{"id":16710,"date":"2015-12-01T12:59:51","date_gmt":"2015-12-01T10:59:51","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16710"},"modified":"2018-01-15T13:40:24","modified_gmt":"2018-01-15T10:40:24","slug":"fenomenoloji-ve-beyin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/fenomenoloji-ve-beyin","title":{"rendered":"Fenomenoloji ve beyin"},"content":{"rendered":"

Bu yaz\u0131da alg\u0131n\u0131n fiziksel bedende ve d\u0131\u015f d\u00fcnyada ge\u00e7en olaylar\u0131n bizdeki do\u011frudan bir ya\u015fant\u0131s\u0131 olmay\u0131p, beynin n\u00f6ral aktiviteleri taraf\u0131ndan kurulan <\/strong>fenomenal bir ya\u015fant\u0131s\u0131 oldu\u011funa dair arg\u00fcmanlar ileri s\u00fcrece\u011fim. Bir ba\u015fka deyi\u015fle alg\u0131 yayg\u0131n olarak san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi pasif bir olay de\u011fil, beynin n\u00f6ral aktiviteleriyle hen\u00fcz a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz bir do\u011fa olay\u0131 sonucu kurulan ve beyin d\u0131\u015f\u0131 fiziksel d\u00fcnyay\u0131 fenomenal<\/strong> kalitede temsil eden bir deneyimdir. Daha geni\u015f kapsaml\u0131 bir arg\u00fcman\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan bu alt arg\u00fcman olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k olan nihai yan\u0131ta ili\u015fkin bir giri\u015f sa\u011flamak amac\u0131yla verilmi\u015ftir. Bu ama\u00e7la \u00f6nce klasik fenomenolojiyi \u00f6zetledikten sonra, fenomenal alg\u0131 durumlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f d\u00fcnya taraf\u0131ndan uyar\u0131lan beynin n\u00f6ral faaliyetleriyle olu\u015ftu\u011funu baz\u0131 olgulardan yola \u00e7\u0131karak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

\"\"
Franz Brentano (1838-1917). Brentano\u2019nun psikolojik ve felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 zihin olaylar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan de\u011fil, tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bir bilim kurmaya y\u00f6neliktir.<\/figcaption><\/figure>\n

Franz Brentano ve psikolojik fenomenoloji<\/strong><\/p>\n

H\u00fcmanist ve Kartezyen \u00e7izgide kalan, bir anlamda Descartes\u2019\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f bir yorumu olan klasik fenomenoloji esas olarak Husserl\u2019in felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayan\u0131r. Matematik k\u00f6kenli bir filozof olan Husserl, felsefede psikolog ve filozof Brentano\u2019nun \u00f6\u011frencisidir ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bu kaynaktan geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilenmi\u015ftir. Fenomenolojinin temel kavramlar\u0131ndan biri olan \u201cy\u00f6nelmi\u015flik\u201d ya da \u201chakk\u0131ndal\u0131k\u201d (intentionality) kavram\u0131n\u0131 geli\u015ftiren de Brentano\u2019dur. Bu nedenle \u00f6nce Brentano\u2019nun bilimsel felsefe ve tan\u0131mlay\u0131c\u0131 psikoloji kurma program\u0131n\u0131 k\u0131saca incelemekte yarar var.<\/p>\n

Brentano\u2019nun psikolojik ve felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 zihin olaylar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan de\u011fil, tan\u0131mlay\u0131c\u0131 (descriptive) bir bilim kurmaya y\u00f6neliktir. Kartezyen gelenek i\u00e7inde yer alan Brentano\u2019ya g\u00f6re tan\u0131mlanacak olan nesne, bilince kendili\u011finden a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla (evidenz<\/em>) do\u011frudan verili olan bilin\u00e7 olaylar\u0131d\u0131r. (K\u0131rm\u0131z\u0131 bir aslan g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde yanl\u0131\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnebilirim; d\u0131\u015f d\u00fcnyada b\u00f6yle bir aslan olmayabilir. Ama bilincimde sanki k\u0131rm\u0131z\u0131 bir aslan g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fcm gibi bir deneyim oldu\u011fundan \u015f\u00fcphe edemem; bilin\u00e7 deneyimi kendi olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda kesindir.) Dolay\u0131s\u0131yla Brentano\u2019nun projesindeki bilimsel felsefe nedensel a\u00e7\u0131klama gerektirmedi\u011finden ve do\u011frudan kendinden-haberdar bili\u015fsel olaylar\u0131 temel ald\u0131\u011f\u0131ndan a priori tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bir bilimdir. B\u00f6ylece Brentano yan\u0131lsamal\u0131 olabilen \u201cd\u0131\u015f alg\u0131\u201dya dayanan bir bilimden de\u011fil, \u201ci\u00e7 alg\u0131\u201dya dayanan bir bilimden s\u00f6z eder.<\/p>\n

