{"id":16631,"date":"2015-12-01T17:31:08","date_gmt":"2015-12-01T15:31:08","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16631"},"modified":"2018-01-12T17:53:16","modified_gmt":"2018-01-12T14:53:16","slug":"fizikten-sinirbilime-uzay-ve-zamanin-dogasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/fizikten-sinirbilime-uzay-ve-zamanin-dogasi","title":{"rendered":"Fizikten sinirbilime uzay ve zaman\u0131n do\u011fas\u0131"},"content":{"rendered":"

Nesne insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r, ama bu varl\u0131\u011f\u0131 bir yerde bulunma \u015feklinde alg\u0131layan, insan zihnidir. Dolay\u0131s\u0131yla, nesneyi alg\u0131layan zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, nesnenin bir yerde bulunmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek, nesnenin fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r etmek anlam\u0131na gelmez. Nesne d\u0131\u015f d\u00fcnyada, onu alg\u0131layan bir zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r; ama bu varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcn bi\u00e7iminin ne oldu\u011funa ili\u015fkin bir \u015fey s\u00f6ylenemez.<\/em><\/p>\n

Bir anekdota g\u00f6re, \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7i Paul Dirac, y\u0131l boyu kuantum kuram\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011frencilerine, son ders geldi\u011finde, arkalar\u0131na yaslan\u0131p bir elektronu k\u00fc\u00e7\u00fck renkli bir top \u015feklinde hayal etmelerini s\u00f6yler. \u201cEttiniz mi?\u201d diye sorar; \u201c Evet, ettik\u201d yan\u0131t\u0131n\u0131 al\u0131nca da \u015f\u00f6yle der: \u201c\u00d6yleyse bu dersten bir \u015fey anlamam\u0131\u015fs\u0131n\u0131z, y\u0131l boyunca size bunun olanaks\u0131z oldu\u011funu anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.\u201d<\/p>\n

\"\"
\u201cE\u011fer elektronu k\u00fc\u00e7\u00fck renkli bir top \u015feklinde hayal edebiliyorsan\u0131z\u201d, bu kuantum kuram\u0131n\u0131n\u0131 anlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131za delalettir.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuantum mekani\u011finin ger\u00e7ekli\u011fe ili\u015fkin yaratt\u0131\u011f\u0131 soru i\u015faretlerinin belki de can al\u0131c\u0131 noktas\u0131 bu s\u00f6zlerde gizlidir: Atom ya da atoma ait herhangi bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 kafam\u0131zda canland\u0131rmak olanaks\u0131zd\u0131r. Dalga-par\u00e7ac\u0131k ikili\u011fi ve belirsizlik ilkesi gibi kuantum kuram\u0131na \u00f6zg\u00fc gariplikler bu durumla ili\u015fkilidir. Par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 zihinde canland\u0131ramaman\u0131n fizik dilindeki ifadesi, onun uzay-zaman s\u00fcreklili\u011fi i\u00e7erisinde tan\u0131mlanamamas\u0131d\u0131r. Par\u00e7ac\u0131k, her an i\u00e7in uzayda belirli bir yer kapl\u0131yor olsayd\u0131, onu zihinde canland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn olurdu.<\/p>\n

Atomlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 m\u0131 ku\u015fkulu, uzay ve zaman\u0131nki mi?<\/strong><\/p>\n

Kuantum fizi\u011fi de di\u011fer fizik kuramlar\u0131 gibi, b\u00fct\u00fcn fiziksel ger\u00e7ekli\u011fi betimlerken uzay ve zaman kavramlar\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Ancak, kuantum mekani\u011finde bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n ne \u015fekilde var olaca\u011f\u0131, onun nas\u0131l g\u00f6zlendi\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00dczerinde deney yap\u0131lmayan, yani g\u00f6zlenmeyen bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n uzay-zamanda nas\u0131l bir varl\u0131\u011fa sahip olaca\u011f\u0131 insan hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015far.<\/p>\n

\u00c7evremizdeki, atomlardan olu\u015fan cisimleri g\u00f6rmekte ya da hayal etmekte hi\u00e7bir sorun ya\u015famay\u0131z. Ancak, ayn\u0131 \u015feyi atomlar i\u00e7in yapamamak anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir durumdur. Yine de fizi\u011fin bug\u00fcn geldi\u011fi noktada, bu durumu bir olgu olarak kabul etmekten ba\u015fka \u00e7are yoktur. G\u00f6zlemlerle uyumlu bir bilimsel kuram bize inan\u0131lmaz geliyorsa, inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri ve sa\u011fduyumuzu sorgulamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Kuantum kuram\u0131na g\u00f6re, atomlar\u0131n varl\u0131klar\u0131 uzay ve zamanda betimlenemiyorsa, ya kuantum mekani\u011finden, ya atomik par\u00e7ac\u0131klardan, ya da uzay ve zamandan \u015f\u00fcphelenmek gerekir. Elbette ilk \u015f\u00fcpheli kuantum mekani\u011fidir. Ba\u015fta Einstein olmak \u00fczere, pek \u00e7ok fizik\u00e7i kuantum mekani\u011finin eksik ya da yanl\u0131\u015f oldu\u011funu, zamanla bu sorunlardan ar\u0131nm\u0131\u015f, daha yetkin bir kuram\u0131n, kuantum kuram\u0131n\u0131n yerini alaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Ne var ki \u00f6yle olmad\u0131; tersine yeni deneyler kararl\u0131 bir \u015fekilde kuantum kuram\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclerini do\u011frulad\u0131. Bu durumda, geriye kalan iki se\u00e7enek d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, atomlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphelenmektense, uzay ve zamandan \u015f\u00fcphelenmek daha ak\u0131lc\u0131 g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

