{"id":16672,"date":"2015-12-01T12:08:24","date_gmt":"2015-12-01T10:08:24","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16672"},"modified":"2018-01-15T12:20:54","modified_gmt":"2018-01-15T09:20:54","slug":"beden-algisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/beden-algisi","title":{"rendered":"Beden alg\u0131s\u0131"},"content":{"rendered":"

Somatik duyular, bedendeki duysal bilgileri toplayan sinirsel mekanizmalard\u0131r. Duysal bilgiler sadece d\u0131\u015f uyaranlardan gelmez, kaslar\u0131m\u0131z, i\u00e7 organlar\u0131m\u0131z gibi i\u00e7sel uyaranlardan da gelir. Bu duyular, beyinde parietal lobda bulunan somatik duysal kortekste toplan\u0131r. Burada \u201cduysal homonkulus\u201d da denen, duysal bir beden temsili (haritas\u0131) vard\u0131r. Bu bedenimizin i\u015flevsel bir haritas\u0131d\u0131r, yani bedenimizde hangi b\u00f6lgeyi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 i\u015flemlerde ve s\u0131k\u00e7a kullan\u0131yorsak, o b\u00f6lgenin temsil alan\u0131 daha geni\u015ftir. \u00d6rne\u011fin el ve y\u00fcz bedenin di\u011fer uzuvlar\u0131na g\u00f6re daha geni\u015f bir alan\u0131 temsil etmektedir. <\/em><\/p>\n

Antonio Damasio v\u00fccudun zihin i\u00e7in temel bir referans olu\u015fturdu\u011fundan bahseder. Ramachandran ise v\u00fccudu beynin bir hayaleti olarak tan\u0131mlar. Bu tan\u0131mlamalar bize bedenin zihnin bir yans\u0131mas\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. Hatta Damasio zihnin organizman\u0131n t\u00fcm\u00fcnden olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yler. Zihin \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnceler, varolan bilgimiz artt\u0131k\u00e7a de\u011fi\u015fim g\u00f6stermektedir. 17. y\u00fczy\u0131lda zihnin nerede oldu\u011fu belirsizken 19. y\u00fczy\u0131lda Descartes\u2019\u0131n da katk\u0131s\u0131yla beynin i\u00e7inde ya da yak\u0131n \u00e7evresinde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc h\u00e2kimdir. Damasio ise zihnin v\u00fccut-beyin etkile\u015fiminin kendisi oldu\u011funu ifade eder. Zihni sinir devrelerinin etkinli\u011fi olarak tan\u0131mlar. Zihin duyular\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve onlar\u0131n temsilleriyle yap\u0131lanmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Elimizin ya da bedenimizin herhangi bir par\u00e7as\u0131n\u0131n bir y\u00fczeye dokunmas\u0131 aktif dokunma, veya birinin ya da bir \u015feyin bedenimize temas\u0131 pasif dokunmad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

6. duyumuz: Bedenin pozisyon bilgisi<\/strong><\/p>\n

\u00c7ok temel olarak bilinen be\u015f duyumuz vard\u0131r. N\u00f6rofizyolog Charles Sherringtone bedenin pozisyon bilgisini (propriyosepsiyon) 6. duyu olarak tan\u0131mlar. Beden imgemiz \u00fc\u00e7 sistemden gelen bilgilerin entegrasyonuyla ger\u00e7ekle\u015fir. Bu sistemler g\u00f6rme, dokunma ve vestib\u00fcler (denge) sistemdir. Birindeki bir eksiklik di\u011fer sistem taraf\u0131ndan telafi edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. G\u00f6zlerimizi kapad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, art\u0131k bedenimize ait pozisyon ve duyumlar\u0131 dokunma ve vestib\u00fcler sistem arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla alg\u0131lar\u0131z. Ya da vestib\u00fcler sistemin eksikli\u011finde g\u00f6rme duyusu bedenin pozisyon almas\u0131nda yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Dokunma, d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamam\u0131z\u0131 sa\u011flayan temel be\u015f duyudan bir tanesidir. Bu elimizin ya da bedenimizin herhangi bir par\u00e7as\u0131n\u0131n bir y\u00fczeye dokunmas\u0131 (aktif dokunma) veya birinin ya da bir \u015feyin bedenimize temas\u0131 (pasif dokunma) \u015feklinde olabilir. Dokunma duyusu sayesinde bedenimize temas eden uyaran\u0131n so\u011fuklu\u011funu-s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131, sertli\u011fini-yumu\u015fakl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ac\u0131 verici ya da ac\u0131s\u0131z bir uyaran m\u0131 oldu\u011funu biliriz. B\u00fct\u00fcn bu bilgileri derimizde bulunan \u00f6zel h\u00fccreler (resept\u00f6rler(1)<\/sup>) sayesinde ay\u0131rt ederiz. Bunlar y\u00fczeyel duyulard\u0131r (ekstroseptif duyular) ve t\u00fcm\u00fc de bizi d\u0131\u015f d\u00fcnya hakk\u0131nda bilgilendirir.<\/p>\n

