{"id":16493,"date":"2016-01-01T16:00:38","date_gmt":"2016-01-01T14:00:38","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16493"},"modified":"2018-01-11T16:12:47","modified_gmt":"2018-01-11T13:12:47","slug":"beyniniz-sizsiz-nasil-karar-veriyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/01\/01\/beyniniz-sizsiz-nasil-karar-veriyor","title":{"rendered":"Beyniniz sizsiz nas\u0131l karar veriyor?"},"content":{"rendered":"

Tahminci kodlama denen ve giderek daha \u00e7ok desteklenen bir hipoteze g\u00f6re, beyin bir \u00e7\u0131kar\u0131m \u00fcretme organ\u0131. Tahmini kodlamaya g\u00f6re, beyin taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen alg\u0131lar, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verilerle do\u011frulan\u0131yor. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan verilerin al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok daha fazla duyumsal girdi olacakt\u0131 ve bu da verimsizlik yaratacakt\u0131. Beyin, efektif \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in s\u00fcrekli tahmin \u00fcretiyor. Duyumsal bilgi ile tahmin uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131nda ise tahminini veya ald\u0131\u011f\u0131 duyumsal bilgiyi de\u011fi\u015ftiriyor.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f:<\/strong> Bu yaz\u0131, bilim, teknoloji, k\u00fclt\u00fcr ve tasar\u0131m konular\u0131nda yaz\u0131lar\u0131 olan Tom Vanderbilt\u2019in, Nautilus <\/em>adl\u0131 derginin blo\u011funda yay\u0131mlanm\u0131\u015f yaz\u0131s\u0131d\u0131r. Spot ve araba\u015fl\u0131klar taraf\u0131m\u0131zdan konmu\u015ftur. Yazar:\u00a0Tom Vanderbilt<\/p><\/blockquote>\n

1951\u2019de Palmer Field, Princeton\u2019da klasik bir sonbahar kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131nda, Heisman \u00d6d\u00fcl\u00fcn\u00fc kazanmak i\u00e7in rekor say\u0131da oy alan, \u00fcst\u00fcn yetenekli pas\u00e7\u0131, ko\u015fucu ve vurucu y\u0131ld\u0131z savunma oyuncusu Dick Kazmaier\u2019e sahip yenilmez tak\u0131m Tigers, Dartmouth\u2019a kar\u015f\u0131 oynuyordu. Dartmouth Big Green ma\u00e7\u0131 kazand\u0131, ancak neredeyse bir d\u00fczine oyuncusu sakatland\u0131. Kazmaier de b\u00fcy\u00fck bir darbe ald\u0131 ve burnu k\u0131r\u0131ld\u0131. New York Times<\/em>\u2019da ma\u00e7tan en hafif \u015fekliyle, \u201csert ma\u00e7\u201d olarak s\u00f6z ediliyordu ve iki tak\u0131m da kar\u015f\u0131 taraf\u0131 su\u00e7luyordu.<\/p>\n

Oyun sadece spor sayfalar\u0131nda haber olmad\u0131, ayn\u0131 zamanda Journal of Abnormal and Social Psychology <\/em>dergisinde de yer ald\u0131. Oyundan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, psikologlar Albert Hastorf ve Hadley Cantril \u00f6\u011frencileriyle m\u00fclakat yapt\u0131lar ve ma\u00e7\u0131 izlettiler. \u201cOyunda \u00f6nce hangi taraf\u0131n sertle\u015fti\u011fi\u201d gibi sorular\u0131n cevaplar\u0131yla ilgilendiler, cevaplar her iki tak\u0131m\u0131 da i\u015faret ediyordu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonunda \u015fu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 sonuca ula\u015ft\u0131lar: \u201c\u0130nsanlar\u0131n her \u015feyi bir kenara b\u0131rakarak bir \u2018oyun\u2019u g\u00f6zlemlemesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d Herkes oyunda g\u00f6rmek istediklerini g\u00f6r\u00fcyordu. Fakat bunu nas\u0131l <\/strong>yap\u0131yorlard\u0131? Muhtemelen her biri \u201cbili\u015fsel uyumsuzluk\u201dun babas\u0131 Leon Festinger\u2019in \u201c\u0130nsanlar bilgiyi daha \u00f6nceki inan\u0131\u015flar\u0131na uydurmak \u00fczere kavrar ve yorumlarlar\u201d s\u00f6ylemi i\u00e7in birer \u00f6rnek olu\u015fturuyordu.<\/p>\n

