{"id":16694,"date":"2015-12-01T12:34:58","date_gmt":"2015-12-01T10:34:58","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16694"},"modified":"2018-01-15T12:58:44","modified_gmt":"2018-01-15T09:58:44","slug":"alginin-evrimi-her-sey-davranis-kontrolu-icin-duyular-algi-sinir-sistemi-beyin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/alginin-evrimi-her-sey-davranis-kontrolu-icin-duyular-algi-sinir-sistemi-beyin","title":{"rendered":"Alg\u0131n\u0131n evrimi…\u00a0Her \u015fey davran\u0131\u015f kontrol\u00fc i\u00e7in: Duyular, alg\u0131, sinir sistemi, beyin"},"content":{"rendered":"

\u201cAlg\u0131lar\u0131m\u0131z d\u0131\u015far\u0131dan haber almam\u0131za yarar.<\/em> Alg\u0131n\u0131n i\u015flevi, hayvan\u0131n belirli \u00e7evresel ko\u015fullar alt\u0131nda en uygun davran\u0131\u015f\u0131 yapabilmesi i\u00e7in gerekli olan bilgiyi edinmesidir.<\/em> Yoksa d\u00fcnyada olan\u0131n en iyi temsilini beyne yazmak de\u011fildir. Hareketi kontrol etmek i\u00e7in i\u015fine en \u00e7ok yarayacak olan\u0131, en etkin bi\u00e7imde kullanmakt\u0131r. Davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde i\u015fe yaramayacak bir \u015feyi alg\u0131lamak i\u00e7in k\u0131ymetli kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 harcamay\u0131z.\u201d<\/em><\/p>\n

Deneysel psikolog M\u00fcnire \u00d6zlem \u00c7evik<\/strong> ile alg\u0131n\u0131n evriminden s\u00f6z ederken, evrim s\u00fcrecinde de\u011fi\u015fen, farkl\u0131la\u015fan \u015feyler kadar, belki de onlardan daha \u00e7ok, benzer olanlar\u0131 konu\u015ftuk. \u00d6zlem Han\u0131m, \u201cAlg\u0131n\u0131n ya da daha genel s\u00f6ylersek b\u00fct\u00fcn beyinlerin i\u015flevinin davran\u0131\u015f kontrol etmek\u201d oldu\u011funu d\u00f6ne d\u00f6ne vurguluyor ve ekliyor, \u201cKarma\u015f\u0131k ve e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc davran\u0131\u015f mekanizmalar\u0131n\u0131n Homo sapiens<\/em>\u2019den \u00e7ok \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan t\u00fcm bu i\u015flevsel yap\u0131lar\u0131n, farkl\u0131 hayvan beyinlerinde, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde birbirine benziyor olu\u015fudur. K\u00f6r saat\u00e7i birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen v\u00fccut ve beyinleri, hep ayn\u0131 par\u00e7alarla \u00e7atm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.\u201d<\/p>\n

\u00d6zlem Han\u0131m ile s\u00f6yle\u015firken, bitkilerde hareket var m\u0131 sorusundan, insan\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 belirleyenin ne oldu\u011fu sorusuna kadar uzand\u0131k. Hem de do\u011frusal bir hatla! S\u00f6yle\u015finin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde g\u00f6receksiniz ki, bu iki ayr\u0131 soruya verilecek yan\u0131tlar, \u201cevrim perspektifinde\u201d birbirinden o kadar da kopuk olmayabilirler.<\/p><\/blockquote>\n

Duyular ne i\u015fe yarar?<\/strong><\/p>\n

– Alg\u0131n\u0131n evrimini konu\u015fmak i\u00e7in duyular iyi bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olabilir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Duyular ne i\u015fe yarar?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Duyular d\u00fcnyadan haber almaya yarar. Peki neden duyular\u0131m\u0131z bu kadar \u00e7e\u015fitli? Sinir sistemimiz sanki \u00e7evremizde olanlar\u0131 bizden uzakl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re ay\u0131rm\u0131\u015f ve farkl\u0131 mesafeler i\u00e7in farkl\u0131 duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla haber almay\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. Kimyasal duyular\u0131m\u0131za bakacak olursak, uzakta olandan haber almak i\u00e7in koku, art\u0131k v\u00fccudumuzun i\u00e7ine girmi\u015f olan i\u00e7in tat duyular\u0131n\u0131 kullan\u0131r\u0131z. Yani y\u00f6nelmek, yakla\u015fmak ya da uzakla\u015fmak i\u00e7in kokular\u0131, koku testinden ge\u00e7enleri tan\u0131mak, anlamak, kabul ya da reddetmek i\u00e7in tatlar\u0131 kullan\u0131yoruz. Di\u011fer duyular\u0131m\u0131zdan bahsedecek olursak: En yak\u0131nda olan, v\u00fccudumuza temas eden i\u00e7in dokunma, orta menzil i\u00e7in g\u00f6rme, daha uzaktakiler i\u00e7in i\u015fitme duyular\u0131m\u0131z\u0131 kullan\u0131yoruz. Tabii v\u00fccudumuzun pozisyonunu anlamak i\u00e7in propriyosepsiyon, halimizi, yani enderunu anlamak i\u00e7in de duygular\u0131m\u0131z var.<\/p>\n

Duyular\u0131n davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde kullan\u0131m\u0131 hiyerar\u015fiktir. Bizim i\u00e7in en \u00f6nemli \u015feyler, en yak\u0131n\u0131m\u0131zdaki, bize de\u011fen \u015feylerdir. Kendimize dokunanlardan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgiye \u00f6ncelik veririz. Ki\u015fi ya isteyerek yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey ile temas\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi ya da \u00e7ok yak\u0131n\u0131na gelmi\u015f tats\u0131z, belki tehlikeli bir \u015feyden bir an evvel kurtulmay\u0131 ister. Ondan sonra bir hamlede ula\u015fabilece\u011fimiz kadar yak\u0131n\u0131m\u0131zda olan ve kontrol edebilece\u011fimiz, ama bize de\u011fmeyen \u00e7evremizden de haber almak isteriz. Biz bu i\u015f i\u00e7in burnumuzu, g\u00f6zlerimizi kullan\u0131r\u0131z. Son olarak, uzaktan gelen ya da kayna\u011f\u0131 tam belli olmayan, hedefli bir hamlede de\u011fil, planl\u0131 hareketler sonunda yakla\u015f\u0131p uzakla\u015fabilece\u011fimiz objeler i\u00e7in de g\u00f6zlerimizi, ama daha \u00e7ok kulaklar\u0131m\u0131z\u0131 kullan\u0131r\u0131z.<\/p>\n

– Duyular evrimsel s\u00fcre\u00e7te hangi s\u0131rayla ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evrimsel s\u00fcre\u00e7te kimyasal duyular, di\u011fer analitik duyulardan daha \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kimyasal duyular, daha duyu organ\u0131n\u0131n al\u0131c\u0131lar\u0131 seviyesinde, yani beynimize gelmeden \u00f6nce, uyar\u0131c\u0131n\u0131n kimli\u011fini belli eder. Kokudan bahsedelim: Burnumuzdaki duyu nor\u00f6nlar\u0131n\u0131n ucunda koku resept\u00f6rleri vard\u0131r. Bu koku resept\u00f6rleri se\u00e7icidir, kimisi g\u00fclden gelen bir par\u00e7ay\u0131 ba\u011flar, kimisi boktan gelen bir par\u00e7ay\u0131 ba\u011flar. Bunu b\u00f6yle yazma Nal\u00e2n J<\/p>\n

– Neden, boktan gelen kokular \u00e7ok \u00f6nemli… \u00dczerinde bakteriler \u00fcredi\u011fi i\u00e7in, ka\u00e7\u0131nmam\u0131z gereken bir \u015fey olabilir d\u0131\u015fk\u0131lar.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet ger\u00e7ekten \u00e7ok \u00f6nemli, mesela bokb\u00f6ce\u011fi i\u00e7in takip edilmesi gereken bir yiyecek o.<\/p>\n

Ne diyorduk, kimyasal duyular, daha resept\u00f6r seviyesinde, gelen nesnenin kimli\u011fini belli eder. Tat i\u00e7in de b\u00f6yledir, koku i\u00e7in de. Kokular havada \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcp geliyor, tat suda \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcyor. Di\u011fer duyular i\u00e7in bir s\u0131ra belirtmek istemiyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6zler \u00f6rne\u011fin sekiz ayr\u0131 kere evrilmi\u015f. Canl\u0131lar\u0131n kendilerine dokunanlarla ilgili, uzakta olan de\u011fil de, en yak\u0131nda olanla ilgili reflekslerinin erken evrilmi\u015f olmas\u0131n\u0131 beklerim, ama bunu tahmini s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n