Bedenimize ait bilgileri sadece d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki uyaranlar olu\u015fturmaz. Bedenimizin kas\u0131lma ve gev\u015feme gibi hareketlerini kaslar ve eklemlerden gelen duyular sayesinde fark ederiz. Kas i\u00e7erisinde bulunan resept\u00f6rlerden gelen bu duyular\u0131 bilin\u00e7li derin duyu (propriyoseptif duyular), i\u00e7 organlar\u0131m\u0131za ait duyular\u0131 ise bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 derin duyu (introseptif duyu) olarak tan\u0131mlar\u0131z.(2)<\/sup> Y\u00fczeyel ve derin duyular\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bu sistem somatik duysal sistemdir. Somatik duyular bedendeki duysal bilgileri toplayan sinirsel mekanizmalard\u0131r. Beden i\u015flevlerine ait t\u00fcm duyular\u0131 somatik duyular alt\u0131nda inceleriz ve kendi i\u00e7erisinde b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bedenden gelen duyumlar\u0131n evrimsel a\u00e7\u0131dan bir i\u015flevselli\u011fi vard\u0131r. Bedeni korumak i\u00e7in gerekli davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fcretebilmek beynin bedenin durumundan haberdar olmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olur. Dolay\u0131s\u0131yla bedene ili\u015fkin durumlar de\u011fi\u015fti\u011finde, beyin her seferinde bundan haberdar olmaktad\u0131r. Her haberdar edili\u015f, beyindeki beden temsilini her seferinde yenilemektedir.<\/p>\n

Uyaranlar\u0131 kar\u015f\u0131layan organ: Deri ve al\u0131c\u0131lar\u0131<\/strong><\/p>\n

D\u0131\u015far\u0131dan gelen uyaranlar\u0131 alan organ\u0131m\u0131z deridir. Nesnelerin bi\u00e7imi, dokusu, y\u00fczeyi ve \u0131s\u0131s\u0131 deri \u00fczerindeki al\u0131c\u0131lar (resept\u00f6rler) sayesinde iletilmektedir. Ayn\u0131 zamanda deri v\u00fccudun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleyen bir ara\u00e7t\u0131r. Deri \u00fczerindeki resept\u00f6rler gelen uyaran\u0131 lokalize etmemizi sa\u011flar.<\/p>\n

\"\"
Braille alfabesini (k\u00f6rler alfabesi) okurken, parmaklar\u0131m\u0131z\u0131n y\u00fczeylerindeki iki mekanoresept\u00f6r ate\u015flenir. Derinin derin y\u00fczeylerinde de iki mekanoresept\u00f6r vard\u0131r, bunlar bas\u0131n\u00e7la ilgili bilgiyi kodlarlar.<\/figcaption><\/figure>\n

Gelen uyaran hangi duysal sisteme aitse, o sisteme ait resept\u00f6rleri, sinir \u00a0yollar\u0131n\u0131 ve beyin merkezlerini harekete ge\u00e7irmektedir. Bu resept\u00f6rler duysal bilgiyi sinir sinyallerine (aksiyon potansiyeli(3)<\/sup>) \u00e7evirir ve merkezi sinir sistemine iletir. Bilindi\u011fi \u00fczere merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten olu\u015fur. \u00c7evreden ve i\u00e7 organlardan gelen duyular\u0131 ta\u015f\u0131yan bu sinirler omurilikte toplan\u0131r ve duyuyu beyne iletir. Peki gelen uyaran\u0131n dokusunu, \u0131s\u0131s\u0131n\u0131, rahats\u0131z edici olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bedenimizin hangi noktas\u0131na temas etti\u011fini, \u015fiddetini nas\u0131l ay\u0131rt etmekteyiz?<\/p>\n