\"\"
\u00d6rdek-tav\u015fan yan\u0131lsamas\u0131 ilk kez Amerikan psikolog Joseph Jastrow taraf\u0131ndan \u00e7izildi.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6\u011frenciler ma\u00e7\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini izler ve yorumlarken, \u00fcnl\u00fc tav\u015fan-\u00f6rdek yan\u0131lsamas\u0131 \u00e7iziminin g\u00f6sterildi\u011fi \u00e7ocuklar gibi davran\u0131yorlard\u0131. Resim Paskalya\u2019da g\u00f6sterildi\u011finde \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7o\u011fu (paskalya tav\u015fan\u0131 sebebiyle) tav\u015fan\u0131 g\u00f6r\u00fcyor, herhangi bir pazar g\u00fcn\u00fc g\u00f6sterildi\u011finde daha \u00e7ok \u00f6rde\u011fi g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131.(1)<\/sup>\u00a0Resmin kendisi iki yorumu da i\u00e7eriyor ve birini g\u00f6rd\u00fckten sonra di\u011ferini g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmak \u00f6zel \u00e7aba gerektiriyor. Resmi 5 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131ma g\u00f6sterip ne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sordu\u011fumda, \u201cBir \u00f6rdek\u201d dedi. \u201cBa\u015fka bir \u015fey\u201d g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmedi\u011fini sordu\u011fumda ise g\u00f6zlerini k\u0131st\u0131 ve daha yak\u0131ndan bakt\u0131. \u201cBelki orada ba\u015fka bir hayvan daha vard\u0131r\u201d diyerek ipucu verdikten sonra ise, g\u00f6zleri parlad\u0131 ve \u201cBir tav\u015fan!\u201d dedi.<\/p>\n

Kendimi k\u00f6t\u00fc hissetmemeliydim. Allison Gopnik ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n bir deneyde g\u00f6sterdi\u011fi gibi, 3-5 ya\u015f grubu i\u00e7indeki hi\u00e7bir \u00e7ocuk, \u00f6zneleri kendi ba\u015flar\u0131na tersine \u00e7eviremiyordu (vazolar-y\u00fczler ill\u00fcstrasyonu gibi).(2) <\/sup>Grup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde, ama h\u00e2l\u00e2 naif kald\u0131\u011f\u0131nda, teste tabi tutulan \u00e7ocuklar\u0131n \u00fc\u00e7te biri bunu kendi kendine yapabiliyordu. Di\u011ferlerinin \u00e7o\u011fu, belirsizlikten s\u00f6z edildi\u011finde ikisini de g\u00f6rebiliyordu. \u0130lgin\u00e7 bir bi\u00e7imde, kendi ba\u015flar\u0131na ikisini de g\u00f6rebilenler, temelinde kendi zihinsel durumumuzun d\u00fcnyayla ili\u015fki kurma kabiliyetinin s\u0131nanmas\u0131 yatan \u201czihin kuram\u0131\u201d testinde daha ba\u015far\u0131l\u0131 olanlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u0130llastrasyon: Tim O\u2019Brien.<\/figcaption><\/figure>\n

