{"id":16526,"date":"2016-01-01T11:45:45","date_gmt":"2016-01-01T09:45:45","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16526"},"modified":"2018-01-12T11:54:49","modified_gmt":"2018-01-12T08:54:49","slug":"kucuk-ile-buyugun-savasi-kuantum-mekanigi-genel-gorelilige-karsi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/01\/01\/kucuk-ile-buyugun-savasi-kuantum-mekanigi-genel-gorelilige-karsi","title":{"rendered":"K\u00fc\u00e7\u00fck ile b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn sava\u015f\u0131:\u00a0Kuantum mekani\u011fi genel g\u00f6relili\u011fe kar\u015f\u0131"},"content":{"rendered":"

Fizik\u00e7iler y\u0131llard\u0131r b\u00fcy\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi genel g\u00f6relilik teorisiyle, k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi kuantum mekani\u011fi teorisini birle\u015ftirmenin pe\u015finde. Bu aray\u0131\u015f nihayet sonlanacak ve evrene dair anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z de\u011fi\u015fecek mi?<\/em> \u015eikago \u00dcniversitesi\u2019nden teorik astrofizik\u00e7i ve Fermilab Par\u00e7ac\u0131k Astrofizi\u011fi Merkezi y\u00f6neticisi Craig Hogan, kuantum fizi\u011fini \u00f6zg\u00fcn bir fikirle yeniden yorumlayarak uzay\u0131n kuantum yap\u0131s\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc. Beri yandan Waterloo Teorik Fizik Perimetre Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn kurucu \u00fcyelerinden Lee Smolin ise, Einstein\u2019\u0131n teorisinin felsefi k\u00f6kenlerine iniyor ve bu fikirleri geni\u015fleterek fizi\u011fi heyecan verici bir y\u00f6nde zorluyor. <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Discover<\/em> dergisinin edit\u00f6r\u00fc ve dijital fikir ve k\u00fclt\u00fcr dergisi Aeon<\/em>\u2019da bilim edit\u00f6r\u00fc olan Corey S. Powell\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik ve kuantum mekani\u011finin birle\u015ftirilmesine dair \u00fc\u00e7 farkl\u0131 biliminsan\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 k\u0131yaslayarak anlatt\u0131\u011f\u0131 bu makale, TheGuardian<\/em>\u2019\u0131n internet sitesinde Kas\u0131m 2015\u2019de yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk\u00e7eye YT\u00dc Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc doktora \u00f6\u011frencisi Hakan Sert taraf\u0131ndan \u00e7evrildi.<\/p><\/blockquote>\n

\u015eu anda fizik\u00e7ilerin elinde do\u011fan\u0131n i\u015fleyi\u015f mekanizmalar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan iki farkl\u0131 kural kitab\u0131 var. Bunlardan ilki k\u00fctle\u00e7ekimin bask\u0131n oldu\u011fu; gezegen y\u00f6r\u00fcngeleri, galaksi \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131, geni\u015fleyen evrenin dinami\u011fi gibi alanlarda \u00e7al\u0131\u015fan, b\u00fcy\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi genel g\u00f6reliliktir. \u0130kincisi ise elektromanyetizma ile di\u011fer iki n\u00fckleer kuvvetin \u00fcstesinden ba\u015far\u0131yla gelen; uranyum \u00e7ekirde\u011fi bozundu\u011funda veya bir \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 g\u00fcne\u015f paneline \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131nda neler olaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilen, k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi kuantum mekani\u011fidir.<\/p>\n

Ancak ortada bir sorun var: G\u00f6relilik ve kuantum mekani\u011fi temelinden birbirinden ayr\u0131lm\u0131\u015f ve farkl\u0131 form\u00fclasyonlardaki, apayr\u0131 iki teoridir. Birbirlerinin alanlar\u0131na girdiklerinde, anlams\u0131z sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131rlar.<\/p>\n

1905\u2019te Einstein\u2019in g\u00f6relilik ve kuantum fizi\u011fi ile ilgili yazd\u0131\u011f\u0131 makalelerle birlikte alevlenen fizikteki \u00e7eki\u015fme, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde tahmin edilemeyen ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir konuma evrildi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kayda de\u011fer iki fizik\u00e7i, bu \u00e7eki\u015fmenin z\u0131t b\u00f6lgelerine yerle\u015fti ve \u00fcrettikleri deneylerle yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131yorlar.<\/p>\n