Somatik duyular\u0131n ay\u0131rt edilmesi farkl\u0131 resept\u00f6rlerin uyar\u0131lmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. Her bir resept\u00f6r farkl\u0131 \u00f6zellikte duyular\u0131 al\u0131r. Bedenimizin baz\u0131 b\u00f6lgelerinde di\u011ferlerine g\u00f6re daha y\u00fcksek d\u00fczeyde hassasiyet s\u00f6z konusudur. Dokunulan b\u00f6lgedeki resept\u00f6r say\u0131s\u0131 bu hassasiyeti belirler. \u00d6rne\u011fin el \u00fczerindeki deride bulunan resept\u00f6r say\u0131s\u0131 bedenin di\u011fer b\u00f6lgelerine g\u00f6re daha fazlad\u0131r. Bu sayede elimiz nesnelerin karma\u015f\u0131k \u00f6zelliklerini ay\u0131rt etmekten Braille alfabesini(4) <\/sup>(k\u00f6rler alfabesi) okumaya kadar \u00e7ok say\u0131da i\u015flevi yerine getirmemizi sa\u011flar. Resept\u00f6r say\u0131s\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra resept\u00f6rlerin adaptif \u00f6zellikleri de, uyaran\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 veya \u015fiddetini ay\u0131rt etmede yard\u0131mc\u0131 olur. E\u011fer bir uyaran dakikalar boyunca genli\u011fi ya da pozisyonu de\u011fi\u015fmeden devam ederse, n\u00f6ral tepki azal\u0131r ve duyu kaybolur, buna resept\u00f6r adaptasyonu <\/strong>denir. Bu sayede kolumuzdaki saati, parma\u011f\u0131m\u0131zdaki y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ya da \u00fczerimizdeki k\u0131yafetleri her an hissetmeyiz. Denize girerken ilk anda so\u011fukluk hissetmemize ra\u011fmen k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bu his kaybolur. Ba\u015flang\u0131\u00e7taki uyar\u0131 e\u015fik de\u011feri a\u015f\u0131p aksiyon potansiyelini ba\u015flatmaya yeterli oldu\u011fu halde, uyaran ayn\u0131 d\u00fczeyde gelmeyi s\u00fcrd\u00fcrd\u00fck\u00e7e duyu al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n (resept\u00f6rlerin) yeni aksiyon potansiyeli ba\u015flatma g\u00fcc\u00fc zay\u0131flar.<\/p>\n

Dokunma, \u0131s\u0131, a\u011fr\u0131, kas ve eklemlere ait duyular s\u0131ras\u0131yla kutan\u00f6z mekanoresept\u00f6rler, termal resept\u00f6rler, nosisept\u00f6rler ve kas-ekleme ait mekanoresept\u00f6rlerle(5)<\/sup> ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Resept\u00f6rlerden \u00e7\u0131kan sinyaller merkezi sinir sistemine (MSS\u2019ye) farkl\u0131 sinir lifleriyle ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Bu sinir lifleri, etraflar\u0131ndaki koruyucu, ayn\u0131 zamanda iletken k\u0131l\u0131f\u0131n (miyelin k\u0131l\u0131f\u0131) \u00e7ap\u0131na g\u00f6re farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r. Sinir lifinin \u00e7ap\u0131 b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e MSS\u2019ye iletim h\u0131z\u0131 da artar. Dokunmay\u0131 ve derin duyular\u0131 (propriyoseptif) kal\u0131n \u00e7apl\u0131 lifler, \u0131s\u0131 ve a\u011fr\u0131 duyusunu ise ince \u00e7apl\u0131 lifler ta\u015f\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu duyular\u0131n iletim h\u0131zlar\u0131 farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r. Sinir liflerinin etraf\u0131ndaki koruyucu yap\u0131n\u0131n (miyelin) hasarlanmas\u0131 ise duyu kay\u0131plar\u0131na neden olur. \u00d6rne\u011fin diyabette n\u00f6ropatinin g\u00f6r\u00fclmesi ya da multiple sklerozda sinir iletim h\u0131z\u0131n\u0131n yava\u015flamas\u0131, duyular\u0131n iletiminde azalma ya da kay\u0131plarla sonu\u00e7lan\u0131r.<\/p>\n

Dokunma duyusunda 4 temel mekanoresept\u00f6rden bahsedebiliriz. Bunlardan ikisi derinin y\u00fczeyinde bulunurken (Meissner ve Merkel) di\u011fer ikisi derinin daha derin tabakalar\u0131na (Pasini ve Ruffini) yerle\u015fmi\u015ftir. Bu resept\u00f6rlerin her biri deriye ait farkl\u0131 bir bilgiyi ta\u015f\u0131r. \u00d6rne\u011fin Meisner ve Merkel daha \u00e7ok parmak ucunda bulunur ve Braille alfabesini okurken ate\u015flenir. Pasini ve Ruffini ise bas\u0131n\u00e7la ilgili bilgiyi kodlar.<\/p>\n

A\u011fr\u0131 dokunma duyusundan farkl\u0131 resept\u00f6rlerce alg\u0131lan\u0131r, bunlara nosisept\u00f6r denir. \u0130\u011fnenin deriye batmas\u0131 ya da derinin bir yere s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda nosisept\u00f6rler devreye girer. A\u015f\u0131r\u0131 s\u0131cak ya da so\u011fukla temasta da ayn\u0131 nosisept\u00f6rler uyar\u0131l\u0131r. Bu sebeple a\u015f\u0131r\u0131 so\u011fu\u011fa temas\u0131m\u0131zda yanmaya benzer bir his olu\u015fur, \u00e7\u00fcnk\u00fc ayn\u0131 resept\u00f6rler taraf\u0131ndan kodlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Kas i\u011fci\u011fi, golgi tendon organ\u0131, eklem kaps\u00fcl\u00fc gibi resept\u00f6rler ise g\u00f6rme duyusu olmadan bedenin pozisyonundan ve hareketinden haberdar olmam\u0131z\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n