Dikkat, sadece g\u00f6zlerinizin neye bakaca\u011f\u0131na izin vermek olarak tarif edilebilir. \u00d6rdek ve tav\u015fan\u0131 ilk bak\u0131\u015fta alg\u0131layam\u0131yorsan\u0131z da, endi\u015felenmek i\u00e7in bir nedeniniz yok: Pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma, karma\u015f\u0131k simgesel zek\u00e2ya sahip yeti\u015fkinlerin de alg\u0131lamada ba\u015far\u0131s\u0131z olabilece\u011fini g\u00f6steriyor. Az say\u0131da \u00f6ncelikle tav\u015fan\u0131 fark etme e\u011filimine kar\u015f\u0131l\u0131k, \u00e7ok say\u0131da insan \u00f6rde\u011fi alg\u0131l\u0131yor. Hangi elinizi kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u00fczerine e\u011filen incelemeler ise sonu\u00e7suz kal\u0131yor. E\u015fim tav\u015fan\u0131 g\u00f6r\u00fcyor, ben ise \u00f6rde\u011fi ve her ikimiz de sola\u011f\u0131z. Er ya da ge\u00e7 herkes \u00f6rde\u011fi de tav\u015fan\u0131 da ayr\u0131 ayr\u0131 alg\u0131layabilmesine ra\u011fmen, genellikle g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lan bir nokta var: Bir seferde ne kadar u\u011fra\u015f\u0131rsan\u0131z u\u011fra\u015f\u0131n, hem \u00f6rde\u011fi hem de tav\u015fan\u0131 g\u00f6rmeniz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n

Alg\u0131lar inan\u00e7lar olu\u015fturuyor, inan\u00e7lar alg\u0131y\u0131 y\u00f6nlendiriyor<\/strong><\/p>\n

Northeastern \u00dcniversitesi Disiplinleraras\u0131 Duyu\u015fsal Bilim Laboratuvar\u0131 Ba\u015fkan\u0131 Lisa Feldman Barrett\u2019a \u201cMecaz olarak bir \u00e7e\u015fit \u00f6rdek-tav\u015fan d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015f\u0131yor olabilir miyiz?\u201d diye sordu\u011fumda, cevab\u0131 \u015fu oldu: \u201cBana kal\u0131rsa mecaz olarak denmesine bile l\u00fczum yok. Beynin yap\u0131s\u0131nda, n\u00f6ronlar aras\u0131nda, d\u00fcnyada olup bitenleri duyumsamaya yarayandan \u00e7ok daha fazla temel ba\u011flant\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu foto\u011frafta, beyin belirsiz bilgileri anlamland\u0131rmak i\u00e7in detaylar\u0131 dolduruyor.\u201d Barrett beyni, \u201c\u00e7\u0131kar\u0131m \u00fcretme organ\u0131\u201d olarak tarif ediyor.<\/p>\n

Beyin taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen alg\u0131lara g\u00f6re olu\u015fan ve d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verilerle do\u011frulanan tahmini kodlama denen ve giderek daha \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmayla desteklenen bir hipotezden s\u00f6z ediyor. \u201cBa\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan verilerin al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok daha fazla duyumsal girdi olacakt\u0131 ve bu da hi\u00e7 verimli olmazd\u0131. Beyin, \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in ba\u015fka yollar bulmak zorunda. Yani s\u00fcrekli tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Duyumsal bilgi ile tahmin uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131nda ise tahminini de\u011fi\u015ftiriyor veya ald\u0131\u011f\u0131 duyumsal bilgiyi<\/strong>.\u201d<\/p>\n

Duyumsal bilgi ile tahmin ve inan\u00e7lar aras\u0131ndaki bu ba\u011flant\u0131, laboratuvarda da g\u00f6zlemlendi. Neuropsychologia<\/em>\u2019da yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, insanlardan \u201cmuz sar\u0131d\u0131r\u201d gibi bir nesneyi rengiyle a\u00e7\u0131klayan bir c\u00fcmle d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri istendi\u011finde, beynin renkleri alg\u0131lamada kulland\u0131klar\u0131yla benzer b\u00f6lgelerinin aktifle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Muzu sar\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmenin sar\u0131y\u0131 g\u00f6rmekle ayn\u0131 olmas\u0131 (ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n alg\u0131 ile bilgi temsilinin ayn\u0131 \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 konusundaki uyar\u0131lar\u0131na ra\u011fmen), \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mla ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