Uzay ve zamandan \u015f\u00fcphelenmek, uzay ve zaman\u0131n atom-alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131 betimlemek i\u00e7in uygun ara\u00e7lar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Oysa nesneleri uzay olmadan alg\u0131lamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Uzay nesnel bir ger\u00e7eklik olsayd\u0131, uzay\u0131 ve onun i\u00e7indeki nesneleri kavrama yetene\u011fine sahip olan insan\u0131n, atomlar\u0131 da kavramakta bir sorun ya\u015famamas\u0131 gerekirdi. Bunun tersine, uzay; nesnel bir ger\u00e7ekliktense insan\u0131n nesnel ger\u00e7ekli\u011fi alg\u0131lamak i\u00e7in evrimsel s\u00fcre\u00e7te geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu zihinsel bir kurgu ise, bu kurgunun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Bu varsay\u0131m do\u011fruysa, g\u00fcnl\u00fck hayatta d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde i\u015fleyen uzay-zaman kurgusu, atomik d\u00fczeyde i\u015flemez hale gelmelidir.<\/p>\n

Uzay, Kant\u2019\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi zihnin bir fonksiyonu mu?<\/strong><\/p>\n

Uzay\u0131n d\u0131\u015f d\u00fcnyada insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde var olmad\u0131\u011f\u0131, tersine zihnin bir fonksiyonu oldu\u011fu fikri Kant\u2019\u0131n felsefesiyle \u00f6rt\u00fc\u015fmektedir. Ancak Kant\u2019\u0131n uzay ve zaman\u0131n \u201ca priori g\u00f6r\u00fcler\u201d (a priori intuitions) oldu\u011fu fikri, insan\u0131n evrimi ile birlikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmezse, bilimsel temellerden yoksun kal\u0131r. Evrim kuram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla bu g\u00f6r\u00fclerin k\u00f6kenine ili\u015fkin metafizik olmayan bir a\u00e7\u0131klama, kendili\u011finden m\u00fcmk\u00fcn hale geldi. Buna g\u00f6re; uzay ve zamana ili\u015fkin a priori g\u00f6r\u00fcler, yani canl\u0131n\u0131n \u00e7evresini uzay-zaman kurgusu i\u00e7inde alg\u0131lama yetileri, ku\u015faklar boyu \u00e7evresi ile etkile\u015fimin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak evrim s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Darwin, insan\u0131n zihinsel yeteneklerinin de biyolojik s\u00fcre\u00e7lerde evrimle\u015fti\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n di\u011fer hayvanlarla ortak bili\u015fsel mekanizmalar\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.<\/figcaption><\/figure>\n

Charles Darwin, T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em> kitab\u0131n\u0131 yay\u0131nlamadan daha 21 y\u0131l \u00f6nce \u015f\u00f6yle demi\u015fti: \u201cBir Habe\u015f maymununu anlayabilen ki\u015fi metafizi\u011fe Lock\u2019tan daha b\u00fcy\u00fck bir katk\u0131da bulunmu\u015f olur.\u201d Darwin bu s\u00f6zleriyle, insan\u0131n zihinsel yeteneklerinin biyolojik s\u00fcre\u00e7lerde evrimle\u015fti\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n di\u011fer hayvanlarla ortak bili\u015fsel mekanizmalar\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima ediyordu.<\/p>\n

\u0130nsan zihni, aynen insan bedeni gibi, milyarlarca y\u0131l s\u00fcren uzun bir evrim s\u00fcrecinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. S\u0131radan bir kemirgenin kalp ya da ci\u011fer gibi pek \u00e7ok organ\u0131, hem g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f hem de i\u015flevsel olarak insan\u0131nki ile b\u00fcy\u00fck benzerlikler ta\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ortak bir k\u00f6kenden gelmi\u015flerdir. Ayn\u0131 \u015fey beyin ve sinir sistemi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Zihinsel fonksiyonlar\u0131n sinir sisteminin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarsak, zihinsel olarak da di\u011fer hayvanlarla b\u00fcy\u00fck ortakl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. \u0130nsan zihnini anlamak i\u00e7in hayvanlar\u0131n beyinleri \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan da yararlan\u0131lmas\u0131, bu ortakl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya sermektedir.<\/p>\n