\"\"
\u0130zolasyon tanklar\u0131yla mutlak bir bedensizlik hissi yarat\u0131labilir. N\u00f6rofizyolog John C.Lilly taraf\u0131ndan icat edilen izolasyon tank\u0131nda, beden beyne sinyal g\u00f6ndermedi\u011fi ve d\u0131\u015f ortamdan da ses, \u0131\u015f\u0131k gibi uyaranlar gelmedi\u011fi i\u00e7in, beyin bir s\u00fcre sonra kendi uyaranlar\u0131n\u0131 olu\u015fturur ve hal\u00fcsinasyonlar ba\u015flar.<\/figcaption><\/figure>\n

Sinyallerin beyne ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yollar<\/strong><\/p>\n

Peki deriden resept\u00f6rlerce al\u0131nan a\u011fr\u0131, \u0131s\u0131, pozisyon bilgileri beyindeki \u00fcst merkezlere ta\u015f\u0131n\u0131rken hangi yollardan ge\u00e7er? Derideki resept\u00f6rlerden \u00e7\u0131kan bilgi (sinyal) g\u00f6t\u00fcr\u00fcc\u00fc (affarent) liflerle omurili\u011fe ta\u015f\u0131n\u0131r. Dokunma ve pozisyon (propriyosepsiyon) bilgisi ile a\u011fr\u0131 ve \u0131s\u0131 bilgisi beyine 2 farkl\u0131 yoldan ta\u015f\u0131n\u0131r ve omurili\u011fin farkl\u0131 d\u00fczeylerinde \u00e7aprazla\u015f\u0131rlar. Bilindi\u011fi \u00fczere beyinde \u00e7apraz i\u015flemleme vard\u0131r. Yani beynin sa\u011f hemisferi bedenin sol taraf\u0131ndan gelen bilgileri al\u0131p i\u015flerken, beynin sol hemisferi bedenin sa\u011f taraf\u0131ndan gelen bilgileri kodlar, yorumlar ve y\u00f6netir. Bu durumda sa\u011f elimize bir i\u011fne batt\u0131\u011f\u0131nda bunun bilgisi sol hemisfere iletilecektir. Resept\u00f6rler taraf\u0131ndan omurili\u011fe ta\u015f\u0131nan sinyaller beyinde koku hari\u00e7 t\u00fcm duyular\u0131n ara istasyonu olan talamusa u\u011frayarak duysal kortekse girerler ve b\u00f6ylece biz elimize batan i\u011fneyi alg\u0131lar\u0131z.<\/p>\n

Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, duysal bilginin beyne ta\u015f\u0131nmas\u0131 \u00e7e\u015fitli a\u015famalardan sonra ger\u00e7ekle\u015fmesine ra\u011fmen, iletim olduk\u00e7a h\u0131zl\u0131d\u0131r. Duysal bilginin ta\u015f\u0131n\u0131rken ge\u00e7ti\u011fi yollardan herhangi birinde olu\u015facak bir hasar, duysal kay\u0131plara neden olabilmektedir. Oliver Sacks, Kar\u0131s\u0131n\u0131 \u015eapka Sanan Adam<\/em> kitab\u0131nda, \u00e7evresel sinirlerin iltihab\u0131 (polinevrit) sonucu, bedenle ilgili duyumunu kaybeden bir hastadan bahseder. Propriyoseptif bilgiyi ta\u015f\u0131yan liflerin hasar\u0131 hastan\u0131n bedeninin pozisyonuna ili\u015fkin bilgiden mahrum kalmas\u0131na ve ayaklar\u0131n\u0131n \u00fczerinde duramamas\u0131na, eline ald\u0131\u011f\u0131 \u015feyleri hissedemedi\u011fi i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcrmesine neden olur. Kitapta hastan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 durum beden k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc olarak ifade edilir. T\u0131pk\u0131 g\u00f6rme duyusunu kaybeden insanlar\u0131n bu durumu dokunma duyusuyla telafi etmesi gibi, bedenine ili\u015fkin duyuyu kaybeden hasta da g\u00f6rme duyusunu ve vestib\u00fcler (denge) sistemini kullanarak telafi etmektedir.<\/p>\n

