{"id":16533,"date":"2016-01-01T12:38:05","date_gmt":"2016-01-01T10:38:05","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16533"},"modified":"2018-01-12T12:44:20","modified_gmt":"2018-01-12T09:44:20","slug":"kantin-kopernik-devrimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/01\/01\/kantin-kopernik-devrimi","title":{"rendered":"Kant\u2019\u0131n Kopernik devrimi"},"content":{"rendered":"

\u201cKant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019ne yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde, Kopernik devrimini kendi felsefesinin hangi anlamda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in bir analojide kullan\u0131r ve \u00f6zetle \u015funu s\u00f6yler: Bug\u00fcne kadar felsefede, deneyimleme ve bilme s\u00fcre\u00e7lerimizi, kendi bili\u015fsel kapasitelerimizi, alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, anlama-kavrama yetilerimizi ve genel olarak bilincimizi hep bilmek istedi\u011fimiz \u015feylere y\u00f6nelttik. Ama bu felsefi u\u011fra\u015f, bilmek istedi\u011fimiz \u015feyler hakk\u0131nda \u015fu ana kadar bize evrensel ve zorunlu yarg\u0131lar \u00fcretmemiz i\u00e7in yeterli olmad\u0131. O halde, art\u0131k \u015feylerin etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcp durmayal\u0131m, b\u0131rakal\u0131m t\u0131pk\u0131 gezegenler gibi, \u015feyler bizim etraf\u0131m\u0131zda d\u00f6ns\u00fcn.\u201d<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale yazar\u0131n 28-31 Ekim 2015 tarihleri aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen \u201cAlg\u0131 ve Ger\u00e7eklik\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 Logos Semineri\u2019nde yapt\u0131\u011f\u0131 sunumun makalele\u015ftirilmi\u015f halidir. Aral\u0131k say\u0131m\u0131zdaki \u201cBeyin, alg\u0131 ve ger\u00e7eklik\u201d\u00a0 kapak dosyam\u0131z\u0131n ba\u011flam\u0131nda da okunabilir. Makalenin yazar\u0131 Mehmet Bar\u0131\u015f Albayrak, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcni. Psikolojik Dan\u0131\u015fmanl\u0131k b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bitirdikten sonra, Almanya\u2019n\u0131n T\u00fcbingen \u00dcniversitesi\u2019nde felsefe lisans\u0131 ve y\u00fcksek lisans\u0131n\u0131 tamamlad\u0131. Bo\u011fazi\u00e7i ve Darmstadt \u00dcniversitesi\u2019nin e\u011fitim fak\u00fcltelerinde yar\u0131 zamanl\u0131 olarak e\u011fitim felsefesi \u00fczerine dersler veriyor, H\u00f6lderlin, Novalis gibi yazarlardan \u00e7eviriler yap\u0131yor.<\/p><\/blockquote>\n

\"\"
Immanuel Kant (1724-1804).<\/figcaption><\/figure>\n

Bilim tarihinde Kopernik devrimi, astronom Kopernik\u2019in 16. y\u00fczy\u0131lda g\u00f6kcisimlerinin dura\u011fan de\u011fil s\u00fcrekli bir devinim i\u00e7inde oldu\u011funu, bununla beraber D\u00fcnya\u2019n\u0131n da i\u00e7inde oldu\u011fu sistemin merkezinde D\u00fcnya\u2019n\u0131n de\u011fil G\u00fcne\u015f\u2019in bulundu\u011funu g\u00f6sterdi\u011fi kozmolojik bir devrimdir. Elbette \u00e7o\u011fu bilimsel devrim gibi, bu ke\u015fif yaln\u0131zca do\u011fa bilimlerini de\u011fil, insan\u0131n kendini d\u00fcnyada ve evrende yeniden konumland\u0131rmak durumunda kalmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, teolojiden felsefeye, siyasetten sanata pek \u00e7ok insani etkinli\u011fi derinden etkilemi\u015ftir.<\/p>\n

Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin ikinci bask\u0131s\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde, bu bilimsel devrimi kendi felsefesinin hangi anlamda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in bir analojide kullan\u0131r ve \u00f6zetle \u015funu s\u00f6yler: Bug\u00fcne kadar felsefede, deneyimleme ve bilme s\u00fcre\u00e7lerimizi, kendi bili\u015fsel kapasitelerimizi, alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, anlama-kavrama yetilerimizi ve genel olarak bilincimizi hep bilmek istedi\u011fimiz \u015feylere y\u00f6nelttik. Ama bu felsefi u\u011fra\u015f, bilmek istedi\u011fimiz \u015feyler hakk\u0131nda \u015fu ana kadar bize evrensel ve zorunlu yarg\u0131lar \u00fcretmemiz i\u00e7in yeterli olmad\u0131. O halde, art\u0131k \u015feylerin etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcp durmayal\u0131m, b\u0131rakal\u0131m t\u0131pk\u0131 gezegenler gibi, \u015feyler bizim etraf\u0131m\u0131zda d\u00f6ns\u00fcn. Art\u0131k do\u011fru (kesin olarak, yani evrensel ve zorunlu olarak) bi\u00e7imde bilmek istedi\u011fimiz \u015feylerin, bizim alg\u0131 ve bilme kapasitemize nas\u0131l y\u00f6neldi\u011fine, bu kapasitelere g\u00f6re nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131na (fenomen olarak belirdiklerine) bakal\u0131m. Buna g\u00f6re, nas\u0131l kozmolojide G\u00fcne\u015f art\u0131k merkezde konumland\u0131r\u0131l\u0131yorsa, bilme s\u00fcre\u00e7lerinde de de \u00f6zne art\u0131k merkezde olmal\u0131, kurucu bir rol \u00fcstlenmelidir. Felsefe, do\u011fa bilimlerinin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na zemin sa\u011flayacak bir kesinlik \u00fcretmelidir.<\/p>\n

Epistemolojideki bu tersine \u00e7evirmenin ne anlama geldi\u011fini incelemeden \u00f6nce, Kant\u2019\u0131n hangi tarihsel ba\u011flamda b\u00f6yle bir noktaya geldi\u011fini vurgulamak \u00f6nemli diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kant, insan akl\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 do\u011fa bilimlerinin kesinli\u011fine bir zemin \u00fcretememesini \u201cfelsefenin skandal\u0131\u201d olarak niteler ve bu ba\u011flamda, kendi felsefesini geli\u015ftirmesinde b\u00fcy\u00fck katk\u0131lar sa\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli vurgulasa da, ku\u015fkuculu\u011fu, ampirizmi ve rasyonalizmi hedef al\u0131r. Kant, hedef ald\u0131\u011f\u0131 bu felsefi g\u00f6r\u00fc\u015fleri toptan reddedmeyerek onlar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131racak, g\u00fc\u00e7l\u00fc yanlar\u0131n\u0131 kendi felsefesine kat\u0131p, deyim yerindeyse onlar\u0131 yepyeni bir sentezde bulu\u015fturarak yeni bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel zirve yaratacakt\u0131r.<\/p>\n

Ku\u015fkuculuk, kesin olarak kabul edilen her \u015feyi sorgulad\u0131\u011f\u0131ndan, Kant\u2019a g\u00f6re ele\u015ftirel y\u00f6ntem i\u00e7in vazge\u00e7ilmezdir; insan\u0131 \u201cdogmatik uykusundan uyand\u0131ran\u201d, \u00f6rne\u011fin ebedi olarak do\u011fru kabul edilen varsay\u0131mlar\u0131 sorgulatt\u0131ran vazge\u00e7ilmez bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel ara\u00e7t\u0131r. Ancak mutlak ku\u015fkuculuk, yani hi\u00e7bir deneyimin ve bilginin tam bir ge\u00e7erlili\u011fi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunmak, Kant\u2019a g\u00f6re kabul edilemezdir. Her \u015feyden \u00f6nce mutlak ku\u015fkuculuk kendi i\u00e7inde \u00e7eli\u015fkilidir: Hi\u00e7bir \u015feyin tekrarlanabilir ve yinelenebilir (yeniden do\u011frulanabilir) bir ger\u00e7ekli\u011fi oldu\u011funu kabul etmemek, asl\u0131nda do\u011fru ve kesin bir bilgiyi (\u00f6rne\u011fin her \u015feyin yan\u0131lt\u0131c\u0131 oldu\u011fu bilgisini) varsaymay\u0131 zorunlu k\u0131lar. O halde mutlak \u015f\u00fcphecilik kendi kendisini \u00e7\u00fcr\u00fctmektedir.<\/p>\n