G\u00f6reli ve kuantum sistemlerin ayr\u0131m\u0131 basit\u00e7e \u201cd\u00fczg\u00fcn (smooth)\u201d ile \u201ck\u00f6p\u00fckl\u00fc (chunky, quantum foam)\u201d \u015feklinde yap\u0131labilir. Genel g\u00f6relilikte ger\u00e7ekle\u015fen olaylar s\u00fcrekli ve ve deterministik bir yap\u0131dad\u0131r; her sebep belirli ve yerel bir etkiye kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Buna kar\u015f\u0131n kuantum mekani\u011fi ise atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n garip davran\u0131\u015flar\u0131yla ilintilidir ve \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131nda da kesin sonu\u00e7lardan ziyade olas\u0131l\u0131klardan bahsedilir. Kuantum yasalar\u0131, klasik fizi\u011fin yasaklad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 etkile\u015fimlere izin verir. Yak\u0131n zamanda Hollandal\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ve olduk\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lan bir deneyde, iki par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n (bu \u00f6rnekte elektronun) birbirinden 1 mil (1,6 km) uzakta olduklar\u0131nda bile, bir di\u011ferini anl\u0131k olarak etkileyebildikleri g\u00f6zlendi.<\/p>\n

G\u00f6relilik teorisi, kuantum boyutlara indirgenip \u00e7\u00f6z\u00fcm yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, anlams\u0131z cevaplar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Benzer \u015fekilde kuantum mekani\u011fi de kozmik boyutlarda anlams\u0131zla\u015f\u0131yor. Kuantum alanlar\u0131 bo\u015f uzayda bile belirli bir enerji ta\u015f\u0131r ve alan b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 enerji miktar\u0131 da orant\u0131l\u0131 olarak b\u00fcy\u00fcr. Einstein\u2019in k\u00fctle enerji denkli\u011fine (E=mc2<\/sup>) g\u00f6re de, enerjiyi art\u0131rmak k\u00fctleyi art\u0131rmakla denktir. B\u00f6ylece yeterince b\u00fcy\u00fck boyutlara gidildi\u011finde kuantum alanlar\u0131ndaki enerji o denli b\u00fcy\u00fcr ki, evren kendi i\u00e7ine \u00e7\u00f6kmesi gereken bir kara deli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

\u015eikago \u00dcniversitesi\u2019nden teorik astrofizik\u00e7i ve Fermilab Par\u00e7ac\u0131k Astrofizi\u011fi Merkezi y\u00f6neticisi Craig Hogan, kuantum fizi\u011fini \u00f6zg\u00fcn bir fikirle yeniden yorumlayarak uzay\u0131n kuantum yap\u0131s\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc. Beri yandan Waterloo Teorik Fizik Perimetre Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn kurucu \u00fcyelerinden Lee Smolin ise Einstein\u2019\u0131n teorisinin felsefi k\u00f6kenlerine iniyor ve bu fikirleri geni\u015fleterek fizi\u011fi heyecan verici bir y\u00f6nde zorluyor.<\/p>\n

S\u00f6z konusu durumu anlayabilmek i\u00e7in ge\u00e7mi\u015fteki emsallere bakmak gerek. Einstein, genel g\u00f6relili\u011fi ortaya koydu\u011funda, sadece Newton\u2019un \u00e7ekim teorisinin yerine ge\u00e7mekle kalmad\u0131; fizi\u011fe getirdi\u011fi yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla B\u00fcy\u00fck Patlama ve karadelikler gibi modern fiziksel fenomenlere de kap\u0131 aralad\u0131. Yine kuantum mekani\u011fi Maxwell\u2019in elektrik, manyetizma ve \u0131\u015f\u0131ktan bahsetti\u011fi denklemlerini yeniden ele almaktan \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 yaparak, par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131na, g\u00fcne\u015f pillerine ve modern mikroelektroni\u011fe rehber oldu.<\/p>\n

Yani bu karma\u015fadan ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 belli de\u011fil. Ortaya \u00e7\u0131kabilecek \u015feyler, sars\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131yla modern fizikte \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir devrime yol a\u00e7abilir. Do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n nereden geldi\u011fini ortaya \u00e7\u0131kararak, evrenin belirsiz ya de deterministik yap\u0131da olu\u015fuyla ilgili \u00e7\u0131karsamalar yapabiliriz.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck muhte\u015femdir<\/strong><\/p>\n

Hogan, karanl\u0131kta el yordam\u0131yla sonu\u00e7 aramaktan ziyade,\u00a0 g\u00f6rece ayd\u0131nl\u0131k alanlarda bir \u015feylerin bulunma ihtimalinin daha fazla oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek, o b\u00f6lgelere odaklanmaktan yana tav\u0131r ald\u0131. \u0130ki teori aras\u0131ndaki tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlara indirgenmesinden dolay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alan Hogan, tam da tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bu noktaya daha yak\u0131ndan bakmaya karar vererek, oralarda neler oldu\u011funa dair fikir edinebilece\u011fimiz deneyler yap\u0131labilece\u011fini iddia ediyor.<\/p>\n

\"\"
Kuantum mekani\u011fi, yukar\u0131da foto\u011fraf\u0131 g\u00f6r\u00fclen LHC (B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131) deneyleri i\u00e7in kavramsal bir \u00e7er\u00e7eve sa\u011fl\u0131yor. Foto\u011fraf: Rex Features.<\/figcaption><\/figure>\n