Di\u011fer hayvanlar, insan gibi matematik, bilim ve teknoloji geli\u015ftiremeseler ve dil yetene\u011fine sahip olmasalar da, insan\u0131n zihinsel yetenekleri ile onlar\u0131nki aras\u0131nda ger\u00e7ek bir u\u00e7urum yoktur. Asl\u0131nda insan di\u011fer hayvanlardan yaln\u0131zca bir ad\u0131m ileridedir. Bir\u00e7ok hayvan g\u00f6r\u00fcr, duyar, an\u0131msar, y\u00f6n bulur, nerede oldu\u011funu bilir, zaman s\u00fcrelerini akl\u0131nda tutabilir, hatta belirli bir d\u00fczeyde de olsa say\u0131 sayabilir ve mant\u0131k y\u00fcr\u00fctebilir. \u0130nsan beyni di\u011fer hayvanlar\u0131nkine g\u00f6re oransal olarak (yani v\u00fccuduna oranla) belirgin \u015fekilde daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu olgu, insan\u0131n zihinsel fonksiyonlar\u0131n\u0131n daha geli\u015fmi\u015f olmas\u0131yla paraleldir. Ancak bu konuda da di\u011fer hayvanlardan insana do\u011fru bir s\u00fcreklilik vard\u0131r. Evrimsel olarak insan\u0131n en yak\u0131n akrabalar\u0131n\u0131n beyni, uzak olanlara g\u00f6re daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu s\u00fcreklilik zihinsel fonksiyonlarda da kendini g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin, \u015fempanzelerin zihinsel becerileri \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 derecede geli\u015fmi\u015ftir. Gramer bilgisi olmasa da, ilkel d\u00fczeyde dil \u00f6\u011frenmekten sosyal hayatta kurnazl\u0131klara ba\u015fvurmaya, basit mant\u0131k problemleri \u00e7\u00f6zmekten say\u0131larla i\u015flem yapmaya kadar pek \u00e7ok yetene\u011fe sahiptirler.<\/p>\n

Uzay ve zaman alg\u0131m\u0131z, evrimsel miras\u0131m\u0131z m\u0131?<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan bilgisinin kayna\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131ran epistemoloji<\/strong>, felsefenin \u00f6nemli alanlar\u0131ndan biridir. Bu alandaki ba\u015fl\u0131ca ak\u0131mlardan ampirizm<\/strong>, bilginin temel kayna\u011f\u0131n\u0131n duyu organlar\u0131ndan gelen veriler oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Buna g\u00f6re insan zihni, do\u011fdu\u011funda bir tabula rasa<\/em> (bo\u015f bir tahta) gibidir. Bu bo\u015f tahta, do\u011fumdan itibaren duyu organlar\u0131 ve deneyimler sayesinde bilgilerle dolar. Locke\u2019un ampirizmin \u00f6nde gelen temsilcisi olmas\u0131, Darwin\u2019in yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6zlerinde Locke\u2019u \u00f6rnek vermesinin bir tesad\u00fcf olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Darwin\u2019in \u00f6nermesi, insan zihninin sahip oldu\u011fu t\u00fcm bilgiyi ya\u015fam\u0131 boyunca deneyimlerden \u00f6\u011frenmek yerine, evrimsel k\u00f6kenlerinden miras ald\u0131\u011f\u0131 do\u011fu\u015ftan gelen baz\u0131 \u00e7ekirdek bilgiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 kavrad\u0131\u011f\u0131 fikrine kap\u0131 aralamaktad\u0131r. Uzay ve zaman alg\u0131s\u0131 da bu \u00e7ekirdek bilginin bir par\u00e7as\u0131 olabilir.<\/p>\n

Sinirbilim ve psikoloji alan\u0131nda son y\u0131llarda yap\u0131lan \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rma, ampirizmin iddias\u0131n\u0131n aksine, bilginin do\u011fu\u015ftan gelen (innate) bir bile\u015feninin oldu\u011funa ili\u015fkin kuvvetli veriler sunmaktad\u0131r. Ontogenez (bireyolu\u015f), bir organizman\u0131n d\u00f6llendi\u011fi andaki ilk h\u00fccreden ba\u015flay\u0131p yeti\u015fkin bir birey olmas\u0131na ve \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar ge\u00e7irdi\u011fi evrimi tan\u0131mlar. Filogenez (soyolu\u015f) ise o t\u00fcr\u00fcn ilk ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan itibaren evrim s\u00fcrecindeki tarihini tan\u0131mlar. Birey, ontogenez s\u00fcresince ya\u015fam\u0131 boyunca i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullardan ve deneyimlerinden bilgi da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fu gibi, filogenez a\u00e7\u0131s\u0131ndan da, \u00fcyesi oldu\u011fu t\u00fcr\u00fcn tarihi boyunca, on milyonlarca y\u0131l i\u00e7inde ge\u00e7irdi\u011fi evrelerde, \u00e7evresiyle etkile\u015fiminden edinip genetik koduna kaz\u0131d\u0131\u011f\u0131 bilgileri ta\u015f\u0131yor olabilir. \u00d6rne\u011fin bir\u00e7ok hayvan\u0131n yuva yapma, g\u00f6\u00e7 etme gibi i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, bu t\u00fcr do\u011fu\u015ftan gelen genetik k\u00f6kenli bir bilgiye dayand\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez. \u0130nsanda bu t\u00fcr do\u011fu\u015ftan gelen bilginin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n nereye kadar dayand\u0131\u011f\u0131 sorusu ise epistemolojik tart\u0131\u015fmalara \u0131\u015f\u0131k tutar.<\/p>\n

