{"id":16657,"date":"2015-12-01T11:34:43","date_gmt":"2015-12-01T09:34:43","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16657"},"modified":"2018-01-15T12:06:57","modified_gmt":"2018-01-15T09:06:57","slug":"gorsel-algi-ya-da-butun-dunya-illuzyon-olabilir-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/gorsel-algi-ya-da-butun-dunya-illuzyon-olabilir-mi","title":{"rendered":"G\u00f6rsel alg\u0131 ya da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya ill\u00fczyon olabilir mi?"},"content":{"rendered":"

G\u00f6rsel alg\u0131m\u0131z bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerin fiziksel \u00f6zellikleriyle \u00e7eli\u015febilir. Ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz \u015feyi beynimiz kendi in\u015fa ediyor. Ne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, duydu\u011fumuz, hissetti\u011fimiz asl\u0131nda ne g\u00f6rmeyi, duymay\u0131 ve hissetmeyi bekledi\u011fimize g\u00f6re \u015fekilleniyor. Bu beklentiler de, daha \u00f6nceki deneyimlerimiz ve haf\u0131zam\u0131z taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u015fu an g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir\u00e7ok \u015fey, beynimizin daha \u00f6nceden faydal\u0131 oldu\u011funa ikna oldu\u011fu tahminlerden ibaret.<\/em><\/p>\n

Bu sene Nisan ay\u0131nda kaybetti\u011fimiz Uruguayl\u0131 yazar Eduardo Galeano Zaman\u0131n A\u011f\u0131zlar\u0131<\/em> kitab\u0131nda bir hik\u00e2yeden bahseder. Hik\u00e2yeye g\u00f6re Ishir yerlilerinin g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131ndan sahneler \u00e7ekmek i\u00e7in gelen belgesel ekibi takip eden yerli bir k\u0131z \u00e7ocu\u011fu vard\u0131r. Yerli k\u0131z y\u00f6netmene \u201c\u015eeyleri ne renkte g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc bilmek istiyorum\u201d der. Y\u00f6netmen ise \u201cSeninle ayn\u0131 renkte\u201d diyerek cevap verir. Bunun \u00fczerine k\u0131z \u00e7ocu\u011fu \u201cBenim hangi renkte g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc nereden biliyorsunuz?\u201d diye sorar. G\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda da bizler g\u00f6rme sistemimizin kusursuz bir \u015fekilde her \u015feyi t\u00fcm detay\u0131yla kodlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Fakat belirtmek gerekir ki, beynimiz yalanc\u0131 bir organd\u0131r ve her g\u00fcn bize g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u201cger\u00e7eklik\u201d hakk\u0131nda yalanlar s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n

G\u00f6rme sistemimiz<\/strong><\/p>\n

Alg\u0131 kuramc\u0131lar\u0131na g\u00f6re, g\u00f6rsel deneyim kavram\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131z anda bulundu\u011funuz \u00e7evrenin detayl\u0131, net ve renkli temsili olarak tan\u0131mlan\u0131r. Buna enstantane kavram\u0131 da denebilir. G\u00f6rmenin do\u011fas\u0131na dair yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar enstantane kavram\u0131 ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalarda g\u00f6rsel teorisyenlerin \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 gizem ise, ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 d\u00f6nm\u00fc\u015f, bozulmu\u015f ve birbirinden farkl\u0131 iki retinal g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olan retina bilgisinin, nas\u0131l bu kadar \u201cdetayl\u0131\u201d ve \u201czengin\u201d bir enstantane olu\u015fturabildi\u011fi durumudur. Bunun yan\u0131 s\u0131ra g\u00f6z\u00fcn \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131, odaklan\u0131lan yerler d\u0131\u015f\u0131nda kalan alanlar\u0131n retinadaki b\u00f6lgelerinin neredeyse renk k\u00f6r\u00fc olmas\u0131 da bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klara eklenmektedir (Resim 1).<\/p>\n

\"\"
Resim 1. G\u00f6rsel teorisyenlerin \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 gizem, ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 d\u00f6nm\u00fc\u015f, bozulmu\u015f ve birbirinden farkl\u0131 iki retinal g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olan retina bilgisinin, nas\u0131l bu kadar \u201cdetayl\u0131\u201d ve \u201czengin\u201d bir enstantane olu\u015fturabildi\u011fi durumudur.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00f6rsel alg\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in g\u00f6rsel sistemdeki bilgi i\u015flemeyi bilmek \u00f6nemlidir. Retinada bulunan \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 h\u00fccreler (fotoresept\u00f6r) ile \u0131\u015f\u0131k uyaranlar\u0131 elektriksel uyarana \u00e7evrilir. Retinada bulunan fotoresept\u00f6rler koniler ve basiller olarak iki gruba ayr\u0131lmaktad\u0131r. Bir yere odakland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda odaklan\u0131lan yerin retinaya d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc noktaya fovea denir ve koni h\u00fccreleri burada yo\u011fun olarak bulunmaktad\u0131r. Renkli g\u00f6rmekten ve detayl\u0131 i\u015flemeden sorumludurlar. Basiller ise fovea d\u0131\u015f\u0131 alanda yo\u011fun olarak da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Harekete daha duyarl\u0131 olan bu fotoresept\u00f6rler renk g\u00f6remezler. Fotoresept\u00f6rlerle elektriksel sinyali \u00e7evrilmi\u015f uyaran bilgi, retinada \u00f6nce bipolar h\u00fccrelere, ordanda da daha az say\u0131daki gangliyon h\u00fccrelerine iletilir. Retinada bulunan gangliyon h\u00fccreleri her zaman g\u00f6rsel alan\u0131n belirli bir b\u00f6lgesine tepki veren fotoresept\u00f6rler taraf\u0131ndan uyar\u0131l\u0131r (Resim 2).<\/p>\n