\u0130\u00e7 alg\u0131da \u201crefleksiyon\u201d kavram\u0131 \u00f6nemli rol oynar: Zihinsel edimler kendi \u00fczerine katlan\u0131p kendisini nesne edinerek kendini oldu\u011fu gibi kavrayabilir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle zihin, zihindeki orijinal bir deneyimi (diyelim bir alg\u0131y\u0131), zihnin ikinci bir edimiyle nesne edinip bilincine varabilir. Bu e\u015flik eden ikinci zihin edimi (refleksiyon) orijinal deneyim konusunda yan\u0131l\u0131yor olamaz: Hissetti\u011fimin fark\u0131nday\u0131m. Ancak orijinal zihinsel edimle refleksiyonun birbirini zaman i\u00e7inde izleyen iki farkl\u0131 zihinsel edim oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemeliyiz. Brentano\u2019nun incelemelerine g\u00f6re, her zihinsel edim zaten kendili\u011finden bir refleksiyon i\u00e7erir. Geri planda da kalsa \u00f6z-alg\u0131 (apperception<\/em>) olmadan alg\u0131 (perception<\/em>) veya d\u00fc\u015f\u00fcnce m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Alg\u0131larken \u00f6z-alg\u0131lar\u0131z; kendimizi daima bir zihinsel etkinlik i\u00e7inde alg\u0131lar\u0131z. Bir \u015feyin fark\u0131nda olmak demek bir \u015feyin fark\u0131nda olarak kendinin fark\u0131nda olmak demektir. (Burada Kartezyen \u201ccogito\u201dnun t\u00fcm zihinsel edimlerle yap\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz). Zihinsel edimler mutlak bir kesinlikle kendini do\u011frudan kavrad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, matematik kesinli\u011fin \u201csezgisi\u201dnde de oldu\u011fu gibi, kendi hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k-se\u00e7ik bilgi verirler. Bu felsefe gelene\u011fine g\u00f6re her zihinsel edim i\u00e7 refleksiyonun en az\u0131ndan m\u00fcmk\u00fcn<\/strong> bir nesnesi olmak zorunda oldu\u011fundan bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 bir zihinsel edim m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.(1) <\/sup>Brentano\u2019nun fenomenolojinin pek \u00e7ok konusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getiren, matematik gibi kesin (exact) ve zorunlu (apodictic) bilimsel felsefe ve tan\u0131mlay\u0131c\u0131 psikoloji projesi \u00fczerinde daha fazla durmayaca\u011f\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc Husserl\u2019in transandantal <\/strong>felsefesi bir anlamda deskriptif psikolojinin<\/strong> reddi \u00fczerine kuruludur. Burada daha \u00e7ok Brentano\u2019nun Aristoteles\u2019den esinlenen \u201cy\u00f6nelmi\u015flik\u201d kavram\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmekle yetinece\u011fim.<\/p>\n

Brentano\u2019ya g\u00f6re t\u00fcm zihinsel edimler bir nesneye y\u00f6nelmi\u015ftir<\/strong>: \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d daima \u201cbir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d anlam\u0131na gelir (intentional object<\/em>). Ama zihinsel edimin y\u00f6neldi\u011fi nesnenin zihnin d\u0131\u015f\u0131nda bir varl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 gerekmez (intentional inexistence<\/em>). Zihnin y\u00f6neldi\u011fi nesne gene zihnin i\u00e7indedir.(2)<\/sup> Tek boynuzlu at\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm zaman, zihnin d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015feyi de\u011fil, zihnimdeki tek boynuzlu at\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm. Keza \u015fu kar\u015f\u0131mdaki masay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde de, bizzat o masay\u0131 de\u011fil, zihnimde (bilincimde) temsil edildi\u011fi haliyle o masay\u0131 (o masa temsilini) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm.<\/p>\n

\"\"
Brentano\u2019ya g\u00f6re t\u00fcm zihinsel edimler bir nesneye y\u00f6nelmi\u015ftir: \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d daima \u201cbir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d anlam\u0131na gelir. Ama zihinsel edimin y\u00f6neldi\u011fi nesnenin zihnin d\u0131\u015f\u0131nda bir varl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 gerekmez. Zihnin y\u00f6neldi\u011fi nesne gene zihnin i\u00e7indedir.<\/figcaption><\/figure>\n

Brentano zihinsel olan\u0131n fizikselden fark\u0131n\u0131n y\u00f6nelmi\u015flik oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Y\u00f6nelmi\u015flik zihinselin \u00f6zelli\u011fidir, fizikselin de\u011fil. Ancak buradaki problemi iyi anlamakta yarar var. Baz\u0131 filozoflar Brentano\u2019nun zihinselle fiziksel aras\u0131nda koydu\u011fu bu ayr\u0131m\u0131n, zihinle zihin d\u0131\u015f\u0131ndaki ger\u00e7ek fiziksel s\u00fcre\u00e7 aras\u0131nda oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler.(3) <\/sup>Oysa bu nokta \u00e7ok a\u00e7\u0131k de\u011fildir. \u00d6ncelikle Brentano\u2019nun tezlerinin sadece i\u00e7 alg\u0131ya dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m. \u0130\u00e7 alg\u0131yla kendi zihnimizi inceledi\u011fimizde iki tip zihinsel nesneyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. D\u00fc\u015f\u00fcnce, arzu, inan\u00e7 gibi zihinsel durumlar ve masa, atom, tek boynuzlu at vs. gibi fiziksel \u015feyler. Ama zihnimizdeki bu fiziksel \u015feyler zihnimizin d\u0131\u015f\u0131ndaki fiziksel \u015feyler de\u011fildir; tek boynuzlu at \u00f6rne\u011finin g\u00f6sterdi\u011fi gibi, gene zihnin i\u00e7indedirler, zihin i\u00e7erikleridir, zihne i\u00e7kin<\/strong>dirler. Zihin i\u00e7eri\u011fi olarak fiziksellerdir. E\u011fer b\u00f6yleyse Brentano zihinselle fiziksel aras\u0131ndaki farktan s\u00f6z ederken, zihnin i\u00e7eri\u011fi zihinsel edimlerle (d\u00fc\u015f\u00fcnce, arzu vs.) gene zihin i\u00e7eri\u011fi fizikseller (masa, tek boynuzlu at vs) aras\u0131ndaki farktan s\u00f6z etmektedir. \u0130lkinden farkl\u0131 olarak bu ikinciler y\u00f6nelmi\u015flik \u00f6zelli\u011fine sahip de\u011fildir. San\u0131r\u0131m bu yorum fenomenolojinin ruhuna daha uygundur.<\/p>\n

