e7ok az\u0131nl\u0131ktad\u0131rlar. Ama \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki kan, vah\u015fet, ter\u00f6r, insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 uygulamalar artt\u0131k\u00e7a \u00e7o\u011falacaklar\u0131 kesindir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[1]<\/a> Tusi, Risale-i \u0130mamet, 16.<\/p>\n

[2]<\/a> \u0130bn Teymiye, es-Siyase e\u015f-\u015eeriyye,\u00a0 s. 232.<\/p>\n

[3]<\/a> Farabi, Tahsil es-Saadet, s. 61-62.<\/p>\n

[4]<\/a> Farabi, Tahsil es-Saadet, s. 25<\/p>\n

[5]<\/a> F\u00e2rab\u00ee, es-Siyase el-Medeniyye, s.81-82.<\/p>\n

[6]<\/a> F\u00e2rab\u00ee, es-Siyase el-Medeniyye, s.86-87.<\/p>\n

[7]<\/a> Farabi, es-Siyase el-Medeniyye, s. 88-89<\/p>\n

[8]<\/a> Farabi, Tahsil es-Saadet, s. 92.<\/p>\n

[9]<\/a> Farabi, Telhis Navamis Eflatun, s. 71.<\/p>\n

[10]<\/a> Farabi, Fusul M\u00fcntezea, s. 70.<\/p>\n

[11]<\/a> Farabi, es-Siyase el-Medeniyye, s. 84.<\/p>\n

[12]<\/a> Sealebi, Adabu\u2019l M\u00fclk (H\u00fck\u00fcmdarl\u0131k Sanat\u0131), s. 196.<\/p>\n

[13]<\/a> Gazzali, el-\u0130ktisad fi el-\u0130tikad (\u0130tikadda orta Yol), s. 175.<\/p>\n

[14]<\/a> Gazzali, el-\u0130ktisad fi el-\u0130tikad (\u0130tikadda orta Yol), s. 177.<\/p>\n

[15]<\/a> Gazzali, Et-Tibr el-Mesbuk fi Nasihat el-M\u00fcl\u00fck, s. 49.<\/p>\n

[16]<\/a> Ahmet Arslan, \u0130bni Haldun ve Farabi-\u0130bn-i Sinac\u0131 Medeni Siyaset Gelene\u011fi,\u00a0 s. 56.<\/p>\n

[17]<\/a> http:\/\/dergi.nebevihayatyayinlari.com\/seyyid-kutub-1906-1966.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sunu\u015f Siyaset felsefesi s\u00f6z konusu oldu\u011funda, \u00fclkemizde uzun s\u00fcredir, Bat\u0131 tarz\u0131 siyaset geleneklerinin tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Bat\u0131l\u0131 filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u00f6ncelik verildi\u011fi, Bat\u0131 tarz\u0131 siyaset yaz\u0131n\u0131n\u0131n \u00f6ncelendi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu nedensiz de\u011fildir. Osmanl\u0131daki Tanzimat, Islahat ve Anayasa hareketlerini de dikkate al\u0131rsak, \u00fclkemiz daha 18. y\u00fczy\u0131ldan beri \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fmaya, \u00f6zellikle Cumhuriyetle birlikte Bat\u0131 k\u00f6kenli laiklik, demokrasi, insan haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusundaki […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":16452,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[180,224,1464,28,222],"tags":[439,1466,441,946,536,1886],"class_list":["post-16451","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-143-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-dosya","category-sosyal-bilimler","category-tarih","tag-gazzali","tag-ibn-haldun","tag-islam-felsefesi","tag-islam-tarihi","tag-siyaset","tag-siyaset-felsefesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t