Say\u0131, uzay ve zaman alg\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6ral mekanizmas\u0131 ortak m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Uzay ve zaman, say\u0131 ile derinden ili\u015fkili kavramlard\u0131r. Fiziksel uzay ve zaman say\u0131larla temsil edilir. Uzayda mesafeler ve zamanda s\u00fcreler birer ger\u00e7el say\u0131 ile ifade edilir. Uzayda bir noktan\u0131n konumu ise bir vekt\u00f6rle, yani 3 tane ger\u00e7el say\u0131 ile temsil edilir. T\u00fcm niceliklerin say\u0131larla temsil edildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, uzay ve zaman i\u00e7in de bunun ge\u00e7erli olmas\u0131 \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayabilir. Ancak n\u00f6rolojik olarak da uzay, zaman ve say\u0131n\u0131n ortak n\u00f6ral mekanizmalar\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bulgular gittik\u00e7e artmaktad\u0131r. Say\u0131, uzay ve zaman alg\u0131lar\u0131n\u0131n ortak bir k\u00f6kene sahip olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Say\u0131n\u0131n k\u00f6kenine ili\u015fkin elde edilecek bulgular, uzay ve zaman\u0131n k\u00f6keni hakk\u0131nda da fikir verecektir.<\/p>\n

\"\"
Sayma becerilerinin, daha bebekken varoldu\u011funa ili\u015fkin davran\u0131\u015fsal veriler de bulunmaktad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Say\u0131; soyut, matematiksel bir kavramd\u0131r. Matemati\u011fin kurallar\u0131, do\u011fabilimlerinin aksine, do\u011fadan deney yoluyla elde edilmez. Matemati\u011fin temelinde bireyin ki\u015fisel deneyimlerinin yatt\u0131\u011f\u0131 fikrini savunmak da \u00e7ok zordur. O zaman matemati\u011fin k\u00f6keni nerededir? Bu durumda, \u00fcnl\u00fc \u201cMatematik icat m\u0131d\u0131r, yoksa ke\u015fif midir?\u201d sorusunun yan\u0131t\u0131n\u0131 sinirbilim ve evrimsel biyolojide aramak gerekir. Say\u0131 alg\u0131s\u0131n\u0131n temelleri hayvanlarda da mevcuttur. Son y\u0131llarda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, temel matematik yetene\u011finin say\u0131 kavram\u0131n\u0131n bireylerde do\u011fu\u015ftan var oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Aritmetik ve geometriye ili\u015fkin temel sezgilerimiz evrimsel ge\u00e7mi\u015fimizden gelmektedir; insan daha bebekken bile bu sezgilere sahiptir.<\/p>\n

Buna g\u00f6re, fiziksel \u00e7evre ile organizman\u0131n milyonlarca y\u0131ll\u0131k etkile\u015fiminden s\u00fcz\u00fcl\u00fcp ku\u015faklar boyunca birikerek gelen ve do\u011fal ay\u0131klanma yoluyla genetik koda g\u00f6m\u00fclerek i\u00e7selle\u015fen birtak\u0131m ilkeler, uzay, zaman ve say\u0131 alg\u0131s\u0131n\u0131n temellerini olu\u015ftururlar. Bu \u015fekilde, organizma ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evreyi temsil etme ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftirir. Bu temsil, ya\u015fan\u0131lan \u00e7evrenin uzay, zaman ve say\u0131lar cinsinden ifade edilmesiyle ger\u00e7ekle\u015fir. Kant\u2019\u0131n a priori g\u00f6r\u00fclerinin k\u00f6keni de evrimsel biyolojik s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n