Analitik zihin felsefesinde \u201cy\u00f6nelmi\u015flik\u201d kavram\u0131 biraz daha farkl\u0131 ele al\u0131n\u0131r. Bertrand Russell\u2019\u0131n bir tan\u0131m\u0131ndan kalkan bu gelenek y\u00f6nelmi\u015flikleri \u201c\u00f6nermesel tutumlar\u201d (propositional attitudes) olarak de\u011ferlendirir.<\/p>\n

Brentano\u2019nun fenomenolojik a\u00e7\u0131dan \u00f6nemi, y\u00f6nelmi\u015flik kavram\u0131n\u0131n da g\u00f6sterdi\u011fi gibi, bilinci d\u0131\u015f d\u00fcnyayla ya da beyinle ili\u015fkisi bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, kendi i\u00e7 yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ele almas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Bu tutumun Husserl\u2019de daha radikal bir felsefi a\u00e7\u0131l\u0131ma kavu\u015ftu\u011funu g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

\"\"
Klasik fenomenolojinin kurucusu olan Edmund Husserl (1859-1938) matematik k\u00f6kenli bir filozoftu.<\/figcaption><\/figure>\n

Edmund Husserl\u2019in transandantal fenomenolojisi<\/strong><\/p>\n

Husserl felsefi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 boyunca tutarl\u0131 bir \u00e7izgi izlemedi; \u00f6nemli konularda zaman zaman fikir de\u011fi\u015ftirdi. Bununla birlikte psikolojizmden kurtulup bir anlamda Kant\u2019\u0131nki gibi transandantal bir felsefe geli\u015ftirme konusunda \u0131srarl\u0131yd\u0131 (transandantal d\u00f6n\u00fc\u015f). Yukarda k\u0131saca ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z Brentano, zaten psikolojik fenomenolojinin bir\u00e7ok konusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmi\u015fti. Bu nedenle Husserl\u2019in erken eserlerinden \u00e7ok, transandantal felsefesinin (ki Husserl\u2019e g\u00f6re fenomenoloji bitmi\u015f tamamlanm\u0131\u015f bir felsefe sistemi de\u011fil, felsefe yapman\u0131n bir yoludur) baz\u0131 temel kavramlar\u0131n\u0131 tan\u0131tmakla yetinece\u011fim.(4-9) <\/sup>Bu noktada fenomenoloji art\u0131k a\u00e7\u0131k\u00e7a bir t\u00fcr idealizm halini al\u0131r.<\/p>\n

Transandantal fenomenoloji<\/strong>. <\/strong>\u201cOldu\u011fu gibi g\u00f6r\u00fcnen \u015fey\u201d anlam\u0131na gelen, dolay\u0131s\u0131yla Brentano\u2019dan da anlayaca\u011f\u0131m\u0131z gibi kendili\u011finden a\u00e7\u0131k-se\u00e7ik (evident<\/em>) verili olan bilin\u00e7 \u201cfenomenon\u201dlar\u0131 fenomenolojinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r. Fenomenonlar konusunda daima matematikte oldu\u011fu gibi (daha do\u011frusu matemati\u011fin Kartezyen kavran\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011fu gibi) \u00f6zsel ge\u00e7erlilik ve evrensel-zorunlu yasalar pe\u015finde olan Husserl\u2019in transandantal fenomenolojisinin amac\u0131, her t\u00fcrl\u00fc deneyimin ko\u015fulu, hatta kurucusu olan saf (ampirik i\u00e7erikten ar\u0131nm\u0131\u015f) bilincin \u00f6zsel yap\u0131s\u0131n\u0131 kavramakt\u0131r. (Burada Husserl\u2019in matematik k\u00f6kenli oldu\u011funu hat\u0131rlamakta yarar var.) Saf bilincin transandantal fenomenolojisi her t\u00fcrl\u00fc bilginin, alg\u0131 ve imgelemin akt\u00fcel d\u0131\u015f d\u00fcnyada olup bitenden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve de\u011fi\u015fmez anlam-kurucu yap\u0131lar\u0131n\u0131n bilgisini verecektir. Husserl saf bilince ula\u015fmak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131da ele alaca\u011f\u0131m\u0131z \u00f6zel bir y\u00f6ntem (fenomenolojik indirgeme) geli\u015ftirmi\u015fti. Ancak \u00f6nce Husserl\u2019in hemen hemen bir kar\u015f\u0131tl\u0131k gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc psikolojizmden kurtulup transandantal felsefeye y\u00f6nelmesinin nedenlerini inceleyelim.<\/p>\n

G\u00fcnl\u00fck do\u011fal tavr\u0131nda belli bir insan\u0131n bilin\u00e7 i\u00e7eri\u011fi ampiriktir; psikolojiktir. \u015eah\u0131s \u015funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, bunu g\u00f6r\u00fcyor, hissediyordur. Yani belli bir insan\u0131n bilinci olarak ele al\u0131nan bilin\u00e7 daima belli bir ampirik i\u00e7eri\u011fe de sahip olacak, bu durumda fenomenoloji bir insan\u0131n kendi i\u00e7sel s\u00fcre\u00e7lerini izledi\u011fi, \u201cbirinci \u015fah\u0131s bilgisi\u201d veren bir tip psikoloji halini alacakt\u0131r; saf bilincin anlam kurucu yap\u0131s\u0131na dair a priori ve zorunlu bir bilgi vermeyecektir. Bu psikolojik \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda saf bilincin <\/strong>\u00f6zsel yap\u0131lar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckmemektedir. Husserl\u2019in g\u00fcnl\u00fck naif do\u011fal tavr\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan psikolojizmden kurtulmak i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi \u201cfenomenolojik indirgeme\u201d y\u00f6ntemi \u201cmetodolojik bir transandantal solipsizm\u201d olarak nitelendirilebilir. O halde nedir transandantal felsefe?<\/p>\n