\"\"
Resim 2. Retinadaki resept\u00f6rlerin organizasyonu. R fotoresept\u00f6rler, B bipolar h\u00fccreler, H horizantal h\u00fccreler, G gangliyon h\u00fccreler ve A amakrin h\u00fccreler.<\/figcaption><\/figure>\n

Tepki verdikleri bu alana reseptif alan denir. Birbirleriyle yan yana olan retinal gangliyon h\u00fccrelerinin reseptif alanlar\u0131 da birbirine kom\u015fudur. Bu d\u00fczen korteksteki ileriki i\u015flemlere kadar da korunur. Gangliyon h\u00fccreler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile g\u00f6z\u00fc terk eden bilgi beyinde t\u00fcm duysal girdilerin (koku hari\u00e7) giri\u015f kap\u0131s\u0131 olan talamusun ilgili \u00e7ekirde\u011fine (lateral genikulat n\u00fckleus \u2013 LGN) iletilir. LGN\u2019den beynin arka taraf\u0131nda bulunan oksipital b\u00f6lgedeki birincil g\u00f6rme korteksine gelen elektriksel sinyallerin her biri, uyar\u0131lar\u0131n farkl\u0131 \u00f6zelliklerine (renk, oryantasyon, hareket vb.) ayr\u0131larak i\u015flenir. G\u00f6rsel kortekse ula\u015fan bilgi kortikal i\u015flemleme i\u00e7in iki ayr\u0131 yolu kullan\u0131r. Pariyetal kortekse do\u011fru ilerleyen yola \u201cnerede yolu\u201d denir. Bu yolda hasar\u0131 olan bireylerde mek\u00e2nda ve oryantasyonda sorunlar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir. Temporal kortekse do\u011fru ilerleyen yola ise \u201cne yolu\u201d denir. Bu yolda hasar\u0131 olan ki\u015filerse nesneleri ya da y\u00fczleri tan\u0131makta zorluk ya\u015famaktad\u0131r. Nerede yolu eylemleri, hareketi ve hem v\u00fccudun hem de mek\u00e2ndaki nesnelerin konumunu alg\u0131lama s\u00fcrecini y\u00f6netirken; ne yolu renk, bi\u00e7im ve \u015fekil alg\u0131lama ve nesne tan\u0131ma i\u00e7in \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Beyne d\u00fc\u015fen i\u015fler<\/strong><\/p>\n

\"\"
Resim 3. Tek g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc kapat\u0131p resimdeki art\u0131ya g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc odaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, belli bir uzakl\u0131kta siyah noktay\u0131 g\u00f6rmemeye ba\u015flars\u0131n\u0131z. Bu durumun nedeni, iki g\u00f6z\u00fcn\u00fczde de bulunan k\u00f6r noktalard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Her ne kadar alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6rsel d\u00fcnyan\u0131n devaml\u0131 bir bi\u00e7imde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnsek de, fizyolojik engellerimiz bulunmaktad\u0131r. G\u00f6z\u00fcn her iki retinas\u0131nda bulunan ve gangliyon h\u00fccrelerin g\u00f6z\u00fc terk ettikleri yer olan k\u00f6r nokta buna bir \u00f6rnektir. K\u00f6r noktalarda g\u00f6ze gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alg\u0131layabilecek herhangi bir fotoresept\u00f6r bulunmamaktad\u0131r, fakat biz bu duruma kar\u015f\u0131n g\u00f6rme alan\u0131m\u0131zda herhangi bir bo\u015fluk fark etmeyiz. \u0130ki g\u00f6zde de k\u00f6r noktalar farkl\u0131 yerlerde bulunduklar\u0131 i\u00e7in birbirlerinin eksikli\u011fini tamamlayabilmektedir. Tek g\u00f6zle beyaz bir duvardaki bir noktaya odakland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da, g\u00f6rme alan\u0131m\u0131zda bo\u015f bir alan g\u00f6rmeyiz. Sa\u011f g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc kapay\u0131p sol eliniz ba\u015fparma\u011f\u0131n\u0131 dik tutarak kar\u015f\u0131ya uzatt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ve g\u00f6z hizan\u0131zdaki elimizi g\u00f6z\u00fcn\u00fcz kar\u015f\u0131daki bir noktaya odaklan\u0131rken yava\u015f yava\u015f sola kayd\u0131rmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda belli bir noktada ba\u015fparma\u011f\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6rmemeye ba\u015flars\u0131n\u0131z. Tek g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc kapat\u0131p Resim 3\u2019teki art\u0131ya g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc odaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, belli bir uzakl\u0131kta siyah noktay\u0131 g\u00f6rmemeye ba\u015flars\u0131n\u0131z. Beynimiz g\u00f6rme alan\u0131n\u0131n i\u00e7sel temsilinde bahsi ge\u00e7en bo\u015flu\u011fu doldurmaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6rme deneyimimizin zenginli\u011fi beynimizin bo\u015fluk doldurma i\u015fleminin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir ill\u00fczyondur. Devaml\u0131l\u0131k beynimizin k\u0131s\u0131tl\u0131 bilgiye dayanarak nesneleri bir b\u00fct\u00fcnm\u00fc\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmelerini sa\u011flayan i\u015flemdir. D\u00fcnya, i\u00e7indeki her \u015feyi detayl\u0131ca g\u00f6rebilmek i\u00e7in fazla b\u00fcy\u00fck ve karma\u015f\u0131k, bu y\u00fczden bir kumsaldaki kumlar\u0131n hepsini ayr\u0131 ayr\u0131 alg\u0131layamaz. Retinada bu durum i\u00e7in yeterli say\u0131da h\u00fccre bulunmamaktad\u0131r. Bunun yerine kumsal\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcp geri kalan\u0131n\u0131 da tamamlamaktad\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn y\u00fczde doksan dokuzunun i\u015fe yaramaz hissedilmemesini sa\u011flayan \u015fey g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131 s\u0131\u00e7rama hareketidir. Beynimiz bulan\u0131kla\u015fan hareketi d\u00fczenler ve b\u00f6ylece bize g\u00f6rsel sahnenin detay a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin, sabit gibi g\u00f6r\u00fcnen bir tasvirinin g\u00f6rsel fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131 sunar. G\u00f6rme sistemimizdeki n\u00f6ronlar de\u011fi\u015fimi alg\u0131lamak \u00fczere programlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple ko\u015fullar\u0131n dura\u011fan oldu\u011fu durumlarda, n\u00f6ronlar\u0131n tepki h\u0131z\u0131 azal\u0131r ve adapte olurlar; b\u00f6ylece beynimiz enerjiden tasarruf eder, fakat bu durumun sonucunda alg\u0131m\u0131z k\u0131s\u0131tlanmaya ba\u015flar. Sabit bir uyaran\u0131 aktif bir \u015fekilde yok sayar ki, de\u011fi\u015fen bir uyarana daha iyi tepki verebilesin. S\u0131\u00e7rama hareketlerinin as\u0131l amac\u0131 g\u00f6rsel sahnedeki bilgileri aray\u0131p toplamas\u0131d\u0131r. Dikkatin de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131ndan dolay\u0131, bu ama\u00e7lar\u0131n\u0131 her zaman ba\u015far\u0131l\u0131 ile yerine getirememektedir.<\/p>\n

