{"id":16719,"date":"2015-12-01T13:44:34","date_gmt":"2015-12-01T11:44:34","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16719"},"modified":"2018-01-15T13:53:48","modified_gmt":"2018-01-15T10:53:48","slug":"mitolojinin-zengin-dunyasi-ve-yunan-uygarliginin-dogusu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/mitolojinin-zengin-dunyasi-ve-yunan-uygarliginin-dogusu","title":{"rendered":"Mitolojinin zengin d\u00fcnyas\u0131 ve yunan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fu\u015fu"},"content":{"rendered":"

Tarih basit bir olaylar zinciri de\u011fildir. Bug\u00fcn her kitap\u00e7\u0131da bir \u0130liada ve bir Odysseia bulabiliyorsak bunun anlam\u0131 \u00f6nceki de\u011ferlerin \u00e7a\u011fdan \u00e7a\u011fa de\u011fi\u015fikliklere u\u011frayarak ya da u\u011framayarak ta\u015f\u0131n\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Hesiodos\u2019un Theogonia\u2019s\u0131 ge\u00e7en uzun y\u00fczy\u0131llara kar\u015f\u0131n bizimleyse bundand\u0131r. \u0130yi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 d\u00fcnden bug\u00fcne uzanan \u00e7izgide, bir\u00e7ok \u015feyi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rsa ve bir\u00e7ok \u015feyde kan\u0131t bulamasa da etkile\u015fimleri g\u00f6r\u00fcp g\u00f6sterebilecektir. <\/em><\/p>\n

Mitolojide d\u00fc\u015f\u00fcncenin yeri<\/strong><\/p>\n

\u0130lk uygarl\u0131klara mitoloji uygarl\u0131klar\u0131 diyoruz. Bug\u00fcn bizim anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anlamda felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce o d\u00f6nemde hen\u00fcz yoktur. O zamanlar insan kendini mitolojide ara\u015ft\u0131r\u0131r, kendiyle ve evrenle ilgili sorunlar\u0131n\u0131 mitolojide tart\u0131\u015fmaya a\u00e7ar. Mitolojide felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilk bi\u00e7imini buluruz. Mitolojilerin derinindeki felsefeyi g\u00f6rmek zor de\u011fildir. Mitoloji evrenle ve insanla ilgili sorunlar\u0131 ussal d\u00fc\u015f\u00fcncenin belirleyicili\u011finde de\u011fil sezgisel \u00e7er\u00e7evede tart\u0131\u015f\u0131r. Mitolojilerde felsefe masals\u0131 bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcme b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. O zamanlar ussall\u0131\u011f\u0131n hen\u00fcz \u00f6ne \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 zamanlard\u0131r. Mitoloji sanata benzer ya da bir t\u00fcr sanatt\u0131r: ger\u00e7ekli\u011fi sezgisel d\u00fczeyde kavramaya y\u00f6nelir. Sanatta d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zellikle sezgiseldir, onda gidimli yani ussal d\u00fc\u015f\u00fcnceye pek yer yoktur. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fc ayr\u0131\u015ft\u0131rmaktan \u00e7ok bile\u015ftirmeye, b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6rmeye e\u011filimlidir. Mitolojideki ve sanattaki felsefe felsefedeki felsefeden de\u011fi\u015fiktir. Mitos<\/strong> s\u00f6z\u00fc Homeros\u2019a kadar dayanan bir gelene\u011fi anlat\u0131r. Mitos<\/strong> \u201cs\u00f6z\u201d anlam\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Daha sonra \u201cmasal\u201d anlam\u0131 kazanm\u0131\u015f olan bu s\u00f6zc\u00fck \u00f6z\u00fcnde tanr\u0131larla ve yar\u0131 tanr\u0131larla ve kahramanlarla ilgili anlat\u0131lar\u0131 kapsar. Mitoloji s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bir mitoslar toplulu\u011funu anlat\u0131r. Her uygarl\u0131\u011f\u0131n kendi mitolojisi ya da mitolojileri vard\u0131r. Mitolojiler toplumlar\u0131n imzas\u0131z \u00fcr\u00fcnleridir. Uygarl\u0131klar etkile\u015firken mitolojiler de birbirlerinden etkilenirler: bir mitolojiye ba\u015fka mitolojilerden \u00f6geler kat\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin yunan mitolojisi hitit mitolojisinden izler ta\u015f\u0131r. Bug\u00fcn mitoloji bilimsel bir ara\u015ft\u0131rma alan\u0131d\u0131r, anlat\u0131larla ilgili bir t\u00fcr tarih ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Mitoloji bug\u00fcn bir bilimdir, onun belli bir konusu ve bir y\u00f6ntemi vard\u0131r. Halkbilimde oldu\u011fu gibi mitolojide de veri toplamak ve bu verileri de\u011ferlendirmek \u00f6nemlidir. Bu de\u011ferlendirme \u00f6zellikle mitoslar\u0131n anlamlar\u0131n\u0131 okumakla ilgilidir. Veri y\u0131\u011fmakla bilim yapamay\u0131z, de\u011ferlendirilmemi\u015f verilerin bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Mitolojik ara\u015ft\u0131rman\u0131n bir yan\u0131n\u0131 da dil ara\u015ft\u0131rmas\u0131 olu\u015fturur. Mitoslar\u0131n dilini anlamak, onlar\u0131n anlamlar\u0131na girebilmek \u00f6nemlidir. Bir ba\u015fka sorun nesnellik sorunudur: mitoslar kar\u015f\u0131s\u0131nda duygusall\u0131ktan kurtulmak, yans\u0131z kalabilmek gerekir. Bilimsel y\u00f6nelim b\u00f6yle bir anlay\u0131\u015f\u0131 gerektirir.<\/p>\n