Husserl transandantal felsefe anlay\u0131\u015f\u0131nda Kant\u2019tan etkilenmi\u015ftir. Kant Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde(10)<\/sup> \u201cm\u00fcmk\u00fcn bilginin\u201d a priori ko\u015fullar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. Burada art\u0131k tek tek bilgiler de\u011fil her t\u00fcrl\u00fc m\u00fcmk\u00fcn bilgiyi (basit\u00e7e anla\u015f\u0131ls\u0131n diye mesela duyumlardan hareketle diyelim) kuran <\/strong>zihnin a priori yap\u0131lar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle zihnin (daha do\u011frusu anlama yetisinin) her t\u00fcrl\u00fc m\u00fcmk\u00fcn bilgiyi kurmak<\/strong> i\u00e7in ne gibi a priori ko\u015fullara sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini ara\u015ft\u0131r\u0131r Kant. (Buradan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi Kant\u2019a g\u00f6re akl\u0131n a priori ko\u015fullar\u0131 nedeniyle en az\u0131ndan insan i\u00e7in baz\u0131 bilgiler m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.) Husserl\u2019in transandantal fenomenolojisi de benzer \u015fekilde saf bilincin y\u00f6nelimselli\u011fiyle anlam\u0131 kuran<\/strong> (d\u00fcnyada bilincin y\u00f6nelmi\u015fli\u011fi olmasa anlam da olmazd\u0131) i\u00e7erikten ba\u011f\u0131ms\u0131z (yani fenomenal i\u00e7erik ne olursa olsun) \u00f6zsel yap\u0131lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131racakt\u0131r. Yani bu transandantal fenomenolojik bilgi art\u0131k \u015fu ya da bu bilin\u00e7 i\u00e7eri\u011fini de\u011fil, daha \u00e7ok \u00f6z\u00fc yakalayan ve bu \u015fekilde anlam\u0131 kuran<\/strong> bilincin a priori yap\u0131lar\u0131n\u0131 tan\u0131mlayacakt\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle y\u00f6nelmi\u015fli\u011fiyle her t\u00fcrl\u00fc m\u00fcmk\u00fcn anlam\u0131 kuran bilin\u00e7 yap\u0131lar\u0131 tan\u0131mlayacakt\u0131r. Bununla birlikte Husserl daha ge\u00e7 d\u00f6nemlerinde Kant\u2019tan uzakla\u015fm\u0131\u015f ve transandantal egonun i\u00e7erikten yoksun olmayan bir d\u00f6k\u00fcm\u00fcn\u00fc de \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131da ele alaca\u011f\u0131m\u0131z gibi fenomenolojik indirgeme y\u00f6nteminin amac\u0131, deneyimin kurucusu transandantal \u00f6znelli\u011fe, hatta her t\u00fcrl\u00fc anlam\u0131n kurucusu olan \u201ctransandantal ego\u201dya ula\u015fmakt\u0131r. Transandantal egoyu \u015fimdilik az \u00e7ok Kant\u00e7\u0131 bir anlamda, yani zaman i\u00e7inde tek tek ve da\u011f\u0131n\u0131k zihinsel deneyimlerimizi bir tek ya\u015fam olu\u015fturacak \u015fekilde sentez eden derin bir ben olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Husserl erken eserlerinde, zihinsel olaylar\u0131 az \u00e7ok izole bir bi\u00e7imde ele al\u0131yordu. Art\u0131k bu zihinsel olaylar bireysel bir egonun ya\u015fam\u0131nda, bu ego taraf\u0131ndan ya\u015fam\u0131 olu\u015fturacak tarzda b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f olarak ele al\u0131nacakt\u0131r. Birle\u015ftirici ve b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici fakt\u00f6r olarak ego, bilincin da\u011f\u0131n\u0131k deneyimlerini birle\u015ftiren, her t\u00fcrl\u00fc anlam\u0131n k\u00f6keninde yer alan transandantal bir kurucudur. Bu transandantal egoya ula\u015fmak i\u00e7in de her t\u00fcrl\u00fc \u00f6nyarg\u0131dan ar\u0131nmak, bilincin Brentanocu anlamda kendisinde a\u00e7\u0131k-se\u00e7ik verili olana geri d\u00f6nmek gerekir.<\/p>\n

