{"id":16648,"date":"2015-12-01T11:23:05","date_gmt":"2015-12-01T09:23:05","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16648"},"modified":"2018-01-15T11:34:38","modified_gmt":"2018-01-15T08:34:38","slug":"uzay-algisi-ve-fiziksel-gercek-uzay","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/uzay-algisi-ve-fiziksel-gercek-uzay","title":{"rendered":"Uzay alg\u0131s\u0131 ve fiziksel (ger\u00e7ek) uzay"},"content":{"rendered":"

Sinir sistemi, nesnelerin yerini onlardan yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frusal bir yol izledi\u011fi gibi bir dizi varsay\u0131mla tayin ederek, zihnimizde \u00d6klidyen bir uzay alg\u0131s\u0131 olu\u015fturur. B\u00f6ylelikle sinir sistemi, fiziksel evrenin geometrisinin \u00d6klid uzay\u0131 oldu\u011funu varsayar. Peki, fizik ne diyor? Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay ger\u00e7ekten \u00d6klidyen midir? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz fizi\u011fine g\u00f6re bunun yan\u0131t\u0131 \u201chay\u0131r\u201dd\u0131r. <\/em><\/p>\n

Fizik, ger\u00e7ek oldu\u011fu varsay\u0131lan nesnel bir uzay tan\u0131mlar. \u00d6te yandan, zihnin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 uzay son derece \u201c\u00f6znel\u201ddir. Bu iki uzay aras\u0131nda bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma, fizi\u011fin uzay ve zamana ili\u015fkin temel kuram\u0131 olan genel g\u00f6relilik \u00fczerinden yap\u0131labilir. Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rman\u0131n temel kavramlar\u0131 da alg\u0131 ve ger\u00e7ekliktir. Alg\u0131, bir canl\u0131n\u0131n kendini \u00e7evreleyen d\u00fcnyay\u0131 temsil etmek ve anlamland\u0131rmak i\u00e7in zihninde olu\u015fturdu\u011fu imge olarak tan\u0131mlanabilir. Alg\u0131, zihnin bir faaliyetidir, dolay\u0131s\u0131yla \u00f6zneldir. Ger\u00e7eklik ise zihinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, nesnel bir olgudur.<\/p>\n

Klasik fizi\u011fin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, uzay ve zaman kendi ba\u015flar\u0131na alg\u0131lanabilir \u015feyler olmaktan \u00e7ok, d\u00fcnyay\u0131 onlar\u0131n i\u00e7inde alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u00e7er\u00e7eve i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr. Uzay ve zaman, b\u00fct\u00fcn fiziksel ger\u00e7ekli\u011fin, onun i\u00e7inde cereyan etti\u011fi bir sahne gibidir. Nesneler ancak uzay i\u00e7inde vard\u0131r ve bu varl\u0131k, zaman i\u00e7inde s\u00fcreklilik kazan\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, maddenin varl\u0131\u011f\u0131 ve s\u00fcreklili\u011fi ancak uzay ve zaman i\u00e7inde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Tersinden bakarak \u015f\u00f6yle de s\u00f6ylenebilir: Bir nesne, ancak uzay i\u00e7inde bir yerde ise fiziksel bir ger\u00e7ekli\u011fe sahiptir. Uzayda belirli bir konum atfedilemeyen, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnce gibi \u00f6znel deneyimler maddi de\u011fildir.<\/p>\n

Naif ger\u00e7ek\u00e7i bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, g\u00f6zlerimizin bizi \u00e7evreleyen d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 ger\u00e7ekte oldu\u011fu gibi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsayar. Buna g\u00f6re, d\u0131\u015f d\u00fcnya orada durmaktad\u0131r ve aynen alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibidir. Kimi zaman ortaya \u00e7\u0131kan g\u00f6z yan\u0131lsamalar\u0131 bu ger\u00e7e\u011fi de\u011fi\u015ftirmez. Peki, zihin herhangi bir nesnenin nerede oldu\u011funu nas\u0131l saptar? Nesnelere temas etmeden onu alg\u0131lamak nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r? Uzay alg\u0131s\u0131n\u0131n esas bile\u015feni g\u00f6rsel alg\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, ona odaklanal\u0131m.<\/p>\n

G\u00f6rsel alg\u0131 ve ger\u00e7eklik<\/strong><\/p>\n

Nesneleri, onlardan gelen \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131klar\u0131 sayesinde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Biz asl\u0131nda nesnenin kendisini de\u011fil, ondan gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alg\u0131lar\u0131z; karanl\u0131kta g\u00f6remememizin nedeni de budur.<\/p>\n