\u0130nsanda ve di\u011fer hayvanlarda say\u0131 n\u00f6ronlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Yukar\u0131da ifade edilen g\u00f6r\u00fc\u015flere temel olu\u015fturabilecek sinirbilimsel verilerden biri, \u00f6zel olarak say\u0131lar\u0131 temsil eden n\u00f6ronlar\u0131n ke\u015ffidir. Primatlarda, beynin belirli b\u00f6lgelerinde say\u0131lara tepki veren sinir h\u00fccreleri bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, hayvan ekranda 1 nesne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde belirli n\u00f6ronlar ate\u015flenirken, 2 nesne g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde ayn\u0131 b\u00f6lgedeki ba\u015fka n\u00f6ronlar ate\u015flenmektedir. Bu \u015fekilde farkl\u0131 say\u0131lara farkl\u0131 n\u00f6ron gruplar\u0131 tepki verir. Ancak bu n\u00f6ronlar\u0131n se\u00e7icili\u011fi, say\u0131 artt\u0131k\u00e7a azal\u0131r. \u00d6rne\u011fin 4\u2019e tepki veren n\u00f6ron, \u015fiddeti biraz daha az olmak \u00fczere, 3\u2019e ve 5\u2019e de tepki vermektedir. \u00c7ok say\u0131da nesneye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, saymadan ka\u00e7 tane olduklar\u0131n\u0131 tahmin ederken yan\u0131lma pay\u0131n\u0131n fazla olmas\u0131 bundand\u0131r. Yani, say\u0131 n\u00f6ronlar\u0131 yaln\u0131zca insanlarda de\u011fil, ba\u015fta primatlar olmak \u00fczere, di\u011fer hayvanlarda da bulunmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, say\u0131y\u0131 alg\u0131lama yetene\u011fi yaln\u0131zca insana \u00f6zg\u00fc de\u011fildir.<\/p>\n

Sayma becerilerinin, deneyimle ya da e\u011fitimle elde edilmeyip daha bebekken var oldu\u011funa ili\u015fkin davran\u0131\u015fsal veriler de bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 6 ayl\u0131k bebeklerde yap\u0131lan bir deneyde, bebeklerin duyulan zil sesi say\u0131s\u0131 ile g\u00f6r\u00fclen nesne say\u0131s\u0131n\u0131n e\u015fit oldu\u011funu alg\u0131layabildikleri g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ses ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc gibi, iki ayr\u0131 somut duyusal veride ortak olan soyut kavram\u0131, yani say\u0131y\u0131 fark edebilmek \u00f6nemli bir zihinsel beceridir. Ayn\u0131 deney maymunlarla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da yine ayn\u0131 sonu\u00e7lara ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, bebekler gibi maymunlar\u0131n da nesnelerden say\u0131y\u0131 soyutlama becerisine sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Hayvanlar, toplama-\u00e7\u0131karma gibi temel aritmetik becerilerine de sahiptir. Yap\u0131lan deneylerde, yaln\u0131zca primatlar\u0131n de\u011fil, yumurtadan yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve hen\u00fcz \u00e7evresinden bir \u015fey \u00f6\u011frenme \u015fans\u0131na sahip olmam\u0131\u015f civcivlerin de toplama ve \u00e7\u0131karma yapabildikleri, hatta temel geometri bilgisine sahip olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

S\u0131f\u0131r\u0131n ke\u015ffi, kimilerine g\u00f6re matematik tarihinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak kabul edilir. \u0130nsan d\u0131\u015f\u0131ndaki hayvanlar\u0131n da bo\u015f k\u00fcmeyi kavrayabildi\u011fine ili\u015fkin baz\u0131 veriler mevcuttur. Elbette s\u0131f\u0131r\u0131n ke\u015ffinin matematik tarihindeki \u00f6nemi, onu i\u00e7sel olarak alg\u0131laman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ip sembolle\u015ftirme ve kavramla\u015ft\u0131rmakta yatar. \u0130nsan\u0131n, di\u011fer hayvanlarda bulunmayan, e\u015fsiz matematiksel zihninin derinlerde yatan temelinde, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 niceliklerle ifade etme kapasitesi oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu kapasitenin di\u011fer hayvanlarda da oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130nsan\u0131 di\u011ferlerinden ay\u0131ran, beki de bu temel matematiksel becerileri dil ve sembolize etme yetene\u011fiyle bir \u00fcst boyuta ta\u015f\u0131yabilmesidir.<\/p>\n

Uzay alg\u0131s\u0131n\u0131n insan ve di\u011fer hayvanlardaki sinirsel temelleri<\/strong><\/p>\n

Uzay alg\u0131s\u0131na ili\u015fkin bulgular ise daha da ilgin\u00e7tir. Yak\u0131n zamanda ke\u015ffedilen \u201cyer h\u00fccreleri\u201d, \u201c kafa do\u011frultusu h\u00fccreleri\u201d, \u201cs\u0131n\u0131r h\u00fccreleri\u201d ve \u201c\u0131zgara (grid) h\u00fccreleri\u201d hep birlikte organizman\u0131n, bulundu\u011fu mek\u00e2ndaki konumunu bilmesine yarar. Beynin hipokampus b\u00f6lgesi civar\u0131nda yo\u011funla\u015fan bu sinir h\u00fccreleri, hem insanlarda hem de di\u011fer hayvanlarda bulunur. Aynen say\u0131 alg\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi, uzay alg\u0131s\u0131 da insanda ve di\u011fer hayvanlarda benzer sinirsel yap\u0131lar taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilir.<\/p>\n