\"\"
Kant\u2019\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fc ge\u00e7irdi\u011fi K\u00f6nigsberg\u2019deki heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

T\u00fcm bilginin duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla geldi\u011fini s\u00f6yleyen ampirizm, t\u0131pk\u0131 \u015f\u00fcphecilik gibi, metafizi\u011fin spek\u00fclasyonlar\u0131na, s\u00fcrekli kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fan akl\u0131n ger\u00e7eklik \u00fczerine yan\u0131lt\u0131c\u0131 savlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6nemli bir kaledir ve do\u011fa bilimlerinin dogmatizme kar\u015f\u0131 kazanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaferlerle pop\u00fclerli\u011fini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Kant, ku\u015fkuculuk gibi ampirizme de hakk\u0131n\u0131 s\u00fcrekli verse de, ampirizmin de kendi ba\u015f\u0131na mutlak olarak varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6rne\u011fin do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n insan zihninde nas\u0131l temellendirildi\u011fini (a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fimiz \u201cnedensellik\u201d \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi) a\u00e7\u0131klayamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer. Ampirizm toptan reddedilmeyecekse de, insan deneyimi ve bilginin zorunlu ve evrensel temellere dayanmas\u0131 gerekmektedir. Bu bak\u0131mdan Kant\u2019a g\u00f6re bilgi, ampirizmin s\u00f6yledi\u011fi gibi deneyimde olu\u015fsa da, bizzat deneyimden kaynaklanmaz<\/strong>.<\/p>\n

Di\u011fer yandan, bilginin kayna\u011f\u0131n\u0131 yaln\u0131zca ak\u0131lda ve zihnin faaliyetinde bulan rasyonalizm, ilk bak\u0131\u015fta \u015f\u00fcphecili\u011fin ve ampirizmin dayanak yoksunlu\u011funu kar\u015f\u0131l\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fckse de, dogmatik rasyonalizmin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u015fekliyle ak\u0131l, duyulardan ve deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bir bilme kapasitesine sahip de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan saf akl\u0131n bilmeye ili\u015fkin iddias\u0131, duyular\u0131n bize verdi\u011fi i\u00e7eri\u011fin deneyimde bilgiyi olu\u015fturmas\u0131yla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Akl\u0131n ko\u015fulsuz ve s\u0131n\u0131rs\u0131z bilgi arzusu, \u00f6rne\u011fin d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki her \u015feyin temelini olu\u015fturan bir t\u00f6z ya da her nedene anlam\u0131n\u0131 veren bir \u00fcst ak\u0131l iddias\u0131, ampirik bir i\u00e7erik sunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in deneyimin, b\u00f6ylece de herhangi bir bilginin konusu olamaz. Ancak bu s\u0131n\u0131rland\u0131rma, e\u011fer ampirizmin yaln\u0131zca d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n verilerinin deneyiminden yola \u00e7\u0131kan \u00f6znesinde son bulmayacaksa, alg\u0131 ve bilme kapasiteleri, \u00f6znede yepyeni bir bi\u00e7imde konumland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kant\u2019ta \u00f6zne ya da \u00f6znellik kavram\u0131n\u0131n yeniden tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz. \u00d6znenin, Kant\u2019\u0131n Kopernik devrimiyle merkeze al\u0131n\u0131\u015f\u0131nda beliren yeni \u00f6znellik, bilgi ve deneyimin ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fmesi anlam\u0131nda bir geli\u015fig\u00fczellik ya da rastlant\u0131sall\u0131k demek de\u011fildir. Tersine bu \u00f6znellik, her \u00f6zne i\u00e7in ge\u00e7erli olacak evrensel ve zorunlu bir belirleyicili\u011fi, deyim yerindeyse deneyimin ve bilgininin olu\u015fturulmas\u0131na ili\u015fkin bir yasa koyuculu\u011fu i\u00e7erir. \u00d6znelli\u011finin anlam\u0131n\u0131n bu tersine \u00e7evirili\u015finde, nesnellik de yeni bir anlam kazan\u0131r: Nesnellik art\u0131k, evrensel ve zorunlu \u00f6znel deneyimleme ve bilme ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verilerin, \u00f6zne taraf\u0131ndan bir nesne olarak olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n bi\u00e7imidir. D\u0131\u015f d\u00fcnya, \u00f6znenin alg\u0131 ve deneyiminde bi\u00e7imlenmedik\u00e7e hen\u00fcz herhangi bir nesnesi bile olmayan bir belirsizliktir.<\/p>\n

G\u00fcne\u015f nas\u0131l art\u0131k merkezdeyse, art\u0131k \u00f6zne de deneyimin ve bilginin evrensel kurucusu olarak merkezdedir. Kant burada, hem realizmi kurtarmak hem de \u00f6rne\u011fin Berkeleyci bir solipsizme d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in kritik bir ad\u0131m daha atar: Bizler, d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki \u015feyleri, kendi \u00f6znel yasalar\u0131m\u0131z arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla deneyimimizde belirdikleri \u015fekilde (yani bir fenomen olarak) alg\u0131lar, deneyimleriz; ama o \u015feylerin kendinde nas\u0131l oldu\u011funu asla bilemeyiz. Burada bahsedilen, \u201ckendinde \u015feyler\u201d kavram\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re bizler d\u00fcnyay\u0131 ancak, hi\u00e7bir zaman bizim alg\u0131 ve deneyim alan\u0131m\u0131za, dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7eklik alan\u0131m\u0131za girmeyecek kendinde \u015feylerin bizi etkiledikleri ve deneyimimizde \u00f6znel ko\u015fullar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla nas\u0131l belirdiklerine<\/strong> g\u00f6re deneyimleriz. Kendinde \u015feylere a\u015fa\u011f\u0131da geri d\u00f6nmek \u00fczere, \u00f6ncelikle \u201ckendinde \u015feyleri\u201d deneyimin ve bilmenin nesnesi haline getiren alg\u0131n\u0131n ve bilme yetilerinin \u00f6znel ko\u015fullar\u0131n\u0131 inceleyelim.<\/p>\n

Deneyimin ve bilginin \u00f6znel ko\u015fullar\u0131: A priori g\u00f6r\u00fcler ve kavramlar<\/strong><\/p>\n

Her t\u00fcrl\u00fc deneyimin ve bilme s\u00fcrecinin iki temel \u00f6znel ko\u015fulu vard\u0131r: Birincisi, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verileri ya da i\u00e7 d\u00fcnyada olu\u015fan izlenimleri pasif bir \u015fekilde al\u0131mlayan duyarl\u0131l\u0131k yetisi; ikincisi, bu verileri ve izlenimleri tan\u0131mam\u0131z\u0131<\/strong>, onlardan anlaml\u0131 nesneler olu\u015fturmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan anlama yetisi (Kimi zaman T\u00fcrk\u00e7eye \u201canlak\u201d olarak da \u00e7evrilen Verstand<\/em>) ve onun kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendili\u011finden (spontane) etkinli\u011fidir. \u0130lk \u00f6znel ko\u015ful, yani duyarl\u0131l\u0131k, a priori g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imleridir ve bu bi\u00e7imler uzay ve zamand\u0131r. \u0130kinci \u00f6znel ko\u015ful, yani anlama yetisi ise, uzay ve zaman arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla beliren \u00e7e\u015fitli ve hen\u00fcz belirsiz i\u00e7eri\u011fe, a priori kavramlar\u0131, yani kategorileri uygulayarak anlaml\u0131 bir i\u00e7erik olu\u015fturur. Bu \u00e7er\u00e7evede Kant, herhangi bir duyusal i\u00e7eri\u011fe ba\u011fl\u0131 olmayan, yani a priori saf g\u00f6r\u00fclerin ve saf kavramlar\u0131n bizim t\u00fcm deneyim ve bilgimizin kurucu \u00f6\u011felerini olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 ifade etmektedir.<\/p>\n