Mutlak bir bedensizlik hissini izolasyon tanklar\u0131n\u0131 kullanarak da yaratmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. 1953\u2019te n\u00f6rofizyolog John C.Lilly beyni d\u0131\u015f uyaranlardan izole etmek \u00fczere ilk izolasyon tank\u0131n\u0131 icat etmi\u015ftir. \u0130zolasyon tank\u0131 yakla\u015f\u0131k 37 santigrat derecede, yani v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda tuzlu suyla dolu bir havuzdur. Bedenin kendili\u011finden su \u00fczerinde durabilmesi i\u00e7in tuz kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ki\u015finin hava alabilmesi i\u00e7in de bir maske tak\u0131l\u0131r ve d\u0131\u015far\u0131yla olan b\u00fct\u00fcn ba\u011flant\u0131 kesilir. Yer\u00e7ekimsiz ortamda kalan beden beyine sinyal g\u00f6ndermedi\u011fi i\u00e7in ve d\u0131\u015f ortamdan da ses, \u0131\u015f\u0131k gibi uyaranlar gelmedi\u011fi i\u00e7in beyin bir s\u00fcre sonra kendi uyaranlar\u0131n\u0131 olu\u015fturur ve hal\u00fcsinasyonlar ba\u015flar. \u201cDe\u011fi\u015fen Durumlar\u201d (Altered States<\/em>) filmi izolasyon tanklar\u0131nda yap\u0131lan deneyleri anlatmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Beyindeki duysal harita ya da duysal homunkulus.<\/figcaption><\/figure>\n

Beyindeki duysal harita: Duysal homonkulus<\/strong><\/p>\n

Somatik duyular\u0131n bedendeki yolculu\u011fu beyinde parietal lobda bulunan somatik duysal kortekse ula\u015fmas\u0131yla son bulur. Burada bedene ait duysal bir harita bulunur. Bu duysal harita beyin cerrah\u0131 Wilder Penfield\u2019in hastalar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ameliyatlar sayesinde ke\u015ffedilmi\u015ftir. Penfield, hastalar\u0131n beyinlerinin belirli b\u00f6lgelerini elektrotla uyar\u0131p bedenin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde ortaya \u00e7\u0131kan duyular\u0131 kaydetmi\u015f ve bedenin bozuk bir haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Beyindeki duysal beden temsili \u201cduysal homonkulus\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu harita bedenimizin i\u015flevsel bir haritas\u0131d\u0131r, yani bedenimizde hangi b\u00f6lgeyi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 i\u015flemlerde ve s\u0131k\u00e7a kullan\u0131yorsak, o b\u00f6lgenin temsil alan\u0131 daha geni\u015ftir. \u00d6rne\u011fin el ve y\u00fcz bedenin di\u011fer uzuvlar\u0131na g\u00f6re daha geni\u015f bir alan\u0131 temsil etmektedir. Bunun nedeni elde ve y\u00fczde bulunan resept\u00f6r say\u0131s\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131 ve kullan\u0131m\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kortikal haritan\u0131n yeti\u015fkinlikte bile de\u011fi\u015febilen, t\u00fcrler ve bireyler aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilen bir harita oldu\u011funun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi ise \u201chayalet uzuvlar\u201dd\u0131r. \u00dcnl\u00fc n\u00f6robilimci Ramachandran Beyindeki Hayaletler<\/em> kitab\u0131nda kazada sol kolunu dirse\u011fin hemen alt\u0131ndan kaybeden, kolunu kaybetti\u011fini bilmesine ra\u011fmen h\u00e2l\u00e2 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissedebilen bir hastadan bahsetmektedir. Bu hastayla yap\u0131lan deneyde Ramachandran hastan\u0131n g\u00f6zlerini kapatarak bedenin belli b\u00f6lgelerine dokunup hastaya ne hissetti\u011fini sormaktad\u0131r. Hastan\u0131n y\u00fcz\u00fcne bir pamuk \u00e7ubuk yard\u0131m\u0131yla dokundu\u011funda hastadan ilgin\u00e7 bir cevap gelmi\u015ftir; y\u00fcz\u00fcyle birlikte kaybetti\u011fi hayalet elini de hissetti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Peki bu hayalet his nereden kaynaklanmaktad\u0131r? Ramachandran bunu korteksteki duysal homonkulusun yeniden haritalanmas\u0131yla a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Kortekste bulunan haritada y\u00fcz ve el birbirine yak\u0131n temsil edilmektedir, dolay\u0131s\u0131yla y\u00fczden giden dokunma sinyallerini ileten lifler beyinde ayn\u0131 zamanda ele ait n\u00f6ronlar\u0131 da uyarmaktad\u0131r.<\/p>\n

Beden alg\u0131s\u0131n\u0131n bozuldu\u011fu hastal\u0131klar<\/strong><\/p>\n

Ramachandran v\u00fccut imgesini ve parietal lobun i\u015flevini, \u201cV\u00fccut imgesi ki\u015finin mek\u00e2n ve zamandaki bedeninin i\u00e7sel imgesi ve buna dair bellektir. Herhangi bir anda bu v\u00fccut imgesini olu\u015fturup s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in parietal loblar bir\u00e7ok kaynaktan, kaslar, eklemler, g\u00f6zler ve motor kumanda merkezlerinden gelen bilgiyi birle\u015ftirir\u201d s\u00f6zleriyle a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n