Yer h\u00fccreleri, organizman\u0131n o an bulundu\u011fu \u00e7evredeki konumuna g\u00f6re tepki verirler. Her yer h\u00fccresinin aktive oldu\u011fu bir konum b\u00f6lgesi vard\u0131r. Organizma bu b\u00f6lgenin i\u00e7inde oldu\u011funda o h\u00fccre ate\u015flenir. Izgara h\u00fccreleri ise ilgin\u00e7 bir \u015fekilde, organizman\u0131n bulundu\u011fu \u00e7evrede \u00e7izilen hayali \u0131zgara \u00e7izgilerinin k\u00f6\u015felerinde ate\u015flenirler. Yani her \u0131zgara h\u00fccresi, yer h\u00fccrelerinin aksine, tek bir konumda de\u011fil, bulundu\u011fu \u00e7evreyi kaplayacak \u015fekilde periyodik olarak dizilmi\u015f bir\u00e7ok noktada aktive olur. Bunun ne i\u015fe yarayaca\u011f\u0131n\u0131 anlamak ilk bak\u0131\u015fta zordur. Yer h\u00fccreleri, \u0131zgara h\u00fccrelerinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan gelen veriyi girdi olarak kullan\u0131r. Bu nedenle, \u0131zgara h\u00fccrelerinin periyodik \u0131zgara yap\u0131s\u0131n\u0131n yer tayininde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Izgara h\u00fccrelerinin periyodik yap\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k yer h\u00fccrelerinin tek b\u00f6lgeye lokalize olmas\u0131, aralar\u0131nda bir Fourier d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ili\u015fkisi oldu\u011funu akla getirmektedir. Yani beyin, i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7evredeki konumunu, yaln\u0131zca duyu organlar\u0131ndan elde etti\u011fi verileri kullanarak de\u011fil, karma\u015f\u0131k hesaplamalar sonucunda saptamaktad\u0131r.<\/p>\n

E\u011fer konum belirlemek \u00fczerine \u00f6zelle\u015fmi\u015f bu sinir h\u00fccrelerinin fonksiyonu, organizman\u0131n \u201cnesnel uzayda\u201d bulundu\u011fu konumu pasif bir \u015fekilde alg\u0131lamak olsayd\u0131, duyu organlar\u0131ndan gelen bilgiyi i\u015flemesi yeterli olurdu. Ger\u00e7ekte ise durum b\u00f6yle de\u011filmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu h\u00fccreler, beyindeki di\u011fer mekanizmalarla birlikte, organizman\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu fiziksel \u00e7evreyi temsil eden bir kurgu olu\u015fturuyor olabilirler. Uzay, organizman\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 fiziksel ger\u00e7ekli\u011fin kendisi olmayabilir. Bunun yerine organizma, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evre hakk\u0131nda evrimsel s\u00fcre\u00e7te deneme-yan\u0131lma yoluyla edinip i\u00e7selle\u015ftirdi\u011fi bilgilerle onun bir temsilini yarat\u0131yor olabilir.<\/p>\n

Kafa do\u011frultusu h\u00fccreleri ve y\u00f6n tayini<\/strong><\/p>\n

Kafa do\u011frultusu h\u00fccrelerinin geli\u015fimi de yukar\u0131daki varsay\u0131m\u0131 destekler. Bu h\u00fccreler egosantrik de\u011fil, allosantriktir; yani organizman\u0131n kendi v\u00fccudunu referans almazlar, organizman\u0131n bulundu\u011fu d\u0131\u015f \u00e7evreye g\u00f6re kafan\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc bildirirler. Ayr\u0131ca daha organizma d\u0131\u015f d\u00fcnya ile ili\u015fkiye ge\u00e7meden \u00f6nce de mevcutturlar. Genellikle farelerle yap\u0131lan bu deneylerde, fare do\u011fduktan sonra hen\u00fcz daha g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131p \u00e7evresiyle tan\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bile, kafa do\u011frultusu h\u00fccrelerinin var oldu\u011fu ve i\u015f g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131 saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sinir h\u00fccreleri, fare g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131p \u00e7evreyi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7te pek bir de\u011fi\u015fim g\u00f6stermeden varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirir. Bu da, organizman\u0131n y\u00f6n tayin sisteminin geli\u015fmesinde, \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnyadan\u201d duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile gelen verilerin rol oynamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Yer h\u00fccreleri ile \u0131zgara h\u00fccreleri, hayvan g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7madan \u00f6nce de var olmakla birlikte, zamanla hem say\u0131ca artar hem de daha hassas hale gelirler. Bu durum, farenin uzaydaki konumuna ili\u015fkin alg\u0131n\u0131n hen\u00fcz d\u0131\u015far\u0131dan duyusal veri almadan beyinde mevcut oldu\u011funu, ama zamanla duyusal verilerle ince ayar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir.<\/p>\n