\"\"
\u0130llastrasyon: Tim O\u2019Brien.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fcnyadan alg\u0131 \u00e7er\u00e7evesiyle gelenlerle \u015fekillendiriyoruz, ancak daha sonra bu inan\u00e7lar yaln\u0131zca g\u00f6rmek istediklerimize odaklanmam\u0131za yol a\u00e7an bir mercek gibi davran\u0131yor. New York \u00dcniversitesi\u2019nde bir psikoloji laboratuvar\u0131nda bir grup insana bir polis memuru ile silahs\u0131z bir sivilin kavgas\u0131n\u0131n 45 saniyelik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc izletildi.(<\/sup>3)<\/sup>\u00a0Tutuklanmaya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan sivili kelep\u00e7elemeye \u00e7al\u0131\u015fan polisin uygun davran\u0131p davranmad\u0131\u011f\u0131 kesin olarak anla\u015f\u0131lam\u0131yordu. Videoyu g\u00f6rmeden \u00f6nce, insanlardan bir grup olarak polis memurlar\u0131yla ka\u00e7 kere \u00f6zde\u015flik hissettiklerini ifade etmeleri istendi. Videoyu izlerken, g\u00f6z hareketleri ayr\u0131 bir bi\u00e7imde izlenen insanlardan kusurluyu bulmalar\u0131 istendi. S\u00fcrpriz olmayan bir bi\u00e7imde, polisle daha az \u00f6zde\u015flik ya\u015fayan insanlar, polise daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ceza verilmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Fakat bu, videoyu izlerken s\u0131k s\u0131k polis memuruna bakan insanlar i\u00e7in b\u00f6yleydi. Polis memuruna o kadar s\u0131k bakmayanlar i\u00e7in, ceza karar\u0131, polisle \u00f6zde\u015fle\u015fseler de \u00f6zde\u015fle\u015fmeseler de, ayn\u0131yd\u0131.<\/p>\n

New York \u00dcniversitesi Sosyal Alg\u0131 Eylem ve Motivasyon Laboratuvar\u0131 Y\u00f6neticisi ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yazarlar\u0131ndan Emily Balcetis\u2019in s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, genellikle karar vermenin kilit noktas\u0131 \u00f6nyarg\u0131lar\u0131m\u0131zd\u0131r. \u00d6te yandan \u015fu soruyu sormaktad\u0131r: \u201cB\u00fcy\u00fck yarg\u0131y\u0131, bili\u015fin hangi y\u00f6nleri \u00f6nceler?\u201d Burada s\u00f6ylemek istedi\u011fi, \u201cG\u00f6zleriniz, sizin izin verdiklerinizi g\u00f6r\u00fcr\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Polis videosunda, \u201cG\u00f6z hareketleriniz, durumun ger\u00e7e\u011fiyle ilgili tamamen farkl\u0131 bir anlay\u0131\u015f belirliyor.\u201d Polise kar\u015f\u0131 daha sert karar veren insanlar, polise bakmaya daha fazla zaman harc\u0131yorlar (ve \u00f6rdek-tav\u015fandaki gibi, muhtemelen polis ve sivili ayn\u0131 anda izleyemiyorlar). Balcetis: \u201cE\u011fer polisten ho\u015flanmad\u0131ysan\u0131z, onu daha fazla izlersiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc beyin, tehdit olu\u015fturabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz adama odaklan\u0131r.\u201d<\/p>\n