– Peki duyular\u0131n i\u015flenmesi i\u00e7in sinir sistemi \u015fart m\u0131? Bu ikisi birlikte mi evrimle\u015fmi\u015fler?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle \u00f6yle. Benim ald\u0131\u011f\u0131m bir dersin ad\u0131 \u201cperception and action\u201d idi, \u201calg\u0131 ve hareket\u201d yani. Alg\u0131lar, davran\u0131\u015f ve v\u00fccut, belirli \u00e7evre ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda birlikte evriliyor. De\u011fi\u015fen bir \u00e7evrede hareket ediyoruz. Alg\u0131lar\u0131m\u0131z, de\u011fi\u015fen \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131 takip etmemize, d\u0131\u015far\u0131dan haber almam\u0131za ve en adaptif davran\u0131\u015flar\u0131 se\u00e7ip s\u00fcrd\u00fcrmemize yar\u0131yor. Evrimden bahsederken, hep i\u015flev kelimesini kullanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum, ama\u00e7 kelimesinden \u00f6zellikle ka\u00e7\u0131n\u0131yorum; ki belirli uzuvlar belirli ama\u00e7lar i\u00e7in planlanm\u0131\u015f gibi yanl\u0131\u015f bir kurguya yol a\u00e7mas\u0131n… Alg\u0131n\u0131n i\u015flevi, hayvan\u0131n belirli \u00e7evresel ko\u015fullar alt\u0131nda, en uygun davran\u0131\u015f\u0131 yapabilmesi i\u00e7in gerekli olan bilgiyi edinmesidir. Yoksa d\u00fcnyada olan\u0131n en iyi temsilini beyne yazmak de\u011fildir. Davran\u0131\u015f\u0131 kontrol etmek i\u00e7in, i\u015fine en \u00e7ok yarayacak olan\u0131, en etkin bi\u00e7imde kullanmakt\u0131r. Davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde i\u015fe yaramayacak bir \u015feyi alg\u0131lamak i\u00e7in k\u0131ymetli kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 harcamay\u0131z.<\/p>\n

Duyu organlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu neden kafada?<\/strong><\/p>\n

– Dokunma duyumuz d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer duyu organlar\u0131m\u0131z kafam\u0131zda, daha \u00e7ok da kafam\u0131z\u0131n \u00f6n taraf\u0131nda toplanm\u0131\u015f; g\u00f6z, burun, a\u011f\u0131z \u00f6nde; kulaklar yanda ama, kafam\u0131z\u0131n arkas\u0131nda bir \u015fey yok \u00f6rne\u011fin. Bunun nedeni nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
Dokunma duyusuyla gelen haber \u00f6nceliklidir, en yak\u0131n\u0131m\u0131zdakini bildirir.<\/figcaption><\/figure>\n

– Alg\u0131lar\u0131n nihai i\u015flevi davran\u0131\u015f\u0131 kontrol etmektir dedik ya, o y\u00fczden duyu organlar\u0131m\u0131z hareket y\u00f6n\u00fcne ayarl\u0131d\u0131r. Hareket ederken \u015fu anda olan\u0131 fark edip, bir sonra olacak olan\u0131 tahmin etmek i\u00e7in kullan\u0131yoruz alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131. Bu arada, dokunma da kafada temsil ediliyor tabii, kafada yok de\u011fil. \u00dcstelik, dokunma duyumuz da en \u00e7ok bilgiyi hareket y\u00f6n\u00fcnden al\u0131yor.<\/p>\n

El ve ayak parmaklar\u0131m\u0131z ve dudaklar\u0131m\u0131z \u00e7ok hassast\u0131r ve biz d\u00fcnyaya temas ettik\u00e7e gelen bilgiyi beynimize aktar\u0131r. \u00d6te yandan, bize dokunan \u015feyler o kadar \u00f6nemlidir ki, v\u00fccudumuzun her taraf\u0131ndan, hareketin ters y\u00f6n\u00fcnde olan k\u0131sm\u0131ndan bile dokunma bilgisini almak istiyoruz.<\/p>\n

– Duyular aras\u0131nda bir hiyerar\u015fi var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00c7evremizdeki uyar\u0131c\u0131lar\u0131n \u00f6nemleri v\u00fccudumuza g\u00f6re art\u0131yor ya da azal\u0131yor, o anlamda var. G\u00fcn i\u00e7erisinde \u00e7ok az \u015feye dokunuruz, hayat\u0131m\u0131z boyunca \u00e7ok az insana dokunuruz. Dokunmak bir insan\u0131 ya da objeyi en yak\u0131n\u0131na kabul etmektir. \u0130stemedi\u011fimiz halde dokundu\u011fumuz \u015feylerden hep daha fazla tedirgin oluruz. Birisi uza\u011f\u0131ndan ge\u00e7se tedirgin edici olmayabilirsin, ama sana dokundu\u011fu anda \u00e7ok se\u00e7ici davran\u0131rs\u0131n.<\/p>\n

\"\"
Y\u00f6nelmek, yakla\u015fmak ya da uzakla\u015fmak i\u00e7in koku duyusundan gelen haberler kullan\u0131\u015fl\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u015e\u00f6yle s\u00f6yleyeyim, hi\u00e7 kimse aya\u011f\u0131n\u0131 ayakkab\u0131 s\u0131karken matematik \u00e7al\u0131\u015famaz. Diyelim ki \u00e7ok sevdi\u011fin bir konsere gittin, aya\u011f\u0131ndaki ayakkab\u0131 s\u0131k\u0131yor, zehir olur o konser. Bize dokunan \u015feyler ac\u0131 verir, uzaktan gelen ac\u0131 vermez. V\u00fccudumuza temas eden \u015feyler, bize iki farkl\u0131 t\u00fcrde ac\u0131 verebilir; bir derimiz arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla v\u00fccut b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcm tehlikede, \u00f6rne\u011fin bir \u015fey batt\u0131 ac\u0131s\u0131 veya dilimiz arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bu tat zehir gibi, tehlikeli olabilir anlam\u0131nda ac\u0131. Bir de tabii, s\u0131cak, yand\u0131m Allah ac\u0131s\u0131… Ac\u0131, alg\u0131da bir \u00f6ncelik etiketidir, kronik a\u011fr\u0131 daha da \u00f6ncelikli olabilir. Son y\u0131llarda, kronik a\u011fr\u0131n\u0131n bir duyu de\u011fil, duygu olarak de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fini \u00f6neren ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar oldu. Yani, a\u011fr\u0131y\u0131, enderundan gelen haber olarak nitelendirdiler. Deriden gelen dokunma duyusu, ac\u0131 ve a\u011fr\u0131; bunlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc bamba\u015fka \u015feyler. F\u0131rsat bulursak, birg\u00fcn bunlar\u0131 ayr\u0131 konu\u015fal\u0131m.<\/p>\n

– Sinir sistemi ve beynin evrimi nas\u0131l bir s\u00fcre\u00e7 izlemi\u015f?..<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u0130lk hayvanlarda \u00a0az \u00f6zelle\u015fmi\u015f, nispeten homojen sinir a\u011flar\u0131 vard\u0131r. Mesela bir hidran\u0131n, a\u011faca benzeyen minik bir hayvand\u0131r, sinir sistemi \u00e7ok az \u00f6zelle\u015fmi\u015ftir. Hidran\u0131n v\u00fccuduna bakacak olursak, alt\u0131 vard\u0131r, \u00fcst\u00fc vard\u0131r; ama sa\u011f\u0131-solu, \u00f6n\u00fc-arkas\u0131 yoktur. Bu ne demek, hareket y\u00f6n\u00fc sa\u011f m\u0131-sol mu belli de\u011fil; daha \u00f6yle bir \u00f6zelle\u015fme bile yok. Belirli t\u00fcrde uyar\u0131mlar\u0131 almak i\u00e7in \u00f6zelle\u015fmi\u015f duyu organlar\u0131 ya da belirli davran\u0131\u015f sistemleri i\u00e7in kullanabilece\u011fi uzuvlar\u0131 yok. V\u00fccudunun bir taraf\u0131nda ba\u015flayan hareket, homojen sinir a\u011f\u0131n\u0131n kontrol etti\u011fi kas\u0131lmalarla, her taraf\u0131na yay\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Daha sonra gangliyonik yap\u0131lar g\u00f6r\u00fcyoruz, mesela denizanas\u0131nin sinir sisteminde gangliyonlar, yani n\u00f6ronlar\u0131n birbirleriyle yo\u011fun bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi yapt\u0131klar\u0131 noktalar var. Denizanas\u0131 saydam oldu\u011fu i\u00e7in sinir sistemini bizden gizlemez, \u00e7ana\u011f\u0131n tam merkezindeki sinir doku yo\u011funla\u015fmalar\u0131n\u0131 (gangliyon) g\u00f6rebiliriz. Denizanas\u0131 da sadece alt\u0131-\u00fcst\u00fc olan; sa\u011f\u0131-solu, \u00f6n\u00fc-arkas\u0131 tan\u0131ms\u0131z, radyal simetrik bir formdur; ortas\u0131ndan ge\u00e7mek ko\u015fuluyla \u00e7ap \u00e7izgileri \u00e7izdi\u011fin zaman, hayvan\u0131 her seferinde simetrik olarak b\u00f6lersin. Denizanas\u0131n\u0131n da v\u00fccudunun bir taraf\u0131 kas\u0131lmayag\u00f6rs\u00fcn, geri kalan her taraf\u0131 mecburen ayn\u0131 harekete uyacakt\u0131r. Radyal simetrik hayvanlar i\u00e7in, ne beyin, ne y\u00fcz, ne de kafadan bahsedebiliriz.<\/p>\n