\"\"
Immanuel Kant (1724 – 1804). Husserl transandantal felsefe anlay\u0131\u015f\u0131nda Kant\u2019tan etkilenmi\u015ftir. Kant Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019nde \u201cm\u00fcmk\u00fcn bilginin\u201d a priori ko\u015fullar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Ama dikkat: Fenomenoloji olgularla de\u011fil, matematik ya da geometri gibi \u00f6zlerle ilgilidir; teknik bir terimle eidetic<\/em> bir bilimdir. Fenomenolojiye g\u00f6re tekil sezgi<\/strong>den (yani a\u00e7\u0131k-se\u00e7ik verili deneyimden) yola \u00e7\u0131karak evrenseli kavramak, \u00f6z\u00fc kavramakt\u0131r. Bu durumu mesela belli bir \u00fc\u00e7genden yola \u00e7\u0131karak t\u00fcm m\u00fcmk\u00fcn \u00fc\u00e7genleri \u00fc\u00e7gen yapan \u00f6z\u00fc kavramak gibi anlayabiliriz. Tekil bir \u00fc\u00e7gen \u00f6rne\u011finde, bu \u00fc\u00e7geni \u00fc\u00e7gen yapan \u00f6z\u00fc kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda evrensel \u00fc\u00e7geni kavrar\u0131z. Husserl de benzeri \u015fekilde transandantal fenomenolojiyi \u00f6zleri yakalaman\u0131n yolu olarak g\u00f6r\u00fcr. Bu \u015fekilde bilincin d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki korelatlar\u0131n\u0131n da (bilincin d\u0131\u015f\u0131ndaki d\u00fcnyadaki \u015feylerin de) esas \u00f6z\u00fcn\u00fc kuran, anlam\u0131n kayna\u011f\u0131 transandantal \u00f6znelliktir. E\u011fer transandantal \u00f6znellik olmasa, d\u00fcnyada anlam diye bir \u015fey olmazd\u0131. (Burada \u015fu soruyu ciddiye almam\u0131z laz\u0131m: Anlam \u00f6znelli\u011fe mi dayan\u0131r?)<\/p>\n

Epoche ve fenomenolojik indirgeme.<\/strong> Husserl\u2019e g\u00f6re saf bilince ula\u015fmam\u0131z kar\u015f\u0131s\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck engel g\u00fcnl\u00fck naif do\u011fal tavr\u0131m\u0131zd\u0131r. Ampirik bilimlerin k\u00f6kenindeki nat\u00fcralizmin de bu do\u011fal tavr\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Husserl\u2019e g\u00f6re do\u011fabilimi, her t\u00fcrl\u00fc bilginin oldu\u011fu gibi bilimin de, rasyonalitenin de bilince ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, hatta onun taraf\u0131ndan kuruldu\u011funu unutmu\u015ftur. Oysa d\u00fcnya bilin\u00e7ten ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde kavranamaz. \u00d6yleyse bir bak\u0131ma bilimin nat\u00fcralist tutumu, fenomenolojik tutumun tersinden \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bilime g\u00f6re bilin\u00e7 i\u00e7erikleri d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fin korelatlar\u0131d\u0131r. Oysa fenomenolojik tutum, d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n bilin\u00e7 fenomenlerinin korelatlar\u0131 olarak kavranmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece anlams\u0131z olacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. O halde transandantal bilince, hatta transandantal egoya nas\u0131l ula\u015faca\u011f\u0131z? Husserl\u2019in \u00f6nerdi\u011fi y\u00f6ntem Descartes\u2019\u0131n metodolojik \u015f\u00fcphesiyle derin bir yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olan bir t\u00fcr metodolojik solipsizmdir. Bu y\u00f6ntem naif sa\u011fduyu psikolojisini oldu\u011fu kadar bilimsel bilgiler konusundaki ortak kanaatlerimizi, felsefi yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, teorileri bir yana b\u0131rakarak \u201c\u015feylerin kendisine\u201d (bilin\u00e7 fenomenonlar\u0131na) d\u00f6nmemize dayan\u0131r. Bu y\u00f6ntemin en \u00f6nemli a\u015famas\u0131 da d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 tezinin de ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131d\u0131r: D\u0131\u015f d\u00fcnya art\u0131k yaln\u0131zca bir tez olarak vard\u0131r. B\u00f6ylece do\u011frudan tan\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz her \u015feyi kendi bilin\u00e7 i\u00e7eri\u011fimiz olarak g\u00f6rmeye ba\u015flar\u0131z. Art\u0131k bilin\u00e7 kendine do\u011frudan verilidir. Bilincin d\u0131\u015f\u0131ndaki her \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131 bir tez niteli\u011findedir, kesin de\u011fildir, belkilidir. B\u00f6ylece \u201cepoche\u201d d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fi ask\u0131ya alarak g\u00fcnl\u00fck do\u011fal ve naif tavr\u0131m\u0131zda sorgulamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nesnel ger\u00e7ekli\u011fin fenomenal (ya da \u00f6znel) kurulu\u015funu ortaya koyan bir paranteze alma i\u015flemi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. \u201cEpoche\u201d sayesinde bilin\u00e7 kendine do\u011frudan verili hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n

\u201cEpoche\u201d transandantal egoya ula\u015fmaya y\u00f6nelik fenomenolojik indirgemenin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. \u0130ndirgeme i\u015fleminden geriye kalan saf ve mutlak bilin\u00e7 olmal\u0131d\u0131r. Bu bilin\u00e7 de transandantal egonun edimlerine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130ndirgemenin ikinci a\u015famas\u0131 fenomenonun tan\u0131nmas\u0131 (identification<\/em>), anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve tan\u0131mlanmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece fenomenolojik indirgemede do\u011fal ve psikolojik insan egosu transandantal egoya indirgenir.<\/p>\n