Bu tip de\u011ferlendirmeleri yapmada \u00f6nemli olan parametreler de olduk\u00e7a de\u011fi\u015fkendir. \u00c7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rma, kendi soylar\u0131ndan insanlar\u0131n foto\u011fraflar\u0131n\u0131 g\u00f6ren insanlarda sinirsel bir i\u015faret oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u0130nsanlar foto\u011fraflarla kendilerini ait hissettikleri kurmaca bir \u201ctak\u0131m\u201dla ili\u015fkilendiriyor. New York \u00dcniversitesi\u2019nden psikoloji profes\u00f6r\u00fc Jay Van Bavel, \u201c\u0130lk 100 milisaniyede, bir \u00f6rdek-tav\u015fan problemiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz\u201d diyor. Bakt\u0131\u011f\u0131n, senin kendi tak\u0131m\u0131ndan biri mi, yoksa ba\u015fka bir tak\u0131mdan m\u0131? Van Bavel\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, ayn\u0131 soydan olan bu sanal tak\u0131m \u00fcyelerinde aniden pozitif sinirsel aktivitenin geldi\u011fi g\u00f6zlemleniyor Bu durum, \u00f6rdek-tav\u015fan yan\u0131lsamas\u0131nda, ayn\u0131 anda yaln\u0131zca birinden taraf olabilmemize benziyor.(4) <\/sup>Bavel\u2019e g\u00f6re, \u201cBir a\u00e7\u0131dan, neredeyse her \u015feyden \u00e7e\u015fitli yollarla anlam \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz.\u201d Sonu\u00e7 olarak, de\u011fi\u015fmeksizin, \u00f6rdek ve tav\u015fandan birini se\u00e7iyoruz. Ayn\u0131 zamanda, kararlar\u0131m\u0131z konusunda da olduk\u00e7a inat\u00e7\u0131y\u0131z<\/p>\n

\u201c\u00d6rdek-tav\u015fan\u201d\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steren ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmada, Balcetis ve meslekta\u015flar\u0131 deney kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131na, \u201cdeniz canl\u0131lar\u0131\u201d ve \u201c\u00e7iftlik hayvanlar\u0131\u201dn\u0131n belirsiz tasvirlerini g\u00f6sterdiler. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan her bir resimde ne oldu\u011funu s\u00f6ylemeleri istendi ve do\u011fru cevaplar\u0131ndan puan alacaklar\u0131 s\u00f6ylendi. E\u011fer oyunu pozitif bir skorla tamamlarlarsa onlara fasulye bi\u00e7iminde j\u00f6le \u015fekerleme; negatif bir skorla tamamlarlarsa, fasulye konservesi verilecekti. Son resim belirsiz bir foku fark etmenin daha zor oldu\u011fu bir \u201cat-fok\u201d fig\u00fcr\u00fcyd\u00fc. Naho\u015f fas\u00fclyeninin t\u00fcketiminden ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in, \u00f6znelerin hangi imaj\u0131 en \u00fcst\u00fcn de \u00fczerine koyacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeleri gerekecekti. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu b\u00f6yle yapt\u0131. Fakat kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ger\u00e7ekte her iki fig\u00fcr\u00fc de fark ettiyse ve cevap olarak kendi istediklerini se\u00e7tilerse ne olacakt\u0131? Deney yeni kat\u0131l\u0131mc\u0131larla g\u00f6z hareketleri izlenerek tekrarland\u0131. Daha \u00e7ok \u00e7iftlik hayvanlar\u0131n\u0131 g\u00f6rme g\u00fcd\u00fcs\u00fc olanlar, ilk \u00f6nce \u201c\u00e7iftlik hayvanlar\u0131\u201d yazan kutucu\u011fa (bilgisayar ekran\u0131nda fig\u00fcr\u00fc g\u00f6rd\u00fckten sonra t\u0131klan\u0131larak di\u011fer fig\u00fcre ge\u00e7mek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 kutucuklar) bakma e\u011filimi g\u00f6steriyorlard\u0131. Bu zihinlerinde kay\u0131tl\u0131 olan \u201cdo\u011fru\u201d kutucu\u011fa at\u0131lan bak\u0131\u015f, bilin\u00e7li hesaplamadan yoksun y\u00f6nelimleri ortaya \u00e7\u0131karan pokerdeki \u201ckonu\u015fmaya\u201d benziyordu. \u00d6ng\u00f6r\u00fcleri, tuttuklar\u0131 cevab\u0131 i\u015faretlemeye haz\u0131rlan\u0131yordu.<\/p>\n