Zihinsel fonksiyonlar, duyu organlar\u0131 ve sinir sistemi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. G\u00f6z ve beyin, nesnelerden gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alg\u0131larken, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca g\u00f6ze girdi\u011fi andaki halini bilebilir. Nesneden ne zaman yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131, yans\u0131d\u0131ktan sonra hangi yolu izleyerek g\u00f6ze geldi\u011fini bilemez. Asl\u0131nda g\u00f6ze \u00e7arpan her bir \u0131\u015f\u0131k taneci\u011finin hangi nesneye ait oldu\u011fu da ba\u015ftan bilinemez; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir \u0131\u015f\u0131k taneci\u011fi, yani foton, hangi kaynaktan yans\u0131y\u0131p geldi\u011fi bilgisini ta\u015f\u0131maz. Fiziksel olarak, fotonlar yaln\u0131zca iki \u00f6zellik ta\u015f\u0131r: Dalga boyu ve polarizasyon (kutuplanma). Dalga boyu, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n rengini verir. Polarizasyonu \u015fimdilik ihmal edebiliriz. Parlakl\u0131\u011f\u0131 veren ise toplam foton miktar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6ze \u00e7arpan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hangi nesneden geldi\u011fini bilmeyen g\u00f6z ve beyin, tersine bir yol izler: Kendine \u00e7arpan \u0131\u015f\u0131k taneciklerini bir \u015fekilde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r, onlar\u0131 belirli nesnelerle e\u015fler ve imgelerini olu\u015fturur. Bu imge olu\u015fturma s\u0131ras\u0131nda, haf\u0131zas\u0131nda bulunan kay\u0131tlar\u0131 kullanarak nesneyi tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Yani sinir sistemi g\u00f6rsel alg\u0131y\u0131 aktif bir s\u00fcre\u00e7te olu\u015fturur; objektifi a\u00e7\u0131l\u0131r a\u00e7\u0131lmaz \u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc kaydeden foto\u011fraf makinesi gibi pasif bir \u015fekilde i\u015flemez.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1. Nesneden gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frultusuna g\u00f6re, cismin yakla\u015f\u0131k yerinin saptanmas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00f6rsel alg\u0131, i\u015fin i\u00e7ine g\u00f6z\u00fcn ve beyindeki \u00e7e\u015fitli yap\u0131lar\u0131n\u0131n girdi\u011fi karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7te ger\u00e7ekle\u015fir. Bu karma\u015f\u0131k i\u015fleyi\u015fin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na girmeden, nesnelerin konumlar\u0131n\u0131n nas\u0131l belirlendi\u011fine ili\u015fkin optik kitaplar\u0131nda s\u0131k s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan basit bir modeli ele alal\u0131m. Bu modelde, nesnenin uzakl\u0131\u011f\u0131 o nesneden g\u00f6ze gelen \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n do\u011frultusundaki sapmaya bakarak belirlenir. Uzak nesnelerden \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar g\u00f6ze yakla\u015f\u0131k olarak paralel gelirken, yak\u0131n nesnelerden \u00e7\u0131kanlar \u00e7abucak \u0131raksayarak ilerler. Ayn\u0131 nesneden ufak bir a\u00e7\u0131 fark\u0131yla yans\u0131y\u0131p g\u00f6ze gelen iki \u0131\u015f\u0131n\u0131n do\u011frultular\u0131n\u0131 birle\u015ftirdi\u011fimizde, o nesnenin yerini bulabiliriz. G\u00f6rme kabaca bu \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fir (\u015eekil 1).<\/p>\n