A priori g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imleri: Uzay ve zaman <\/strong><\/p>\n

Uzay ve zaman, her t\u00fcrl\u00fc deneyim i\u00e7eri\u011finin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n, deneyimde belirmesinin ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Uzay d\u0131\u015f duyunun, zaman i\u00e7 duyunun bi\u00e7imidir. Uzay geometrik yarg\u0131lar\u0131n, zaman matematiksel yarg\u0131lar\u0131n temelini olu\u015fturur. Saf matematiksel ve geometrik yarg\u0131lar\u0131n hepsi, a priori g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin ayn\u0131 \u015fekilde a priori olan anlama yetisinin kavramlar\u0131yla sentezine dayan\u0131r.<\/p>\n

Uzay<\/strong><\/p>\n

Saf (a priori) g\u00f6r\u00fc olarak uzay, Kant\u2019a g\u00f6re ne bir nesnedir ne de nesnelliktir; nesneye nesnelli\u011fini veren \u00f6znel ko\u015fullardan biridir. Uzay\u0131n d\u0131\u015f d\u00fcnyaya ait bir \u00f6zellik oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz, \u00e7\u00fcnk\u00fc uzay b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00f6zneldir, yani t\u00fcm \u00f6znelere ait evrensel ve zorunlu bir alg\u0131lama yetisi, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen verilerin i\u00e7ine yerle\u015fti\u011fi bir \u00e7er\u00e7evedir. Deneyimden ve deneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z, geometrik aksiyomlar Kant\u2019a g\u00f6re a priori g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imi olarak uzay\u0131n kan\u0131t\u0131d\u0131r. \u201c\u0130ki nokta aras\u0131ndaki do\u011fru en k\u0131sa \u00e7izgidir\u201d yarg\u0131s\u0131, uzay g\u00f6r\u00fcs\u00fcn\u00fcn anlama yetisinin kavram\u0131yla olu\u015fmu\u015f, deneyimden \u00e7\u0131karsanamayacak a priori sentetik bir yarg\u0131d\u0131r. A prioridir, \u00e7\u00fcnk\u00fc herhangi bir duyusal i\u00e7eri\u011fe ba\u011fl\u0131 olmayarak verilmi\u015f bir yarg\u0131d\u0131r. Sentetiktir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yarg\u0131n\u0131n \u00f6znesi y\u00fcklemde i\u00e7erilmez ve birbirinden tamamen ayr\u0131 kaynaklardan gelen g\u00f6r\u00fc ve kavram birle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Uzay, Leibniz\u2019in monadlar\u0131 gibi, k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alardan olu\u015fmaz; ancak sonsuza kadar b\u00f6l\u00fcnebilir; uzay\u0131n i\u00e7inde yine hep bir uzay vard\u0131r. Di\u011fer yandan uzay\u0131n kendisi tek ba\u015f\u0131na herhangi bir deneyim ya da bilgi sunmaz, ancak onun imk\u00e2n\u0131n\u0131, zeminini olu\u015fturur. Her t\u00fcrl\u00fc geometrik yarg\u0131 i\u00e7in, uzay zorunludur. Ancak tekrarlarsak, hi\u00e7bir geometrik bilgi ya da \u201ci\u015fte bu bir \u00e7izgidir\u201d gibi bir \u201ctan\u0131ma\u201d edimi, tek ba\u015f\u0131na uzay g\u00f6r\u00fcs\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015fmez, bu yarg\u0131larda, anlama yetisinin kavramlar\u0131yla bir sentezleme ediminde bulunmak gerekmektedir.<\/p>\n

Uzay t\u0131pk\u0131 zaman gibi, alg\u0131 ya da deneyimin nesnesi de\u011fil, bu nesnenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n ko\u015fuludur. Anlama yetisinin kategorileri i\u00e7in de ge\u00e7erli olan transandantal s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anlam\u0131, deneyimin nesnesini olu\u015fturman\u0131n olana\u011f\u0131n\u0131n ko\u015fulu olmakta yatar. Bu bak\u0131mdan saf bir g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imi olarak uzay, kendi ba\u015f\u0131na tamamen belirlenmemi\u015f bir \u015feydir. Do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 saf uzay\u0131n i\u00e7inde bulamay\u0131z, ancak onlar\u0131 bu saf g\u00f6r\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde tasarlayabiliriz.<\/p>\n

\"\"
Kant\u2019a g\u00f6re \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnya, \u00f6znenin alg\u0131 ve deneyiminde bi\u00e7imlenmedik\u00e7e hen\u00fcz herhangi bir nesnesi bile olmayan bir belirsizliktir.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Mutlak uzay, t\u0131pk\u0131 mutlak zaman gibi, yaln\u0131zca akl\u0131n ideal bir kavram\u0131d\u0131r, yani bir deneyim ve bilgi a\u00e7\u0131s\u0131ndan (ampirik) bir ger\u00e7ekli\u011fi yoktur. E\u011fri uzay-zaman kavram\u0131n\u0131n, Kant\u2019\u0131n \u00d6klidyen geometriye dayanan a priori yarg\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcp \u00e7\u00fcr\u00fctmedi\u011fi konusu ilgin\u00e7 bir tart\u0131\u015fma konusudur, ancak burada Kant\u2019\u0131n \u00d6klidyen geometriyi d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n de\u011fil, insan alg\u0131s\u0131n\u0131n bir s\u0131n\u0131r\u0131 olarak koydu\u011funu, do\u011fa bilimlerinin ya da ampirik bilginin s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, s\u00fcrekli olarak geni\u015fleyebileceklerini s\u00f6yledi\u011fini hat\u0131rlamak \u00f6nemlidir, dolay\u0131s\u0131yla Kant\u2019\u0131n \u00d6klidyen olmayan bir geometriye itiraz\u0131n\u0131n olmayaca\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilir.<\/p>\n