\"\"
Resim 4. M. C. Escher, \u00fcnl\u00fc Ascending & Descending (\u00c7\u0131k\u0131\u015f & \u0130ni\u015f) isimli resminde, g\u00f6rme alan\u0131m\u0131z\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan yararlanarak bir ill\u00fczyon yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

M. C. Escher\u2019in \u00fcnl\u00fc Ascending & Descending <\/em>(\u00c7\u0131k\u0131\u015f & \u0130ni\u015f) isimli, hi\u00e7 bitmeyen merdivenlerinin oldu\u011fu resminde, bir grup papaz bir tap\u0131na\u011f\u0131n tepesine yerle\u015ftirilmi\u015f merdivenlerden durmadan iniyor ya da \u00e7\u0131k\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcr (Resim 4). Merdivenin kendi etraf\u0131nda daire \u00e7izmesinden ve sonu olmamas\u0131ndan dolay\u0131, asl\u0131nda bu pek de m\u00fcmk\u00fcn bir durum de\u011fil. Resme bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, resmin sadece odakland\u0131\u011f\u0131m\u0131z taraf\u0131n\u0131 detayl\u0131 olarak i\u015fleyebildi\u011fimiz i\u00e7in g\u00f6rme alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan merdivenler bulan\u0131k olarak kal\u0131yor. Bu y\u00fczden yap\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcndeki k\u00fc\u00e7\u00fck hatalar\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rabiliyoruz.<\/p>\n

Rengi renk yapan da beynimiz<\/strong><\/p>\n

Retinada bulunan konilerin renkleri g\u00f6rmemize imk\u00e2n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftik. Asl\u0131nda bu fotoresept\u00f6rler sadece \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n belli dalga boyunu g\u00f6rmemizi sa\u011flar, onu renk olarak alg\u0131layan \u015fey bizim beynimizdir. Di\u011fer bir deyi\u015fle renkler tamamen beynimizin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z renklerde g\u00f6rebildi\u011fimiz \u0131\u015f\u0131k spektrumu ile ili\u015fkilidir. Nesnelerde, nesnenin bize yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131n\u0131 alg\u0131lar\u0131z. Yani ye\u015fil bir yapra\u011f\u0131 \u201cye\u015fil\u201d olarak alg\u0131lar\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc yaprak b\u00fct\u00fcn mavi ve k\u0131rm\u0131z\u0131 dalga boylar\u0131n\u0131 emip sadece ye\u015fil renge kar\u015f\u0131l\u0131k gelen dalga boyunu yans\u0131tmaktad\u0131r. Retinada i\u015flenmeye ba\u015flanan renk bilgisi i\u00e7in farkl\u0131 dalga boylar\u0131na tepki veren \u00fc\u00e7 koni bulunmaktad\u0131r. Bu \u00fc\u00e7 fotoresept\u00f6rlerden en az birinin bulunmamas\u0131 durumunda renk k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde de renk g\u00f6rme i\u015fi, yaln\u0131zca farkl\u0131 dalga boylar\u0131ndan g\u00f6z\u00fcm\u00fcze gelen \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 alg\u0131lamam\u0131z olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Fakat renk alg\u0131lama beynimiz i\u00e7in bu kadar basit bir \u015fekilde olu\u015fmamaktad\u0131r. Etraftan gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yo\u011funlu\u011funun yan\u0131 s\u0131ra, parlakl\u0131k durumunu da beynimiz hesaplayarak renk alg\u0131m\u0131z\u0131 y\u00f6nlendirmektedir.<\/p>\n

G\u00f6rsel uyar\u0131lardan gelen \u0131\u015f\u0131nlar farkl\u0131 parlakl\u0131klarda olmas\u0131na ra\u011fmen, renklerini h\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 olarak alg\u0131lamaya devam ediyoruz. Renklerle ilgili ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ill\u00fczyonlar genelde renk sabitli\u011fi ve renk kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ile ili\u015fkili olmaktad\u0131r. D\u0131\u015f d\u00fcnyadaki renkli uyaranlar g\u00f6lgede kalmalar\u0131ndan veya parlakl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesinden dolay\u0131 retinam\u0131za farkl\u0131 dalga boylar\u0131 ile yans\u0131malar\u0131na kar\u015f\u0131n, beynimiz yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplamalarla onlar\u0131n h\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 renk oldu\u011funa karar vermektedir. G\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ile ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda nesnelerin yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar ayn\u0131 olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n bizim onlar\u0131 ayn\u0131 \u015fekilde alg\u0131lamam\u0131z da bu duruma \u00f6rnek g\u00f6sterilebilir. Renk sabitli\u011finde farkl\u0131 iki dalga boyunun ayn\u0131 renk olarak alg\u0131lanmas\u0131 s\u00f6z konusuyken, renk kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 dalga boyunun farkl\u0131 iki renk olarak alg\u0131lanmas\u0131 s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