Organizma, daha g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131p \u00e7evresini tan\u0131maya ba\u015flamadan, kafas\u0131n\u0131n \u00e7evreye g\u00f6re hangi do\u011frultuda oldu\u011funu nas\u0131l bilmektedir? Do\u011frultuyu d\u0131\u015f d\u00fcnyadan \u00e7\u0131kartmak yerine, bu kavram\u0131 kendi zihninde yarat\u0131yor olmal\u0131d\u0131r. Y\u00f6n, uzay\u0131n temel bile\u015fenlerinden biridir. Zihin, daha do\u011fu\u015ftan sahip oldu\u011fu y\u00f6n kavram\u0131n\u0131n \u00fczerine, konum ve uzay kavramlar\u0131n\u0131 in\u015fa ediyor olabilir. Buna g\u00f6re sinir sistemi, d\u0131\u015f d\u00fcnyadan gelen duyusal verileri bu yap\u0131n\u0131n i\u00e7inde kullanarak \u00e7evresine dair, d\u0131\u015f d\u00fcnyada var olmayan, insan zihninin kurgulad\u0131\u011f\u0131 bir g\u00f6rsel alg\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Uzay alg\u0131s\u0131ndan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyecek olan zaman alg\u0131s\u0131 da ayn\u0131 \u015fekilde bu zihinsel in\u015fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Evrimsel s\u00fcre\u00e7ler, i\u00e7inde bulunulan \u00e7evreye adapte olmaya y\u00f6neliktir. Bu s\u00fcre\u00e7te ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan insan zihninin uzay ve zaman alg\u0131lar\u0131, i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ko\u015fullar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yacakt\u0131r. Foto\u011fraf: Steve McCurry.<\/figcaption><\/figure>\n

Evrimsel s\u00fcre\u00e7ler klasik fizi\u011fin ge\u00e7erli oldu\u011fu ko\u015fullarda ger\u00e7ekle\u015fti<\/strong><\/p>\n

Evrimsel s\u00fcre\u00e7ler, i\u00e7inde bulunulan \u00e7evreye adapte olmaya y\u00f6neliktir. Bu s\u00fcre\u00e7te ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan insan zihninin uzay ve zaman alg\u0131lar\u0131, i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ko\u015fullar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yacakt\u0131r. Klasik fizi\u011fin ge\u00e7erli oldu\u011fu ko\u015fullar, D\u00fcnya \u00fczerinde canl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarla \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Bu nedenle insan, klasik fizi\u011fin betimledi\u011fi evreni kavramakta ve zihinde canland\u0131rmakta bir sorun ya\u015famaz. Klasik fizik sa\u011fduyu ile \u00e7eli\u015fmez. \u00d6te yandan, bilim ve teknolojinin geli\u015fmesiyle ortaya \u00e7\u0131kan g\u00f6relilik ve kuantum kuramlar\u0131, g\u00fcnl\u00fck hayatta kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ko\u015fullar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karlar. G\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n konusu olan etkiler, ancak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ya da y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 \u00f6l\u00e7ekte g\u00f6zlem yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelir. Kuantum kuram\u0131 ise duyu organlar\u0131yla alg\u0131lanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayacak kadar k\u00fc\u00e7\u00fck nesnelerin yasalar\u0131n\u0131 ortaya serer. Bu nedenle insan, evrimsel ge\u00e7mi\u015fi boyunca, kuantum kuram\u0131na ya da g\u00f6relilik kuram\u0131na \u00f6zg\u00fc olan olgularla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmam\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. D\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamak i\u00e7in evrimsel ge\u00e7mi\u015fi boyunca ad\u0131m ad\u0131m geli\u015ftirdi\u011fi d\u0131\u015f d\u00fcnya alg\u0131s\u0131n\u0131n, bu yeni kuramlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda yetersiz kalmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Uzay ve zaman\u0131n, insan zihnine ait ve evrimsel s\u00fcre\u00e7te geli\u015fmi\u015f yap\u0131lar oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131, hem yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda de\u011findi\u011fimiz kuantum mekani\u011finde atomlarla ilgili kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nan a\u00e7maz\u0131, hem de g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n sa\u011fduyuya s\u0131\u011fmayan sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klama kapasitesine sahiptir. G\u00f6relilik kuram\u0131, uzay ve zaman\u0131 \u201cuzay-zaman\u201d ad\u0131 alt\u0131nda tek bir kavramda birle\u015ftirir. Uzay-zaman 4 boyutludur ve e\u011fridir. Oysa insan\u0131n uzay alg\u0131s\u0131 ne 4 boyutu ne de bu boyutta e\u011fri bir uzay\u0131 kavramaya yeterlidir. G\u00f6relilik kuram\u0131, uzay ve zaman kavray\u0131\u015flar\u0131n\u0131n sa\u011fduyumuza ayk\u0131r\u0131 bir \u015fekilde yeniden d\u00fczenlenmesini gerektirir.<\/p>\n

G\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re d\u00fczeltilmi\u015f bu uzay-zaman kavray\u0131\u015f\u0131, g\u00f6rsel olarak canland\u0131r\u0131lamasa da, mant\u0131ksal olarak kavranabilir. Ancak, fizik mikro-evrene inip maddenin yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, yeni bir kriz ortaya \u00e7\u0131kar. Kuantum kuram\u0131n\u0131n klasik ger\u00e7eklik anlay\u0131\u015f\u0131na bir t\u00fcrl\u00fc uyu\u015fturulamamas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan bu kriz daha derindir. \u00c7\u00fcnk\u00fc mikro-evreni uzay-zaman s\u00fcreklili\u011fi i\u00e7inde form\u00fcle edecek herhangi bir uzay-zaman modeli i\u015flememektedir. Dolay\u0131s\u0131yla mikro-evrenin tahayy\u00fcl edilebilir bir \u015fey oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ve atom-alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n neye benzediklerini merak etmekten vazge\u00e7memizi gerektirmektedir.<\/p>\n