Sinir sistemi, nesneden yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frusal bir yol izleyerek g\u00f6ze geldi\u011fini varsayar. Nesnenin yerini buna g\u00f6re tayin edip g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. Aynalar, nesneden yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frultusunu de\u011fi\u015ftirdikleri i\u00e7in, g\u00f6rsel alg\u0131y\u0131 yan\u0131lt\u0131rlar. Bu nedenle, aynada cisimler olmalar\u0131 gereken yerden farkl\u0131 bir yerde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Sinir sisteminin kabaca yapt\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131m, yani \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frusal bir yol izledi\u011fi varsay\u0131m\u0131 do\u011fru mudur? \u00d6klid uzay\u0131nda, evet. \u00d6klid uzay\u0131n\u0131n geometrisi, bizlere okullarda \u00f6\u011fretilen ve hepimize \u00e7ok do\u011fal ve ger\u00e7ek gelen geometridir. Bu geometride iki noktay\u0131 birle\u015ftiren en k\u0131sa yol bir do\u011frudur, \u00fc\u00e7genin i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n toplam\u0131 180 derecedir, dik \u00fc\u00e7genlerde Pisagor teoremi ge\u00e7erlidir. Bu geometri o kadar do\u011fald\u0131r ki, aksini hayal edemeyiz. \u0130ki noktay\u0131 birle\u015ftiren do\u011frudan daha k\u0131sa bir yol nas\u0131l olabilir? \u00d6yle bir yolu g\u00f6z\u00fcm\u00fczde canland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

Uzay zihnimizin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00d6klidyen mi?<\/strong><\/p>\n

Sinir sistemi, nesnelerin yerini onlardan yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frusal bir yol izledi\u011fi gibi bir dizi varsay\u0131mla tayin ederek, zihnimizde \u00d6klidyen bir uzay alg\u0131s\u0131 olu\u015fturur. B\u00f6ylelikle sinir sistemi, fiziksel evrenin geometrisinin \u00d6klid uzay\u0131 oldu\u011funu varsayar. Alg\u0131 genellikle \u00e7ok hassas de\u011fildir. Nesnelerin yerlerini ve uzunluklar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7meden, salt alg\u0131 yoluyla yap\u0131lan kestirimler yakla\u015f\u0131kt\u0131r. Alg\u0131lanan g\u00f6rsel uzay, matematiksel kesinlikle bir \u00d6klid uzay\u0131 olmayabilir.<\/p>\n

\u0130nsan zihni \u00d6klidyen bir uzayda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 alg\u0131l\u0131yor. Peki, fizik ne diyor? Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay ger\u00e7ekten \u00d6klidyen midir? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz fizi\u011fine g\u00f6re bunun yan\u0131t\u0131 \u201chay\u0131r\u201dd\u0131r.<\/p>\n

Newton fizi\u011fi \u00d6klidyen bir uzay fikri \u00fczerine kurulmu\u015ftu. Buna g\u00f6re \u00fc\u00e7 boyutlu \u00d6klidyen bir uzayda ya\u015famaktay\u0131z. Uzay\u0131n 3-boyutlu olmas\u0131 demek, uzayda ileri-geri, sa\u011f-sol ve a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 gibi, 3 ba\u011f\u0131ms\u0131z do\u011frultu tan\u0131mlanabilece\u011fi anlam\u0131na gelir. Zaman ise tek boyutludur. Di\u011fer bir deyi\u015fle, zamanda tek bir do\u011frultu vard\u0131r; bu do\u011frultuda yaln\u0131zca ileri (yani gelecek) ya da geriden (yani ge\u00e7mi\u015ften) s\u00f6z edebiliriz. Bu haliyle Newton fizi\u011fi insan alg\u0131s\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

G\u00f6relilik kuram\u0131yla birlikte, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z fiziksel uzay\u0131n \u00d6klidyen olmad\u0131\u011f\u0131 fikri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evrende 3-boyutlu uzay ve tek boyutlu zaman birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir; bunlar birle\u015fiktir ve birlikte 4 boyutlu uzay-zaman\u0131 olu\u015ftururlar. Bu 4 boyutun 1 boyutu zamana, 3 boyutu ise uzaya kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Ancak ne uzay ne de zaman mutlakt\u0131r.<\/p>\n

Dahas\u0131, uzay-zaman \u00d6klidyen de\u011fildir. Evrendeki maddeler, i\u00e7inde bulunduklar\u0131 uzay-zaman\u0131 b\u00fcker. Bu da uzay\u0131n, \u00d6klidyen de\u011fil, e\u011fri olmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u0130nsan zihni 3-boyutlu \u00d6klidyen uzay\u0131 hayal edebilir, ama \u00f6tesini hayal edemez. 3-boyutlu e\u011fri uzay\u0131 ya da -\u00d6klidyen olsun olmas\u0131n- 4 ve daha y\u00fcksek boyutlu uzaylar\u0131 g\u00f6z\u00fcnde canland\u0131ramaz.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2. \u0130ki boyutlu e\u011fri uzay modeli \u00f6rnekleri.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6te yandan, 2-boyutlu e\u011fri uzay\u0131 hayal etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130ki boyutlu e\u011fri bir uzay, asl\u0131nda e\u011fri bir y\u00fczeyden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bir k\u00fcrenin y\u00fczeyi gibi, herhangi e\u011fri bir y\u00fczey iki boyutlu uzay modelidir (\u015eekil 2).<\/p>\n