Bu elbise ne renk?<\/strong><\/p>\n

Yak\u0131n bir zaman \u00f6nce internet fenomenlerinden biri olan \u201cBu elbise ne renk?\u201d ill\u00fczyonunda da benzer bir durum vard\u0131r. Bug\u00fcne kadar ki ill\u00fczyonlardan farkl\u0131 olarak bu ill\u00fczyon bir grup taraf\u0131ndan ya\u015fan\u0131rken di\u011fer grup taraf\u0131ndan ya\u015fanmamaktad\u0131r. Bu ill\u00fczyon i\u00e7in yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar devam etse de, \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131klamalar bulunmaktad\u0131r. Arkaplan\u0131n etkisi ve renk sabitli\u011fi en \u00e7ok kabul g\u00f6ren a\u00e7\u0131klamalardand\u0131r. Arka plan etkisi a\u00e7\u0131klamas\u0131nda, cisimlerin renklerinin arkaplan rengine g\u00f6re alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. E\u011fer beyaz bir arkaplanda mavi renk sunulacak olursa, nesnenin rengi mavi olarak alg\u0131lanacakt\u0131r. E\u011fer arkaplan siyah tonlar\u0131nda bir renk olarak ayarlan\u0131rsa, baz\u0131 insanlar mavi rengi daha beyaz olarak alg\u0131lamaya ba\u015flayabilir. Di\u011fer a\u00e7\u0131klama olan renk sabitli\u011finde ise \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n rengiyle cisim aras\u0131nda beklenmedik bir ili\u015fki do\u011farsa, beynimiz cismin ger\u00e7ek rengini alg\u0131lamakta zorlan\u0131r ve bir tahminde bulunmak zorunda kal\u0131r. Beynimiz hi\u00e7bir \u015feyi alg\u0131layamamaktansa, en az\u0131ndan makul bir tahminde bulunmay\u0131 ye\u011flemektedir. Genelde bu algoritmas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olan beyin, g\u00f6lgelendirme ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n denk geldi\u011fi durumlarda yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015febilir. Bu y\u00fczden ayn\u0131 nesnenin farkl\u0131 farkl\u0131 alg\u0131lanmas\u0131na neden olabilir.<\/p>\n

Retinadaki resept\u00f6r organizasyonunda dikey iletimin yan\u0131 s\u0131ra (fotoresept\u00f6r \u00e0 bipolar \u00e0 gangliyon) yatay iletimde bulunmaktad\u0131r (Bipolar h\u00fccreler aras\u0131nda horizontal, gangliyon h\u00fccreler aras\u0131nda amakrin h\u00fccreler) (Resim 2). G\u00f6rme alg\u0131m\u0131zda kontrast bilgisi \u00f6nemli yer tutmaktad\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc kontrast alg\u0131lama yetene\u011fi olmadan, d\u00fcnyada s\u0131n\u0131rlar olmazd\u0131 ve beynimiz hi\u00e7bir \u015fey hakk\u0131nda bir anlam \u00e7\u0131karamazd\u0131. Kontrast fark\u0131n\u0131n en yo\u011fun oldu\u011fu yeri belirleme de retina seviyesinde olu\u015fmaktad\u0131r. Yatay iletim sayesinde, kontrast\u0131n en yo\u011fun oldu\u011fu yerde bipolar h\u00fccreler \u00e7evrelerindeki bipolar h\u00fccrelerin ate\u015flenme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmaktad\u0131r (lateral inhibisyon) (Resim 5).<\/p>\n

\"\"
Resim 5. A bir fotoresept\u00f6r, B ise birden fazla fotoresept\u00f6r\u00fc g\u00f6stermektedir. Solda g\u00f6r\u00fclen \u00e7izgiler, h\u00fccrelerin A fotoresept\u00f6r\u00fcn\u00fcn \u0131\u015f\u0131k uyaran\u0131na verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 temsil ediyor. Sadece A fotoresept\u00f6r\u00fc uyar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman uyarana verilen yan\u0131t \u00e7ok s\u0131kken, A+B’ye \u0131\u015f\u0131k uyaran\u0131 verildi\u011finde lateral inhibisyondan dolay\u0131 yan\u0131t s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 azal\u0131yor. E\u011fer B fotoresept\u00f6rlerine verilen \u0131\u015f\u0131k miktar\u0131 daha da artt\u0131r\u0131l\u0131rsa, A fotoresept\u00f6r\u00fcn\u00fcn yan\u0131tlar\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 daha da azalmaktad\u0131r. K\u0131saca kontrast\u0131n en yo\u011fun oldu\u011fu yerde, bipolar h\u00fccreler \u00e7evrelerindeki bipolar h\u00fccrelerin ate\u015flenme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmaktad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Benzer bir durum gangliyon h\u00fccrelerinde de olmaktad\u0131r. Gangliyon h\u00fccrelerinin reseptif alanlar\u0131 bulunmaktad\u0131r ve bu alanlarda merkez ve \u00e7evre aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir organizasyon s\u00f6z konusudur. Gangliyon h\u00fccrelerin yar\u0131s\u0131nda \u0131\u015f\u0131k h\u00fccre merkezine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde uyar\u0131c\u0131, kenarlar\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ise bask\u0131lay\u0131c\u0131 (on-center) bir etki yapmaktad\u0131r. Di\u011fer yar\u0131s\u0131nda ise bu durumun tam tersidir. Yani \u0131\u015f\u0131k reseptif alan\u0131n merkezine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde bask\u0131lan\u0131r ve \u00e7evresine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ise uyar\u0131l\u0131r (off-center).E\u011fer on-center ve off-center iki gangliyon h\u00fccresinin reseptif alanlar\u0131na \u0131\u015f\u0131k d\u00fc\u015ferse, h\u00fccrelerin bu uyarana verece\u011fi cevap zay\u0131ft\u0131r. Uyar\u0131c\u0131 bir merkez ile bask\u0131lay\u0131c\u0131 bir \u00e7evre aras\u0131ndaki ili\u015fki gangliyon h\u00fccrelerin mek\u00e2nsal kontrastlara kar\u015f\u0131 daha duyarl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n