Beyinler, y\u00fczler ve kafalar, hayvan evriminin daha ileriki a\u015famalar\u0131nda, sinir sistemi dokusunun homojen da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 yitirip, v\u00fccudun \u00f6n taraf\u0131nda yo\u011funla\u015fmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kar. Sinir sistemi dokusu, hayvan hareket etti\u011fi zaman de\u011fi\u015fikli\u011fi ilk kar\u015f\u0131layan, de\u011fi\u015fiklikle ilk kar\u015f\u0131la\u015fan, gidilen yerden ilk haber alan tarafa do\u011fru g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flar. Haber alan al\u0131c\u0131lar da oraya yerle\u015fmeye ba\u015flar. Al\u0131c\u0131lardan gelen bilginin en ekonomik \u015fekilde i\u015flenmesi i\u00e7in, bilgi i\u015flemci (beyin) de o duyu organlar\u0131na yak\u0131n durur ki, bilgi \u00e7abuk i\u015flensin ve \u00e7abuk emir gitsin. Yo\u011funla\u015fan n\u00f6ral dokuya beyin, beynin etraf\u0131ndaki koruyucu kal\u0131n tabakan\u0131n tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131ya kafa, duyu organlar\u0131n\u0131n gidilen yerden haber almak \u00fczere kafan\u0131n \u00f6n k\u0131sm\u0131nda toplanarak olu\u015fturdu\u011fu y\u00fczeye y\u00fcz deriz.<\/p>\n

– B\u00fct\u00fcn duyulardan gelen bilgi ayn\u0131 h\u0131zla m\u0131 iletiliyor? Ses, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, koku verileri ayn\u0131 h\u0131zla m\u0131 ula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor beyne?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Duysal n\u00f6ronlar\u0131n en yava\u015f\u0131 ve en h\u0131zl\u0131s\u0131, geni\u015f olmayan bir aral\u0131kta varyasyon g\u00f6steriyor olabilir. N\u00f6ron dedi\u011fimiz h\u00fccrenin \u00fc\u00e7 \u00f6nemli yap\u0131s\u0131 vard\u0131r. Al\u0131c\u0131lar (dendritler), aktar\u0131c\u0131lar (akson) ve vericiler (akson terminalleri). N\u00f6ronlar bu \u00fc\u00e7 a\u015faman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnde de h\u0131z fark\u0131 g\u00f6sterebilir. Gelenler do\u011frudan h\u00fccrenin elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftiren al\u0131c\u0131lar m\u0131, yoksa i\u00e7eride metabolik de\u011fi\u015fikliklere sebep olan al\u0131c\u0131lar m\u0131? Bu bir fakt\u00f6r. Aksiyon potansiyelli bir akson mu var, yoksa dereceli ak\u0131m g\u00f6nderen bir akson mu var? Ve akson terminallerinin ucunda nas\u0131l yap\u0131lar var? Bunlar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc \u00a0de n\u00f6ral iletimin h\u0131z\u0131n\u0131 etkileyebilir. Daha fazla detaya girmeyeyim, bu kadar\u0131 yeterli bence.<\/p>\n

– \u0130letim h\u0131zlar\u0131n\u0131n, duyu \u00f6nceli\u011fiyle bir ilintisi olabilir mi, onu merak etmi\u015ftim…<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015eunu hi\u00e7bir zaman unutmamak laz\u0131m, evrim k\u00f6r saat\u00e7i. Bir duyu ne kadar \u00f6ncelikli olursa olsun, onu iletmek i\u00e7in eldeki imk\u00e2nlar\u0131 kullan\u0131r. Elindekilerin en h\u0131zl\u0131s\u0131n\u0131 se\u00e7ebilir do\u011fru, ama en nihayet, elindeki imk\u00e2nlarla saat yap\u0131yor. Mesela \u0131\u015f\u0131ktan gelen bilgi \u00e7ok \u00f6nemli olabilir, ama onu i\u015flemek i\u00e7in kullan\u0131lan par\u00e7alar daha y\u00fcksek h\u0131za izin vermiyorsa, beyin ne yaps\u0131n? Kategoriler aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar, benim hevesle cevap verdi\u011fim sorular de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc elma-armut kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 olabiliyor, yanl\u0131\u015f anla\u015fma ihtimalini getirebiliyor. Ama \u015funu s\u00f6yleyebiliriz, tek bir duyudan bahsederken bile, diyelim ki, ben sana bir cimcik att\u0131m.J \u201cDerimde bir burkulma var\u201d\u0131 hemen ileten bir kanal vard\u0131r. Ayr\u0131ca, bunun ac\u0131s\u0131n\u0131 asl\u0131nda gecikmeli olarak ileten ikinci ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir kanal daha vard\u0131r. Yani cimci\u011fin bilgisini iletenle, cimci\u011fin ac\u0131s\u0131n\u0131 ileten farkl\u0131d\u0131r. Ac\u0131y\u0131 ileten daha ge\u00e7 iletiyor; \u00f6yle her \u00f6n\u00fcne gelene ciyaklam\u0131yorsun yani.<\/p>\n

Hareket neden var?<\/strong><\/p>\n

– Evrimsel s\u00fcre\u00e7te \u201chareket\u201d neden \u00e7\u0131km\u0131\u015f ortaya? Neden duyularla, sinir sistemiyle hareketi ili\u015fkilendiriyoruz? Bitkilerin dallar\u0131n\u0131 yukar\u0131ya, yana ve k\u00f6klerini a\u015fa\u011f\u0131ya uzatmas\u0131 da bir hareket say\u0131lmaz m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015e\u00f6yle cevap verebilirim, canl\u0131lar\u0131n etraf\u0131nda t\u00fckenmeyen kaynaklar olmayabilir. Bu kaynaklar\u0131 daha iyi ve verimli kullanmak ya da olumsuz bir \u015feyden ka\u00e7mak i\u00e7in hareket etmek\/konumlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek ihtiyac\u0131 duyabilirler. Hareketi, hayvanlar\u0131n de\u011fi\u015fen \u00e7evresel ko\u015ful ve i\u00e7sel ihtiya\u00e7lara g\u00f6re uygun \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 bir hayatta kalma\/\u00fcreme stratejisi olarak tan\u0131mlayabiliriz.<\/p>\n

Tekh\u00fccreli canl\u0131lar su i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bir\u00e7o\u011fu suyla beraber hareket edebiliyordu, etraflar\u0131ndaki ortam dinamikti ve kendileri de su i\u00e7erisinde y\u00fczerek konumlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebiliyorlard\u0131. Daha sonra \u00e7okh\u00fccreli canl\u0131lar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman, hareket yetenekleri itibariyle ayr\u0131\u015fan iki maj\u00f6r canl\u0131 formu g\u00f6r\u00fcyoruz: Bitkiler ve hayvanlar. Bitkiler ayn\u0131 yerde kal\u0131yorlar, lokasyonlar\u0131 sabit; yerlerini de\u011fil, \u015fekillerini de\u011fi\u015ftiriyorlar. Hayvanlar\u0131n ise v\u00fccutlar\u0131 sabit, lokasyonlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyorlar. Evrimsel a\u00e7\u0131dan b\u00f6yle iki tane kararl\u0131 stratejiden s\u00f6z edebiliriz. Ama orada bir \u015ferh koymam\u0131z gerekiyor, a\u011fa\u00e7 hareketinin geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc olmamas\u0131 \u00f6nemli. A\u011fa\u00e7 bir tarafa do\u011fru dal\u0131n\u0131 uzatt\u0131ktan sonra, geri \u00e7ekemiyor art\u0131k.<\/p>\n

– \u015euraya tak\u0131ld\u0131m, su d\u0131\u015f\u0131ndaki, karada ve havada ya\u015fayan bakteriler de, bulunduklar\u0131 ortam\u0131n hareketine g\u00f6re mi yer de\u011fi\u015ftirebiliyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– S\u0131v\u0131 ortam olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, bakterilerin hareketi karada da \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131. Bir bakterinin hareketi ve tabii hayatta kalmas\u0131 i\u00e7in her zaman s\u0131v\u0131 gerekecektir.<\/p>\n