Mitolojinin \u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Mitoloji denince akl\u0131m\u0131za \u00f6ncelikle yunan mitolojisi ve sanki onun bir \u00f6rne\u011fi olan roma mitolojisi gelir. Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fc yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc gibidir. Roma mitolojisi de yunan mitolojisinin d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir bi\u00e7imidir, onda sanki yaln\u0131zca ki\u015filiklerin adlar\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Yunanl\u0131lar\u0131n Zeus\u2019u Roma\u2019da J\u00fcpiter olmu\u015ftur. Ancak bu \u00f6rnek olma durumu bir \u015feyin bir yerden bir yere oldu\u011fu gibi ta\u015f\u0131nmas\u0131 anlam\u0131na gelmez. \u201cK\u00fclt\u00fcrd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc\u201d toplumsal ya\u015famda belirleyici bir olgudur. Her k\u00fclt\u00fcr kendi topra\u011f\u0131n\u0131n renklerini ta\u015f\u0131r. Bir k\u00fclt\u00fcr bir yerden bir yere ta\u015f\u0131n\u0131rken kendinden bir \u015feyler yitirir. Bir yerden bir yere ta\u015f\u0131nan k\u00fclt\u00fcr ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerin \u00f6zelliklerini edinir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle kopya k\u00fclt\u00fcrler yoktur. K\u00fclt\u00fcrde etkilemelerden ve etkilenmelerden \u00e7ok etkile\u015fimler vard\u0131r. De\u011fi\u015fik uygarl\u0131klar\u0131n etkilerini ta\u015f\u0131yan yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fc ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrleri derinden etkiledi. Yunan mitolojisi felsefeye \u00e7ok yak\u0131n duran bir mitolojidir, bu mitoloji d\u00fc\u015f\u00fcnsel derinli\u011fiyle se\u00e7ilir. Ba\u015fka mitolojilerin \u00f6nemsiz oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez bu. \u00d6te yandan mitolojiyi \u00f6zellikle ge\u00e7mi\u015f zamanlar\u0131n en \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcr yarat\u0131s\u0131 olarak g\u00f6rebiliriz. \u0130nsan kendiyle ve evrenle ilgili ilk sorular\u0131 bir masal kurgusu i\u00e7inde ilkin mitolojide sormu\u015ftur. Toplumlar belli bir siyasal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe kavu\u015ftuktan ve kent devletlerini i\u00e7ine alan topraklar \u00fczerinde krall\u0131klar kurulduktan sonra, buna g\u00f6re ayr\u0131 ayr\u0131 kentlerin tanr\u0131lar\u0131 bir araya gelip bir tanr\u0131lar ailesi tablosunu olu\u015fturduktan sonra mitolojide felsefi kayg\u0131lar daha belirginle\u015fmi\u015ftir. En \u00f6nemli sorun evrenin ne oldu\u011fu ve ne\u2019den geldi\u011fidir, insan\u0131n evrende yerinin ne oldu\u011fudur. Buna g\u00f6re mitolojiyi felsefenin ilk bi\u00e7imi diye g\u00f6rmek do\u011fru olur. Mitoslar insan ger\u00e7e\u011fini sezgisel d\u00fczeyde yakalamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken felsefenin yolunu a\u00e7t\u0131lar. Yunan k\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyas\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve \u00e7e\u015fitliliklerle dolu tanr\u0131lar tablosunu olu\u015ftururken alttan alta felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin temellerini atm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Mitolojiyi s\u00f6zl\u00fc edebiyat sayabilir miyiz? O t\u00fcm\u00fcyle s\u00f6zl\u00fc edebiyat\u0131n konusu de\u011fildir. S\u00f6zl\u00fc edebiyat d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde \u00f6nemli bir yer tutar. S\u00f6zl\u00fc edebiyat\u0131 mitolojik d\u00f6nemlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00f6r\u00fcrsek yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oluruz: s\u00f6zl\u00fc edebiyat hep varolmu\u015ftur. Eski toplumlar kadar bug\u00fcn\u00fcn toplumlar\u0131 da s\u00f6zl\u00fc anlat\u0131lar\u0131 dilden dile ta\u015f\u0131rlar, bir yerden bir yere bir zamandan bir zamana g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. Halkbilimciler ve budunbilimciler s\u00f6zl\u00fc gelenekle ilgilenirken toplumbilimciler de onda kendi alanlar\u0131yla ilgili ya da toplumsal yap\u0131lanmalarla ilgili veriler ararlar. D\u00fcn\u00fcn mitolojileri bug\u00fcn\u00fcn mitolojilerinden az\u00e7ok de\u011fi\u015fiktir. Mitolojinin ilk d\u00f6nemindeki anlat\u0131lar \u00f6zellikle evrenin olu\u015fumuyla ve insan\u0131n evrendeki yeriyle ilgiliydi, sonraki anlat\u0131lar t\u00fcm insan sorunlar\u0131n\u0131 kapsayan bir geni\u015flik kazand\u0131. Toplumlar geli\u015ftik\u00e7e sorunlar \u00e7e\u015fitlendi. S\u00f6zl\u00fc edebiyatla yaz\u0131l\u0131 edebiyat her yerde i\u00e7i\u00e7edir. S\u00f6zl\u00fc anlat\u0131lar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc daha sonra yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mitolojiyi yaratan kaynak toplumlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve duygusal d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Ne var ki eski olsun yeni olsun, bu t\u00fcr anlat\u0131lar\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131 yerde ve zamanda saptamak kolay de\u011fildir. S\u00f6zl\u00fc edebiyat kim olduklar\u0131 iyi bilinmeyenlerin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr ya da daha do\u011frusu bir toplumun ya da bir toplulu\u011fun ortak \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Yer saptamalar\u0131nda biraz daha belirleyici olabiliyoruz ama zamanda saptamalar yaparken zorlan\u0131yoruz. De\u011ferlerin birbirine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu alanda kaynak belirlemek hemen hemen olanaks\u0131zd\u0131r. S\u00f6zl\u00fc edebiyat\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 biraz da ortak bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda hatta ortak bilin\u00e7te aramak do\u011fru olur.<\/p>\n