K\u00f6keni Aristoteles\u2019e kadar dayanan Einstein fizi\u011findeki temel varsay\u0131ma g\u00f6re, uzay s\u00fcrekli ve b\u00f6l\u00fcnebilir yap\u0131dad\u0131r. Yani herhangi bir mesafe daha k\u00fc\u00e7\u00fck iki mesafeye b\u00f6l\u00fcnebilir. Fakat Hogan bunun ger\u00e7ekten b\u00f6yle olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorguluyor. Nas\u0131l ki dijital g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler piksel ad\u0131 verilen\u00a0 birimlerden olu\u015fuyor veya \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n en k\u00fc\u00e7\u00fck birimi foton ise, mesafenin de en k\u00fc\u00e7\u00fck birimi olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

Hogan\u2019\u0131n senaryosuna g\u00f6re, bir uzay biriminden k\u00fc\u00e7\u00fck mesafelerde k\u00fctle\u00e7ekimin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 sorgulamak anlams\u0131z kalacak, \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00fctle\u00e7ekimin etki edebilece\u011fi daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir uzay birimi mevcut de\u011fildir. Ba\u015fka bir ifadeyle, genel g\u00f6relilik teorisi ile kuantum mekani\u011finin bar\u0131\u015f\u0131 sa\u011flanabilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6reli etkilerin \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc uzay\u0131n bizzat kendisi b\u00f6l\u00fcnemez kuantum birimlere sahiptir. Uzay\u0131n deneyimledi\u011fimiz ger\u00e7eklik tiyatrosu, en temelde kuantum sahnesinde oynanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Hogan bu anlay\u0131\u015f\u0131n biraz garip geldi\u011fini kabul ediyor. 1960\u2019lar\u0131n sonlar\u0131ndan beri bir grup fizik\u00e7i ve matematik\u00e7i, genel g\u00f6relilik ve kuantum mekani\u011fini uzla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u201csicim teorisi\u201d ad\u0131 verdikleri bir yap\u0131 geli\u015ftirdi. Sicim teorisi o g\u00fcnden bug\u00fcne vaat ettiklerini ger\u00e7ekle\u015ftirememesine ra\u011fmen, h\u00e2l\u00e2 ana ak\u0131m teori olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. K\u00f6p\u00fck-uzay (chunky-space) \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde oldu\u011fu gibi, bu teori de uzay\u0131n temel bir yap\u0131s\u0131 oldu\u011funu varsay\u0131yor. Sicim teorisine g\u00f6re evrendeki her \u015fey titre\u015fen sicimlerden meydana gelmektedir. Yine Hogan\u2019\u0131n k\u00f6p\u00fck-uzay kavram\u0131nda oldu\u011fu gibi, k\u00fctle\u00e7ekimin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131 engellemek i\u00e7in de uzay\u0131 birimlendiriyor. Ancak birim sicimler, Hogan\u2019\u0131n bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 uzaysal yap\u0131lardan \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyutta ve test edilmeleri de \u015fimdilik olas\u0131l\u0131k dahilinde de\u011fil.<\/p>\n

K\u00f6p\u00fck-uzay kavram\u0131n\u0131n sicim teorisinin veya ba\u015fka bir modelin yeniden ele al\u0131n\u0131p d\u00fczenlenmi\u015f bir hali olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan Hogan, \u201cBu tez kitaplarda yok, standart teorinin bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc de de\u011fil; ger\u00e7i herhangi bir standart teori de yok de\u011fil mi?\u201d diyor.<\/p>\n

\"\"
Uzay-zaman k\u00f6p\u00fc\u011f\u00fc ill\u00fcstrasyonu. Kaynak: http:\/\/chandra.harvard.edu\/blog\/node\/558<\/figcaption><\/figure>\n