Deneyde, bilgisayar program\u0131nda bir hata oldu\u011fu s\u00f6ylendi\u011finde ve fig\u00fcr\u00fcn bir deniz canl\u0131s\u0131na ait oldu\u011funa dair bir y\u00f6nlendirme yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bile, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu bu yeni harekete ge\u00e7iriciye ra\u011fmen, as\u0131l g\u00fcd\u00fclendikleri anlay\u0131\u015ftan ayr\u0131lmad\u0131lar. \u201cZihinlerinde bi\u00e7imlendirdikleri bu resmi yeniden yorumlayamad\u0131lar, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu belirsiz fig\u00fcr \u00fczerindeki anlamland\u0131rma \u00e7abas\u0131, onun \u00fczerindeki belirsizli\u011fi ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.\u201d<\/p>\n

Kara Federmeier ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n haf\u0131za yap\u0131m\u0131zla ilgili yeni \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da bizi benzer bir sonuca g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor.(<\/sup>5)<\/sup>\u00a0\u00c7al\u0131\u015fmada \u00f6rnek olarak, \u00e7o\u011fu insan\u0131n yanl\u0131\u015f bi\u00e7imde Michael Dukakis\u2019in vaat ettiklerine inand\u0131klar\u0131 \u201ce\u011fitim ba\u015fkan\u0131\u201d ilan\u0131n\u0131n asl\u0131nda George Bush\u2019a ait olmas\u0131 gibi, bir aday\u0131n politik tutumu hakk\u0131nda hatal\u0131 bir inanca sahip biri incelendi. EEG ile beyin aktivitesi incelendi\u011finde, haf\u0131za sinyallerinin do\u011fru an\u0131msad\u0131klar\u0131 ile yanl\u0131\u015f an\u0131msad\u0131klar\u0131 \u015feyler i\u00e7in ayn\u0131 bi\u00e7imde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Olay hakk\u0131nda yap\u0131lan yorum, ger\u00e7eklik olarak kal\u0131pla\u015f\u0131yordu. Bu kal\u0131pla\u015fma, biz fark\u0131nda olmadan ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n

Pediatrics<\/em>\u2019te yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmada ABD\u2019de ya\u015fayan 1700\u2019den fazla ebeveyne MMR a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n tehlikeleri hakk\u0131ndaki yanl\u0131\u015f bilgileri azaltmak \u00fczere tasarlanan 4 \u00f6rnek kampanyan\u0131n materyalleri g\u00f6nderildi.(6)<\/sup>\u00a0Kampanyalar\u0131n hi\u00e7biri, ebeveynleri a\u015f\u0131lamaya te\u015fvik etmeyi ba\u015faramad\u0131. \u0130lk ba\u015fta a\u015f\u0131lamayla en az ilgili ebeveynler i\u00e7in ise, g\u00f6nderilen materyaller MMR\u2019\u0131n otizme sebep oldu\u011funa dair inanc\u0131 azaltt\u0131. Ancak a\u015f\u0131lamaya olan ilgilerini de\u011fi\u015ftirmedi. A\u015f\u0131lama yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 takdirde ortaya \u00e7\u0131kabilecek kabakulak ve k\u0131zam\u0131k tehlikesi i\u00e7in hasta \u00e7ocuk foto\u011fraflar\u0131n\u0131n g\u00f6sterilmesi ise insanlar\u0131 yaln\u0131zca a\u015f\u0131laman\u0131n yan etkilerinin tehlikeli olabilece\u011fine inand\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f alg\u0131lama bi\u00e7imleri nas\u0131l de\u011fi\u015fir?<\/strong><\/p>\n