Bir kafa travmas\u0131 ya da inmeden dolay\u0131 parietal lobunda hasar olu\u015fan hastalardan \u00f6\u011frendi\u011fimiz kadar\u0131yla, bu b\u00f6lgelerin hasar\u0131 dokunma duyusunda ya da a\u011fr\u0131 ve \u0131s\u0131n\u0131n iletiminde bozulmalarla birlikte beden alg\u0131s\u0131n\u0131n da bozulmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Parietal lob hasarlar\u0131n\u0131n tan\u0131ma bozukluklar\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 inme ya da travma sonras\u0131 sendromlardan bilmekteyiz. \u00d6rne\u011fin astereognozi <\/strong>parietal lob hasar\u0131 sonucu nesneleri dokunarak tan\u0131yamama durumudur. G\u00f6zleri kapal\u0131yken b\u00f6yle bir hasar\u0131 olan ki\u015finin eline her zaman kulland\u0131\u011f\u0131 bir cismi verip bunun ne oldu\u011funu s\u00f6ylemesini istersek s\u00f6yleyemez, ancak g\u00f6zlerini a\u00e7\u0131p g\u00f6r\u00fcrse s\u00f6yleyebilir. Nesneleri dokunarak tan\u0131yamama g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda \u00e7ok sorun yaratmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6rmeyle telafi edilebilir.<\/p>\n

\u0130hmal sendromlar\u0131n\u0131 da yine parietal lob hasar\u0131nda fakat \u00f6zellikle sa\u011f parietal lobun hasar\u0131nda g\u00f6rmekteyiz. Bir kafa travmas\u0131 ya da inme sonucu parietal lobu hasarlanan hastalar v\u00fccutlar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131yamaz, sanki yokmu\u015f gibi davran\u0131r ve ink\u00e2r ederler. Bu sendroma anozognozi<\/strong> denir. Klinik olarak ilk defa 1908\u2019de Frans\u0131z n\u00f6rolog Joseph Francois Babinski taraf\u0131ndan tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bozuklukta hastalar, \u00f6rne\u011fin ceket giyerken fel\u00e7li beden yar\u0131s\u0131n\u0131 ihmal ederler, etkilenen beden yar\u0131s\u0131n\u0131 y\u0131kamaz ya da tra\u015f etmezler. Yatakta yatarken baca\u011f\u0131n\u0131n kendisine ait oldu\u011funu ink\u00e2r eder, hatta \u201cKim koydu bu baca\u011f\u0131 yata\u011f\u0131ma\u201d diyebilirler. Anozognozinin ilgin\u00e7 bir y\u00f6n\u00fc kendini hep sol beden yar\u0131s\u0131n\u0131n ihmaliyle g\u00f6stermesi, yani sa\u011f hemisferin hasar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmesidir. Halbuki sol hemisferi hasarlanan hastalarda bu ink\u00e2r mekanizmas\u0131ndan bahsedilmez. Bu asimetrinin bir anlam\u0131 vard\u0131r. Ramachandran kitab\u0131nda bununla ilgili bir hipotez \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Bu hipotezin temelinde hemisferik yanalla\u015fma vard\u0131r. Bilindi\u011fi \u00fczere sa\u011f ve sol hemisfer farkl\u0131 i\u015flevlerde \u00f6zelle\u015fmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin dil ve konu\u015fma merkezi sol hemisferdedir. Sa\u011f hemisfer ise g\u00f6rsel ve duygusal i\u015flevlerde bask\u0131nd\u0131r. Ramachandran anazognozide g\u00f6r\u00fclen ink\u00e2r mekanizmas\u0131n\u0131n iki hemisferin farkl\u0131 \u00f6zelliklerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Sol hemisfer akla, mant\u0131\u011fa uygun a\u00e7\u0131klamalarda bulunarak ki\u015finin duruma adapte olmas\u0131n\u0131 ama\u00e7larken, sa\u011f hemisfer ele\u015ftireldir ve adaptif olmasa da ger\u00e7e\u011fi s\u00f6yleyen do\u011frucu hemisferdir. Bu durumda sa\u011f hemisfer hasarland\u0131\u011f\u0131nda, sol hemisferin durumu mant\u0131kl\u0131 hale getirme \u00e7abalar\u0131n\u0131 engelleyecek ele\u015ftirel bak\u0131\u015f\u0131 kaybederiz. Yani hastalar sol beyinleriyle sanki hi\u00e7bir \u015fey olmam\u0131\u015f, fel\u00e7 ge\u00e7irmemi\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerinde bunu ele\u015ftirecek sa\u011f hemisfer etkinli\u011fi ortadan kalkar. Ramachandran spek\u00fclatif bu yorumunu sa\u011fl\u0131kl\u0131 ki\u015filerin g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda s\u0131kl\u0131kla kulland\u0131\u011f\u0131 Freud\u2019un ink\u00e2r mekanizmalar\u0131na dayand\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