E\u011fer Hogan \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcnde hakl\u0131ysa, bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz sicim teorisi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir yenilgi olacak ve genel g\u00f6relili\u011fin kuantum form\u00fclasyonunu yeniden form\u00fcle etmek i\u00e7in yeni bir ba\u015flang\u0131\u00e7 yapmak gerekecek. Daha da \u00f6nemlisi, uzay-zaman kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131za yeni bir boyut getirecek. Bu modelin en ilgin\u00e7 \u00e7\u0131karsamalar\u0131ndan biri de \u00fc\u00e7 boyutlu g\u00f6r\u00fcnen ger\u00e7ekli\u011fimizin asl\u0131nda iki boyutlu birimlerden meydana geldi\u011fini s\u00f6ylemesi. Hogan\u2019\u0131n piksel benzetmesi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini olduk\u00e7a kar\u015f\u0131l\u0131yor: Nas\u0131l ki televizyondaki derinlik hissi ekrandaki d\u00fcz pikseller taraf\u0131ndan yarat\u0131l\u0131yorsa, uzay da iki boyuttaki birim yap\u0131lardan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olabilir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz teorik fizi\u011finin u\u00e7 noktalar\u0131ndaki bir\u00e7ok fikir gibi Hogan\u2019\u0131n spek\u00fclasyonlar\u0131 da \u015f\u00fcpheli g\u00f6r\u00fcnebilir. Ancak Hogan\u2019\u0131n fikirleri deneylerle test edilebilir oldu\u011fundan, di\u011fer spek\u00fclatif teorilerden bu noktada ayr\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Hogan 2007 y\u0131l\u0131nda uzay\u0131n taneli yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7ebilecek bir cihaz\u0131n nas\u0131l yap\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131. Meslekta\u015flar\u0131n\u0131n katk\u0131lar\u0131yla birlikte, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131 tespit etmek i\u00e7in geli\u015ftirilen teknolojinin kullan\u0131laca\u011f\u0131 bir\u00e7ok fikir ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve iki y\u0131l i\u00e7inde Fermilab, \u015eikago \u00dcniversitesi ve ba\u015fka enstit\u00fclerle birlikte uzay\u0131n k\u00f6p\u00fckl\u00fc yap\u0131s\u0131n\u0131 tespit edebilece\u011fi, \u201cholometre\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi aleti\u00a0 yapmaya ba\u015flad\u0131 (Holometre ad\u0131, 17. y\u00fczy\u0131lda kullan\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6l\u00e7\u00fcm aletinden geliyor ve ayn\u0131 zamanda teorinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, iki boyuttan \u00fc\u00e7 boyuta aktar\u0131lan hologram benzetmesine referans veriyor.)<\/p>\n

Holometre karma\u015f\u0131k bir d\u00fczenek gibi g\u00f6r\u00fcnse de, lazer at\u0131mlar\u0131n\u0131 baz al\u0131yor: Aynalar\u0131n belirli b\u00f6lgelerine vurmas\u0131 i\u00e7in kalibre edilmi\u015f lazer at\u0131mlar\u0131, \u00f6nce yar\u0131 yans\u0131t\u0131c\u0131 bir ayna yard\u0131m\u0131yla birbirine dik iki lazer at\u0131m\u0131na ayr\u0131l\u0131yor ve bu at\u0131mlar yine aynalar yard\u0131m\u0131yla 40 metrelik t\u00fcnellere g\u00f6nderiliyor. E\u011fer uzay taneli yap\u0131daysa at\u0131mlar\u0131n aynaya \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeler s\u00fcrekli de\u011fi\u015fim g\u00f6stermelidir (Uzay\u0131n kendisi hareket halindedir). Ayr\u0131lm\u0131\u015f lazer at\u0131mlar\u0131 tekrar birle\u015ftirildi\u011finde ise, at\u0131mlar\u0131n art\u0131k senkronize olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenir ve bu senkron fark\u0131 da uzay\u0131n k\u00f6p\u00fckl\u00fc yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda bilgi verir.<\/p>\n

Uzay\u0131n birimlendi\u011fi boyutlara inebilmek i\u00e7in Hogan\u2019\u0131n mesafeleri 10-18<\/sup> duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda (hidrojen atomundan 100 milyon kat k\u00fc\u00e7\u00fck) \u00f6l\u00e7mesi ve saniyede 100 milyon veriyi okumas\u0131 gerekmektedir. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde b\u00f6yle bir deney sadece m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, ayn\u0131 zamanda pratiktir. \u201cFotonikteki geli\u015fmeler, stoktaki malzemelerimiz, elektronik vb. \u015feyler sayesinde, bunu olduk\u00e7a ucuza yapabiliyoruz\u201d diyen Hogan, deneyin ilk \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131 y\u0131l sonuna kadar almay\u0131 bekliyor.<\/p>\n

\"\"
Fizikte ortaya \u00e7\u0131kacak yeni b\u00fcy\u00fck teori, \u015f\u00fcphesiz zarif bir matemati\u011fe ve hayal edilemeyecek teknolojilere yol a\u00e7acak ve daha da \u00f6nemlisi, evren anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 tamamen de\u011fi\u015ftirecek.<\/figcaption><\/figure>\n

Holometrenin olas\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131, sicim teorisinin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 demek olaca\u011f\u0131ndan deney ele\u015ftirilere maruz kalsa da, Hogan dahil bir\u00e7ok fizik\u00e7inin ortak kanaati, di\u011fer \u00fc\u00e7 etkile\u015fmenin kuantum yasalar\u0131na uymas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc genel g\u00f6relili\u011fin eninde sonunda kuantum mekani\u011fine dahil olaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde.<\/p>\n