Hermann parmakl\u0131klar\u0131 (Hermann grid) (Resim 6) bu durumun g\u00fczel bir \u00f6rne\u011fidir. E\u015fit boyutta karelerden olu\u015fan bu parmakl\u0131klarda kesi\u015fim noktalar\u0131 koridorlara g\u00f6re koyu olarak alg\u0131lanmaktad\u0131r. Kesi\u015fim noktalar\u0131na do\u011frudan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, koyuluk alg\u0131s\u0131 yok olmaktad\u0131r. Bu alg\u0131n\u0131n nedeni, kesi\u015fim noktalar\u0131nda d\u00f6rt taraftan engelleme ger\u00e7ekle\u015firken, koridor noktalar\u0131nda sadece iki taraftan engellemenin olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle kesi\u015fim noktalar\u0131 koridora g\u00f6re daha koyu olarak alg\u0131lan\u0131r ve hayalet gri noktalar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olur (Resim 7). Lateral inhibisyonla a\u00e7\u0131klanabilecek di\u011fer ill\u00fczyonlardan biri de, koyu ve a\u00e7\u0131k renk i\u00e7inde kalm\u0131\u015f bir renk tonu ile ili\u015fkilidir. A\u00e7\u0131k rengin i\u00e7inde kalm\u0131\u015f renk daha fazla inhibisyona u\u011frayaca\u011f\u0131 i\u00e7in daha koyu g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, koyu rengin i\u00e7inde kalm\u0131\u015f renk ise tam tersi sebepten daha a\u00e7\u0131k g\u00f6z\u00fckecektir.<\/p>\n

\"\"
Resim 6 (solda) Hermann parmakl\u0131klar\u0131d\u0131r. E\u015fit boyutta karelerden olu\u015fan bu parmakl\u0131klarda, kesi\u015fim noktalar\u0131 koridorlara g\u00f6re koyu olarak alg\u0131lanmaktad\u0131r. Kesi\u015fim noktalar\u0131na do\u011frudan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, koyuluk alg\u0131s\u0131 yok olur. Bu alg\u0131n\u0131n nedeni, kesi\u015fim noktalar\u0131nda d\u00f6rt taraftan engelleme ger\u00e7ekle\u015firken, koridor noktalar\u0131nda sadece iki taraftan engellemenin olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle kesi\u015fim noktalar\u0131 koridora g\u00f6re daha koyu olarak alg\u0131lan\u0131r ve hayalet gri noktalar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olur (Resim 7, sa\u011fda).<\/figcaption><\/figure>\n

Beynin g\u00f6rme ilkeleri ve tahmin algoritmas\u0131<\/strong><\/p>\n

M\u00fchendislerin insan g\u00f6z\u00fcne benzer alg\u0131layan bir makine \u00fcretmelerinin \u00f6n\u00fcnde baz\u0131 engeller vard\u0131r. 1900\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131nda ba\u015f\u0131nda bir grup psikolo\u011fun ortaya att\u0131\u011f\u0131 Gestalt yakla\u015f\u0131m\u0131na g\u00f6re, beynimizin alg\u0131lamada kulland\u0131\u011f\u0131 belirli organizasyon temelleri vard\u0131r. Bir resim \u00fczerinde bir nesne aramam\u0131z istendi\u011finde, arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nesnenin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc resimdeki di\u011fer nesnelerin arkas\u0131nda kalm\u0131\u015f olsa bile onu tan\u0131yabilmekteyiz. Bu ilkeye devaml\u0131l\u0131k ilkesi denmektedir. Bir di\u011fer ilke olan basitlik ilkesinde ise; g\u00f6r\u00fclen her uyaran \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc, olabildi\u011fince basit bir \u015fekilde yorumlanmaktad\u0131r. Benzerlik ilkesi ise, birbirine benzer olan nesnelerin bir arada gruplanarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Yak\u0131nl\u0131k ilkesi, fiziksel olarak birbirine yak\u0131n nesnelerin bir grup olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir (Resim 8). Ayr\u0131ca beraber ve ayn\u0131 y\u00f6ne hareket eden nesneler de bir grup olarak alg\u0131lan\u0131r ve buna ortak hareket ilkesi denir. Gestalt ilkeleri \u00e7evrede olup bitenlere g\u00f6re ne alg\u0131layaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131mlamaktad\u0131r. Bu ilkelerin yan\u0131 s\u0131ra beynimiz tahmin algoritmas\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r ve elde etti\u011fi verilerle eski bilgileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, varolan durum i\u00e7in en olas\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. \u00dcnl\u00fc insanlar\u0131n y\u00fczlerini bulan\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6rsek bile, kim olduklar\u0131n\u0131 anlamam\u0131z \u00e7ok uzun bir zaman almayacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Resim 8. Gestalt yakla\u015f\u0131m\u0131na g\u00f6re, beynimizin alg\u0131lamada kulland\u0131\u011f\u0131 belirli organizasyon temelleri vard\u0131r. Beyin uyar\u0131c\u0131lar aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 (\u00f6r\u00fcnt\u00fc) kurar.<\/figcaption><\/figure>\n