\"\"
G\u00f6zlerimizin \u00f6n\u00fcndeki d\u0131\u015f d\u00fcnya imgesi, tamamen zihinsel bir kurgu mu?<\/figcaption><\/figure>\n

D\u0131\u015f d\u00fcnya imgemiz zihinsel bir kurgu mu?<\/strong><\/p>\n

Kant\u2019\u0131n fikirleriyle paralel olan bu g\u00f6r\u00fc\u015f, ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden daha radikaldir. Buna g\u00f6re, g\u00f6zlerimizin \u00f6n\u00fcndeki d\u0131\u015f d\u00fcnya imgesinin tamamen zihinsel bir kurgu oldu\u011funu kabul etmek gerekir. Nesnelere rengini veren \u015feyin insan zihni oldu\u011fu, d\u0131\u015far\u0131da renk diye bir olgu olmad\u0131\u011f\u0131 zaten bilinmektedir. Renk, g\u00f6ze ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k taneciklerinin tetiklemesiyle zihinde \u00fcretilir. Ses, koku, tat ve dokunma duyular\u0131 i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erlidir. Bunlar da duyu organlar\u0131na ula\u015fan titre\u015fimler ya da \u00e7e\u015fitli molek\u00fcllerin tetiklemesiyle yine zihinde \u00fcretilir. B\u00fct\u00fcn bu duyusal \u00f6zelliklerden ar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, nesneden geriye tek bir \u015fey kal\u0131r: Uzaydaki varl\u0131\u011f\u0131 ve zamandaki s\u00fcreklili\u011fi. Nesneleri alg\u0131lamaya arac\u0131l\u0131k eden duyusal \u00f6zellikler gibi, nesnelerin uzaydaki varl\u0131klar\u0131n\u0131n da zihnin \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu kabul edildi\u011finde, nesnel d\u00fcnya ile insan aras\u0131ndaki son dolays\u0131z ba\u011f da kopmu\u015f olur.<\/p>\n

Nesnenin rengi ve kokusu, onu alg\u0131layan bir zihin olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece var olmasa da, nesnenin uzayda varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 \u015feyin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. \u0130nsan g\u00f6z\u00fcn\u00fc kapatsa da \u00f6n\u00fcndeki nesne yok olmaz; orada duruyor olmal\u0131d\u0131r. Ancak, uzay ve zaman\u0131n Kant\u2019\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi birer \u201cg\u00f6r\u00fc\u201d (intuition) olmas\u0131, \u201corada bulunma\u201d durumunun da nesnel bir ger\u00e7ekli\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131 sonucunu do\u011furur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201coras\u0131\u201d, ancak insan zihninde kurgulanm\u0131\u015f bir \u015feydir. Nesne insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r, ama bu varl\u0131\u011f\u0131 bir yerde bulunma \u015feklinde alg\u0131layan, insan zihnidir. Dolay\u0131s\u0131yla, nesneyi alg\u0131layan zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, nesnenin bir yerde bulunmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek, nesnenin fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r etmek anlam\u0131na gelmez. Nesne, d\u0131\u015f d\u00fcnyada, onu alg\u0131layan bir zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r; ama bu varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcn bi\u00e7iminin ne oldu\u011funa ili\u015fkin bir \u015fey s\u00f6ylenemez. Bu durum, kuantum mekani\u011finde, atomun var oldu\u011funu bilmemize kar\u015f\u0131n, \u015feklinin nas\u0131l oldu\u011fu ya da neye benzedi\u011fi hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6yleyemememizle neredeyse t\u0131pat\u0131p ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nesne insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r, ama bu varl\u0131\u011f\u0131 bir yerde bulunma \u015feklinde alg\u0131layan, insan zihnidir. Dolay\u0131s\u0131yla, nesneyi alg\u0131layan zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, nesnenin bir yerde bulunmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek, nesnenin fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r etmek anlam\u0131na gelmez. Nesne d\u0131\u015f d\u00fcnyada, onu alg\u0131layan bir zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak vard\u0131r; ama bu varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcn bi\u00e7iminin ne oldu\u011funa ili\u015fkin bir \u015fey […]<\/p>\n","protected":false},"author":663,"featured_media":16632,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,1464,26,35],"tags":[288,1964,328,495,392,1083,1076],"class_list":["post-16631","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-dosya","category-fizik","category-noroloji","tag-fizik","tag-gerceklik","tag-kuantum-fizigi","tag-sinirbilim","tag-uzay","tag-zaman","tag-zihin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16631","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/663"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16631"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16631\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16631"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16631"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16631"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}