Deneyimin <\/strong>neotik-neomatik yap\u0131s\u0131<\/strong>. Her ikisi de bilin\u00e7 i\u00e7eri\u011fi olan neozis (d\u00fc\u015f\u00fcnce veya genel olarak bilin\u00e7 edimi) ve neoma (d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen veya genel olarak bilin\u00e7 edimine konu olan \u015fey) birbiriyle ayr\u0131lmaz \u015fekilde yap\u0131la\u015fm\u0131\u015f olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen (nesne) olmadan d\u00fc\u015f\u00fcnce olamayaca\u011f\u0131 gibi, d\u00fc\u015f\u00fcnce olmadan da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen (nesne) olamaz. Demek ki je pense<\/strong> (d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, \u201ccogito\u201d) her t\u00fcrl\u00fc bilin\u00e7 deneyiminin varl\u0131k ko\u015fuludur. Burada Brentano\u2019nun y\u00f6nelmi\u015flik kavram\u0131n\u0131 yeniden, ama daha derin bir \u015fekilde tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz. Neozis bili\u015fsel edimin niteliksel y\u00f6n\u00fcd\u00fcr; umut etmek, hat\u0131rlamak gibi birbirinden niteliksel olarak ayr\u0131lan bilin\u00e7 edimlerinin \u00f6zlerini burada buluruz. Neozis y\u00f6neldi\u011fi nesneye (\u201cneoma\u201dya) anlam\u0131n\u0131 verir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle y\u00f6nelimsel nesne olarak neoma anlam\u0131n\u0131 neozisle ili\u015fkisinde kazan\u0131r. Yani neoman\u0131n anlam\u0131 onu nas\u0131l bir zihinsel edime nesne edindi\u011fimize (kabaca onu nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcze) g\u00f6re de\u011fi\u015fir. O halde neoma yaln\u0131zca neotik-neomatik yap\u0131 i\u00e7inde anlam kazan\u0131r. Burada neozis ve neoman\u0131n sadece fenomenolojik indirgemeden sonra kavrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamak laz\u0131m. \u0130ndirgemeden sonra art\u0131k neoma y\u00f6nelimsel edimin hakk\u0131nda oldu\u011fu (d\u0131\u015f) nesne olmaktan \u00e7\u0131kar, d\u00fc\u015f\u00fcnce ediminin (d\u0131\u015f) nesneye ba\u011flanan d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7eri\u011fi halini al\u0131r; neotik-neomatik yap\u0131 i\u00e7inde neoma nesnenin bilin\u00e7teki anlam\u0131d\u0131r. (Burada Husserl\u2019e G\u00f6tlop Frege aras\u0131ndaki ili\u015fki de g\u00fcndeme getirilebilirdi.)<\/p>\n

Transandantal e<\/strong>go.<\/strong> Burada Husserl\u2019in apa\u00e7\u0131k spek\u00fclatif ve spir\u00fct\u00fcalist bir idealizm ta\u015f\u0131yan g\u00f6r\u00fc\u015flerinin daha ak\u0131lc\u0131 bir yorumunu yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. En az\u0131ndan benim burada ele ald\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla Husserl fenomenolojisi, her t\u00fcrl\u00fc anlam\u0131n k\u00f6keni ve kurucusu olan transandantal \u00f6znelli\u011fi, transandantal egoyu ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6neliktir. Peki ama kendilik-deneyimi de (self-experience) di\u011fer fenomenal deneyimler gibi bilincin bir i\u00e7eri\u011fiyse bu deneyimin di\u011fer deneyimlerin anlam\u0131n\u0131 verdi\u011fini nas\u0131l s\u00f6yleyebiliriz?<\/strong> Husserl\u2019in sonraki b\u00f6l\u00fcmlerde \u0131srarla \u00fczerinde duraca\u011f\u0131m bu sorunu yeterince de\u011ferlendirmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Husserl\u2019e g\u00f6re transandantal ego t\u00fcm deneyimin zorunlu ko\u015fuludur. \u00c7\u00fcnk\u00fc mutlak \u00f6zne olarak transandantal ego mesela Kant\u2019ta oldu\u011fu gibi deneyimin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ko\u015fulu olarak varsay\u0131lmak <\/strong>durumunda de\u011fildir, yani performatif \u00f6zelliklerinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak varsay\u0131lan bir varl\u0131k tarz\u0131 de\u011fildir Husserl\u2019e g\u00f6re. Bir ba\u015fka deyi\u015fle transandantal ego bizzat (reflektif olarak) g\u00f6zlenebilir. Zamanda da\u011f\u0131n\u0131k t\u00fcm bilin\u00e7 edimlerini bir ya\u015famda b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren yap\u0131 olarak transandantal ego, fenomenolojik indirgemeden sonra geriye kalan \u015feydir; \u00e7\u00fcnk\u00fc art\u0131k ampirik i\u00e7eri\u011finden, do\u011fal egodan ar\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Demek ki transandantal ego, bilincin indirgeme sayesinde ampirik i\u00e7eriklerinden ar\u0131nm\u0131\u015f \u00f6z\u00fc olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu durumda d\u00fc\u015f\u00fcncelerin t\u00fcretici kayna\u011f\u0131, mutlak \u00f6zne olarak transandantal egodur ve transandantal ego insan\u0131n zaman i\u00e7inde kendine \u00f6zde\u015fli\u011finin ko\u015fuludur. Burada Husserl\u2019in ge\u00e7 eserlerinde bu bi\u00e7imsel ego anlay\u0131\u015f\u0131ndan uzakla\u015f\u0131p egoyu se\u00e7imleriyle kendini kuran zamansal bir s\u00fcre\u00e7 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtelim.<\/p>\n