Fiziksel d\u00fczenliliklerde alg\u0131lamam\u0131z\u0131 y\u00f6nlendirmektedir. \u00c7evremizde genelde yatay ve dikey y\u00f6nelimli nesnelerin olmas\u0131, ara a\u00e7\u0131l\u0131 nesneleri \u00e7ok fazla g\u00f6rmememiz, yatay ve dikey y\u00f6nelimli nesneleri daha rahat alg\u0131lamam\u0131z\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131n\u0131n yukardan geldi\u011fine dair sahip oldu\u011fumuz alg\u0131sal durumumuzda, alg\u0131sal yorumlamam\u0131z\u0131 etkilemektedir. \u00c7evreden gelen \u0131\u015f\u0131k miktar\u0131 da g\u00f6rsel alg\u0131lamam\u0131z\u0131n \u015fekillenmesinde etkili olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Derinlik alg\u0131s\u0131 da bir ill\u00fczyondur<\/strong><\/p>\n

Beynimizin iki g\u00f6zden gelen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak (stereopsis) yaratt\u0131\u011f\u0131 derinlik alg\u0131s\u0131 bir ill\u00fczyondur ve bu durum tamamen beynimizin bir kurgusudur (Resim 9).<\/p>\n

\"\"
Resim 9. Charlie Chaplie\u2019nin d\u00f6nen maskesinde, maskenin i\u00e7 y\u00fczeyini de konveks olarak, maskenin d\u0131\u015f\u0131 gibi alg\u0131lar\u0131z. Bunda, hem \u0131\u015f\u0131k (g\u00f6lge ve g\u00f6lgeleme), hem de derinlik alg\u0131m\u0131z etkendir.<\/figcaption><\/figure>\n

Sol g\u00f6z\u00fcm\u00fcz ve sa\u011f g\u00f6z\u00fcm\u00fcz, beynimize d\u00fcnyan\u0131n hafif\u00e7e farkl\u0131 iki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00f6nderir. H\u0131zl\u0131 h\u0131zl\u0131 bir sa\u011f bir sol g\u00f6z\u00fc kapatarak bir nesneye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu nesnenin sa\u011fa sola kayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Beyinde streopsisin nas\u0131l olu\u015ftu\u011funa dair bildiklerimiz h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131, ama bilgi optik sinirlerden ge\u00e7erken her g\u00f6zden gelen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn ayr\u0131 ayr\u0131 iletildi\u011fini biliyoruz. Ayr\u0131ca iki ayr\u0131 g\u00f6zden gelen optik bilginin birincil g\u00f6rme korteksinde ayn\u0131 n\u00f6rona geldi\u011fini de biliyoruz, fakat beynin iki g\u00f6zden gelen bilgiyi tam olarak nerede birle\u015ftirdi\u011fini ve nesnelerin derinli\u011fini beyinde nas\u0131l hesaplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. G\u00f6rme yoluyla ilk aktive olan n\u00f6ronlar, d\u00fcnyan\u0131n sadece kenarlar, k\u00f6\u015feler ve k\u0131vr\u0131mlar gibi k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6zelliklerini alg\u0131lar. G\u00f6rme sistemimiz derinlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir alg\u0131lamaya ula\u015f\u0131ncaya kadar, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc par\u00e7a par\u00e7a i\u015flemektedir.<\/p>\n

\"\"
Resim 10. Tek g\u00f6z\u00fcm\u00fczle ya\u015fanan ill\u00fczyona bir \u00f6rnek Ames odas\u0131d\u0131r. \u00d6zel bir \u015fekilde in\u015fa edilen bu odan\u0131n \u015fekli trapezoiddir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar odaya k\u00fc\u00e7\u00fck bir delikten tek g\u00f6zle bakarlar. Odan\u0131n bir k\u00f6\u015fesinde boyut olarak k\u00fc\u00e7\u00fck bir insan g\u00f6r\u00fcrken, di\u011fer k\u00f6\u015fesinde olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir insan g\u00f6rmektedirler; iki insan\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesiyle boyutlar\u0131 da de\u011fi\u015fmektedir. Odan\u0131n di\u011fer b\u00fct\u00fcn elemanlar\u0131 kar\u015f\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndaki perspektife uygun olarak d\u00fczenlenmi\u015ftir; bu y\u00fczden beynimiz odan\u0131n \u015feklindeki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 alg\u0131layamaz.<\/figcaption><\/figure>\n

Tek g\u00f6z\u00fcm\u00fczle ya\u015fanan ill\u00fczyona g\u00fczel \u00f6rneklerden biri Ames odas\u0131d\u0131r. \u00d6zel bir \u015fekilde in\u015fa edilen bu odan\u0131n \u015fekli trapezoid olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Deneyin orijinalinde kat\u0131l\u0131mc\u0131lar bu odaya k\u00fc\u00e7\u00fck bir delikten tek g\u00f6zleri ile bakmaktad\u0131r. Odan\u0131n bir k\u00f6\u015fesinde boyut olarak k\u00fc\u00e7\u00fck bir insan g\u00f6r\u00fcrken, di\u011fer k\u00f6\u015fesinde baya\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir insan g\u00f6rmektedirler; iki insan\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesiyle insanlar\u0131n boyutlar\u0131 da de\u011fi\u015fmektedir (Resim 10). Az \u00f6nce k\u00f6\u015fede k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fclen insan odan\u0131n di\u011fer k\u00f6\u015fesine ge\u00e7ti\u011finde \u201cb\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f\u201d, di\u011fer insansa k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve o \u015fekilde alg\u0131lan\u0131r. Odan\u0131n di\u011fer b\u00fct\u00fcn elemanlar\u0131 kar\u015f\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda perspektife uygun olarak d\u00fczenlenmi\u015ftir; bu y\u00fczden beynimiz odan\u0131n \u015feklindeki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 alg\u0131layamaz ve etraftan ald\u0131\u011f\u0131 ipu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re mek\u00e2n hakk\u0131nda h\u0131zl\u0131ca bir karar vermesi gerekti\u011finde, bu \u015fekilde ill\u00fczyonlar ya\u015famam\u0131za neden olur.<\/p>\n