– Hareket a\u00e7\u0131s\u0131ndan evrimsel s\u00fcre\u00e7te s\u0131\u00e7rama olarak neyi alabiliriz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Eklemler! Bildi\u011fimiz eklemsiz kara hayvanlar\u0131n\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m: Solucanlar, s\u00fcm\u00fckl\u00fcb\u00f6cekler. Kocaman bir ayak gibi her i\u015fi b\u00fct\u00fcn g\u00f6vdesiyle yapan, kal\u0131n kabu\u011fu olmayan, s\u0131caktan ka\u00e7mak i\u00e7in kendini yo\u011fun s\u0131v\u0131larla koruyan, kaygan, yava\u015f, \u00e7ok uza\u011fa gidemeyecek formlar. Oysa ki b\u00f6cekler \u00f6yle mi? Bir \u00e7ekirge bir z\u0131play\u0131\u015fta kendi boyunun 20 kat\u0131 mesafe kat edebilir, ki bu bizim i\u00e7in be\u015f katl\u0131 bina kadar y\u00fckselmemiz demek; \u00e7ok daha uzun mesafeleri de u\u00e7arak ge\u00e7ebilir, biz o i\u015f i\u00e7in u\u00e7aklar\u0131 kullan\u0131yoruz. Erkek b\u00f6cekler, boks\u00f6rleri utand\u0131racak maharetle kavga edebilir, galibiyeti di\u015filerine \u015fark\u0131 s\u00f6yleyip, kur yaparak kutlayabilir. Sosyal b\u00f6cekler, \u00f6rne\u011fin ar\u0131lar yuva yapabilir, yuvalar\u0131ndan onlarca metre uzakla\u015ft\u0131ktan sonra geri d\u00f6n\u00fc\u015f yolunu hat\u0131rlayabilir, birbirlerine zengin yiyecek alanlar\u0131n\u0131n yerini tarif edebilir ve yavru bak\u0131m\u0131na yard\u0131m edebilirler.<\/p>\n

Bizlerin yap\u0131p b\u00f6ceklerin yapama\u011f\u0131 \u015feylerin listesi \u00e7ok da uzun de\u011fil asl\u0131nda. Bizim beynimiz, b\u00f6ceklerin beyninden yakla\u015f\u0131k bir milyon kat daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu halde, b\u00f6ceklerden bir milyon kat daha karma\u015f\u0131k oldu\u011fumuzu kim s\u00f6yleyebilir? Homo sapiens<\/em>\u2019in iki ayak \u00fcst\u00fcne dikilip ellerini serbest b\u0131rakmas\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr aktarman\u0131n yollar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmesi ile meydana gelen de\u011fi\u015fim, evrimin eklemleri icat etmesiyle ortaya \u00e7\u0131kan fark ve \u00e7e\u015fitlili\u011fin yan\u0131nda, solda s\u0131f\u0131r kal\u0131r.<\/p>\n

Eklemlerin icad\u0131yla birlikte, v\u00fccut formlar\u0131, kullan\u0131labilir habitatlar ve davran\u0131\u015f belirgin \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7e\u015fitlenir. Eklembacakl\u0131lar, bir ve ayn\u0131 uzuvlar\u0131n\u0131, farkl\u0131 eylem planlar\u0131 i\u00e7in kullanacak donan\u0131ma sahiptir: \u00d6rne\u011fin, b\u00f6cekler \u00e7iftle\u015firken, yiyecek ararken, kavga ederken ve v\u00fccudu t\u0131mar ederken, \u00f6n bacaklar\u0131yla birbirine hi\u00e7 benzemeyen hareketler yapabilir. Eklemlerin icad\u0131yla birlikte, davran\u0131\u015f kontrol mekanizmalar\u0131ndaki merkezile\u015fme ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Hidran\u0131n sinir sistemi homojen bir a\u011f bi\u00e7imindedir. Belirli t\u00fcrde uyar\u0131mlar\u0131 almak i\u00e7in \u00f6zelle\u015fmi\u015f duyu organlar\u0131 ya da belirli davran\u0131\u015f sistemleri i\u00e7in kullanabilece\u011fi uzuvlar\u0131 yok.<\/figcaption><\/figure>\n

Davran\u0131\u015f nedir?<\/strong><\/p>\n

– Davran\u0131\u015f\u0131 biyolojik olarak nas\u0131l tan\u0131ml\u0131yoruz? Davran\u0131\u015flar\u0131 s\u0131n\u0131flayabilir miyiz? Do\u011fada hangi davran\u0131\u015flar var?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Davran\u0131\u015f\u0131 biyolojik olarak \u015f\u00f6yle tan\u0131mlayabiliriz: \u0130\u015flevsel, e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc, karma\u015f\u0131k hareketler b\u00fct\u00fcn\u00fc. Hayvanlar\u0131n ortak ve farkl\u0131 davran\u0131\u015f sistemleri var. \u0130ki genel gruptan bahsebiliriz: Birincisi, bireyin hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesini sa\u011flayan davran\u0131\u015flar; yemek yemek, su i\u00e7mek, at\u0131klar\u0131 \u00a0kontrol etmek, v\u00fccut t\u0131mar\u0131, bar\u0131nmak i\u00e7in yuva yapmak gibi. Ba\u015fkalar\u0131yla \u00e7\u0131karlar\u0131 \u00e7eli\u015fti\u011fi zaman, kendi kaynaklar\u0131n\u0131 koruyabilmek i\u00e7in agresyon var. Navigasyon, yani rasgele hareket etmek yerine, belirli bir yeri bulmak \u00fczere hareket etmek var.<\/p>\n

– Rasgele hareketten ne fark\u0131 var, navigasyonun?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Gitti\u011fim yerden eve d\u00f6nmek, bunun i\u00e7in de \u00e7evredeki birtak\u0131m i\u015faretleri takip etmek navigasyondur. \u201cYiyecek aramak i\u00e7in yola \u00e7\u0131kt\u0131m, gidiyorum\u201d bir navigasyon de\u011fildir. \u0130kinci tip davran\u0131\u015flar da, \u00e7iftle\u015fme, yavru bak\u0131m\u0131 gibi t\u00fcr\u00fcn devam\u0131n\u0131 sa\u011flayan davran\u0131\u015flard\u0131r. Agresyon her iki grup davran\u0131\u015fa da girer, erkekler \u00e7iftle\u015fme \u00f6ncesinde \u00e7ok agresif olabilirler; en de\u011ferli kaynaklar yiyecek ve di\u015filerdir.<\/p>\n

\"\"
Denizanas\u0131nin sinir sisteminde gangliyonlar, yani n\u00f6ronlar\u0131n birbirleriyle yo\u011fun bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi yapt\u0131klar\u0131 noktalar olu\u015fmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

– Di\u015filerin de \u00e7iftle\u015fmeyle ilgili d\u00f6ng\u00fclerinde, yumurtlama ve yumurta at\u0131m\u0131 d\u00f6nemlerinde sinirlilik hali yok mu, insanlardan bildi\u011fimiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Erkeklerdekiyle ayn\u0131 \u015fey de\u011fil. Erkekler \u00f6zellikle kendi hemcinsleriyle olduk\u00e7a iyi yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kavgalara tutu\u015fur. Belirli uyar\u0131c\u0131 filtresi ve belirli davran\u0131\u015f e\u011filimleri i\u00e7in \u00f6zelle\u015fmi\u015ftir bu sistemler. Erkeklerin kavgalar\u0131, hangi hareketleri, ne s\u0131rayla i\u00e7erece\u011fi; neyin yenilgi say\u0131laca\u011f\u0131; ne zaman tamam m\u0131, devam m\u0131 oldu\u011funa karar\u0131 verilece\u011fi konular\u0131nda olduk\u00e7a \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir yap\u0131 ve s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7erir. Di\u015filer i\u00e7in g\u00f6sterilen erkek agresyonu, \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir kategori. Sineklerde de agresyonun n\u00f6robiyolojik temelleri \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor, di\u015filer \u00fczerinde yap\u0131lan agresyon ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na rastlamad\u0131m. Memelilerde de di\u015fi agresyonu, daha ziyade yavru bak\u0131m\u0131, yavru korumas\u0131 ile ili\u015fkili olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Evrimsel bir strateji: Cinsiyet farkl\u0131la\u015fmas\u0131<\/strong><\/p>\n

– Ayr\u0131nt\u0131ya girece\u011fim biraz ama, tamamen \u00f6zel bir meraka geldi konu: Do\u011fada genelde erkekler se\u00e7ilen, kad\u0131nlar se\u00e7en mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, do\u011fada erkekler se\u00e7ilen, di\u015filer se\u00e7en.<\/p>\n

– Peki b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n di\u015fi ve erkeklerinde bu durum ortakt\u0131r, diyebilir miyiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu da enteresan. Hayvanlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, di\u015fi dedi\u011fimiz \u015fey, bulundu\u011fu yerdeki kaynaklar\u0131 biriktiren ve bir sonraki nesil i\u00e7in muhafaza eden bir formdur. Erkekler mobildir, hareketlidir. Erkekler, memeli \u00f6ncesi canl\u0131larda daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Memelilerde \u201charem\u201d artt\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fcyor erkek.<\/p>\n

\"\"
\u00c7iftle\u015fen \u00e7ekirgeler. Bizlerin yap\u0131p b\u00f6ceklerin yapama\u011f\u0131 \u015feylerin listesi \u00e7ok da uzun de\u011fil asl\u0131nda. Beynimiz, b\u00f6ceklerin beyninden yakla\u015f\u0131k bir milyon kat daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu halde, b\u00f6ceklerden bir milyon kat daha karma\u015f\u0131k oldu\u011fumuzu kim s\u00f6yleyebilir?<\/figcaption><\/figure>\n