Husserl idealizmi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz n\u00f6ro-biyolojisinden yola \u00e7\u0131kan bir fenomen anlay\u0131\u015f\u0131yla elbette uyu\u015fmaz. Bununla Kant\u2019tan sonra alg\u0131n\u0131n fenomenal bir konstr\u00fcksiyon oldu\u011funu ileri s\u00fcrmesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Husserl alg\u0131 dedi\u011fimiz olaylarda dahil, t\u00fcm fenomenal ya\u015fant\u0131lar\u0131n transandantal bir \u00f6znelli\u011fin yada ego<\/strong>nun konstr\u00fcksiyonlar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Oysa a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fimiz gibi fenomenal ya\u015fant\u0131lar\u0131 beynin n\u00f6ral faaliyetleriyle olu\u015fan (kurulan) bir ger\u00e7eklik tarz\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek n\u00f6ro-biyolojik bilgiye daha uygundur.<\/p>\n

Hisseden protez el ve fenomenal ya\u015fant\u0131lar<\/strong><\/p>\n

Y\u0131llar \u00f6nce bir \u00e7al\u0131\u015fmamda hisseden protez el yap\u0131labilece\u011finden s\u00f6z etmi\u015ftim.(11) Sonunda yap\u0131ld\u0131 da,(12) <\/sup>hastan\u0131n y\u0131llar \u00f6nce kopan elinin yerine tak\u0131lan, hastan\u0131n motor olarak kullan\u0131labildi\u011fi protez el, \u00f6znel dokunma duyumunu da hissetmesini sa\u011flayabiliyor. \u201c\u0130ki y\u00f6nl\u00fc ve ger\u00e7ek zamanl\u0131 protez elle do\u011fal duyumlar\u0131n onar\u0131lmas\u0131\u201d m\u00fcmk\u00fcn art\u0131k. Nas\u0131l?<\/p>\n

Asl\u0131nda n\u00f6ro-fizyolojik mekanizma basit g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen, fenomenal d\u00fcnya hakk\u0131nda \u00f6nemli baz\u0131 durumlar\u0131 anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flamas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zel bir felsefi \u00f6nem de ta\u015f\u0131yor. Mekanizma \u015f\u00f6yle: Protez elde bas\u0131nca duyarl\u0131 yapay sens\u00f6rler var. Bunlar bas\u0131n\u00e7la kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca bas\u0131nc\u0131n \u015fiddetine g\u00f6re \u00fc\u00e7 \u015fekilde de\u011fi\u015fen farkl\u0131 elektrik sinyaller yay\u0131nl\u0131yor. Bu elektrik sinyalleri ta\u015f\u0131yan malzeme cerrahlar taraf\u0131ndan hastan\u0131n kolundaki (median ve ulnar) sinirlerin ilgili liflerine ba\u011flan\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla hasta bir \u015feyi protez eline ald\u0131\u011f\u0131nda, sens\u00f6rlerde olu\u015fan elektrik sinyaller bu sinirleri aktive ediyor ve enformasyon art\u0131k fizyolojik yollardan (sinirlerle) beyne ula\u015f\u0131yor. Bu durum da hastan\u0131n protez elinde \u00f6znel dokunma duyumunu olu\u015fturuyor.<\/p>\n

\"\"
Hastan\u0131n \u00f6znel dokunma duyumunu da hissetmesini sa\u011flayan protez el nihayet \u00fcretilebildi. Peki ama, beyne ula\u015fan sinyaller nas\u0131l olup da hastan\u0131n uzaydaki protez elinde hissetti\u011fi \u00f6znel duyum fenomenlerine yol a\u00e7\u0131yor?<\/figcaption><\/figure>\n

Peki ama beyne ula\u015fan sinyaller nas\u0131l olup da hastan\u0131n uzaydaki protez elinde hissetti\u011fi \u00f6znel duyum fenomenlerine yol a\u00e7\u0131yor? Soru me\u015fru; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne de olsa bu sinyaller fiziksel olarak beyindeki baz\u0131 n\u00f6ronlar\u0131 uyarabilir ancak, protez eldeki (uzaydaki) fenomenal duyumlar\u0131 de\u011fil. Beyindeki bu n\u00f6ronlar\u0131n aktive olmas\u0131 nas\u0131l oluyor da bizzat bu n\u00f6ronlarda de\u011fil, hatta g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n naif ontolojisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde sahici biyolojik elde bile de\u011fil, protez elde \u00f6znel olarak hissedilen fenomenal dokunma hissine yol a\u00e7\u0131yor?<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc beyinde pariyetal korteksin \u00f6n b\u00f6lgelerinde bedeni temsil eden harita-benzeri n\u00f6ral yap\u0131lar var (S1). \u0130ki yar\u0131mk\u00fcrede yer alan ve gene pariyetal kortekste ama arka ve \u00fcst b\u00f6lgelerde bulunan \u201cnerede yoluyla\u201d entegre \u00e7al\u0131\u015fan bu n\u00f6ral haritalar sayesinde beyin, duyuma yol a\u00e7an sinyallerin bedenin neresinden geldi\u011fine dair enformasyonu olu\u015fturuyor; sinyalin k\u00f6keninin bedendeki (bedenin kaplad\u0131\u011f\u0131 uzaydaki) lokalizasyonunu hesapl\u0131yor. Bu sinyaller ger\u00e7ek elden de protez elden de gelse, beynin bu haritalara g\u00f6re enformasyon i\u015fleme s\u00fcre\u00e7leri a\u00e7\u0131s\u0131ndan uzaydaki lokalizasyon de\u011fi\u015fmiyor. Beyin \u201cnerede yoluyla\u201d entegre \u00e7al\u0131\u015fan S1 bedensel haritaland\u0131rma sistemi sayesinde, beden uzay\u0131nda uyaran\u0131 lokalize edince, dokunma hissi fenomeni de eskiden ger\u00e7ek fizyolojik elin bulundu\u011fu, art\u0131k protez el taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen bu uzay b\u00f6lgesinde olu\u015fuyor. Bilinen n\u00f6ro-fizyolojik a\u00e7\u0131klamam\u0131z da burada bitiyor.<\/p>\n