Zaman<\/strong><\/p>\n

Zaman i\u00e7 duyunun formudur. \u0130\u00e7 duyu, insan\u0131n kendini duyumsamas\u0131d\u0131r ve bu ancak bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f olarak, zamanda ak\u0131\u015f olarak olabilir. Kendimi duyumsad\u0131\u011f\u0131m, deneyimledi\u011fim s\u00fcrece ben, her zaman zamansal bir belirlenim olarak ampirik bir bendir. \u0130\u00e7 duyunun formu olarak zaman, i\u00e7sel-zihinsel her t\u00fcrl\u00fc durumu belirler. Bu i\u00e7 duyunun i\u00e7eri\u011fini ise d\u0131\u015f duyular verir. T\u00fcm bu d\u0131\u015f veriler, zihinde zaman taraf\u0131ndan ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131k, ayn\u0131 andal\u0131k ve kal\u0131c\u0131l\u0131k olarak d\u00fczenlenir, koordine edilir. Bu bak\u0131mdan zaman, saf matematiksel yarg\u0131lar\u0131n da zeminidir. \u00d6rne\u011fin Kant\u2019a g\u00f6re deneyimden \u00e7\u0131karsanamayacak olan ve bu nedenle a priori sentetik bir yarg\u0131 olan 5+7=12\u2019nin zeminini zaman verir, t\u00fcm matematiksel, aritmetik yarg\u0131lar\u0131n zeminini verdi\u011fi gibi. Ancak buradan, aritmeti\u011fin ya da say\u0131n\u0131n do\u011frudan zamandan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez; bu yarg\u0131lar, t\u0131pk\u0131 geometrik yarg\u0131larda oldu\u011fu gibi, anlama yetisinin kategorileriyle, \u00f6rne\u011fin nicelik kategorisinin bile\u015fenleriyle sentezlenir. Bu sentezleme edimi, a\u015fa\u011f\u0131da s\u00f6z\u00fc edilece\u011fi gibi, yine i\u00e7inde temel bir zamansall\u0131k mefhumu i\u00e7eren transandantal \u015femalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olur, (\u00f6rne\u011fin say\u0131, bir \u00f6l\u00e7\u00fc \u015femas\u0131d\u0131r). Zaman, asl\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc sentezleme i\u015fleminin i\u00e7inde yer almaktad\u0131r. Zaman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir zihinsel edim-etkinlik m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Bir \u0131s\u0131 derecesinin art\u0131p azalmas\u0131, bir rengin de\u011fi\u015fmesi zamansal bir i\u00e7erik bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Hatta en sars\u0131lmaz mant\u0131ksal ilkeler bile, a\u015fa\u011f\u0131da \u201cSentez\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde g\u00f6rece\u011fimiz gibi zamansald\u0131r. Bu nedenle zaman, \u00e7ok temel bir rolde daha, kategorileri ve alg\u0131n\u0131n \u00e7oklu i\u00e7eri\u011fini sentezleme etkinli\u011finde yine kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Kant\u2019a g\u00f6re \u201cuzay ve zaman, her t\u00fcrl\u00fc deneyim i\u00e7eri\u011finin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n, deneyimde belirmesinin ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Uzay d\u0131\u015f duyunun, zaman i\u00e7 duyunun bi\u00e7imidir. Uzay geometrik yarg\u0131lar\u0131n, zaman matematiksel yarg\u0131lar\u0131n temelini olu\u015fturur.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Zaman\u0131n, Kant\u2019la beraber felsefede yepyeni bir i\u015flev kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir belirlenim olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, bizzat belirlemenin kendisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zaman art\u0131k d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fc biriminden \u00e7ok, deneyimin ko\u015fulu olan bir \u00f6l\u00e7\u00fct haline gelir. Zamanda bir ba\u015flang\u0131\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir, ama zaman\u0131n bir ba\u015flang\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. T\u0131pk\u0131 uzay gibi, zaman da ancak bir i\u00e7sel deneyimin ko\u015fulu olarak ger\u00e7ektir, mutlak bir ger\u00e7ekli\u011fi yoktur. Modern fizi\u011fin g\u00f6reli zaman kavram\u0131n\u0131n, Kant\u2019\u0131n a priori \u00f6znel ko\u015ful olarak zaman\u0131 ile ili\u015fkisi, \u00d6klidyen olmayan geometri ile Kant\u2019\u0131n uzay kavram\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi, yine ilgin\u00e7 bir tart\u0131\u015fma konusudur. Ancak bu tart\u0131\u015fmalarda, Kant\u2019a g\u00f6re, zaman\u0131n da t\u0131pk\u0131 uzay gibi \u00f6znel bir ko\u015ful oldu\u011funu ve d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fe ait olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak gerekir.<\/p>\n

Anlama yetisi ve a priori kavramlar\u0131 (kategoriler)<\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle Kant\u2019ta ak\u0131l (Vernunft) ve anlama yetisi (Verstand) aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 vurgulamak, baz\u0131 yanl\u0131\u015f anlamalar\u0131 \u00f6nlemek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ak\u0131l, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde genellikle arka plandad\u0131r ve akl\u0131n, deneyim ve bilginin ko\u015fullar\u0131n\u0131 sa\u011flayan anlama yetisi ve saf g\u00f6r\u00fclerle olan ili\u015fkisi Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde olduk\u00e7a \u00f6rt\u00fck bi\u00e7imde verilir. Ancak \u015furas\u0131 kesindir ki, ak\u0131l kendi ba\u015f\u0131na herhangi bir bilginin kayna\u011f\u0131 olamaz, hatta Kant\u2019\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, kendi ba\u015f\u0131na \u00e7o\u011fu zaman \u00e7\u0131kmazlara, \u00e7at\u0131\u015fk\u0131lara d\u00fc\u015fer. Elbette Kant akl\u0131n bu \u00e7at\u0131\u015fk\u0131lar\u0131n\u0131 (antinomilerini), ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131 bir felsefe \u00f6nerdi\u011finden de\u011fil, daha \u00e7ok rasyonalizmin metafizik kavramlara dair evrensel iddialar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer. Ak\u0131l, duyusal i\u00e7eri\u011fe sahip olmak zorunda olan herhangi bir deneyimin ya da bilginin kayna\u011f\u0131 olamaz; akl\u0131n kavramlar\u0131 ya da Kant\u2019\u0131n deyimiyle akl\u0131n ideleri (\u00f6rne\u011fin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, nihai ama\u00e7sall\u0131k ya da Tanr\u0131), bilgiyi olu\u015fturucu de\u011fil, onu d\u00fczenleyici (reg\u00fclatif) ve geli\u015ftirici ilkelerin kayna\u011f\u0131d\u0131r. Di\u011fer yandan anlama yetisinin kategorileri, deneyimden gelmeyen, deneyimi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan, deneyimin i\u00e7eri\u011fini belirleyen evrensel ve zorunlu kavramlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin nedensellik, kategorik bir kavramd\u0131r, bu bak\u0131mdan anlama yetisine aittir. \u201cHer de\u011fi\u015fimin bir nedeni vard\u0131r\u201d yarg\u0131s\u0131, t\u0131pk\u0131 yukar\u0131da \u00f6rne\u011fini verdi\u011fim geometrik ve matematiksel yarg\u0131lar gibi sentetik a priori yarg\u0131d\u0131r. Anlama yetisinin ba\u011f\u0131nt\u0131 kategorisinde yer alan nedenselli\u011fin, saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imi olan zamandaki ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131kla deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak sentezlenmesiyle olu\u015fur.<\/p>\n

Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019ndeki kategoriler tablosu, t\u00fcm bilgi ve deneyimleri olanakl\u0131 k\u0131lan, deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z a priori kavramlar\u0131d\u0131r. Tablo, d\u00f6rt ana maddeden olu\u015fur:<\/p>\n

a) Nicelik: Birlik-\u00c7okluk-T\u00fcml\u00fck.<\/p>\n

b) Nitelik: Ger\u00e7eklik-Olumsuzlama-S\u0131n\u0131rlama.<\/p>\n

c) Ba\u011f\u0131nt\u0131: T\u00f6z ve ilinek, Nedensellik, Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131k.<\/p>\n

d) Kiplik: Olanak-Olanaks\u0131zl\u0131k\/Olma-Olmama\/Zorunluluk-Olumsall\u0131k.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcncenin bi\u00e7imini kategoriler olu\u015fturur. Uzay ve zaman g\u00f6r\u00fclerinin saf bi\u00e7imleri, kategoriler de d\u00fc\u015f\u00fcnmenin saf bi\u00e7imleridir. A priori sentetik yarg\u0131lar, temel matematik, geometri ve do\u011fa bilimleri ba\u015fta olmak \u00fczere, t\u00fcm deneyimin nesnelerinin ko\u015fullar\u0131n\u0131n genel ilkelerini verir. Deneyimin ve bilginin t\u00fcm nesneleri, bu ko\u015fullar alt\u0131nda olu\u015fturulur. \u201cSentetik a priori yarg\u0131lar nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr?\u201d sorusunun yan\u0131t\u0131, ayn\u0131 zamanda Kant\u2019\u0131n \u201cKopernik devrimi\u201dnin de \u00f6z\u00fcd\u00fcr: \u201cHer t\u00fcrl\u00fc deneyimin (bilginin) imk\u00e2n\u0131n\u0131n ko\u015fullar\u0131 ayn\u0131 zamanda bu deneyimin (bilginin) nesnesinin imk\u00e2n\u0131n\u0131n ko\u015fullar\u0131d\u0131r\u201d ve t\u00fcm deneyimin nesnel ge\u00e7erlili\u011fi buradan gelmektedir, yani deneyimin nesnel i\u00e7eri\u011fini, yine bu deneyimin imk\u00e2n\u0131 olan \u00f6znel ko\u015fullar belirler.<\/p>\n