\"\"
Homeros (Philippe-Laurent Roland\u2019\u0131n eseri, Louvre).<\/figcaption><\/figure>\n

Etkile\u015fimler s\u00fcrer, \u00f6geler birbirine kar\u0131\u015f\u0131r, \u015furada burada bir anlat\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik yorumlar\u0131na raslan\u0131r yani \u00e7e\u015fitlemeler ortaya \u00e7\u0131kar. Her ki\u015fi bir anlat\u0131y\u0131 kendi d\u00fcnyas\u0131n\u0131n gereklerine g\u00f6re bazen \u00f6ze dokunmadan bazen \u00f6ze dokunarak yeni \u00f6zelliklerle bezer. Bu anlat\u0131larda de\u011fi\u015fmeden kalanlar daha \u00e7ok inan\u00e7 \u00f6geleridir. En eski \u00fcr\u00fcnler genelde dinsellikle ilgilidir: kutsal\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karan s\u00f6zl\u00fc edebiyat \u00f6b\u00fcrlerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir. Dinsel olan zamanla geriye \u00e7ekilmi\u015f, dind\u0131\u015f\u0131 olan \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zl\u00fc edebiyatta dinsel \u00f6geler bug\u00fcn de vard\u0131r. Ancak s\u00f6zl\u00fc edebiyat yerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yaz\u0131l\u0131 edebiyata b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn\u00fcn anlat\u0131lar\u0131 \u00e7ok eski dinsel ve dind\u0131\u015f\u0131 mitoslar\u0131n uzant\u0131lar\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Buna gelene\u011fin uzayan etkisi ya da alttan alta varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi diyebiliriz. Bug\u00fcn\u00fcn s\u00f6zl\u00fc ve yaz\u0131l\u0131 edebiyatlar\u0131nda bize eskiyi duyuran \u00e7ok \u015fey vard\u0131r. S\u00f6zl\u00fc edebiyat yaz\u0131dan sonra da varoldu, ama o daha \u00e7ok yaz\u0131n\u0131n yayg\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 zamanlar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bir\u00e7ok s\u00f6zl\u00fc \u00fcr\u00fcn zamanla yaz\u0131ya ge\u00e7irildi. Bu \u00fcr\u00fcnler b\u00f6ylece daha b\u00fcy\u00fck bir yayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131lar ve yerel \u00f6zelliklerini korurken neredeyse insanl\u0131\u011f\u0131n ortak mal\u0131 oldular. \u00d6rne\u011fin Homeros\u2019un metinleri yaz\u0131ya ge\u00e7irildikten sonra d\u00fcnyada yay\u0131ld\u0131k\u00e7a yay\u0131ld\u0131. Kaynaklar her zaman bulan\u0131kt\u0131r: o metinler belki de Homeros\u2019un de\u011fil ya da yaln\u0131z Homeros\u2019un de\u011fil ba\u015fka ba\u015fka \u015fairlerin \u00fcr\u00fcnleriydi. B\u00f6ylece pek de uyu\u015fmayan bir\u00e7ok metin bir ki\u015finin ad\u0131 alt\u0131nda bir araya getirildi. Mitolojik anlat\u0131lar bir zaman sonra kahramanl\u0131k \u015fark\u0131lar\u0131nda de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcnd\u00fc. Yaln\u0131z s\u00f6zle ta\u015f\u0131nan anlat\u0131lar\u0131n de\u011fil d\u00fcnden bug\u00fcne kalm\u0131\u015f bir\u00e7ok metnin de \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin Aristoteles\u2019in Nikomakhos ahlak\u0131 <\/em>bize yer yer tek ki\u015finin kaleminden \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f izlenimi verir. Eudemos ahlak\u0131 <\/em>Aristoteles\u2019in \u00f6\u011frencilerinden birinin olabilir.