Yan\u0131t bir \u015feyleri a\u00e7\u0131kl\u0131yor, ama sorumuz biraz farkl\u0131yd\u0131; ne de olsa elektriksel olarak uyar\u0131lan beyindeki baz\u0131 n\u00f6ronlar. Hasta bir robot da olsa beyni, s\u00f6z konusu enformasyonlar\u0131n uzayda protez el taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen konumdan (uzay b\u00f6lgesinden) geldi\u011fini hesap edebilir, mesela \u201c\u015eimdi protez elimle sert bir \u015feye dokunuyorum\u201d bile diyebilirdi. O halde beyindeki n\u00f6ral olaylar nas\u0131l olup da protez eldeki (yani uzaydaki bir yerdeki) \u00f6znel dokunma hissi fenomenini olu\u015fturuyor?<\/p>\n

Bu durumu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in beynin n\u00f6ral faaliyetlerinin fenomenal bir d\u00fcnya olu\u015fturdu\u011funu varsayabiliriz. Kendilik deneyimimizi de i\u00e7eren bu fenomenal d\u00fcnya yukarda s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u201cnerede yolunun\u201d aktivasyonlar\u0131yla fenomenal bir uzay alg\u0131s\u0131 olu\u015fturuyor olmal\u0131.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n

Yukardaki arg\u00fcman daha kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131n bir alt arg\u00fcman\u0131d\u0131r. Yay\u0131na haz\u0131rlanma a\u015famas\u0131nda olan bu \u00e7al\u0131\u015fmamda(13)<\/sup> klasik fenomenolojinin yerini alacak bir fenomen bilgisi sunuyorum. Okudu\u011funuz arg\u00fcman bu geni\u015f kapsaml\u0131 arg\u00fcmana bir giri\u015f olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Moran, D. (2000); Introduction to Phenomenology<\/em>; Routledge, London, New York, 2000.<\/p>\n

2) Brentano, F. (1874); \u201cThe Distinction between Mental and Physical Phenomena\u201d,in Philosophy of Mind -Classical and Contemporary Reading-, <\/em>OUP USA, 2002, ss.479-484.<\/p>\n

3) Chisholm, R.M. (1957); \u201cIntentional Inexistence\u201d, in Philosophy of Mind -Classical and Contemporary Reading-, <\/em>OUP USA, 2002, ss.484-491.<\/p>\n

4) Husserl, E. (1913); Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy<\/em>, I. kitap Dorrecht, Kuwer, 1983.<\/p>\n

5) Husserl, E. (1931); Cartesian Meditations, <\/em>The Hague: Nijhoff, 1967.<\/p>\n

6) Moran, D. (2000); Introduction to Phenomenology, <\/em>Routledge, London, New York, 2000.<\/p>\n

7) Uygur, N. (1972); Edmund Husserl\u2019de Ba\u015fkas\u0131n\u0131n Ben\u2019i Sorunu, <\/em>\u0130\u00dc Edebiyat Fak. Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1972.<\/p>\n

8) S\u00f6zer, \u00d6.(1976); Edmund Husserl\u2019in Fenomenolojisi ve Nesnelerin Varl\u0131\u011f\u0131,<\/em> \u0130\u00dc Edebiyat Fak. Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1976.<\/p>\n

9) Meng\u00fc\u00e7o\u011flu, T. (1976); Fenomenoloji ve Nicolai Hartmann, <\/em>\u0130\u00dc Edebiyat Fak. Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1976.<\/p>\n

10) Kant, I. (1871); Critique de la raison pure<\/em>, Press Universitaires de France, 1950.<\/p>\n

11) Tura, S. M.(2007); Histerik Bilin\u00e7<\/em>, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2007.<\/p>\n

12) Raspopivic, S. Et al (2014); \u201cRestoring Natural Sensory Feedback in Real-Time Bidirectinal Hand Protheses\u201d, Science Translational Medicine<\/em>, V.6, Issue 222, 2014.<\/p>\n

13) Tura, S. M. (2015?),Beynin G\u00f6lgeleri -Bir Psikiyatri Felsefesi<\/em>-, Metis Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bu yaz\u0131da alg\u0131n\u0131n fiziksel bedende ve d\u0131\u015f d\u00fcnyada ge\u00e7en olaylar\u0131n bizdeki do\u011frudan bir ya\u015fant\u0131s\u0131 olmay\u0131p, beynin n\u00f6ral aktiviteleri taraf\u0131ndan kurulan fenomenal bir ya\u015fant\u0131s\u0131 oldu\u011funa dair arg\u00fcmanlar ileri s\u00fcrece\u011fim. Bir ba\u015fka deyi\u015fle alg\u0131 yayg\u0131n olarak san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi pasif bir olay de\u011fil, beynin n\u00f6ral aktiviteleriyle hen\u00fcz a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz bir do\u011fa olay\u0131 sonucu kurulan ve beyin d\u0131\u015f\u0131 fiziksel […]<\/p>\n","protected":false},"author":666,"featured_media":16715,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,212,1464,35],"tags":[1106,254,634,810,1964,1995,347],"class_list":["post-16710","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-bilissel-bilimler","category-dosya","category-noroloji","tag-algi","tag-beyin","tag-bilinc","tag-fenomenoloji","tag-gerceklik","tag-husserl","tag-noroloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t