\u201cSaf\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anlam\u0131 da bu ba\u011flamda belirginle\u015fir. Saf, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen herhangi bir ampirik i\u00e7eri\u011fe sahip olsa da ona ba\u011fl\u0131 <\/strong>olmayan, deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, deneyimin ko\u015fulunu sa\u011flayan ilkeyi niteler. Metafizik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de burada rasyonalizmdekinden ayr\u0131 yeni bir anlam kazan\u0131r. \u201cSaf\u201d kavram\u0131, metafizi\u011fe bilimsel bir temel getirme ama\u00e7l\u0131d\u0131r. Burada metafizik, do\u011fa\u00fcst\u00fc \u015feyler (Tanr\u0131, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck vs.) \u00fczerine yarg\u0131da bulunma, do\u011fa\u00fcst\u00fc bir bilgi \u00f6nerme anlam\u0131nda de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan, gerek \u00d6klidyen alg\u0131n\u0131n gerek evrimle olu\u015fan di\u011fer zihinsel s\u00fcre\u00e7lerin kabul\u00fc ya da fizikteki geli\u015fmelerin nedensellik ilkesinin ufkunu geni\u015fletmesi, Kant\u00e7\u0131 anlamda metafiziksel d\u00fc\u015f\u00fcnmenin sonu anlam\u0131na gelmez. Kant, deneyimin ve bilginin ampirik a\u00e7\u0131dan geni\u015flemesinin bir s\u0131n\u0131r\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0131srarla vurgular. \u00d6rne\u011fin fizikte \u00d6klidyen uzay\u0131n arkas\u0131nda ba\u015fka bir uzay-zamansal \u201cger\u00e7ekli\u011fin\u201d sunulu\u015fu, ampirik bilgilerimizin de priori ilkeler do\u011frultusunda geni\u015fletilmesi demektir. Ancak Kant bu geni\u015fletmeye, \u201ckendinde \u015feyler\u201d kavram\u0131yla bir s\u0131n\u0131r koyacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cevrenin mutlak yap\u0131s\u0131\u201d ya da \u201cher \u015feyin nihai amac\u0131\u201d gibi ifadeler, hi\u00e7bir zaman deneyimden \u00e7\u0131kar\u0131lamayacak olan ve akl\u0131n, herhangi bir bilgi \u00fcretmeyen ama bizim bilgi ufkumuzun geni\u015flemesine yarayan idelerine ait ifadelerdir. \u0130nsan deneyimi ve bilgisinin \u201colay ufku\u201d, \u201ckendinde \u015feyler\u201d ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ancak buna kar\u015f\u0131n insan akl\u0131, hi\u00e7bir zaman saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin ve anlama yetisinin kategorilerinin sunduklar\u0131yla yetinmek ve kendisinin b\u00f6yle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 istemez, \u00f6n\u00fcne koyulan s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fmaya \u00e7abalar.<\/p>\n

Saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imleri ve anlama yetisinin kategorilerine d\u00f6nersek: T\u00fcm deneyimler, ancak kategorilerin, duyu i\u00e7eri\u011fine, fenomenlere (beliri\u015fe) uygulan\u0131\u015f\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olur. Alg\u0131n\u0131n ve deneyimin kurucusu bu kategorik kavramlard\u0131r. Ama saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin sundu\u011fu bir duyusal i\u00e7erik olmadan, bu kavramlar bize hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemez. Ayn\u0131 \u015fekilde g\u00f6r\u00fclerde kavramlar olmadan asl\u0131nda kendi duyusal i\u00e7eri\u011fini \u201cg\u00f6remez\u201d. Kavramlar g\u00f6r\u00fclere ve g\u00f6r\u00fclerin duyusal i\u00e7eri\u011fine uygulanmal\u0131d\u0131r, her ikisi de bir sentezde birle\u015ftirilmelidir. Birbirinden tamamen ayr\u0131 iki temel deneyimleme ve bilme yetisi olarak bir yanda uzay ve zaman, di\u011fer yanda kategoriler birbirlerine indirgenemez, bu nedenle bu ikisini sentezleyecek, b\u00f6ylece anlaml\u0131 bir i\u00e7erik \u00fcretecek bir dolay\u0131ma (\u015fematizme) gereksinim duymalar\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

Sentez: Transandantal ben ve \u015fematizm<\/strong><\/p>\n

Sentezleme, bilgi ve deneyimlerin iki ayr\u0131 kayna\u011f\u0131n\u0131n birle\u015ftirilmesi, saf kavramlar\u0131n duyusal i\u00e7eri\u011fi kavray\u0131\u015f\u0131<\/strong>, kategorilerin, g\u00f6r\u00fc yoluyla verilen hen\u00fcz anlams\u0131z \u00e7e\u015fitlili\u011fi anlaml\u0131 yarg\u0131lar olarak \u00fcretme s\u00fcrecini i\u00e7erir. Saf g\u00f6r\u00fcler ve kategoriler iki ayr\u0131 d\u00fcnyan\u0131n yetileridir; biri duyumsaman\u0131n, d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n verilerini pasif bir \u015fekilde al\u0131mlaman\u0131n, \u00f6b\u00fcr\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmenin, duyulardan ba\u011f\u0131ms\u0131z a priori kavramlar\u0131n d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. O halde bu kavramlar\u0131n, pasif bir \u015fekilde al\u0131mlanan veriye kendili\u011finden (spontane) uygulan\u0131\u015f\u0131 ve b\u00f6ylece anlaml\u0131 deneyim ve bilginin \u00fcretilmesi nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fecektir? Bu iki ayr\u0131 d\u00fcnyan\u0131n sentezi, iki temel ilkeye dayan\u0131r: Transandantal ben ve \u015fematizm.<\/p>\n

Transandantal ben ya da transandantal \u00f6zalg\u0131 (apperzeption)<\/strong><\/p>\n

Hegel\u2019e g\u00f6re transandantal Ben ya da kendi deyimiyle \u00f6zbilin\u00e7 kavram\u0131, Kant\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulu\u015flar\u0131ndan biridir. Transandantal Ben, t\u00fcm tasar\u0131mlara e\u015flik eden, ampirik Ben\u2019in de ko\u015fulu olan, deyim yerindeyse arka planda s\u00fcrekli i\u015fleyen bir \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d edimidir. Bu s\u00fcrekli edim, a priori g\u00f6r\u00fcde i\u00e7erilen ve d\u0131\u015f d\u00fcnyadan al\u0131nan \u00e7e\u015fitlili\u011fi sentezler. Bu sentezleme s\u00fcreci, hen\u00fcz alg\u0131da \u00e7e\u015fitli-\u00e7oklu olan veriyi bilin\u00e7le ba\u011f\u0131nt\u0131land\u0131rmay\u0131 i\u00e7erir. Ba\u011f\u0131nt\u0131lama, ancak her daim orada olan, deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir bilin\u00e7 ile m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Bu, ampirik bilin\u00e7 olarak Ay\u015fe ya da Mehmet\u2019in bilincinin de ko\u015fulu olan, her daim kendimizi kendimiz olarak tan\u0131mam\u0131z\u0131 ve kendimizi bir s\u00fcreklilik i\u00e7inde duyumsamam\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u00f6zbilincin, \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201dun edimidir. B\u00f6yle bir edim olmadan, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn duyusal i\u00e7eri\u011fi hi\u00e7bir \u015fekilde herhangi bir d\u00fc\u015f\u00fcnme edimine getirilemez, bu g\u00f6r\u00fcler ve onun i\u00e7eri\u011fi \u201cbenim\u201d ya da \u201cbana ait\u201d olamaz. B\u00f6yle s\u00fcrekli bir etkinlik olmadan, alg\u0131m\u0131n i\u00e7eri\u011findeki \u015feyi, her an yeniden hat\u0131rlamam gerekir, oysa b\u00f6yle bir s\u00fcrekli yeniden hat\u0131rlama \u00e7abas\u0131, uzay ve zamandaki verinin s\u00fcrekli kaybolup yeniden belirmesi anlam\u0131na gelir ve b\u00f6ylece s\u00fcreklilik sa\u011flayacak anlaml\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturman\u0131n ko\u015fulu ortadan kalkar. \u201cBen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d, anlama yetisinin spontane ve s\u00fcrekli bir etkinli\u011fidir, saf d\u00fc\u015f\u00fcnmedir. Di\u011fer yandan Kant, Descartes\u2019\u0131n \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d yarg\u0131s\u0131ndan bir varolu\u015fu \u00e7\u0131karsamas\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yler, \u00e7\u00fcnk\u00fc Kant\u2019a g\u00f6re \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d etkinli\u011fi herhangi bir deneyimin nesnesi olamaz, o ancak \u00f6zbilincin kendisini d\u00fc\u015f\u00fcnmesinin bir sonucudur ve deneyimin i\u00e7eri\u011fi olmayan bir \u015feyin var oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n bir konusudur, duyulur d\u00fcnyan\u0131n bir nesnesi de\u011fildir.<\/p>\n