Bu kal\u0131pla\u015fman\u0131n tam olarak nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve birini yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek \u00fczere te\u015fvik etmenin ve \u00f6rdek-tav\u015fan yan\u0131lsamas\u0131ndaki yorumunu tersine \u00e7evirmenin ne ile m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a bilinmiyor. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lamay\u0131 tersine \u00e7evirme s\u00fcreciyle ilgili kal\u0131c\u0131 ve s\u00fcregelen bir anla\u015fmazl\u0131k var. Bir iddia, bunun \u201calt\u00fcst\u201d etmekle m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde. Buna g\u00f6re, n\u00f6ronlar size \u00f6rdek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00f6stermekten yorulmu\u015f veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye \u201cdoymu\u015f\u201d olabilirler ve bu sebeple aniden bir tav\u015fan belirebilmektedir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcde. Ya \u00e7izilmi\u015f fig\u00fcr\u00fcn yap\u0131l\u0131\u015f\u0131na dair bir \u015feyler vard\u0131r, gaga d\u0131\u015far\u0131 f\u0131rlar ya da istenen anahtar sunulur.<\/p>\n

Kar\u015f\u0131t \u201cba\u015f a\u015fa\u011f\u0131\u201d iddiaya g\u00f6re ise, beyin derinlerinde bir \u015fey alg\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmemiz i\u00e7in bizi ilk andan itibaren haz\u0131rlamaktad\u0131r: Bunu \u00f6nceden \u00f6\u011frenmi\u015f durumday\u0131z, deneyimliyoruz ve aktif olarak bunun i\u00e7in bak\u0131yoruz. Tersini alg\u0131lamas\u0131 istenmemi\u015f insanlar\u0131n, daha \u00e7abuk alg\u0131lamas\u0131 istenenlere g\u00f6re, di\u011fer g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc alg\u0131lama oranlar\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck.(7)<\/strong>\u00a0<\/sup>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir iddia ise her iki durumun etkili oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde ve bu grup iki etkiyi birbirinden ay\u0131rman\u0131n zor oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.(8)<\/sup><\/p>\n

Freiburg, Almanya S\u0131n\u0131r Psikoloji Alanlar\u0131 ve Ak\u0131l Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden J\u00fcrgen Kornmeier ve ekibi, bu etkileri birbirinden ay\u0131rmak i\u00e7in karma bir model \u00f6neriyor. Kornmeier\u2019in s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, g\u00f6zlerdeki ilk hareketler ve ilk g\u00f6rsel sistemler bile \u201cba\u015f a\u015fa\u011f\u0131\u201d iddiaya ters davran\u0131yor; \u00e7\u00fcnk\u00fc bilgi ak\u0131\u015f\u0131 tek tarafl\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Onlara g\u00f6re, biz \u00f6rdek veya tav\u015fan\u0131 fark edememi\u015f olsak bile, beynimiz bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda resmin g\u00fcvenilmezli\u011fini kaydetmi\u015f ve haberi yaymamaya karar vermi\u015f olabilir. Bu a\u00e7\u0131dan, beyin kendi kendini kand\u0131r\u0131yor. Bu durumda odadaki tek kand\u0131r\u0131lan siz oluyorsunuz.<\/p>\n