Hogan, projesini \u201ceter\u201d fikrini \u00e7\u00fcr\u00fcten me\u015fhur Michelson-Morley deneyine de benzetiyor. 19. y\u00fczy\u0131lda \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n iletimini sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ortam olan eterin bu deney sonucunda bulunamamas\u0131 ve b\u00f6yle bir ortam\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n, olmas\u0131na da gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131, Einstein\u2019in \u00f6zel g\u00f6relilik teorisini ortaya koymas\u0131na esin verdi; buradan da genel g\u00f6relilik ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve evren alg\u0131m\u0131z k\u00f6kten de\u011fi\u015fti.<\/p>\n

\u201cBiz de holometre \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z\u0131 benzer bir motivasyonla yap\u0131yoruz. Bir \u015fey g\u00f6rsek de g\u00f6rmesek de, \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131m\u0131z iki t\u00fcrl\u00fc ilgi \u00e7ekici olacak. Deneyi yapmaktaki tek amac\u0131m\u0131z teoriye rehberlik edecek bir \u015feyler bulmak\u201d diyen Hogan, \u201cTeorisyen meslekta\u015flar\u0131n\u0131z\u0131n hangi ekolden geldi\u011fini bu fikre verdikleri tepkiye bakarak anlayabilirsiniz. Umuyorum ki, deney sonu\u00e7lar\u0131 insanlar\u0131 farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan d\u00fc\u015f\u00fcnmeye de ikna eder\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

Hogan, uzay\u0131n kuantum yap\u0131s\u0131 bulunamasa da, holometrenin b\u00fcy\u00fck-k\u00fc\u00e7\u00fck problemine yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Deneyin, uzay\u0131n temelinde yatan kuantum yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda (en az\u0131ndan s\u0131n\u0131r de\u011ferleri getirece\u011fine) ve bu yap\u0131lar\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimi nas\u0131l etkileyece\u011fi hakk\u0131nda bilgi verece\u011fine inan\u0131yor.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n

Tamamen farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 i\u00e7in, Perimetre Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden Lee Smolin\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6z atabiliriz. Hogan\u2019\u0131n birim uzay fikrine tamamen kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fteki Smolin, \u201cLisans\u00fcst\u00fc \u00f6\u011frencisiyken Richard Feynman bana, \u2018E\u011fer herkes do\u011fru olan bir \u015feyi g\u00f6stermekte ba\u015far\u0131s\u0131z olduysa, belki de do\u011fru olan \u015fey do\u011fru de\u011fildir\u2019 demi\u015fti\u201d diyor ve sicim kuram\u0131n\u0131n 50 y\u0131la yak\u0131n s\u00fcreden beri elle tutulur bir \u015fey bulamad\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131n\u0131yor.<\/p>\n

Smolin\u2019e g\u00f6re k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlar yakla\u015f\u0131m\u0131 do\u011fas\u0131 gere\u011fi eksiktir. Kuantum alan teorisinin bug\u00fcnk\u00fc versiyonu, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ve k\u00fc\u00e7\u00fck sistemlerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamada ba\u015far\u0131l\u0131 olsa da, evreni b\u00fct\u00fcn olarak ele ald\u0131\u011f\u0131nda \u00e7\u00f6kmektedir ve ger\u00e7ekli\u011fimizin neden b\u00f6yle oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamakta yetersiz kalmaktad\u0131r. Smolin\u2019in ifadesiyle kuantum mekani\u011fi \u201cyaln\u0131zca\u201d evrenin alt sistemlerini a\u00e7\u0131klayan bir teoridir.<\/p>\n

Evreni tek bir b\u00fct\u00fcn olarak ele alman\u0131n daha verimli olaca\u011f\u0131n\u0131 savunan Smolin, her \u015feye uygulanabilecek yeni bir teori aray\u0131\u015f\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini destekliyor. Ona g\u00f6re, bu yakla\u015f\u0131ma uygun teori de halihaz\u0131rda mevcut: genel g\u00f6relilik. Kuantum yap\u0131lar\u0131n\u0131n aksine, d\u0131\u015far\u0131daki g\u00f6zlemcilerin ve d\u0131\u015far\u0131dan zaman \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin genel g\u00f6relilik teorisinde yeri yoktur; \u00e7\u00fcnk\u00fc evren b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda herhangi bir \u201cd\u0131\u015f\u201d s\u00f6z konusu olmayacakt\u0131r. T\u00fcm ger\u00e7eklik, nesneler ve uzay\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgeleri aras\u0131ndaki ili\u015fkiler cinsinden ifade edilir. Eylemsizlik gibi basitle\u015fmi\u015f bir fenomen bile, evrendeki di\u011fer t\u00fcm par\u00e7ac\u0131klar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle\u00e7ekimsel alana ba\u011fl\u0131 \u015fekilde a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Einstein\u2019in 1907\u2019deki d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyine benzer bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi kurgulayal\u0131m: E\u011fer evren biri d\u00f6nen ve \u00f6teki durgun olan iki astronot d\u0131\u015f\u0131nda tamamen bo\u015fluktan olu\u015fsayd\u0131, ne olurdu? D\u00f6nmekte olan astronotun biraz midesinin bulanaca\u011f\u0131 kesindir. Fakat astronotlardan hangisi d\u00f6nmektedir? \u0130ki astronotun bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re de di\u011feri d\u00f6nmektedir. Referans olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece Einstein\u2019e g\u00f6re hangisinin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebilmenin bir yolu yoktur. Peki neden \u201cger\u00e7ekten\u201d d\u00f6nmekte olan\u0131n ba\u015f\u0131 d\u00f6nmektedir?<\/p>\n