Hareket alg\u0131m\u0131z<\/strong><\/p>\n

Her ne kadar hareket alg\u0131m\u0131z i\u00e7in beynimizde belirli y\u00f6nlerdeki hareketleri i\u015flemeye duyarl\u0131 h\u00fccreler olsa da, g\u00f6zlerin hareket etmesi ko\u015fulunu da hareket alg\u0131s\u0131nda kullanmaktad\u0131r. Bir odada durup sabit bir noktaya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, g\u00f6rme alan\u0131m\u0131za sol taraftan y\u00fcr\u00fcyerek gelen birinin retinam\u0131zdaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc hareket halinde olacakt\u0131r ve nesnenin hareket etti\u011fi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. G\u00f6zlerimizi bu ki\u015fiye odaklad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6zlerimiz hareket halinde olacak ve retinada ki\u015finin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc sabit olmas\u0131na ra\u011fmen, bu durum yine hareket olarak alg\u0131lanacakt\u0131r. Ki\u015fi g\u00f6rme alan\u0131m\u0131zdan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6zler eski noktas\u0131na geri gelirken; etraftaki nesneler sabit, g\u00f6zlerimiz ve nesnelerin retinam\u0131za d\u00fc\u015fen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri hareketli olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, nesnelerin hareket etmedi\u011fini alg\u0131lar\u0131z.<\/p>\n

Dikkat ilkesi ve de\u011fi\u015fim k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc<\/strong><\/p>\n

Dikkatimiz g\u00f6rsel alg\u0131 alan\u0131nda di\u011fer alanlara g\u00f6re \u00e7ok daha fazla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 anda birden fazla \u015feye bakmak, benzer g\u00f6r\u00fcnen nesneleri se\u00e7mek ve ayn\u0131 g\u00f6revi uzun s\u00fcre tetikte devam ettirmek pek kolay de\u011fildir. Bu y\u00fczden s\u0131n\u0131rl\u0131 dikkatimizi nas\u0131l kullanaca\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fka bir dikkat ilkesiyle ilgilidir. Bu ilkeye g\u00f6re dikkatimizi belli bir noktaya odaklamam\u0131z, ba\u015fka \u015feylerle dikkatimizi da\u011f\u0131tmadan k\u0131s\u0131tl\u0131 kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 etkin kullanmam\u0131z\u0131 sa\u011flar. G\u00f6z izleme cihaz\u0131 ile yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, ki\u015filerin resmin geneliyle uyumsuz olan nesnelere daha fazla odakland\u0131klar\u0131 bulunmu\u015ftur. Fakat k\u0131s\u0131tl\u0131 dikkati etkin \u015fekilde kullanmam\u0131z da beklenmedik durumlar\u0131 g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmam\u0131za neden olur. Simons ve Chabris\u2019in (1999) yapt\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma bu durumu net bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmada kat\u0131l\u0131mc\u0131lar siyah ve beyaz ti\u015f\u00f6rt giymi\u015f iki grubun kendi i\u00e7lerinde birbirlerine basket topu ile pas att\u0131klar\u0131 bir film izlemektedir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan istenen g\u00f6rev, beyaz ti\u015f\u00f6rt giyen bireylerin birbirlerine att\u0131klar\u0131 paslar\u0131 saymalar\u0131, ama siyah giyen oyuncular\u0131n paslar\u0131n\u0131 saymamalar\u0131d\u0131r. Filmin bitiminde ki\u015filere beyaz giyinen tak\u0131m\u0131n ka\u00e7 pas att\u0131\u011f\u0131 sorulmu\u015ftur, fakat asl\u0131nda pas say\u0131s\u0131n\u0131n bir \u00f6nemi yoktur. Filmin yar\u0131s\u0131na do\u011fru goril kost\u00fcm\u00fc giymi\u015f biri ekrana sa\u011f taraftan girip ekran\u0131n ortas\u0131na kadar ilerler; burada bir s\u00fcre durup \u00e7e\u015fitli dans fig\u00fcrleri sergileyip ekran\u0131n sol taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar (Resim 11). Kat\u0131l\u0131mc\u0131lara pas say\u0131s\u0131ndan sonra, oyunculardan ba\u015fka bir \u015fey g\u00f6r\u00fcp g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi sorulmu\u015ftur. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 50\u2019si gorili fark etmemi\u015ftir. \u0130nsanlar g\u00f6rsel d\u00fcnyan\u0131n belli bir alan\u0131na ya da y\u00f6n\u00fcne dikkatlerini t\u00fcmden verdiklerinde, beklenmedik nesneleri \u2013her ne kadar bu nesneler \u00e7arp\u0131c\u0131, \u00f6nemli ve tam da bakt\u0131klar\u0131 yerde duran nesneler olsa dahi- g\u00f6remeyebilir.<\/p>\n

\"\"
Resim 11. Simons ve Chabris\u2019in (1999) yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmada, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar siyah ve beyaz ti\u015f\u00f6rt giymi\u015f iki grubun kendi i\u00e7lerinde birbirlerine top ile pas att\u0131klar\u0131 bir film izlemektedir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan istenen g\u00f6rev, beyaz ti\u015f\u00f6rt giyen grubun paslar\u0131n\u0131 saymalar\u0131, ama siyah giyen grubun paslar\u0131n\u0131 saymamalar\u0131d\u0131r. Filmin bitiminde ki\u015filere beyazl\u0131 tak\u0131m\u0131n ka\u00e7 pas att\u0131\u011f\u0131 sorulmu\u015ftur, fakat asl\u0131nda bunun bir \u00f6nemi yoktur. Filmin yar\u0131s\u0131na do\u011fru goril kost\u00fcm\u00fc giymi\u015f biri ekrana sa\u011f taraftan girip ekran\u0131n ortas\u0131na kadar ilerler; burada bir s\u00fcre durup \u00e7e\u015fitli dans fig\u00fcrleri sergileyip ekran\u0131n sol taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 50\u2019si gorili fark etmemi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