Uzay, tan\u0131m\u0131 gere\u011fi \u201cd\u0131\u015f\u0131 olmayan\u201d, her \u015feyi kapsayan bir kavrama kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. \u015eekildeki e\u011fri y\u00fczeyleri 2-boyutlu uzay kabul etti\u011fimizde, o y\u00fczeyin d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u201cyer\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymak gerekir. Bir k\u00fcre y\u00fczeyini uzay olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, k\u00fcrenin i\u00e7inin ve d\u0131\u015f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yaln\u0131zca k\u00fcrenin y\u00fczeyi oldu\u011funu hayal etmeliyiz. Bu uzayda var olan her \u015fey de bu y\u00fczeyin i\u00e7ine s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. O nedenle 2-boyutlu bir uzayda var olan nesneler de iki boyutludur, bir hacim kazanamazlar.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 3. E\u011fri uzayda iki nokta aras\u0131ndaki en k\u0131sa yol. Burada en k\u0131sa yol, k\u0131r\u0131k d\u00fcz \u00e7izgi de\u011fil, y\u00fczeyi takip eden e\u011fri \u00e7izgidir.<\/figcaption><\/figure>\n

E\u011fri bir uzayda iki nokta aras\u0131ndaki en k\u0131sa yol bir do\u011fru de\u011fildir. \u015eekil 3\u2019te g\u00f6r\u00fclen 2 nokta aras\u0131ndaki en k\u0131sa yol, y\u00fczeyi takip eden \u00e7izgidir. \u00dcstteki d\u00fcz k\u0131r\u0131k \u00e7izgi, o uzay\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Uzay\u0131n d\u0131\u015f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, asl\u0131nda \u00f6yle bir yol da yoktur. Biz evreni ancak 3-boyutlu olarak hayal edebildi\u011fimiz i\u00e7in, bu 2-boyutlu e\u011fri y\u00fczeyi, zihnimizdeki 3-boyutlu d\u00fcz uzay\u0131n i\u00e7inde hayal edebiliriz. K\u0131r\u0131k \u00e7izgiyle g\u00f6sterilen d\u00fcz yol, 2-boyutlu uzay\u0131 zihnimizde yerle\u015ftirdi\u011fimiz 3-boyutlu \u00d6klidyen uzayda mevcuttur; 2-boyutlu e\u011fri uzayda de\u011fil.<\/p>\n

Alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay\u0131n \u00d6klidyen oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik. Oysa genel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re fiziksel uzay \u00d6klidyen de\u011fil, e\u011fridir. Dolay\u0131s\u0131yla bizler, e\u011fri bir uzayda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z halde, zihnimizde d\u00fcz \u00d6klidyen bir uzay canland\u0131rmaktay\u0131z.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 4. Nesneyi temsil eden noktadan \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar, e\u011fri bir yol izleyerek g\u00f6ze ula\u015f\u0131r. \u015eekildeki \u00f6rnekte, 2 farkl\u0131 do\u011frultuda \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n g\u00f6ze ula\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

E\u011fri bir uzayda nesneleri nas\u0131l g\u00f6rece\u011fimizi 2 boyut \u00fczerinden bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyiyle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. \u015eekil 4\u2019teki gibi 2-boyutlu e\u011fri bir uzayda ya\u015fayan 2-boyutlu bir canl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. \u015eekildeki g\u00f6z canl\u0131y\u0131, sa\u011fdaki nokta ise herhangi bir nesneyi temsil etsin. Nesneden yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131nlar, e\u011fri y\u00fczey \u00fczerinde en k\u0131sa yolu izleyerek g\u00f6ze ula\u015facak. \u015eekil, ancak e\u011fri bir uzayda kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fimiz \u00f6zel bir durumu da g\u00f6z \u00f6n\u00fcne sermektedir. Baz\u0131 durumlarda nesneden iki farkl\u0131 do\u011frultuda yola \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar, en k\u0131sa yolu izleyerek ayn\u0131 noktada g\u00f6ze ula\u015fabilir. Bu \u00d6klidyen uzayda m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir noktadan \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar, \u00d6klid uzay\u0131nda her zaman \u0131raksayarak ilerlediklerinden, hi\u00e7bir zaman kesi\u015fmez.<\/p>\n