\u0130ki astronot aras\u0131nda ayr\u0131m yapabilmek i\u00e7in, evrenin geri kalan\u0131n\u0131 tan\u0131mlamak (evreni b\u00fct\u00fcn olarak ele almak) gerekmektedir. Eylemsizlik, genel g\u00f6relilik teorisinin klasik yorumuna g\u00f6re, evrenin k\u00fctle\u00e7ekimsel alan\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda anlam kazanmaktad\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyinden elde edilen sonu\u00e7, ger\u00e7ek d\u00fcnyada da elde edilmelidir: Her par\u00e7an\u0131n davran\u0131\u015f\u0131, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u015fekilde evrendeki di\u011fer t\u00fcm par\u00e7alara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Smolin, evren b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, do\u011fan\u0131n ger\u00e7ekten nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 yakalanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

\u201cGenel g\u00f6relilik alt sistemlerin bir ifadesi de\u011fildir; evrenin tamam\u0131n\u0131 kapal\u0131 bir sistem olarak ele al\u0131r\u201d diyen Smolin, g\u00f6relilik ve kuantum mekani\u011fi aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi i\u00e7in Einstein\u2019i takip edip problemi m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca b\u00fcy\u00fck boyutlarda ele almak gerekti\u011fine inan\u0131yor.<\/p>\n

Evrenin uzay boyunca birbirine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda, zaman boyunca da ba\u011fl\u0131 olaca\u011f\u0131 fikrini ele alan Smolin, bu arg\u00fcmandan yola \u00e7\u0131karak fizik yasalar\u0131n\u0131n zamanla de\u011fi\u015febilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Y\u0131llar i\u00e7erisinde de bu mekanizman\u0131n nas\u0131l olabilece\u011fine dair iki detayl\u0131 teklif sundu. Smolin\u2019in 1990\u2019larda ortaya koydu\u011fu kozmolojik do\u011fal se\u00e7ilim<\/strong>e g\u00f6re, karadelikler yeni evrenlere a\u00e7\u0131lan kozmik kap\u0131lar olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Yak\u0131n zamanda ise, kuantum mekanik yasalar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla ilgili olduk\u00e7a provokatif bir hipotez \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. \u00d6nc\u00fcll\u00fck ilkesi<\/strong> ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu hipotez, di\u011fer fikirlerine g\u00f6re olduk\u00e7a k\u0131sa s\u00fcrede test edilebilecek gibi duruyor.<\/p>\n

Smolin\u2019in \u00f6nc\u00fcll\u00fck ilkesi, fiziksel fenomenlerin nas\u0131l yeniden \u00fcretilebilir oldu\u011fu sorusuna cevap ararken ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Daha \u00f6nceden ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f bir deney yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, deney \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6nceki deney ile ayn\u0131 olmas\u0131 beklenir (Bir kibrit \u00e7akt\u0131ktan sonra yand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz; bir kibrit daha \u00e7akarsak o da yanmal\u0131d\u0131r). Yeniden \u00fcretilebilirlik rutin hayat\u0131m\u0131zda fark\u0131nda olmadan a\u015fina oldu\u011fumuz bir mekanizmad\u0131r ve her zaman ayn\u0131 \u015fekilde cereyan eden tutarl\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 do\u011fa yasalar\u0131<\/strong>na ba\u011flar\u0131z. Smolin bu yasalar\u0131n, kuantum sistemlerin ge\u00e7mi\u015fteki benzer sistemlerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kopyalarken, zamanla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyor.<\/p>\n

Bu ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yakalaman\u0131n bir yolu ise daha \u00f6nce yap\u0131lmam\u0131\u015f bir deney kurgulamakt\u0131r (\u00f6nc\u00fcls\u00fcz bir deney). B\u00f6yle bir deney, dolan\u0131k durumda bir\u00e7ok bile\u015fen i\u00e7eren son derece karma\u015f\u0131k kuantum sistemlerin yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7erebilir. \u00d6nc\u00fcll\u00fck prensibi do\u011fru ise, sistemin verece\u011fi ilk cevap geli\u015fig\u00fczel olmal\u0131d\u0131r. Ancak deney tekrarland\u0131\u011f\u0131nda -teoriye g\u00f6re- \u00f6nc\u00fcll\u00fck prensibi devreye girmeli ve sonu\u00e7lar tahmin edilebilir hale gelmelidir. \u00d6nc\u00fcll\u00fck ilkesi her ne kadar atomik \u00f6l\u00e7ekte \u00e7al\u0131\u015fsa da, etkileri kozmik boyutlara yans\u0131yabilir.<\/p>\n