Cinsiyetin evrimi, yavrularda bir sonraki nesle ge\u00e7ecek olan gen kombinasyonlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlenmesine yarar. Bu \u00e7e\u015fitlenme sonucunda, \u201cBende \u015fu gen var, sende \u015fu gen var, gel halvet olal\u0131m\u201d gibi, herkesin e\u015fit ko\u015fullar alt\u0131nda birbiriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir sistem se\u00e7ilmiyor. S\u00fcre\u00e7, k\u00fc\u00e7\u00fck ve yan\u0131nda hi\u00e7bir kaynak g\u00f6t\u00fcrmeden, \u201celini cebine koyup\u201d gidebilen, \u00e7ok fazla hareket eden, uza\u011fa, kendine benzemeyenlerin yan\u0131na gidebilen ile hi\u00e7bir yere gitmeyen, bulundu\u011fu yerde kalan ve biriktiren iki form, iki kararl\u0131 strateji ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f. \u00c7okh\u00fccreli olman\u0131n en \u00f6nemli avantajlar\u0131ndan birisi, yiyecekleri, kaynaklar\u0131 iyi kontrol edebilmek. \u00c7ok fazla h\u00fccren varsa, dallar\u0131n\u0131 g\u00fcne\u015fe do\u011fru, k\u00f6klerini kaynaklara do\u011fru uzatabiliyorsun. Hayvansan, kalk\u0131p oradan oraya gidebiliyorsun. Herkesin ayn\u0131 \u015feyi yapt\u0131\u011f\u0131 durumda, t\u00fcr i\u00e7in hayatta kalma ihtimali artm\u0131yor. Di\u015fi ve erkek aras\u0131nda i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc, \u201cMadem \u00e7okh\u00fccreliyiz, biri otursun, beslenmenin kaynaklar\u0131n\u0131 bulsun, di\u011feri de genleri getirsin-g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn\u201d diye bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc, kararl\u0131 strateji olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor; bitkilerde bile.<\/p>\n

– Kaynak kontrol\u00fcnden kast\u0131n\u0131z ne? Akl\u0131ma, \u201cYuvay\u0131 di\u015fi ku\u015f yapar\u201d atas\u00f6z\u00fc geliyor, insanlar i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde. Di\u015filerin i\u015flevini ev idaresi gibi mi anlayaca\u011f\u0131z? Buradan kad\u0131nlar aleyhine pek \u00e7ok cinsiyet\u00e7i sonuca ula\u015f\u0131lmaz m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Vallahi anla. Yuva denilen \u015feyin i\u00e7erdiklerine bakal\u0131m. Yuva, yemek yenilen, bar\u0131n\u0131lan yer; tehlikelerden uzak, s\u0131cak ve g\u0131dalar\u0131n al\u0131n\u0131p getirildi\u011fi, biriktirildi\u011fi ya da \u00fcretildi\u011fi yer. Yuvada g\u0131da \u00fcretimi b\u00f6ceklerde bile var. Ar\u0131lar i\u015fte, \u00e7ok iyi bildi\u011fimiz bir \u00f6rne\u011fi.<\/p>\n

\u201cBilin\u00e7 haber aland\u0131r, karar veren de\u011fil\u201d<\/strong><\/p>\n

– Bunu insan \u00f6zelinde konu\u015ftu\u011fumuzda tart\u0131\u015f\u0131labilecek \u00e7ok \u015fey var, ama konuyu \u00e7ok da\u011f\u0131tm\u0131\u015f oluruz. Devam edersek, <\/em><\/strong>insanlarda davran\u0131\u015f derken ben bilin\u00e7li bir faaliyet anl\u0131yorum, yani tek tek bireylerin davran\u0131\u015f\u0131 gibi…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilin\u00e7 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde ve a\u015famal\u0131 olarak tan\u0131mlanabilir. \u0130nsanlarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, \u201cben\u201din fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 olarak tan\u0131mlanan bilin\u00e7, \u00e7ok yak\u0131n zamanda evrilmi\u015f bir \u015fey. Davran\u0131\u015f\u0131n tarihi \u00e7ok eski ve bilince gelene kadar \u00e7ok fazla d\u00fczenlilik g\u00f6steriyor, bilincin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla beraber belirgin bir k\u0131r\u0131lma da yok asl\u0131nda. Sadece zaman \u00fczerinde kendimizi daha iyi planl\u0131yoruz, ge\u00e7mi\u015fi temsil, gelece\u011fi tahmin edebiliyoruz; kendimizi olmayan durumlarda hayal edebiliyoruz vs. \u0130kincisi, insanlar\u0131n bilin\u00e7li olmalar\u0131, serbest iradeleri oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor.<\/p>\n

Benjamin Libet ile ba\u015flayan cok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir deneyler serisi vard\u0131r, k\u0131saca anlatay\u0131m. Yap\u0131lan \u015fu: Ki\u015filere bilgisayar ekran\u0131nda bir harf serisi g\u00f6steriliyor; gelecek olan\u0131 tahmin edemesinler diye alfabetik s\u0131rayla de\u011fil, kar\u0131\u015f\u0131k bir s\u0131rayla. Deneklerin tek g\u00f6revi var, kendi istedikleri bir anda, d\u00fc\u011fmeye basmak. Deniyor ki, \u201cD\u00fc\u011fmeye basmaya karar verdi\u011finiz anda, ekranda hangi harf vard\u0131, bize onu s\u00f6yleyin.\u201d Bu i\u015flem s\u0131ras\u0131nda da, beyin dalgalar\u0131 kaydediliyor. Ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ki insanlar, \u201cBen elimi k\u0131p\u0131rdatmaya karar verdim\u201d demeden 500 milisaniye \u00f6nce, beyin elini kald\u0131rma haz\u0131rl\u0131klar\u0131na ba\u015fl\u0131yor. \u00d6yleyse, beyin hareket etmeye karar veriyor, haz\u0131rl\u0131\u011fa ba\u015fl\u0131yor, sonra bir a\u015famada da \u00a0ki\u015fiye diyor ki, \u201cKolunu k\u0131p\u0131rdataca\u011f\u0131m, \u015fa\u015f\u0131rma.\u201d K\u0131sacas\u0131 bilin\u00e7 haber aland\u0131r, karar veren de\u011fil.<\/p>\n

– Peki bilin\u00e7 nereden haber al\u0131yor, biyolojik g\u00fcd\u00fclerden mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilin\u00e7 biyolojik g\u00fcd\u00fclerden, duygulardan da haber al\u0131r; ama bu \u00f6rnekte motor korteksten; hareketi planlayan ve hareket emri veren y\u00fcksek bilgi i\u015flem merkezinden haber al\u0131yor. Hareket ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00e7ok \u00f6nce planlan\u0131yor, bir noktada da bilince intikal ediyor. Hareket etmeden \u00f6nce, ama harekete haz\u0131rlanmaya ba\u015fland\u0131ktan sonra.<\/p>\n

\u0130nsan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 nedir: Yoksa \u201ctamamen duygusal\u201d m\u0131?<\/strong><\/p>\n

– Peki hareket plan\u0131 neye g\u00f6re olu\u015fuyor? K\u00fclt\u00fcrel etkiler bu s\u00fcrecin neresinde, onu merak ediyorum…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Burada davran\u0131\u015f ve hareket kelimelerini birbirinden ay\u0131raca\u011f\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc kolumu kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131m zaman bu da bir harekettir. \u0130nsanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131na y\u00f6n veren \u015fey, elbette ki en nihayetinde ihtiya\u00e7lar\u0131, g\u00fcd\u00fcleri ve duygular\u0131d\u0131r. Ama b\u00fct\u00fcn bunlar olurken, o ihtiyac\u0131n, o duygunun ya da o d\u00fcrt\u00fcn\u00fcn sana yap dedi\u011fi \u015feyi o anda yapmay\u0131p bunu erteleyebilmek, bunu daha uygun ko\u015fullarda, daha uygun \u015fekillerde yans\u0131tabilmek gibi yetiler, beyinler karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a artar. \u201cHareket iradi hale geliyor\u201d demiyorum. Hi\u00e7bir n\u00f6robiyolog i\u00e7in irade meselesi \u201cEvet, bizim serbest irademiz var\u201d gibi kesin bir yarg\u0131yla \u00f6ne s\u00fcr\u00fclecek \u00a0bir iddia de\u011fildir. Hatta benim bildi\u011fim b\u00fct\u00fcn n\u00f6robiyologlar serbest iradeye ku\u015fkuyla bakar. Davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde hiyerar\u015fik bir yap\u0131lanma i\u00e7erisinde yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya, g\u00fcd\u00fclerin, ihtiya\u00e7lar\u0131n vs. belirleyip bizim i\u00e7in se\u00e7ti\u011fi daha b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc e\u011filimler vard\u0131r; bir de a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya gelenler vard\u0131r, yani duyulardan beyne, \u00e7evreden bize gelenler. Yukar\u0131dan gelen ihtiya\u00e7lar ve kontrol mekanizmalar\u0131 var, a\u015fa\u011f\u0131dan da f\u0131rsat ve imk\u00e2nlar\u0131n verileri geliyor; bunlar\u0131n her ikisi davran\u0131\u015f\u0131 kontrol eder.<\/p>\n