G\u00f6zle temsil edilen 2-boyutlu canl\u0131, \u0131\u015f\u0131n\u0131n geldi\u011fi do\u011frultuda d\u00fcz bir \u00e7izgi \u00e7izerek nesneyi kafas\u0131nda canland\u0131racakt\u0131r. \u00d6ncelikle, g\u00f6z nesneyi oldu\u011fundan farkl\u0131 bir yerde g\u00f6recektir. Ayr\u0131ca bu \u00f6zel durumda, nesneden iki farkl\u0131 do\u011frultuda \u0131\u015f\u0131n geldi\u011fi i\u00e7in, nesneyi bir de\u011fil, 2 tane g\u00f6recektir.<\/p>\n

Bu iki boyutlu canl\u0131, etraf\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn nesneleri, \u015fekil 4\u2019te g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bir d\u00fczlem \u00fczerinde g\u00f6recektir. Bu te\u011fet d\u00fczlem, canl\u0131n\u0131n alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 \u00d6klidyen g\u00f6rsel uzay\u0131 temsil eder. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek uzay e\u011fri olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, canl\u0131 zihninde d\u00fcz bir g\u00f6rsel uzay temsiliyle ya\u015fayacak ve e\u011fri uzay\u0131 hi\u00e7bir zaman alg\u0131layamayacakt\u0131r.<\/p>\n

Alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ile ger\u00e7ek uzay aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k, neden a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan, bu durumun ayn\u0131s\u0131n\u0131 2 yerine 3 boyutta ya\u015far. Ancak g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda bu durumun fark\u0131na varmaz. Alg\u0131lanan uzay ger\u00e7ek uzaydan farkl\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda bunun yans\u0131malar\u0131n\u0131 neden g\u00f6rmedi\u011fimiz sorusu akla gelebilir. Bir nesneyi tutmak i\u00e7in, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz yere elimizi uzatt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, o nesneyi neden orada bulabilmekteyiz? Bu sorunun biri kuramsal, di\u011feri uygulamada olmak \u00fczere iki yan\u0131t\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 5. \u015eekildeki 2-boyutlu canl\u0131n\u0131n alg\u0131layaca\u011f\u0131 uzay, \u00d6klidyen bir d\u00fczlem olacakt\u0131r. Bu \u00f6rnekte noktay\u0131 bu d\u00fczlem \u00fczerinde iki farkl\u0131 noktada alg\u0131layacakt\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Kuramsal olarak nesneye yakla\u015ft\u0131k\u00e7a, o nesnenin alg\u0131lanan uzaydaki yeri ile fiziksel uzaydaki yeri birbirine yakla\u015f\u0131r. \u015eekil 5\u2019te, g\u00f6z cisme do\u011fru yakla\u015ft\u0131k\u00e7a nesnenin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ile nesne aras\u0131ndaki mesafe azal\u0131r ve en sonunda \u00e7ak\u0131\u015f\u0131rlar. Uygulamada ise zaten uzay\u0131n e\u011frili\u011fi o kadar azd\u0131r ki, g\u00fcnl\u00fck hayatta bu e\u011frilik fark edilir bir sonu\u00e7 yaratmaz. Uzay\u0131n e\u011frili\u011finin etkisi, ancak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte kendini g\u00f6sterir. Aynen D\u00fcnya\u2019n\u0131n yuvarlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcnl\u00fck hayatta fark edemeyip ancak ona uzaydan bak\u0131nca anlayabilmemiz gibi, uzay\u0131n kendisinin e\u011frili\u011fini de g\u00f6zlemleyebilmek i\u00e7in gezegenler aras\u0131 boyutta deneyler yapmak gerekir.<\/p>\n