\u0130ki ayr\u0131 teorinin birlikte \u00e7al\u0131\u015facak \u015fekilde d\u00fczenlenmesi \u00e7ok \u00f6nemli olsa da, Smolin\u2019e g\u00f6re yeterince de\u011fildir. Onun as\u0131l bilmek istedi\u011fi evrenin neden bug\u00fcnk\u00fc halinde oldu\u011fudur. Zaman neden geri de\u011fil de ileri do\u011fru akmaktad\u0131r? Ba\u015fka yasalardan meydana gelmi\u015f ba\u015fka t\u00fcr bir evrene de\u011fil de, neden bu hale geldik?<\/p>\n

Bu ve benzeri sorulara cevaplar\u0131m\u0131z\u0131n olmamas\u0131n\u0131n nedenini, \u201ckuantum alan teorisinin derinlerinde bir yerinde bir yanl\u0131\u015fl\u0131k oldu\u011fu\u201d \u015feklinde yan\u0131tlayan Smolin, Hogan gibi tek bir deneyin verece\u011fi sonu\u00e7lardan ziyade, temel ger\u00e7ekli\u011fin aranaca\u011f\u0131 maratona daha fazla \u00f6nem veriyor. Bu maraton, evrenin tamamlanm\u0131\u015f ve uyumlu bir hik\u00e2yesini ortaya \u00e7\u0131karmak; deneyleri \u00f6ng\u00f6rebilmenin yan\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fcklerden meydana gelen b\u00fcy\u00fcklerin \u00f6zellikleri hakk\u0131nda da fikir sahibi olmakt\u0131r. \u201cGenel g\u00f6relilikten yeniden ve yeniden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z ders, ili\u015fkiselli\u011fin zaferidir\u201d diyen Smolin, b\u00fcy\u00fck cevaplara ula\u015fmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u015feylere bakmak gerekti\u011fini savunuyor.<\/p>\n

Sava\u015f\u0131n galibi<\/strong><\/p>\n

B\u00fcy\u00fck-k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7eki\u015fmesinde bir taraf se\u00e7mek gerekirse, Sean Carroll dan\u0131\u015f\u0131lacak en \u00f6nemli ki\u015filerden biridir. Caltech\u2019te kozmoloji, alan teorisi ve k\u00fctle\u00e7ekimsel fizik uzman\u0131 olan Carroll, kuantum mekani\u011finde de genel g\u00f6relilikte de son derece yetkin. Se\u00e7imini kuantum mekani\u011finden yana kullanan Carroll, \u201cBu oyunda olan bir\u00e7ok ki\u015fi gibi ben de, kuantum mekani\u011finin genel g\u00f6relilikten \u00e7ok daha temelde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d diyor. Einstein\u2019in kuantum teorisinin sezgilere ayk\u0131r\u0131 yasalar\u0131nda kusur bulmakta ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131ndan beridir, kuantum mekani\u011fi a\u011f\u0131r bas\u0131yor. Yak\u0131n zamanda Hollandal\u0131lar\u0131n yap\u0131t\u0131\u011f\u0131 deney de g\u00f6sterdi ki, Einstein\u2019in \u201cuzaktan garip etkile\u015fme\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 fiziksel fenomen ger\u00e7ekten de anl\u0131k etkile\u015fimi do\u011fruluyor ve kuantum mekani\u011finin elini son derece kuvvetlendiriyor.<\/p>\n

Geni\u015f a\u00e7\u0131yla bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ger\u00e7ek problemin genel g\u00f6relilik ile kuantum mekani\u011fi aras\u0131nda de\u011fil; klasik dinamik ile kuantum dinami\u011fi aras\u0131nda oldu\u011funu vurgulayan Carroll, g\u00f6relili\u011fin t\u00fcm garipliklerine ra\u011fmen klasik neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131; kuantum mekani\u011finin ise b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor ve \u201cEinstein, kuantum mekani\u011fin ard\u0131nda da klasik deterministik bir ger\u00e7eklik ke\u015ffedilece\u011fi konusunda iyimser olsa da, \u015fimdiye dek b\u00f6yle bir ke\u015fif yap\u0131lamad\u0131. Hatta tam aksine, uzaktan garip etkile\u015fme bunun olmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

Carroll, \u201c\u0130nsanlar\u0131n kabullenmekte g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekti\u011fi bir \u015fey varsa, o da kuantum mekani\u011finin uzay ve yerellik (fiziksel olaylar\u0131n sadece kendi nedensellik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 etkileyebilmesi) ile ilgili kabullerimizi \u00e7\u00f6pe atmas\u0131d\u0131r. Bu t\u00fcr \u015feyler kuantum mekani\u011finde yok. Belki de bunlar, Hogan\u2019\u0131n 2 boyutlu uzay birimlerinin 3 boyutu ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 fikri gibi, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ger\u00e7ekle\u015fen fiziksel olgular\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekteki yans\u0131malar\u0131d\u0131r\u201d diyor.<\/p>\n