– Bir intihar bombac\u0131s\u0131n\u0131 bu \u00e7er\u00e7evede nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z? B\u00fct\u00fcn\u00fcyle bir inan\u00e7la, bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyle kendi \u00f6l\u00fcm\u00fcne karar veriyor, biyolojik g\u00fcd\u00fclerin \u00f6tesinde iradi bir davran\u0131\u015f var…<\/em><\/strong><\/p>\n

– D\u00fc\u015f\u00fcncelerle duygular\u0131 asla birbirine denk \u015feyler olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmemek laz\u0131m. \u0130nsanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin idare etti\u011fi fikrine kat\u0131lm\u0131yorum. En nihayetinde intihar bombac\u0131s\u0131n\u0131 da kontrol eden \u015fey duygusudur. Genellikle intihar bombac\u0131lar\u0131 ya da bu kadar a\u015f\u0131r\u0131 \u015feyler yapan insanlar, asl\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn aksine en bo\u015fvermi\u015f insanlardan \u00e7\u0131kmaz; en inan\u00e7l\u0131, en hevesli, en heyecanl\u0131, hayalini kurdu\u011fu bir \u015feye b\u00fcy\u00fck bir istekle, \u015fevkle yakla\u015fabilecek insanlardan \u00e7\u0131kar. Korku sizi bir tarafa do\u011fru \u00e7ekerken, onunla ba\u015f edebilecek bir hevesle \u00f6ne do\u011fru atlayabilirsiniz. Bunda d\u00fc\u015f\u00fcncenin rol\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fcnceden ne kastetti\u011fimize ba\u011fl\u0131. Cesaret dedi\u011fimiz \u015fey, hayvanlarda var m\u0131, bakal\u0131m duruma; mesela yang\u0131n\u0131n i\u00e7erisinden yavrular\u0131n\u0131 kurtaran bir kedi. Ge\u00e7enlerde b\u00f6yle bir resim g\u00f6rd\u00fcm, annenin her taraf\u0131 yanm\u0131\u015f, bebekler orada duruyor ve s\u00fct emiyorlar bir de. Bu hayvan bunu d\u00fc\u015f\u00fcnerek yapmad\u0131. Duygular\u0131 yoluyla, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 bir mod\u00fclasyon var. Bizim d\u00fc\u015f\u00fcnce dedi\u011fimiz \u015fey, bazen bu mod\u00fclasyon mekanizmalar\u0131na ula\u015fabilmemizin bir yoludur. Hayvanlar da uygun ko\u015fullar alt\u0131nda cesur, bunun i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri gerekmiyor. Bir s\u00fcr\u00fc hayvan yavrusunu kurtarmak i\u00e7in kendisini tehlikeye at\u0131p bu s\u0131rada \u00f6lebilir. Bunu, belirli ko\u015fullar alt\u0131nda hayal ederek yapmak, uyar\u0131c\u0131lar tam kar\u015f\u0131nda de\u011filken, onlar varm\u0131\u015f gibi hayal edip d\u00fc\u015f\u00fcnerek, bu temsilleri \u00e7a\u011f\u0131rarak yap\u0131yor olmak, buradaki as\u0131l kontrol mekanizmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncedir demekle ayn\u0131 \u015fey de\u011fil. O ki\u015filerden gereken duyguyu \u00e7\u0131kar, d\u00fc\u015f\u00fcnce kals\u0131n, yapamazlar. \u0130\u015fin motoru, harekete ge\u00e7ireni en nihayetinde duygudur. \u201cEmotion\u201d harekete ge\u00e7irici demek. D\u00fc\u015f\u00fcncenin tek ba\u015f\u0131na bireyi harekete ge\u00e7irebilecek hi\u00e7bir etkisi yoktur. Hi\u00e7bir beyinde yoktur. Bilince, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve alg\u0131 yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in insanlar davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kontrol eden \u015feyin d\u00fc\u015f\u00fcnce oldu\u011funu zannediyor. \u0130nsanlar kendi davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n sebeplerini, kendilerini harekete ge\u00e7iren \u015feyi ve harekete ge\u00e7irme an\u0131n\u0131 ger\u00e7ekten bilmezler.<\/p>\n

Basit bir deney anlatay\u0131m, bir s\u00fcpermarkette bir standa bir s\u00fcr\u00fc \u00e7orap koyuyorlar. Gelen ki\u015filere de diyorlar ki, \u201cBak\u0131n a, b, c, d \u00e7orab\u0131 var.\u201d D\u00f6rt farkl\u0131 marka, ama bunlar\u0131n yerlerini de\u011fi\u015ftiriyorlar. \u201cBir tanesini se\u00e7eceksiniz, size onu hediye edece\u011fiz. Siz sadece bize neden se\u00e7ti\u011finizi s\u00f6yleyin.\u201d \u0130nsanlar geliyor, b\u00fct\u00fcn \u00e7oraplara bak\u0131yor. Kimisi diyor ki \u201cBunu be\u011fendim\u201d; kimisi diyor \u201cKokusunu be\u011fendim\u201d, kimisi diyor \u201c\u0130htiyac\u0131m vard\u0131\u201d; herkes ba\u015fka bir \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor, ama kimse \u201cBilmiyorum\u201d demiyor. Y\u00fczde 85 ya da daha fazlas\u0131, ya birinci, ya da ikinci \u00e7orab\u0131 al\u0131yor. Ama hi\u00e7 kimse, \u201cBen ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm \u00e7orab\u0131 al\u0131yorum\u201d diyemiyor. D\u00fcnyada bir\u00e7ok insan, \u00f6n\u00fcne se\u00e7enekler konuldu\u011funda, ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yap\u0131yor. Ama sordu\u011fun zaman bir s\u00fcr\u00fc fikir \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
Bitkiler ve hayvanlar\u0131n hareket yetenekleri farkl\u0131d\u0131r. Bitkiler yerlerini de\u011fil, \u015fekillerini de\u011fi\u015ftirir; hayvanlar ise \u015fekillerini de\u011fil, yerlerini de\u011fi\u015ftirir.
Ama \u00f6rne\u011fin a\u011fac\u0131n hareketi, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc de\u011fildir. Dal\u0131n\u0131 bir tarafa uzatt\u0131ktan sonra, geri \u00e7ekemez art\u0131k.<\/figcaption><\/figure>\n

Beynimizde santral sulcus diye bir s\u0131n\u0131r vard\u0131r, beynin input ve output alanlar\u0131n\u0131 ay\u0131ran bir s\u0131n\u0131r. Biz d\u0131\u015far\u0131dan gelen, duyular\u0131m\u0131zdan gelen bilgiyi \u00e7ok iyi analiz ederiz. Ama i\u00e7eriden gelen, kendi halimizden, duygular\u0131m\u0131zdan gelen ve bizi as\u0131l harekete ge\u00e7iren bilgiyi iyi analiz edemeyiz. Beynimizin yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fleri nas\u0131l yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. O y\u00fczden mesela sana, \u201cBu elma nas\u0131l bir \u015fey?\u201d desem, onu tarif edersin. Ama \u201cA\u015fk nas\u0131l bir \u015fey?\u201d dedi\u011fim zaman, ya \u015fiir yazacaks\u0131n ya edebiyat yapacaks\u0131n. \u201cDuygu nedir?\u201d dedi\u011fim zaman, bilince yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 halini s\u00f6ze d\u00f6kmek \u00e7ok zor. \u0130nsanlar\u0131n hayatta en az tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 insan kendisidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ba\u015fka insanlarla ilgili bilgi duyu organlar\u0131m\u0131zdan dola\u015f\u0131p geliyor, onlar\u0131 \u00e7ok iyi g\u00f6r\u00fcyoruz; ama kendimizi, i\u00e7eriden tan\u0131yoruz ve bir\u00e7ok insan kendisi hakk\u0131nda \u00e7ok fazla yan\u0131l\u0131yor. Kendini tan\u0131yanlara evliya diyoruz.<\/p>\n