Burada, genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 do\u011fru kabul ederek, ger\u00e7ek fiziksel uzay\u0131n genel g\u00f6relili\u011fin tarif etti\u011fi gibi oldu\u011funu kabul ettik. Ger\u00e7ekten de genel g\u00f6relilik kuram\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde uzay-zamana ili\u015fkin en kapsaml\u0131 ve g\u00fcvenilir kuramd\u0131r. Ancak fizik kuramlar\u0131 sabit de\u011fildir, de\u011fi\u015firler. Genel g\u00f6relilik kuram\u0131ndan \u00f6nce de Newton\u2019un fizi\u011fine g\u00f6re \u00d6klidyen ve mutlak olan uzay anlay\u0131\u015f\u0131 do\u011fru kabul ediliyordu. Nitekim sicim kuram\u0131 gibi -hen\u00fcz kan\u0131tlanmam\u0131\u015f- daha \u00e7a\u011fda\u015f kuramlara g\u00f6re, uzay-zaman 4 de\u011fil, daha y\u00fcksek boyutludur. Gelecekte genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n yerini daha ba\u015fka kuramlar alsa da, \u00d6klidyen uzay modeline geri d\u00f6n\u00fclmeyecektir.<\/p>\n

\u00d6klidyen uzay alg\u0131s\u0131 ger\u00e7ekli\u011fe kar\u015f\u0131l\u0131k de\u011filse, nereden kaynaklan\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Fiziksel uzay\u0131n geometrisi \u00d6klidyen de\u011fil ise, \u00d6klidyen geometrinin k\u00f6keni nedir? Neden insan zihni, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 evreni \u00d6klidyen bir uzay olarak alg\u0131l\u0131yor? Bu \u00d6klidyen uzay modelini nereden bulup \u00e7\u0131kart\u0131yor? Naif ger\u00e7ek\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, insan\u0131n do\u011fay\u0131 oldu\u011fu gibi alg\u0131lamas\u0131 gerekirdi. \u00d6klidyen alg\u0131n\u0131n temelinde, fiziksel uzay\u0131n \u00d6klidyen olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi yatmal\u0131yd\u0131. Ancak \u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n

Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gezegende, \u00d6klidyen uzay modeli ile genel g\u00f6relili\u011fin e\u011fri uzay\u0131 neredeyse birbirleriyle \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. G\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n etkileri, gezegen \u00fczerinde ancak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n h\u0131zlara \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda kendini g\u00f6sterir. Oysa gezegenimizde canl\u0131lar\u0131n hareketleri \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015fmaktan \u00e7ok \u00e7ok uzakt\u0131r. Bu nedenle, b\u00fct\u00fcn pratik ama\u00e7lar bak\u0131m\u0131ndan, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evreni \u00d6klidyen olarak canland\u0131rmak ve zihinde D\u00fcnya\u2019y\u0131 \u00d6klidyen bir uzay tasar\u0131m\u0131 ile modellemek, canl\u0131lar i\u00e7in bir sak\u0131nca yaratmaz.<\/p>\n

\u0130nsan d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 oldu\u011fu gibi alg\u0131lamaz, onu alg\u0131lamak i\u00e7in birtak\u0131m zihinsel ara\u00e7lar geli\u015ftirir. Bu ara\u00e7lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olu\u015fan alg\u0131n\u0131n d\u0131\u015f ger\u00e7eklikle birebir \u00f6rt\u00fc\u015fmesi gerekmez. B\u00fct\u00fcn evrimsel mekanizmalarda oldu\u011fu gibi, burada da \u00f6nemli olan tek \u015fey pratikte i\u015fe yaramas\u0131d\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, \u00d6klidyen uzay alg\u0131s\u0131n\u0131n, canl\u0131n\u0131n duyusal verilerini organize edip hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 artt\u0131ran bir yetenek olarak evrim s\u00fcrecinde \u201cicat edildi\u011fini\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnmek olduk\u00e7a akla yak\u0131n bir fikir olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sinir sistemi, nesnelerin yerini onlardan yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011frusal bir yol izledi\u011fi gibi bir dizi varsay\u0131mla tayin ederek, zihnimizde \u00d6klidyen bir uzay alg\u0131s\u0131 olu\u015fturur. B\u00f6ylelikle sinir sistemi, fiziksel evrenin geometrisinin \u00d6klid uzay\u0131 oldu\u011funu varsayar. Peki, fizik ne diyor? Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay ger\u00e7ekten \u00d6klidyen midir? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz fizi\u011fine g\u00f6re bunun yan\u0131t\u0131 \u201chay\u0131r\u201dd\u0131r. Fizik, ger\u00e7ek oldu\u011fu varsay\u0131lan nesnel bir uzay […]<\/p>\n","protected":false},"author":663,"featured_media":16649,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,1464,26],"tags":[288,1964,1988,1085,1987,392],"class_list":["post-16648","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-dosya","category-fizik","tag-fizik","tag-gerceklik","tag-gorsel-algi","tag-isik","tag-nesneler","tag-uzay"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t