Parietal lob ayn\u0131 zamanda g\u00f6rsel sistemden motor davran\u0131\u015fla ilgili bilgileri al\u0131p entegre eden bir b\u00f6lgedir; bu b\u00f6lgenin hasar\u0131 sonucunda semptomlar\u0131 anozognoziye benzeyen bir ba\u015fka bozukluk asomatognozi<\/strong>dir. Asomatognozide de ki\u015finin beden fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 bozulur ve beyindeki lezyonun \u00e7apraz taraf\u0131ndaki beden par\u00e7as\u0131n\u0131n kendisine ait oldu\u011funu g\u00f6rse bile ink\u00e2r eder. Ki\u015fi hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda de\u011fildir. Duyu kayb\u0131ndan kaynaklanan bir bozukluk de\u011fildir. Beyinde duyular\u0131 entegre eden merkezlerde hasar vard\u0131r. Fel\u00e7li uzuvdan beyindeki haritay\u0131 g\u00fcncelleyen yeni bir bilgi gelmedi\u011fi i\u00e7in, h\u00e2l\u00e2 eski halinin imgesini ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 i\u00e7in, sanki iyiymi\u015f gibi hissederler.<\/strong><\/p>\n

Somatoparafreni<\/strong>de ise asomatognozide oldu\u011fu gibi hastalar kendi uzuvlar\u0131n\u0131 ink\u00e2r eder, bir ba\u015fkas\u0131na aitmi\u015f gibi davran\u0131r ya da bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n v\u00fccut b\u00f6l\u00fcmlerini kendilerininmi\u015f gibi tan\u0131mlayabilirler.<\/p>\n

\"\"
Plastik el ill\u00fczyonu: Sol resimde ger\u00e7ek ele dokunma uyaran\u0131, sa\u011f resimde sa\u011f eli temsil eden yapay bir ele dokunma uyaran\u0131 senkronize bir \u015fekilde uygulanmaktad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Beynin kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 beden ill\u00fczyonlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Buraya kadar bahsedilen bedene ili\u015fkin alg\u0131daki bozulmalar beyinden ya da periferden kaynaklanmaktad\u0131r. Fakat bedene ili\u015fkin bu yan\u0131lsamalar sadece hastal\u0131klarda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaz. Birtak\u0131m ill\u00fczyonlar bizzat kendi bedenimizi farkl\u0131 alg\u0131lamam\u0131za neden olabilir. Bunlardan en bilineni plastik el ill\u00fczyonudur (rubber hand illusion). Bu ill\u00fczyonu test etmek i\u00e7in ki\u015fi bir sandalyeye sol eli g\u00f6rme alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalacak \u015fekilde oturtulur ve g\u00f6rme alan\u0131ndaki sa\u011f elinin yan\u0131na ger\u00e7ek\u00e7i bir sol el yerle\u015ftirilir. Deneyi yapan ki\u015fi ayn\u0131 anda ki\u015finin hem gizlenen sol eline hem de yapay sol ele f\u0131r\u00e7a yard\u0131m\u0131yla dokunsal uyar\u0131mda bulundu\u011funda, k\u0131sa bir s\u00fcre sonra deneye tabi tutulan ki\u015fi bir yan\u0131lsama ya\u015far. \u00d6n\u00fcnde duran yapay eli kendi ger\u00e7ek eliymi\u015f gibi hissetmeye ba\u015flar. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar bu \u00a0ill\u00fczyon s\u0131ras\u0131nda beyinde duysal korteksin bulundu\u011fu parietal b\u00f6lgede ve hareketin planlanmas\u0131ndan sorumlu premotor korteksteki aktivitede art\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Muhtemelen g\u00f6rsel ve dokunsal duyular\u0131n senkronize hareketi ki\u015finin bu ill\u00fczyonu ya\u015famas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Taktil uyar\u0131m\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir ba\u015fka yan\u0131lsama ise \u201cpinokyo ill\u00fczyonudur.\u201d Ki\u015fi burnuna dokunurken ayn\u0131 zamanda koluna vibrasyon duyusu (yakla\u015f\u0131k 100 Hz frekans\u0131nda) uygulan\u0131rsa, sanki burnu uzuyormu\u015f gibi hissedecektir. Bunun nedeni vibrasyon duyusunun koldaki kaslarda uzamaya neden olmas\u0131 ve burunda da sanki uzuyormu\u015f hissi yaratmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Pinokyo ill\u00fczyonunun bir di\u011fer versiyonu \u015f\u00f6yledir: Bu ill\u00fczyon i\u00e7in iki sandalye ve bir g\u00f6zba\u011f\u0131 gerekir. G\u00f6zba\u011f\u0131n\u0131 takan ki\u015fi arka sandalyede, \u00f6n\u00fcndeki ki\u015finin tam arkas\u0131nda oturmal\u0131d\u0131r. G\u00f6z\u00fc ba\u011fl\u0131 ki\u015fi tek elini \u00f6n\u00fcndeki ki\u015finin burnuna yerle\u015ftirmelidir. Ayn\u0131 zamanda, di\u011fer elini kendi burnuna yerle\u015ftirmeli ve hafif\u00e7e her iki burna da dokunmaya ba\u015flamal\u0131d\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 1 dakika sonra, ki\u015filerin y\u00fczde 50\u2019sinden fazlas\u0131 kendi burunlar\u0131n\u0131n uzad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissettiklerini belirtmi\u015flerdir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu \u00f6rneklerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, bedenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 zihnimizde \u00e7ok keskin ve sabit de\u011fildir. Bu kadar somut ve g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilir bir yap\u0131n\u0131n zihin taraf\u0131ndan bu denli \u00e7arp\u0131t\u0131labilmesi, bizi beynin \u00e7\u00f6z\u00fclmeyi bekleyen gizemleriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 nerede ba\u015flay\u0131p nerede son bulur ya da alg\u0131m\u0131zdan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ger\u00e7eklik var m\u0131d\u0131r gibi sorular, beyinin i\u015fleyi\u015fine dair bu gizem \u00e7\u00f6z\u00fclmedik\u00e7e varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam edecektir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1)Resept\u00f6r<\/strong>: \u00c7e\u015fitli uyar\u0131lar\u0131 alabilen ve duyu organlar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131nda bulunan \u00f6zelle\u015fmi\u015f h\u00fccre, h\u00fccre gruplar\u0131 veya sinir u\u00e7lar\u0131.<\/p>\n