– Anlatt\u0131klar\u0131n\u0131z bana \u015f\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcnce esinliyor: D\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz bizim bedenimizden gelen ihtiya\u00e7lar\u0131n, g\u00fcd\u00fclerin ve duygular\u0131n rasyonelle\u015ftirilmi\u015f, kendimiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha kabul edilebilir hale getirilmi\u015f bi\u00e7imleri mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz var \u015f\u00fcphesiz; ama d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin \u00e7o\u011fu bizimle de\u011fil, d\u00fcnyayla ilgili. D\u0131\u015f\u0131m\u0131zda olanlarla ilgili olanlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu da do\u011fru; en az\u0131ndan do\u011frulu\u011fu objektif kriterlerle test edilebilir, s\u00f6ze d\u00f6k\u00fclebilir oldu\u011fu i\u00e7in yanl\u0131\u015ftan d\u00f6nmenin yolu var. \u0130\u015fin i\u00e7erisinde kendileri olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, insanlar\u0131n analitik yetenekleri \u00e7ok iyi. \u0130\u015fin i\u00e7erisinde kendileri oldu\u011fu zaman analitik yetenekleri d\u00fc\u015f\u00fcyor. \u0130nsanlar davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 as\u0131l harekete ge\u00e7iren \u015feyi iyi irdeleyemiyor, iyi anlayam\u0131yorlar. Bir\u00e7ok zaman ger\u00e7ek sebeplerin fark\u0131nda olmuyorlar. O y\u00fczden s\u00f6yledi\u011fin \u015feye kat\u0131l\u0131r\u0131m, ama ona ekleme yapmak isterim. Bir insan \u00e7ok g\u00fczel matematik hesaplar yapar, ama sonra gidip diktat\u00f6r olabilir.<\/p>\n

– Yine deminki konuya d\u00f6nm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131m ama, oraya tak\u0131ld\u0131m… \u0130ntihar bombac\u0131s\u0131 \u015fu tip bir insan: Heyecanlar\u0131 olan, bir hayale tutkuyla ba\u011flanan biri. Ama bunu tanr\u0131 inanc\u0131yla m\u0131, cennet \u00f6zlemiyle mi yapt\u0131\u011f\u0131; yoksa daha e\u015fit, daha adaletli bir d\u00fcnya i\u00e7in mi yapt\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok fazla fark yok, \u00f6yle mi? Bu tip insanlar, hangi tarafta yer al\u0131rlarsa als\u0131nlar, hep ayn\u0131 tipte insanlar m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u0130ntihar bombac\u0131lar\u0131n\u0131n ki\u015filik \u00f6zellikleri konusunda bir yerden okuyup sana rapor ediyor de\u011filim. Ama burada \u00f6nemli olan, hi\u00e7bir intihar bombac\u0131s\u0131n\u0131n, bu i\u015fi sadece d\u00fc\u015f\u00fcnerek yapmad\u0131\u011f\u0131. Kim olursa olsun, ki\u015fileri nihayetinde harekete ge\u00e7iren \u015fey duygular\u0131d\u0131r. Buradaki vurgu bu.<\/p>\n

\u00d6mer La\u00e7iner\u2019in g\u00fczel bir r\u00f6portaj\u0131 vard\u0131. \u0130lgin\u00e7 bir \u015feyden s\u00f6z ediyor: Ortado\u011fu\u2019daki insanlar\u0131n hayatlar\u0131nda \u00e7ok fazla kendilerini geli\u015ftirme f\u0131rsatlar\u0131 olmuyor. D\u00fcnyada ula\u015fabildikleri, onlara ne\u015fe ve doyum veren pek fazla bir \u015fey yok, kendilerini geli\u015ftirme, sosyalle\u015fme imk\u00e2nlar\u0131 \u00e7ok az: Yani beynin d\u0131\u015f d\u00fcnyayla ilgili ald\u0131\u011f\u0131 uyar\u0131c\u0131lar ve b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n i\u015flene i\u015flene, emek verile verile insan davran\u0131\u015f\u0131na katt\u0131\u011f\u0131 o kontrol mekanizmalar\u0131 \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131. Bu insanlar\u0131n ellerinde ne var, b\u00fcy\u00fck bir cennet hevesi. Hayatta kazanabilecekleri en b\u00fcy\u00fck \u015fey cennet.<\/p>\n

\u00c7ok ilgin\u00e7 bir \u00f6rnek var, intihar eden ki\u015filere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda (intihar bombac\u0131lar\u0131ndan de\u011fil, \u201celveda hayat\u201d diyenlerden bahsediyorum), depresyonun en dibinde olduklar\u0131 zaman de\u011fil, depresyondan \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131nda kendilerini \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlar. Yani hareketin, motivasyonun en az oldu\u011fu durumda intihar te\u015febb\u00fcs\u00fc g\u00f6rm\u00fcyoruz. D\u00fcnyadaki en birinci intihar sebebi ne? Kronik a\u011fr\u0131. \u0130nsanlar ba\u015flar\u0131na \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir \u015fey geldi\u011finde, mesela kanser gibi, hayatta kalmak i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir m\u00fccadele veriyor ve bir\u00e7ok ac\u0131ya katlan\u0131yorlar. Ne zaman ki a\u011fr\u0131 ba\u015fl\u0131yor, a\u011fr\u0131dan ka\u00e7mak i\u00e7in intihar ediyorlar. Orada \u00e7ok aktif bir se\u00e7im var. Ac\u0131dan ka\u00e7mak. Orada ki\u015fiyi harekete ge\u00e7iren, aktive eden \u00e7ok belirgin bir duygu var. \u0130nsanlar ya \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir \u015feyden ka\u00e7\u0131yor ya da koval\u0131yorlar; yoksa bu kadar b\u00fcy\u00fck bir ad\u0131m att\u0131r\u0131lamaz. Endoktrinasyon dedi\u011fimiz \u015fey, belirli fikirler kullanarak ki\u015filerin duygular\u0131n\u0131, mesela \u00f6fkelerini, korkular\u0131n\u0131, nefretlerini harekete ge\u00e7irmektir.<\/p>\n

– Peki \u015f\u00f6yle soray\u0131m; duygular \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcncelerin etkisi var m\u0131d\u0131r? D\u00fc\u015f\u00fcnceler duygulara yol a\u00e7ar m\u0131, yoksa duygular\u0131n daha ba\u011f\u0131ms\u0131z bir mekanizmas\u0131 m\u0131 var?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hem evet, hem hay\u0131r. Beynimizin davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde ba\u015frol oyuncular\u0131 kesinlikle duygulard\u0131r. Duygular ve g\u00fcd\u00fcler. Onlar el ele gider zaten. Beyinler karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a, uyar\u0131c\u0131yla davran\u0131\u015f aras\u0131na daha fazla ko\u015fulluluk -\u0130ngilizcede \u201ccontingency\u201d- girer. Mesela k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocuk yiyecek g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zaman uzan\u0131r, al\u0131r. Ondan sonra terbiye dedi\u011fimiz bir kontrol mekanizmas\u0131 gelir, b\u00f6ylece bir ko\u015fulluluk mekanizmas\u0131 kurulmu\u015f olur. \u201cYiyecek varken, ba\u015fkas\u0131na ait de\u011filse al, ba\u015fkas\u0131na aitse alma\u2026\u201d Daha sonra, bu kurallar\u0131 da kurala ba\u011flayan soyutlamalar olabilir, i\u00e7 kontrol dedi\u011fimiz yere kadar gidebilir vs. B\u00f6yle bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, davran\u0131\u015f kontrol\u00fcndeki edinilen bilgilerin hiyerar\u015fik yap\u0131lanmas\u0131, alg\u0131n\u0131n hiyerar\u015fik yap\u0131lanmas\u0131 gibidir. Nihayetinde ortaya \u00e7\u0131kan, etkiyle, uyar\u0131c\u0131yla tepki aras\u0131na gitgide daha fazla ko\u015fulluluk girmesidir. Bizim soyutlama dedi\u011fimiz \u015fey de, daha y\u00fcksek d\u00fczeyden bir ko\u015fulluluktur, vicdan dedi\u011fimiz \u015fey daha da y\u00fcksek d\u00fczeyden bir ko\u015fulluluktur. Daha karma\u015f\u0131k beyinlerin evrilmesi bu ko\u015fulluluklar\u0131 artt\u0131r\u0131yor, ek ko\u015fullar koyuyor, ama prensibi de\u011fi\u015ftirmiyor. Mesela \u00e7ok basit bir beyin, her ko\u015fulda ayn\u0131 \u015feyi yapabilir. Hani bal\u0131klar yiyip yiyip \u00e7atlar diye bir \u015fey var ya. Ger\u00e7i bu ne derece do\u011fru bilmiyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc beslenme b\u00f6cek beyninde bile \u00e7ok iyi kontrol edilen bir \u015feydir. K\u0131saca, \u201cyemek g\u00f6rd\u00fcn ye, dayak g\u00f6rd\u00fcn ka\u00e7.\u201d<\/p>\n

– B\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n temel prensibi bu mu diyorsunuz…<\/em><\/strong>J<\/em><\/strong><\/p>\n

– Aynen \u00f6yle, beyinler karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a yaln\u0131zca daha fazla ko\u015ful giriyor. O zaman insanlar belirli bir inan\u00e7 u\u011fruna a\u00e7l\u0131k grevine girebilir mesela, belirli bir d\u00fcrt\u00fcy\u00fc ko\u015fullarla kontrol alt\u0131na alabilirler, ama orada da mutlaka harekete ge\u00e7irilen bir duygu var. Mesela tanr\u0131ya yakla\u015fma ya da do\u011fru olan bir \u015feye yakla\u015fma, ya da kendisi i\u00e7in k\u00f6t\u00fc, kabul edilemez bir \u015feyden uzakla\u015fma gibi, daha y\u00fcksek dereceden soyut ko\u015fullara ba\u011flan\u0131yor. B\u00f6yle bir \u015fey m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? M\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n