<\/p>\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta g\u00f6remesek de bug\u00fcn\u00fcn edebiyat\u0131 eski duyarl\u0131klar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yor. \u0130lk s\u00f6zl\u00fc edebiyatlardan modern edebiyata uzanan uzun yolda yarat\u0131c\u0131 zek\u00e2lar en eski duyarl\u0131klardan epeyce pay ald\u0131lar. Bu durum tarihin basit bir olaylar zinciri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyar. Bug\u00fcn her kitap\u00e7\u0131da bir \u0130liada <\/em>ve bir Odysseia<\/em> bulabiliyorsak bunun anlam\u0131 \u00f6nceki de\u011ferlerin zamandan zamana \u00e7a\u011fdan \u00e7a\u011fa de\u011fi\u015fikliklere u\u011frayarak ya da u\u011framayarak ta\u015f\u0131n\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Hesiodos\u2019un Theogonia<\/em>\u2019s\u0131 ge\u00e7en uzun y\u00fczy\u0131llara kar\u015f\u0131n bizimleyse bundand\u0131r. \u0130yi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 d\u00fcnden bug\u00fcne uzanan \u00e7izgide etkile\u015fimleri g\u00f6rebilecek, bir\u00e7ok \u015feyi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rsa ve bir\u00e7ok \u015feyde kan\u0131t bulamasa da etkile\u015fimleri g\u00f6r\u00fcp g\u00f6sterebilecektir. Etkile\u015fimlerin \u00f6rt\u00fcl\u00fc yap\u0131lar\u0131 bu t\u00fcr ara\u015ft\u0131rmalara elbet epeyce g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Benzerliklerden gidilerek ba\u011flant\u0131lar kurulabiliyor. Ancak benzetmelerin geli\u015fig\u00fczel olmamas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin Longos\u2019un kaleminden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 san\u0131lan ve modern anlay\u0131\u015fta yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk roman diye bilinen Daphnis kai Khloe<\/em> (Daphnis ile Khloe) mitolojik anlat\u0131larda ortaya konulmu\u015f bir\u00e7ok \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131r gibidir. MS 3. y\u00fczy\u0131ldan kalan bu a\u00e7\u0131ksa\u00e7\u0131k romanla \u00f6rne\u011fin 19. y\u00fczy\u0131lda do\u011falc\u0131 bir anlay\u0131\u015fla yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Madame Bovary<\/em> aras\u0131nda bir yak\u0131nl\u0131k bulabiliriz, Bu bize bir etkilenmeyi duyurmasa bile ortak sezgilerimizin oldu\u011funu g\u00f6sterir. Flaubert Longos diye birinin ad\u0131n\u0131 duymam\u0131\u015f olsa bile onunla ortak bir duyarl\u0131\u011f\u0131 payla\u015f\u0131yor gibidir. Tarih birbirini izleyen ortak duyarl\u0131klar\u0131n tarihidir. Bir yerden bir yere bir zamandan bir zamana ta\u015f\u0131nan \u015fey \u00f6zellikle ortak yanlar\u0131m\u0131zd\u0131r ya da ortak yanlar\u0131m\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131klayan \u00f6gelerdir. Bug\u00fcn Homeros\u2019da kendimizi buluyor olmam\u0131z\u0131n ba\u015fka bir anlam\u0131 olmasa gerektir.<\/p>\n