Bunlar\u0131n hi\u00e7biri, insanlara basit\u00e7e do\u011fru bilgiyi vererek kurallar ve di\u011fer tart\u0131\u015fma konular\u0131yla ilgili sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine i\u015faret etmiyor. Yale \u00dcniversitesi\u2019nden hukuk ve psikoloji \u00f6\u011fretim \u00fcyesi Dan Kahan\u2019\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re, kutupla\u015fma hi\u00e7bir zaman iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi gibi bir taraf\u0131n daha analitik yakla\u015f\u0131rken di\u011ferlerinin mant\u0131ks\u0131z ve sezgisel \u00f6nyarg\u0131larla yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 meselelerde geli\u015fmiyor.(9)<\/sup> Bunun yerine, bili\u015fsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve bilimsel okuryazarl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek olanlarda Dan Kahan\u2019\u0131n \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynakl\u0131 bili\u015f\u201d dedi\u011fi \u015fey g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Orada oldu\u011funu bildikleri \u00f6rde\u011fi g\u00f6rmek i\u00e7in daha fazla dikkat ediyorlar.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Brugger, P. & brugger, S; \u201cThe easter bunny in october: \u0131s it disguised as a duck?\u201d, Perceptual and Motor Skills<\/em> 76, 1993, ss.577-578.<\/p>\n

2) Mitroff, S. R., Sobel, D. M., & Gopnik, A, \u201cReversing how to think about ambiguous figure reversals: spontaneous alternating by uninformed observers\u201d, Perception<\/em> 35, 2006, ss.709-715.<\/p>\n

3) Granot, Y., Balcetis, E., Schneider, K. E., Ttyler, T. R.; \u201cJustice is not blind: visual attention exaggerates effects of group identification on legal punishment\u201d, Journal of Experimental Psychology<\/em>, General, 2014.<\/p>\n

4) Van Bavel, J. J., Packer, D. J., & Cunningham, W. A.; \u201cThe neural substrates of in-group bias\u201d, Psychological Science<\/em> 19, 2008, ss.1131-1139.<\/p>\n

5) Coronel, J. C., Federmeier, K. D., & Gonsalves, B. D.; \u201cEvent-related potential evidence suggesting voters remember political events that never happened\u201d, Social Cognitive and Affective Neuroscience<\/em> 9, 2014, ss.358-366.<\/p>\n

6) Nyhan, B., Reifler, J., Richey, S. & Freed, G. L.; \u201cEffective messages in vaccine promotion: a randomized trial\u201d, Pediatrics<\/em> (2014). Retrieved from doi: 10.1542\/peds.2013-2365.<\/p>\n

7) Kornmeier, J. & Bach, M.; \u201cAmbiguous figures -what happens in the brain when perception changes but not the stimulus\u201d, Frontiers in Human Neuroscience<\/em> 6 (2012). Retrieved from doi: 10.3389\/fnhum.2012.00051<\/p>\n

8) Kornmeier, J. & Bach, M.; \u201cObject perception: when our brain is impressed but we do not notice it\u201d, Journal of Vision<\/em> 9, 2009, ss.1-10.<\/p>\n

9) Kahan, D. M., \u201cIdeology, motivated reasoning, and cognitive reflection: an experimental study\u201d, Judgment And Decision Making<\/em> 8, 2013, ss.407-424.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tahminci kodlama denen ve giderek daha \u00e7ok desteklenen bir hipoteze g\u00f6re, beyin bir \u00e7\u0131kar\u0131m \u00fcretme organ\u0131. Tahmini kodlamaya g\u00f6re, beyin taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen alg\u0131lar, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verilerle do\u011frulan\u0131yor. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan verilerin al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok daha fazla duyumsal girdi olacakt\u0131 ve bu da verimsizlik yaratacakt\u0131. Beyin, efektif \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in s\u00fcrekli tahmin \u00fcretiyor. Duyumsal […]<\/p>\n","protected":false},"author":846,"featured_media":16494,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[180,35,36],"tags":[1106,254,961,1953,1952,366],"class_list":["post-16493","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-143-sayi","category-noroloji","category-psikoloji","tag-algi","tag-beyin","tag-inanc","tag-kaliplasmis-algi","tag-karar","tag-psikoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16493","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/846"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16493"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16493\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16494"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16493"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16493"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16493"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}