2)Charles Sherringtone bedene ait (somatik) duyular\u0131 ekstroseptif, propriyoseptif ve introseptif olarak \u00fc\u00e7e ay\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

3)Aksiyon potansiyel<\/strong>, bir h\u00fccrenin elektriksel zar potansiyelinin k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde aniden y\u00fckselmesi ve azalmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

4)Braille alfabesi<\/strong>\u00a0ya da k\u00f6rler alfabesi<\/strong>,\u00a01821\u2019de Louis Braille\u00a0taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015f g\u00f6rme engelli insanlar\u0131n okuyup yazmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan bir alfabe y\u00f6ntemidir. \u0130ki kolon ta\u015f\u0131yan\u00a0dikd\u00f6rtgen\u00a0d\u00fczen \u00fczerine dizilmi\u015f alt\u0131 kabart\u0131lm\u0131\u015f noktadan olu\u015fur. Her iki kolonda \u00fc\u00e7er nokta bulunur. Noktalardan her biri 64 farkl\u0131 kombinasyondan birini olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in farkl\u0131 \u015fekillerde dizilir.<\/p>\n

5)Mekanoresept\u00f6r:<\/strong> Mekanik uyaranlar\u0131 (\u0131s\u0131,elektrik,vibrasyon,bas\u0131n\u00e7 gibi) alan resept\u00f6rlerdir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Oliver Sacks, Kar\u0131s\u0131n\u0131 \u015eapka Sanan Adam<\/em>, \u00c7ev. \u00c7i\u011fdem \u00c7alk\u0131l\u0131\u00e7, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

S. Ramachandran – Sandra Blakeslee, Beyindeki Hayaletler<\/em>, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Edit\u00f6rler: Eric R.Kandel, James H. Schwartz ve Thomas M. Jessell, Principles of neural science<\/em>, New York: McGraw-Hill, 2000.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Somatik duyular, bedendeki duysal bilgileri toplayan sinirsel mekanizmalard\u0131r. Duysal bilgiler sadece d\u0131\u015f uyaranlardan gelmez, kaslar\u0131m\u0131z, i\u00e7 organlar\u0131m\u0131z gibi i\u00e7sel uyaranlardan da gelir. Bu duyular, beyinde parietal lobda bulunan somatik duysal kortekste toplan\u0131r. Burada \u201cduysal homonkulus\u201d da denen, duysal bir beden temsili (haritas\u0131) vard\u0131r. Bu bedenimizin i\u015flevsel bir haritas\u0131d\u0131r, yani bedenimizde hangi b\u00f6lgeyi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 i\u015flemlerde […]<\/p>\n","protected":false},"author":665,"featured_media":16673,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,21,1464,35],"tags":[1106,1150,254,1964,1990,347],"class_list":["post-16672","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-noroloji","tag-algi","tag-beden","tag-beyin","tag-gerceklik","tag-illuzyon","tag-noroloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t