– Peki duygular\u0131 olmayan insanlar var m\u0131?\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/strong><\/p>\n

– \u0130nsanlardan duygular\u0131 eksiltti\u011fin zaman, mant\u0131k ya da analitik d\u00fc\u015f\u00fcncenin, soyutlama yetene\u011finin harikalar\u0131 \u00e7\u0131km\u0131yor ortaya da, belirli davran\u0131\u015f i\u015flevleri eksilmi\u015f patolojik bireyler \u00e7\u0131k\u0131yor. Duygusuz insanlar psikopat oluyor. Korkusuz bir insan\u0131n agresyon g\u00fcd\u00fcs\u00fcn\u00fc engelleyemiyorsun. Bir\u00e7ok psikopat i\u00e7in \u00e7ok zekidir denilir, psikopat oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7ok zeki de\u011fil, ama \u00f6zellikle analitik d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00e7ok iyi olanlar\u0131, matematik problemi \u00e7\u00f6zer gibi, hi\u00e7 hislenmeden cinayet planl\u0131yor.<\/p>\n

Bizim psikopatoloji dedi\u011fimiz \u015feyler, bir ya da birka\u00e7 duygunun \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f halidir. Yani bir duygunun olmas\u0131 gerekti\u011fi yerde o duygu yoktur, ya da olmamas\u0131 gerekti\u011fi yerde vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn patolojileri bu \u015fekilde tan\u0131mlayabiliriz. Duygular\u0131n eksikli\u011fi ya da yersiz aktivasyonu, davran\u0131\u015f kontrol\u00fcndeki uygunsuzluklar, uyumsuzluklar olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Duygular\u0131n hedefini \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f hali. Mesela hi\u00e7 kimseye \u00e7ok korktu diye kayg\u0131l\u0131 demeyiz. \u0130nsan\u0131n ortada korkutucu bir \u015fey varken \u00e7ok korkmas\u0131 bizi \u015fa\u015f\u0131rtmaz. Ama ortada fol yok yumurta yokken korkuyorsa, kayg\u0131 bozuklu\u011fu, panik atak deriz. Bir insan elleri kirli diye gitti y\u0131kad\u0131, ona obsesif demeyiz. Obsesif olmas\u0131 i\u00e7in, olmayan bir \u015feyden kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olmas\u0131 gerek. Yani endi\u015fe ve endi\u015fenin tetikledi\u011fi ka\u00e7ma, kurtulma davran\u0131\u015f\u0131 yersiz aktive olmu\u015f. Narsist insanlarda da utanma duygusu yoktur mesela. D\u00fcnyaya benmerkezci bir yerden bakar, kendilerini d\u0131\u015far\u0131dan g\u00f6remez, k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamaz, bir de \u00f6v\u00fcn\u00fcrler.<\/p>\n

Herkese ihtiyac\u0131 kadar duyu!<\/strong><\/p>\n

– Son olarak insan ve di\u011fer canl\u0131lar aras\u0131nda alg\u0131y\u0131 k\u0131yaslarsak, en temelde neler s\u00f6yleriz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u0130nsanlar\u0131 ve di\u011fer canl\u0131lar\u0131 alg\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ayr\u0131 kategorilere koymam. \u0130nsan\u0131n be\u015f duyusu, karada ya\u015fayan di\u011fer hayvanlar\u0131n duyular\u0131na \u00e7ok benziyor. Ne kadar farkl\u0131 olurlarsa olsunlar, canl\u0131lar\u0131n d\u00fcnyadan toplad\u0131klar\u0131 bilgiler birbirine benziyor. Al\u0131nacak haberler ayn\u0131.<\/p>\n

– Al\u0131nacak haber ayn\u0131 ama, i\u015fitebildi\u011fimiz frekanslar, g\u00f6rebildi\u011fimiz dalga boylar\u0131 ya da tat aral\u0131klar\u0131m\u0131z birbirinden farkl\u0131 olabilir…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Tatlar birbirine \u00e7ok benziyor, oras\u0131 kesin. \u00dcstelik tat resept\u00f6rlerinin evrimsel atas\u0131 ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda bile, farkl\u0131 hayvan t\u00fcrlerinde \u00e7ok benzer tat kategorileri var. B\u00fct\u00fcn kara hayvanlar\u0131 aras\u0131nda, mesela sineklerle bile aram\u0131zda tat kategorileri \u00e7ok benziyor. Mesela \u0131\u015f\u0131k i\u00e7in, genellikle v\u00fccudunun b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re g\u00f6rebildi\u011fin dalga boyu da de\u011fi\u015fiyor. Ufakl\u0131klar, bize g\u00f6re \u00e7ok daha y\u00fcksek dalga boylar\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliyorlar. \u0130\u015fitme i\u00e7in de bunu s\u00f6yleyebiliriz. Boyla bir ilintisi var ama, daha dolayl\u0131 bir ilinti bu. Mesela filler, bizim duyamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok daha geni\u015f dalga boylar\u0131n\u0131 duyabilirler.<\/p>\n

– A\u00e7mak i\u00e7in soruyorum, b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmden de\u011fil; en m\u00fckemmel i\u015fleyen duyular insanlardakiler mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hi\u00e7 olur mu \u00f6yle \u015fey! Kesinlikle de\u011fil. Her canl\u0131 kendi \u00e7evresinden ihtiya\u00e7 duydu\u011fu bilgileri toplayabilmek i\u00e7in, farkl\u0131 alg\u0131 ve davran\u0131\u015f \u00f6zelle\u015fmelerine sahiptir. Bu ondan iyi, bu bundan k\u00f6t\u00fc, o ondan yava\u015f, bu bundan h\u0131zl\u0131; bunlar\u0131n bir \u00f6nemi yoktur. \u015eunu da unutmamak gerek: Do\u011fal seleksiyon ko\u015fullar\u0131, bizim teknoloji de\u011ferlendirmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z kriterlerden daha farkl\u0131 olabilir.<\/p>\n

\"\"
Bir\u00e7ok insan kendisi hakk\u0131nda yan\u0131l\u0131yor. Ba\u015fka insanlarla ilgili bilgi duyu organlar\u0131m\u0131zdan dola\u015f\u0131p geliyor, onlar\u0131 \u00e7ok iyi analiz ediyoruz; ama kendimize dair bilgi i\u00e7eriden, kendi halimizden, duygular\u0131m\u0131zdan geliyor, bu nedenle kendimizi iyi analiz edemiyoruz.<\/figcaption><\/figure>\n

– Peki insan\u0131n alg\u0131lama s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu yerde, teknolojisi devreye girmiyor mu? \u00d6rne\u011fin g\u00f6remedi\u011fimiz k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckteki canl\u0131lar\u0131, tekh\u00fccrelileri mikroskopla g\u00f6r\u00fcyoruz, ya da da evrenin uzak k\u00f6\u015felerine teleskoplarla bakabiliyoruz.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle, teknolojiyle kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 geni\u015fletiyoruz. Mesela \u00e7ok uza\u011fa sesimizi iletemeyiz, bunun i\u00e7in telefon kullan\u0131yoruz; \u00e7ok uza\u011f\u0131 g\u00f6remeyiz, teleskop kullan\u0131yoruz; \u00e7ok h\u0131zl\u0131 gidemeyiz, araba kullan\u0131yoruz; \u015fu kadar bilgiyi saklamakta zorluk \u00e7ekebiliriz, bilgisayar kullan\u0131yoruz. Teknoloji dedi\u011fimiz \u015fey, en \u00e7ok duyular\u0131m\u0131z\u0131n ve hareket yeteneklerimizin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmaya yar\u0131yor.<\/p>\n

– \u00c7ok te\u015fekk\u00fcrler.<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cAlg\u0131lar\u0131m\u0131z d\u0131\u015far\u0131dan haber almam\u0131za yarar. Alg\u0131n\u0131n i\u015flevi, hayvan\u0131n belirli \u00e7evresel ko\u015fullar alt\u0131nda en uygun davran\u0131\u015f\u0131 yapabilmesi i\u00e7in gerekli olan bilgiyi edinmesidir. Yoksa d\u00fcnyada olan\u0131n en iyi temsilini beyne yazmak de\u011fildir. Hareketi kontrol etmek i\u00e7in i\u015fine en \u00e7ok yarayacak olan\u0131, en etkin bi\u00e7imde kullanmakt\u0131r. Davran\u0131\u015f kontrol\u00fcnde i\u015fe yaramayacak bir \u015feyi alg\u0131lamak i\u00e7in k\u0131ymetli kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 harcamay\u0131z.\u201d Deneysel […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":16708,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,1464,32,36],"tags":[1106,1994,1993,1964,366],"class_list":["post-16694","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-dosya","category-evrim","category-psikoloji","tag-algi","tag-davranis","tag-duyular","tag-gerceklik","tag-psikoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t