De\u011fi\u015fim k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc olarak bilinen bu durum, literat\u00fcre 1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131nda girmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda izledi\u011fimiz filmlerde de s\u0131kl\u0131kla buna benzer bir durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z; \u00e7ekim veya montaj hatalar\u0131. Y\u00f6netmenler de\u011fi\u015fim k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini daha \u00f6nceden dile getirmi\u015flerdir. Rus y\u00f6netmen Lev Kuleshov (1899-1970) iyi yap\u0131lan montaj\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck kusurlar\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirmi\u015ftir. \u0130ki sahne aras\u0131nda oyuncunun elbisesi farkl\u0131ysa, iyi bir montajla kurtar\u0131p filme koyabilece\u011fini, ama montaj\u0131n k\u00f6t\u00fc oldu\u011fu durumda bu kusurun g\u00f6ze bataca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. Bir ba\u015fka Rus y\u00f6netmen olan Edward Dymtryk (1908-1999) izleyicinin dikkatini oyuncunun g\u00f6zlerine verdi\u011finde, iki sahne aras\u0131nda oyuncunun kolundaki veya elindeki bi uyumsuzlu\u011fun y\u00fczde 90 oran\u0131nda g\u00f6z ard\u0131 edilece\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n

G\u00f6rsel alg\u0131m\u0131z bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerin fiziksel \u00f6zellikleri ile \u00e7eli\u015febilir. Ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz \u015feyi beynimiz kendi in\u015fa ediyor. Ne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, duydu\u011fumuz, hissetti\u011fimiz asl\u0131nda ne g\u00f6rmeyi, duymay\u0131 ve hissetmeyi bekledi\u011fimize g\u00f6re \u015fekilleniyor. Bu beklentiler de, daha \u00f6nceki deneyimlerimiz ve haf\u0131zam\u0131z taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u015fu an g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir\u00e7ok \u015fey, beynimizin daha \u00f6nceden faydal\u0131 oldu\u011funa ikna oldu\u011fu tahminlerden ibaret (tahmin algoritmas\u0131)olarak olu\u015fuyor. Herhangi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir etken olmad\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6rsel sistemimiz etrafta olup bitenlerin \u00e7o\u011funu atlamaktad\u0131r. Fakat beklentiler kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131nda beynimiz duysal verileri de\u011ferlendirmek i\u00e7in daha \u00e7ok zaman harcamaktad\u0131r. Tahmin algoritmas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 durumlarda da, farkl\u0131 zamanlarda farkl\u0131 alg\u0131lamalar ile sonu\u00e7lanabilmektedir.<\/p>\n

Ger\u00e7ek d\u00fcnya nesnel ger\u00e7ekli\u011fiyle her ne kadar orada dursa da, bizim tecr\u00fcbemiz ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n yaln\u0131zca bir sim\u00fclasyonundan ibaret. G\u00f6zlerimiz bize sadece neyi g\u00f6rebildi\u011fimizi s\u00f6yler, gerisi ise beynin karma\u015f\u0131k yollar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Chabris C., Simons D. (2012);G\u00f6r\u00fcnmez Goril: G\u00fcndelik Yan\u0131lsamalar Hayat\u0131m\u0131z\u0131 Nas\u0131l Y\u00f6nlendiriyor?<\/em>, \u0130stanbul: NTV Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

Conway, B. R. (2009); \u201cColor vision, cones, and color-coding in the cortex\u201d, The Neuroscientist<\/em>, 15(3): 274-290.<\/p>\n

Foster D. H. (2011); \u201cColor constancy\u201d, Vision Research<\/em>, 51: 674-700.<\/p>\n

Galeano E. (2004); Zaman\u0131n A\u011f\u0131zlar\u0131<\/em>, \u0130stanbul: \u00c7itlembik Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

Gegenfurtner K. R. (2005); Beyin ve Alg\u0131lama<\/em>, \u0130stanbul: \u0130nk\u0131lap Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

Goldstein E. B. (2014), Sensation and Perception<\/em> (9th Ed), Wadsworth, Cengage Learning.<\/p>\n

MacKnik S. L., Martinez-Conde S. (2014); Zihnin Sihirbazl\u0131\u011f\u0131<\/em>, \u0130stanbul: Alfa Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

No\u00eb A. (2002), \u201cIs the visual world a grand illusion?\u201dJournal of Consciousness Studies<\/em>, 9(5-6):1-12.<\/p>\n

Rensink R. A., O\u2019Regan J. K., Clark J. J. (1997); \u201cTo see or not to see: The need for attention to perceive changes in scenes\u201d,Psychlogical Science<\/em>, 8(5): 368-373.<\/p>\n

Simons D. J., Chabris C. F. (1999); \u201cGorillas in our midst: sustained inattentional blindness for dynamic events\u201d, Perception<\/em>, 28: 1059-1074.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00f6rsel alg\u0131m\u0131z bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerin fiziksel \u00f6zellikleriyle \u00e7eli\u015febilir. Ger\u00e7eklik dedi\u011fimiz \u015feyi beynimiz kendi in\u015fa ediyor. Ne g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, duydu\u011fumuz, hissetti\u011fimiz asl\u0131nda ne g\u00f6rmeyi, duymay\u0131 ve hissetmeyi bekledi\u011fimize g\u00f6re \u015fekilleniyor. Bu beklentiler de, daha \u00f6nceki deneyimlerimiz ve haf\u0131zam\u0131z taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u015fu an g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir\u00e7ok \u015fey, beynimizin daha \u00f6nceden faydal\u0131 oldu\u011funa ikna oldu\u011fu tahminlerden ibaret. Bu […]<\/p>\n","protected":false},"author":664,"featured_media":16658,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,21,1464,35],"tags":[1106,254,1964,1989,1986,1109],"class_list":["post-16657","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-noroloji","tag-algi","tag-beyin","tag-gerceklik","tag-gormek","tag-goz","tag-renk"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t