\u015eematizm<\/strong><\/p>\n

\u00c7o\u011fu filozofa g\u00f6re Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin en temel b\u00f6l\u00fcmlerinden biri olan \u015fematizm, ayn\u0131 zamanda en zor ve kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerdendir. Kant da, \u015fematizm i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 \u201cinsan ruhunun derinliklerinde sakl\u0131 bir h\u00fcner\u201d gibi ifadelerle, do\u011frusu okuyucular\u0131na fazla yard\u0131mda bulunmaz. \u015eematizm, transandantal Ben\u2019in g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin ampirik i\u00e7eri\u011fini sentezlemesinin ard\u0131ndan, a priori kategorilerin a priori g\u00f6r\u00fclerin i\u00e7inde beliren i\u00e7eri\u011fe (fenomenlere) nas\u0131l uygulanaca\u011f\u0131n\u0131n kurallar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. \u015eematizmin \u015femalar\u0131, hangi kavram\u0131n hangi ampirik i\u00e7eri\u011fe uygulanaca\u011f\u0131 ya da duyularla al\u0131mlanan ve g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinde beliren ampirik i\u00e7eri\u011fin hangi kavram\u0131n alt\u0131na sokulaca\u011f\u0131 g\u00f6revini \u00fcstlenir. \u015eemalar, kavramlar\u0131n g\u00f6r\u00fclerde, g\u00f6r\u00fclerin i\u00e7eri\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla anlaml\u0131 bir halde temsil edilmesini (sunulu\u015funu) sa\u011flar. \u00d6rne\u011fin, saf bir kavram olarak nedenselli\u011fi, g\u00f6r\u00fcde verilen \u00e7e\u015fitli ampirik i\u00e7eri\u011fe nas\u0131l uygulayaca\u011f\u0131m?<\/p>\n

\"\"
\u201cTransandantal Ben, t\u00fcm tasar\u0131mlara e\u015flik eden, ampirik Ben\u2019in de ko\u015fulu olan, deyim yerindeyse arka planda s\u00fcrekli i\u015fleyen bir \u2018d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u2019 edimidir.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Kant\u2019a g\u00f6re her kavram\u0131n bir \u015femas\u0131 vard\u0131r. \u015eemalar, kavramlar\u0131n alg\u0131da temsil edilerek g\u00f6r\u00fclerde somutla\u015fmas\u0131n\u0131, deyim yerindeyse zihinde canland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u015eemalar, imgelem g\u00fcc\u00fc ve her kategoriyle ba\u011f\u0131 olan zaman g\u00f6r\u00fcs\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla anlaml\u0131 imgeler ve ifadeler \u00fcretme y\u00f6ntemi ya da kural\u0131d\u0131r. Bu y\u00f6ntem i\u00e7in \u00f6ncelikle, iki ayr\u0131 kaynaktan da (a priori g\u00f6r\u00fcler ve kategoriler) pay alan bir \u015feye ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r. Bu, transandantal bir zaman belirlenimidir. Yak\u0131ndan inceledi\u011fimizde her a priori kategoride bir zamansall\u0131k buluruz. D\u00f6rt kategoride de zaman mefhumu vard\u0131r. D\u0131\u015f duyulara ili\u015fkin t\u00fcm \u00f6l\u00e7\u00fclerin \u015femas\u0131 uzay, duyular\u0131n t\u00fcm nesnelerinin saf imgesi zaman, t\u00fcm niceliksel b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerin \u015femas\u0131 say\u0131, niteli\u011fin \u015femas\u0131 duyusal i\u00e7eri\u011fin zamansal sentezi (yo\u011funluk, derece vs.), ger\u00e7ekli\u011fin (Realit\u00e4t) \u015femas\u0131 zamanda bir \u015feyin s\u00fcre\u011fen halde bulunu\u015fu, olana\u011f\u0131n \u015femas\u0131 bir \u015feyin herhangi bir zamanda belirlenebilmesi, zorunlulu\u011fun \u015femas\u0131 bir \u015feyin varolu\u015f tarz\u0131n\u0131n her zaman orada olmas\u0131d\u0131r. Buradan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, t\u00fcm kategoriler zamana bir \u015fekilde ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u015eemalar bu bak\u0131mdan kategorilere g\u00f6re belirli kurallar i\u00e7eren zaman belirlenimleridir. Bu \u015fekilde \u015femalar, kendisi de bir g\u00f6r\u00fc olan zaman arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kategorileri, g\u00f6r\u00fclerin i\u00e7eri\u011fine ba\u011flayarak, bu i\u00e7eriklerden anlamlar \u00fcretilmesinin ko\u015fulunu sa\u011flar. Ayr\u0131ca zaman, i\u00e7sel duyumun a priori bi\u00e7imidir, bu bak\u0131mdan fenomenlerin \u00e7e\u015fitlili\u011fiyle de ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc her t\u00fcrl\u00fc g\u00f6r\u00fc i\u00e7eri\u011finin \u00e7e\u015fitlili\u011fi yine zamansald\u0131r. O halde transandantal bir zaman belirlenimi, hem kategorilerle hem de g\u00f6r\u00fclerle ba\u011flant\u0131s\u0131 olan transandantal bir \u015femad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcm \u015femalar\u0131n zeminindeki bu zaman belirlenimine ek olarak imgelem g\u00fcc\u00fcyle, tek bir do\u011fruyu bir \u00e7ember olarak, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 do\u011fruyu bir \u00fc\u00e7gen olarak kurar\u0131z. \u00d6rne\u011fin \u00e7emberin ya da \u00fc\u00e7genin \u015femas\u0131, imgelem g\u00fcc\u00fcn\u00fcn sentezleme kural\u0131d\u0131r ve b\u00f6ylece d\u0131\u015f d\u00fcnyayla olan ili\u015fkimizde her seferinde bir \u00e7emberi, \u00fc\u00e7geni, \u00e7embere ya da \u00fc\u00e7gene benzeyen nesneleri yeniden tan\u0131mlamak zorunda kalmay\u0131z. Zamansal belirlenim ve imgelem g\u00fcc\u00fcyle, d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n imgelerini, kategorilerin temsil edilebilme ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturan kurallar\u0131, \u015femalar\u0131 \u00fcretiriz. Deneyimde \u00fcretti\u011fimiz bu imgeler, saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin i\u00e7eri\u011fiyle bulu\u015fan kategorilerin bir ifadesiyse (ya da \u201c\u00e7\u0131kt\u0131s\u0131\u201dysa), \u015femalara imgenin saf halleri diyebiliriz.<\/p>\n

O halde kategorilerin g\u00f6r\u00fclerin i\u00e7eri\u011fiyle ili\u015fkiye girebilmesi i\u00e7in, ilkin transandantal Ben\u2019in bu i\u00e7eri\u011fi s\u00fcrekli i\u015fleyen bir bilincin birli\u011fi olarak sentezlemesi, ikinci olarak da transandantal Ben\u2019in s\u00fcrekli kendisinin k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu i\u00e7eri\u011fe, kategorilerin \u015femalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla uygulanmas\u0131 gerekmektedir. B\u00f6ylelikle d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen i\u00e7erikler belirli kurallara uydurularak deneyim, tan\u0131ma ve bilgi s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7in haz\u0131r hale getirilir. E\u011fer bilgi, ampirik bir bilgi olacaksa, yani duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla al\u0131nan d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n verilerine dayanacaksa, kategoriler, saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin bu hen\u00fcz anlam ta\u015f\u0131mayan \u00e7oklu verilerine; e\u011fer herhangi bir duyusal i\u00e7erik ta\u015f\u0131mayacak, yani a priori bilgi ise, kateogoriler, herhangi bir duyusal i\u00e7erik ta\u015f\u0131mayan bizzat saf g\u00f6r\u00fc bi\u00e7imlerinin kendisine uygulanacakt\u0131r.<\/p>\n