\"\"
Hesiodos.<\/figcaption><\/figure>\n

Mitolojiden felsefeye ge\u00e7i\u015f \/ Hesiodos <\/strong><\/p>\n

Ba\u015fta Herodotos olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn eski tarih\u00e7iler Yunanistan\u2019\u0131n en eski toplumu olan ve yunancadan ba\u015fka bir dil konu\u015fan Pelasgoslarla ilgili an\u0131lar\u0131n\u0131 korudular. Pelasgoslar\u0131n Giritlilerle akraba oldu\u011fu, en az\u0131ndan onlar\u0131n etkisinde kald\u0131\u011f\u0131 bilinir. 2000 y\u0131llar\u0131nda bir hint-avrupal\u0131 yay\u0131lmas\u0131 oldu. Bu yeni hint-avrupal\u0131 insanlar Polonya ya da Sibirya topraklar\u0131ndan kopup buralara geldiler ve g\u00fcneye do\u011fru yay\u0131ld\u0131lar. Bunlar daha sonra Akalar ya da Akhalar diye adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu sar\u0131\u015f\u0131n sakall\u0131 b\u0131y\u0131kl\u0131 ve uzun sa\u00e7l\u0131 insanlar\u0131n s\u0131\u011f\u0131r ve koyun besledi\u011fi, at\u0131 en b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131 olarak ya\u015fama katt\u0131\u011f\u0131, tar\u0131ma da hi\u00e7 yabanc\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131, aileye \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fi biliniyor. Baban\u0131n rahip say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu toplumda inan\u00e7 iki tanr\u0131l\u0131yd\u0131: bir \u0131\u015f\u0131kl\u0131 g\u00f6kler tanr\u0131s\u0131 (Zeus) bir de tanr\u0131\u00e7a vard\u0131. 14. y\u00fczy\u0131ldan sonra Mykenai\u2019de g\u00fc\u00e7l\u00fc bir uygarl\u0131k \u00e7i\u00e7eklendi. Bu p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 geli\u015fme 13. ve 12. y\u00fczy\u0131llarda da s\u00fcrd\u00fc. 12. y\u00fczy\u0131ldan sonra bu topraklar\u0131n yeni sahipleri geldi. Dorlar diye adland\u0131r\u0131lan bu yeniler \u00fclkenin k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131n\u0131 k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirdiler, bundan b\u00f6yle bir aka-dor uygarl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Ancak bizim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131za konu olan d\u00f6nem \u00f6zellikle Dorlar\u0131n geli\u015fine kadarki d\u00f6nemdir. Dorlar\u0131n Akalarla birlikte olu\u015fturdu\u011fu ve mitolojiden felsefeye do\u011fru ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sonunda felsefenin kuruldu\u011fu uygarl\u0131k ger\u00e7ek anlamda geli\u015fmi\u015f yunan uygarl\u0131\u011f\u0131d\u0131r ki Homeros\u2019lardan sonrad\u0131r.<\/p>\n