Carroll her ne kadar kuantum taraf\u0131nda g\u00f6z\u00fckse de, Hogan\u2019\u0131n holometre \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 pek olas\u0131 g\u00f6rm\u00fcyor. Di\u011fer taraftan Smolin\u2019e daha da uzak durarak, bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n havan\u0131n atomlardan daha temel oldu\u011funu savlamak kadar sa\u00e7ma oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Hangi kuantum sisteminin fizi\u011fi yeni seviyeye ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131na gelince ise, Carroll \u201ckuantum alan teorisinin en do\u011fal eklentisi\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 sicim teorisini destekliyor.<\/p>\n

Carroll, taraf\u0131n\u0131 belli etmesine ra\u011fmen, yine de kuantum mekani\u011fini tam anlam\u0131yla onaylam\u0131yor. Kuantum teorisinin a\u00e7\u0131klayabildi\u011fi \u015feyler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bo\u015fluklar var. \u201cKuantum mekani\u011finin do\u011fru versiyonunu bulmaktaki yetersizli\u011fimiz utan\u00e7 verici\u201d diyen Carroll, \u201ckuantum mekani\u011fi hakk\u0131nda bildiklerimiz, kozmolojik boyutlara veya t\u00fcm evrene uyguland\u0131\u011f\u0131nda \u00e7\u00f6k\u00fcyor. Zaman\u0131n ne oldu\u011fu hakk\u0131nda ise bilgi sahibi bile de\u011filiz\u201d diye ekliyor. Zaman\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck boyuttaki kuantum etkile\u015fimler neticesinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 temel alan bir a\u00e7\u0131klama \u015feklini destekleyen Carroll, Smolin\u2019in zaman\u0131 temele koyan rakip g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc hakk\u0131nda ise kendini \u201ctamamen agnostik\u201d olarak tan\u0131ml\u0131yor. Yani zaman konusunda hen\u00fcz herhangi bir karar verebilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n

Teoriler ne kadar d\u0131\u015flarsa d\u0131\u015flas\u0131n, b\u00fcy\u00fck boyutlar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u015fekilde \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7eklik b\u00fcy\u00fck boyutta tezah\u00fcr etmektedir. \u00d6z\u00fc itibar\u0131yla evren b\u00fct\u00fcn halinde cevap olmal\u0131d\u0131r; fizik\u00e7ilerin g\u00f6revi de cevab\u0131 denklemlerinden \u00e7\u0131karmakt\u0131r. E\u011fer Hogan hakl\u0131ysa onun k\u00f6p\u00fck-uzay kavram\u0131 tecr\u00fcbe etti\u011fimiz d\u00fcz ger\u00e7ekli\u011fi ifade edebilecek \u015fekilde olmal\u0131d\u0131r. Smolin haks\u0131z olsa bile, elimizde halen a\u00e7\u0131klanmas\u0131 gereken ve kuantum fizi\u011finin tek ba\u015f\u0131na alt\u0131ndan kalkamayaca\u011f\u0131 bir evren var.<\/p>\n

Alg\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 zorlayan Hogan ve Smolin, fizi\u011fin iki taraf\u0131 aras\u0131nda ba\u011f kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Fizikte ortaya \u00e7\u0131kacak yeni b\u00fcy\u00fck teori, \u015f\u00fcphesiz zarif bir matemati\u011fe ve hayal edilemeyecek teknolojilere yol a\u00e7acak. Ve daha da \u00f6nemlisi, evren anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 tamamen de\u011fi\u015ftirecek.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fizik\u00e7iler y\u0131llard\u0131r b\u00fcy\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi genel g\u00f6relilik teorisiyle, k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylerin fizi\u011fi kuantum mekani\u011fi teorisini birle\u015ftirmenin pe\u015finde. Bu aray\u0131\u015f nihayet sonlanacak ve evrene dair anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z de\u011fi\u015fecek mi? \u015eikago \u00dcniversitesi\u2019nden teorik astrofizik\u00e7i ve Fermilab Par\u00e7ac\u0131k Astrofizi\u011fi Merkezi y\u00f6neticisi Craig Hogan, kuantum fizi\u011fini \u00f6zg\u00fcn bir fikirle yeniden yorumlayarak uzay\u0131n kuantum yap\u0131s\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc. Beri yandan Waterloo Teorik Fizik […]<\/p>\n","protected":false},"author":634,"featured_media":16527,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[180,26],"tags":[277,288,295,1533,1963],"class_list":["post-16526","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-143-sayi","category-fizik","tag-einstein","tag-fizik","tag-gorelilik","tag-kuantum","tag-kuantum-mekanigi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t