Kendinde \u015feyler <\/strong><\/p>\n

Necmi Bu\u011fdayc\u0131\u2019n\u0131n Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019in Aral\u0131k 2015 say\u0131s\u0131ndaki iki yaz\u0131s\u0131nda da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki nesnelerin kendinde ger\u00e7ekli\u011fi ile bizim d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 zihnimizde temsil edi\u015fimiz aras\u0131nda bir ayr\u0131m vard\u0131r. Renk, koku gibi nesnelerin bizzat kendilerine ait olmas\u0131 gerekmeyen ve bizim zihinsel tasar\u0131mlar\u0131m\u0131z olan duyular\u0131n da \u00f6tesinde, bizzat nesnenin \u201coradal\u0131\u011f\u0131\u201d ve \u201cs\u00fcreklili\u011fi\u201d de, yukar\u0131da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi saf g\u00f6r\u00fc formlar\u0131m\u0131z\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Hatta ve hatta Kant, nesne kavram\u0131n\u0131 yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fc formlar\u0131n\u0131n ve anlama yetisinin kategorilerinin senteziyle olu\u015fan, dahas\u0131 transandantal bir nesne kavram\u0131na dayanan bir zihinsel tasar\u0131m oldu\u011funu s\u00f6yler. D\u0131\u015f d\u00fcnyaya ait olan ve her t\u00fcrl\u00fc duyusal al\u0131mlama ve zihinsel etkinlikten ba\u011f\u0131ms\u0131z olan, ama bir \u015fekilde bizim duyular\u0131m\u0131z\u0131 ve saf g\u00f6r\u00fclerimizi etkileyen belirsiz alan i\u00e7in \u201ckendinde \u015feyler\u201d kavram\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Bu kavram, deneyimlemenin ve bilmenin s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r. Kendinde \u015feyler, hi\u00e7bir zaman deneyimlenemeyen ve bilinemeyen, ama d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir bir ger\u00e7eklik alan\u0131na i\u015faret eder, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendinde \u015feyler, \u201ckendileri\u201d olarak uzay ve zaman g\u00f6r\u00fclerine getirilemez, uzay ve zamanda \u201cbeliren \u015feyler\u201d, ancak kendinde \u015feylerin bizleri etkileyi\u015fine ve \u00f6znel ko\u015fullara (a priori g\u00f6r\u00fc formlar\u0131 ve kategoriler) g\u00f6re belirir.<\/p>\n

Kant, saf g\u00f6r\u00fc formlar\u0131n\u0131n ve kategorilerin t\u00fcm varl\u0131k alan\u0131n\u0131 i\u00e7eremeyece\u011fini s\u00f6yler. Her \u015feyden \u00f6nce akl\u0131n bir talebidir bu. Ak\u0131l, deyim yerindeyse, alg\u0131 ve deneyimi olu\u015fturan ko\u015fullar\u0131n kendisine sundu\u011fuyla yetinmez ve \u00f6n\u00fcne koyulan s\u0131n\u0131r\u0131 a\u015fmak ister. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, d\u00fcnyan\u0131n kendindeki ger\u00e7ekli\u011finin salt \u00f6znel ko\u015fullar\u0131n bir tasar\u0131m\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek, felsefenin t\u00fcm ger\u00e7eklik ve do\u011fruluk iddias\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctecek, felsefe, yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda ifade edilen \u201cskandallar\u0131\u201d \u00fcretmeye devam edecektir. Bu nedenle, \u00f6znel ko\u015fullarda beliren t\u00fcm g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerin, \u00f6znel ko\u015fullardan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ger\u00e7eklik zemininin oldu\u011funu varsaymak durumunday\u0131zd\u0131r. Kendinde \u015fey, uzaysal ve zamansal olmayan, nedensel olmayan, salt duyular \u00fcst\u00fc ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir bir varl\u0131k zemininin d\u00fc\u015f\u00fcncesidir. B\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcnce, Kant\u2019a g\u00f6re pratik anlamda da (\u00f6rne\u011fin zorunluluk-\u00f6zg\u00fcrl\u00fck ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda) gereklidir. Her \u015feyin \u00f6znel ko\u015fullara g\u00f6re belirlendi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmek, bizi yeniden d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n tamamen bir kurgu oldu\u011funu s\u00f6yleyen solipsizme g\u00f6t\u00fcrmenin yan\u0131nda, her \u015feyin \u00f6znel ko\u015fullar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, yani ko\u015fullu, dolay\u0131ml\u0131 (gidimli) olarak belirdi\u011fini s\u00f6ylemek, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavram\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131racakt\u0131r. (\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, tan\u0131m\u0131 gere\u011fi ko\u015fulsuz bir durumu varsayar. O halde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, deneyim ve bilgi olu\u015fturma s\u00fcre\u00e7lerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmal\u0131d\u0131r.)<\/p>\n

\"\"
\u201cKant, nesne kavram\u0131n\u0131n yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fc formlar\u0131n\u0131n ve anlama yetisinin kategorilerinin senteziyle olu\u015fan, dahas\u0131 transandantal bir nesne kavram\u0131na dayanan bir zihinsel tasar\u0131m oldu\u011funu s\u00f6yler.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Kendinde \u015feyler kavram\u0131, her zaman duyusal bir i\u00e7erik talep eden kategorilere uygulanamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, nesnel bir ger\u00e7eklik ta\u015f\u0131maz. Kendinde \u015feyler, tekrarlarsak ancak bir ger\u00e7eklik zemininin kavram\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmek zorundad\u0131r. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Kant\u2019\u0131n \u201ckendinde \u015feylerin\u201d var oldu\u011funu<\/strong> s\u00f6ylememesidir. Deneyime getirilemeyen hi\u00e7bir \u015feyin var oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. \u201cKendinde \u015feyler\u201d e\u011fer deneyim ve bilgi Kant\u2019\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi \u00f6znel ko\u015fullar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fiyorsa, duyular\u0131 etkileyen \u201cbir \u015feylerin\u201d oldu\u011funu da varsaymak zorunda oldu\u011fumuz anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Peki ama deneyimin ve bilmenin nesnesi olamayacak olan bir \u201cger\u00e7eklik\u201d ne demektir? Yaz\u0131y\u0131, belki de buraya kadar anlat\u0131lanlar\u0131 da yeniden yorumlamak ad\u0131na, Kant\u2019\u0131n ger\u00e7eklik kavram\u0131ndan s\u00f6z ederek bitirmek istiyorum.<\/p>\n

Ger\u00e7ekli\u011fin \u00fc\u00e7 y\u00fcz\u00fc <\/strong><\/p>\n

Ger\u00e7eklik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Almancada iki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r: Realit\u00e4t ve Wirklichkeit.<\/p>\n

Kant\u2019a g\u00f6re Realit\u00e4t, niteliksel bir kategorik kavramd\u0131r. Zaman\u0131n i\u00e7inde bir i\u00e7eri\u011fin olma hali bu anlamda bir ger\u00e7ekliktir, b\u00f6yle bir ger\u00e7ekli\u011fin olmamas\u0131, Kant\u2019\u0131n ifadesiyle =0 olarak g\u00f6sterilebilir. Bunun anlam\u0131 \u015fudur: Alg\u0131n\u0131n ve deneyimin i\u00e7eri\u011fi, her zaman bir geni\u015flik, hacim, \u00f6l\u00e7\u00fc ya da derece ifadesi ta\u015f\u0131r (b\u00fcy\u00fck-k\u00fc\u00e7\u00fck, s\u0131cak-\u0131l\u0131k, a\u00e7\u0131k-koyu vs.); bu nitelikler de uzay ve zamana ba\u011fl\u0131d\u0131r: S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n azalmas\u0131, zamansal bir ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131kt\u0131r, bir cismin b\u00fcy\u00fcmesi ya da k\u00fc\u00e7\u00fclmesi uzaysal bir ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131kt\u0131r. Bu alg\u0131 ve deneyimin i\u00e7eri\u011findeki d\u0131\u015fsal (uzaysal) ya da i\u00e7sel (zamansal) duyumsama (yo\u011funlu\u011fun ya da derecenin varl\u0131\u011f\u0131) ger\u00e7ekliktir.<\/p>\n