Felsefeye ge\u00e7i\u015f yunan \u015fairi Hesiodos\u2019un (M\u00d6 8. y\u00fczy\u0131l) \u201ctanr\u0131lar\u0131n olu\u015fumu\u201d anlam\u0131na gelen Theogonia<\/em>\u2019s\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Hesiodos d\u00f6nemine gelindi\u011finde mykenai uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sonu \u00e7oktan gelmi\u015ftir. Eski krall\u0131klar\u0131n ortadan \u00e7ekildi\u011fi ve kent devletlerinin kurulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zamanlard\u0131r. Bronz \u00e7a\u011f\u0131ndan demir \u00e7a\u011f\u0131na ge\u00e7ilmektedir. 8. y\u00fczy\u0131l Yunanistan\u2019da b\u00fcy\u00fck bir n\u00fcfus patlamas\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 y\u00fczy\u0131ld\u0131r. Eskiler Hesiodos\u2019un ad\u0131n\u0131 Homeros\u2019la birlikte anarlar. 6. y\u00fczy\u0131lda Ksenophanes ikisini ayn\u0131 ki\u015fi diye belirledi. Oysa Herodotos \u015f\u00f6yle der: \u201cSan\u0131r\u0131m Hesiodos ve Homeros benden en \u00e7ok d\u00f6rt y\u00fczy\u0131l \u00f6nce ya\u015fad\u0131lar.\u201d Eski kaynaklar bu iki \u015fairi rakip diye g\u00f6stermi\u015flerdir. \u0130onia\u2019da Homeros destanlar\u0131n\u0131n sevildi\u011fi zamanlarda Boiotia\u2019da da Hesiodos\u2019un a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Sanat a\u00e7\u0131s\u0131ndan ve inan\u00e7 de\u011ferleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan Boiotia \u00e7ok etkin bir ortamd\u0131, \u00f6zellikle Orpheus gelene\u011fi k\u00fclt\u00fcr ya\u015fam\u0131nda belirleyici bir rol oynuyordu. Hesiodos\u2019un \u015fiiri Homeros\u2019unkine g\u00f6re daha ki\u015fiseldir, yer yer \u015fairin ya\u015fam\u0131ndan kesitler yans\u0131t\u0131r. Theogonia<\/em>\u2019da Hesiodos ad\u0131n\u0131 soyunu i\u015fini ortam\u0131n\u0131 hatta ki\u015fisel sorunlar\u0131n\u0131 bildirmekten \u00e7ekinmez. Homeros\u2019da hi\u00e7 olmayan bir \u00f6zelliktir bu. \u0130ki b\u00fcy\u00fck \u015fairi bir arada d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken \u0130onia\u2019n\u0131n uygarl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan Boiotia\u2019dan kat kat \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu unutmamal\u0131y\u0131z. Yaln\u0131z Boiotia de\u011fil t\u00fcm k\u0131ta Yunanistan\u2019\u0131 \u0130onia\u2019n\u0131n her bak\u0131mdan gerisindedir. Hesiodos \u0130\u015fler ve g\u00fcnler<\/em>\u2019de Khalkis\u2019e bir yar\u0131\u015fma i\u00e7in gitmi\u015f oldu\u011funu anlat\u0131r. Orada \u015fiir yar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kazan\u0131p \u201ciki kulplu bir \u00fc\u00e7ayak\u201d ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ayn\u0131 yap\u0131t\u0131nda karde\u015fi Perses\u2019e \u00f6\u011f\u00fct verirken bize babas\u0131yla ilgili bilgiler de verir. Baba gemicilikle ge\u00e7imini sa\u011flayamay\u0131nca mesle\u011fini yerini yurdunu b\u0131rakm\u0131\u015f Kyme\u2019den (bug\u00fcnk\u00fc Alia\u011fa yak\u0131nlar\u0131) yola \u00e7\u0131k\u0131p Helikon\u2019un yolunu tutmu\u015f. Demek ki Hesiodos\u2019un soyu \u0130onia\u2019l\u0131d\u0131r. O zaman \u0130onia\u2019da yoksulluktan ka\u00e7an pek\u00e7ok insan k\u0131ta Yunanistan\u2019\u0131na g\u00f6\u00e7\u00fcp daha k\u00f6t\u00fc bir yoksullu\u011fun kuca\u011f\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ma\u011frur Herakleitos onu pek s\u0131radan pek halk i\u015fi bulur ve \u015f\u00f6yle der: \u201cKalabal\u0131klar\u0131n ustas\u0131 Hesiodos\u2019dur: kalabal\u0131klar onun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir bilgiye ula\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funa inan\u0131rlar: oysa o g\u00fcn\u00fc de geceyi de bilmezdi. Bunlar bir ve ayn\u0131 \u015feydir.\u201d<\/p>\n