Bir alg\u0131da ya da deneyimde, deneyimin olana\u011f\u0131n\u0131n \u00f6znel ko\u015fullar\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131rsak, \u015feyleri, bu ko\u015fullardan ba\u011f\u0131ms\u0131z kendinde \u015feyler olarak ele al\u0131rsak, bu anlamdaki ger\u00e7eklikten \u00e7\u0131kar\u0131z. Di\u011fer yandan, tersinden ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, ne a priori g\u00f6r\u00fclerin ne de kategorilerin kendi ba\u015flar\u0131na bir ger\u00e7ekli\u011fi vard\u0131r, onlar ancak duyusal g\u00f6r\u00fcn\u00fcn i\u00e7eri\u011fiyle ger\u00e7ek olurlar. D\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n bir i\u00e7eri\u011fine, verili bir nesneye sahip olmayan kategori -a priori kavram- bo\u015ftur (k\u00f6rd\u00fcr), onunla t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnsel oyunlar oynanabilir ama bo\u015f bir kavramla hi\u00e7bir \u015fey bilinemez. K\u0131sacas\u0131, alg\u0131 ve deneyimin i\u00e7eri\u011fi haline gelmeyen hi\u00e7bir \u015feye ger\u00e7ek diyemeyiz.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck ve ama\u00e7l\u0131l\u0131k gibi kavramlar da akl\u0131n ideleridir, bu anlamda bir ger\u00e7eklikleri yoktur. Akl\u0131 ve kavray\u0131\u015f\u0131 geni\u015fletebilirler ama, bize herhangi bir bilgi vermezler. Bu idelerin yaln\u0131zca \u201cpratik\u201d anlamlar\u0131 vard\u0131r: Olan \u00fczerine de\u011fil, olmas\u0131 gereken \u00fczerine yarg\u0131da bulunurlar. Saf Akl\u0131n<\/em> Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin, akl\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc tescillerken onu s\u0131n\u0131rland\u0131rmas\u0131n\u0131n anlamlar\u0131ndan biri burada yatar.<\/p>\n

Wirklichkeit olarak ger\u00e7eklik, bir kiplik (varolu\u015f tarz\u0131) kategorisidir. Bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn Almanca k\u00f6keninde \u201cetkide bulunmak\u201d anlam\u0131nda wirken s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bulunmaktad\u0131r. Mutlaka deneyime dayansa da, her zaman bizzat alg\u0131n\u0131n nesnesi olmak zorunda de\u011fildir. Manyetik alan\u0131, nesnelerin birbiriyle olan ili\u015fkisinden g\u00f6zlemleyerek \u00e7\u0131karsar\u0131z, ancak bu alan\u0131 do\u011frudan g\u00f6zlemleyemeyiz. Do\u011frudan alg\u0131layamazsak da ampirik alg\u0131m\u0131z\u0131 etkiledi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde manyetizma bir ger\u00e7ekliktir, sonu\u00e7 olarak deneyimin duyusal ve kategorik birli\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r, nesneldir. Manyetizma, bizim duyu organlar\u0131m\u0131z\u0131n alg\u0131 kapasitelerinin d\u0131\u015f\u0131nda da olsa, manyetizman\u0131n g\u00f6zlenebilir hali, sonu\u00e7lar\u0131, bilgi \u00fcretiminin ampirik ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Manyetizma bir Wirklichkeit olarak \u201cRealit\u00e4t\u201d ba\u011flam\u0131n\u0131n geni\u015flemesini, ama ampirik ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak geni\u015flemesini sa\u011flar. O halde Realit\u00e4t anlam\u0131nda ger\u00e7eklik, Kant\u2019a g\u00f6re yaln\u0131zca duyusal i\u00e7eri\u011fe sahip olan ve kavramlarla sentezlenen ampirik ger\u00e7eklikken, di\u011fer anlam\u0131yla ger\u00e7eklik (Wirklichkeit), kendisi bizim alg\u0131lar\u0131m\u0131zla edinebildi\u011fimiz ampirik bir i\u00e7eri\u011fe sahip olmasa da, ger\u00e7ekli\u011fimizi etkileyen (wirken) ba\u015fka bir ger\u00e7eklik anlam\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vard\u0131r: \u00d6rne\u011fin manyetizmay\u0131 ya da daha da ileri gidersek par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finin mikro evreniyle g\u00f6reli uzay-zaman\u0131, \u201ckendinde \u015feyler\u201d kavram\u0131yla kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Ger\u00e7ekli\u011fin, t\u00fcm \u00f6znel ko\u015fullar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bizzat kendisi (kendinde \u015feyler) derken, t\u00fcm nesnelerin, bilginin ortak bir ko\u015fullanmam\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc tasavvur ederiz. Akl\u0131n bu ideali, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n zorunlu bir kavram\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda \u201ckendinde \u015feyler\u201d insan i\u00e7in bir t\u00fcr s\u0131n\u0131r kavramd\u0131r. Mikro evrendeki \u015feylerin ya da e\u011fri uzay-zaman\u0131n insan zihninde canland\u0131r\u0131lamamas\u0131n\u0131n nedeni, insan deneyiminin \u00f6znel ko\u015fullar\u0131n\u0131n bunlar\u0131 deneyimlemede yetersiz kalmalar\u0131d\u0131r. Ancak nas\u0131l manyetizman\u0131n etkisinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 deneyimleyebiliyorsak, mikro evrenin ya da e\u011fri uzay-zaman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ampirik olarak elde edebildi\u011fimiz \u00f6l\u00e7\u00fcde, mikro evren ve e\u011fri uzay-zaman Wirklichkeit ba\u011flam\u0131nda birer ger\u00e7ekliktir, \u201ckendinde \u015feyler\u201d de\u011fildir. Di\u011fer yandan, mikro evrenin ya da e\u011fri uzay-zaman\u0131n, evrenin yap\u0131s\u0131n\u0131n mutlak ger\u00e7ekli\u011fi oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Kant, muhtemelen \u201ckendinde \u015feyler\u201d kavram\u0131yla ve d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n mutlak ger\u00e7ekli\u011finin akl\u0131n yaln\u0131zca bir ideali oldu\u011fu sav\u0131yla itiraz edecektir. O halde \u201ckendinde \u015feylerin\u201d, \u201cger\u00e7ekten\u201d var oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz, ancak onun \u201cger\u00e7ekli\u011fini\u201d akl\u0131n bir ideali olarak kabul etmek zorunday\u0131z. Ancak Kant\u2019\u0131n burada tutucu bir \u00f6neriye b\u00fcr\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemek do\u011fru olmayabilir. Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin son sayfas\u0131nda ifade etti\u011fi gibi, ele\u015ftirel bir yolda olmak kayd\u0131yla, insan\u0131n bilme arzusunu tatmin edecek s\u00fcre\u00e7ler sonuna kadar a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

– Immanuel Kant: Kritik der Reinen Vernunft<\/em>, Fourier Verlag, 2003<\/p>\n

– Rudolf Eisler, Kant-Lexikon<\/em>, Georg Oms Verlag, 2002. http:\/\/www.textlog.de\/rudolf-eisler.html<\/p>\n

– Ernst Cassirer: Kant\u2019\u0131n Ya\u015fam\u0131 ve Felsefesi<\/em>, \u00c7ev: Do\u011fan \u00d6zlem, Ege \u00dcniveristesi Bas\u0131mevi, 1988.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cKant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019ne yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde, Kopernik devrimini kendi felsefesinin hangi anlamda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in bir analojide kullan\u0131r ve \u00f6zetle \u015funu s\u00f6yler: Bug\u00fcne kadar felsefede, deneyimleme ve bilme s\u00fcre\u00e7lerimizi, kendi bili\u015fsel kapasitelerimizi, alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, anlama-kavrama yetilerimizi ve genel olarak bilincimizi hep bilmek istedi\u011fimiz \u015feylere y\u00f6nelttik. Ama bu felsefi u\u011fra\u015f, bilmek istedi\u011fimiz \u015feyler hakk\u0131nda \u015fu […]<\/p>\n","protected":false},"author":670,"featured_media":16539,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[180,221,28],"tags":[1555,1106,1965,1964,1485,1076],"class_list":["post-16533","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-143-sayi","category-felsefe","category-sosyal-bilimler","tag-akil","tag-algi","tag-deneyim","tag-gerceklik","tag-kant","tag-zihin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t