\"\"
Iliada Destan\u0131\u2019n\u0131n kahramanlar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Boiotia\u2019l\u0131 \u00e7ift\u00e7i Hesiodos tanr\u0131lar\u0131n soya\u011fac\u0131n\u0131 saptarken evrenin olu\u015fum tablosunu da \u00e7izmi\u015f oldu, bunu yaparken Khaos<\/strong>\u2019la Gaia<\/strong>\u2019y\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya koydu. Khaos<\/strong> olumsuzlu\u011fu belirler, karars\u0131zl\u0131kla bi\u00e7imsizlikle da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131kla ilgilidir. Gaia<\/strong> tam tersine kararl\u0131l\u0131kt\u0131r, sa\u011flam bir dayanakt\u0131r. Yaratma kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir k\u00fclt\u00fcrde t\u00fcr\u00fcm fikri \u00f6ne \u00e7\u0131kar: \u015feyler kendi kendilerine ortaya \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131na g\u00f6re varl\u0131klar\u0131n varolu\u015f nedenleri ancak t\u00fcr\u00fcmle a\u00e7\u0131klanabilir. Bir yunan \u015fairinin \u00e7izdi\u011fi bu t\u00fcr\u00fcmc\u00fc tablo d\u00fc\u015fsel kavray\u0131\u015ftan ussal kavray\u0131\u015fa ge\u00e7i\u015fin ilk \u00f6rne\u011fini olu\u015fturur. Theogonia <\/em>karma\u015f\u0131ktan yal\u0131na ama bir bak\u0131ma da yal\u0131ndan karma\u015f\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fin masal\u0131d\u0131r. Bir g\u00fcc\u00fcll\u00fckten ba\u015fka bir \u015fey olmayan Khaos<\/em>\u2019dan evrenin nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ya da t\u00fcredi\u011fi anlat\u0131l\u0131r bu masalda. Bir \u015feyin bir \u015feyden \u00e7\u0131kmas\u0131 ya da t\u00fcremesi felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceye uygun d\u00fc\u015fer: felsefe sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnceyle de\u011fil \u00f6nermeden \u00f6nermeye ge\u00e7en gidimli d\u00fc\u015f\u00fcnceyle kurulur. Khaos<\/strong>\u2019dan Nyks<\/strong> (Gece) ve Erebos<\/strong> (Yeralt\u0131) olu\u015ftu, bu ikisinden de Eros<\/strong> (A\u015fk) olu\u015ftu. Eros<\/strong>\u2019dan Ether<\/strong> (I\u015f\u0131k) ve Aitheros<\/strong> (G\u00fcn) olu\u015ftu. Bu arada Nyks<\/strong>\u2019den ve Eros<\/strong>\u2019dan Gaia<\/strong> (Yer) olu\u015ftu, o da Uranos<\/strong>\u2019u (Y\u0131ld\u0131zl\u0131 g\u00f6k) olu\u015fturdu\u2026 Belle\u011fi yoracak karma\u015f\u0131k bir tablodur bu. B\u00f6ylece nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131yla felsefeye do\u011fru bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015f oldu. Hesiodos\u2019da Yak\u0131ndo\u011fu\u2019dan \u00f6zellikle Anadolu\u2019dan izler vard\u0131r, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Homeros\u2019un tanr\u0131lar\u0131 deyim yerindeyse daha yerlidir. Hesiodos\u2019da hitit de\u011ferleri bask\u0131n gibidir, Kumarbi<\/strong>\u2019den Ullikumi<\/strong>\u2019den etkiler vard\u0131r. Onda akad \u015firinden de bir \u015feyler bulabiliriz.<\/p>\n

Tart\u0131\u015fmac\u0131 ussal d\u00fc\u015f\u00fcncenin yani felsefenin kurulu\u015fu felsefi d\u00fczeyde sorular soran ve yan\u0131tlar arayan mitolojik d\u00fc\u015f\u00fcnceyi bitirdi mi? Mitoloji bundan b\u00f6yle temel sorunlar\u0131 felsefeye b\u0131rak\u0131p salt edebiyata m\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc? Mitolojiler d\u00fc\u015f\u00fcnsel a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 her zaman korudular. Mitoloji yaln\u0131z d\u00fcn\u00fcn de\u011fil bug\u00fcn\u00fcn de konusudur. \u00d6te yandan felsefe yaln\u0131zca evren nedir ve insan nedir sorular\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin Leyla ile Mecnun <\/em>mitosu \u00f6zellikle Fuzuli\u2019de dile geldi\u011fi bi\u00e7imiyle felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u00e7\u0131s\u0131ndan epeyce zengindir. Mitolojik \u00fcr\u00fcnlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc unutulmu\u015f olsa da bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc zamana direnir. M\u0131s\u0131r ve mezopotamya mitoslar\u0131 belleklerden silinip gidecek gibi de\u011fildir. Onlardaki felsefe bug\u00fcn de ilgimizi \u00e7ekiyor. \u0130nsan\u0131 k\u00f6kten ve do\u011fru olarak a\u00e7\u0131klayan her \u00fcr\u00fcn zamand\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesi ilk felsefi aray\u0131\u015flar\u0131nda mitolojik \u00f6geleri korudu, daha do\u011frusu onlardan bir \u00e7\u0131rp\u0131da kurtulamad\u0131. \u0130lk filozoflar\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131 t\u00fcm ussall\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131n mitolojik bir sezgiyle ortaya koyulmu\u015f gibidirler. Ussal d\u00fc\u015f\u00fcnceyle sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnce onlarda birbirine kar\u0131\u015f\u0131r. \u00d6rne\u011fin Aristoteles\u2019in \u0130lk Devindirici\u2019si bir bak\u0131ma mitolojik bir \u00f6ge de\u011fil midir? Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinde d\u00fc\u015fsel olan ussal olanla i\u00e7i\u00e7e ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekte mitoloji ba\u015ftan beri bilgimizin yetmedi\u011fi yeri \u00e7ekinmeden dolduran san\u0131lar\u0131n masals\u0131 bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Mitoloji d\u00f6neminden sonra biz her \u015feyi bilir duruma gelmedik ki. 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ve 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Kepler gezegenleri meleklerin itti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. Bug\u00fcn bilgi diye \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz pek\u00e7ok \u015fey belki de gelecekte insanlara bir mitosun verdi\u011fi heyecan\u0131 verecektir. Hesiodos\u2019un \u00e7izdi\u011fi olu\u015fum tablosu da bir \u015fairin \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc oldu\u011fu kadar gelene\u011fin belirleyicili\u011finde bir toplumun sezgilerinden beslenen bilgilerle \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu tabloyu t\u00fcm\u00fcyle Hesiodos t\u00fcretmi\u015f olamaz.<\/p>\n

\"\"
Iliada Destan\u0131\u2019ndan Helene ve Paris.<\/figcaption><\/figure>\n

Yunanistan\u2019da Hesiodos\u2019dan ve Homeros\u2019dan sonra felsefenin birden denebilecek bir h\u0131zla do\u011fu\u015fu insanlara mucizeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc. Mucize kavram\u0131 bilimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ters d\u00fc\u015fse de yunan mucizesi s\u00f6z\u00fc eski uygarl\u0131klar\u0131n kal\u0131t\u0131 \u00fczerinde olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f bir k\u00fclt\u00fcr etkinli\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftiren ve yepyeni de\u011ferleri yarat\u0131rken felsefenin de temellerini atan eski yunan toplumunun ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 anlat\u0131r. D\u00fc\u015fler toplumundan d\u00fc\u015f\u00fcnce toplumuna do\u011fru ger\u00e7ekle\u015fen bu h\u0131zl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm \u00f6zellikle k\u00fclt\u00fcr tarih\u00e7ilerine bir mucize olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Bu bir t\u00fcr ayd\u0131nlanmayd\u0131, onun kayna\u011f\u0131nda da do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131 dedi\u011fimiz ilk uygarl\u0131klar\u0131n k\u00fclt\u00fcr kal\u0131t\u0131 vard\u0131r. Mezopotamya m\u0131s\u0131r hitit ibrani pers fenike girit uygarl\u0131klar\u0131 yunan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bile\u015fenleri oldular. Gene de her \u015feyi eskiye ba\u011flay\u0131p \u00e7\u0131kamay\u0131z. Bu de\u011fi\u015fimde yeni ko\u015fullarla gelen yeni kavray\u0131\u015flar\u0131n etkilerini de g\u00f6rmek, bir toplumun kendi yarat\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak gerekir. Yunan ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n bir mucize gibi alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca nedeni 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131yla ilgili bilgilerimizin yok denecek kadar az olu\u015fudur. O kaynaklardan habersiz olunca Yunanistan\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan yeni d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi ve onunla gelen k\u00fclt\u00fcr de\u011ferleri do\u011fal olarak ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir olgu diye al\u0131nd\u0131. Felsefe de gene bir d\u00fc\u015f g\u00f6rme bi\u00e7imiydi. \u0130nsano\u011flu d\u00fc\u015flere olan tutkusunu her zaman inatla korumu\u015ftur, bu onun zenginli\u011fidir. Yunan toplumunda mitolojinin dinsel bir anlam\u0131 vard\u0131. Bu zengin mitoloji kendi ba\u011fr\u0131ndan felsefeyi \u00e7\u0131kar\u0131nca bir mucize ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f oldu.<\/p>\n

Homeros\u2019un \u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Ussal d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7i\u015fin belirtileri yaln\u0131z Hesiodos\u2019un Theogonia<\/em>\u2019s\u0131nda de\u011fil bir aoidos<\/strong> olan yani \u015fiirlerini lir e\u015fli\u011finde s\u00f6yleyen Homeros\u2019un \u0130liada <\/em>ve Odysseia<\/em> adl\u0131 destanlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fc a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 on y\u00fczy\u0131l kadar, M\u00d6 8. y\u00fczy\u0131ldan MS 4. y\u00fczy\u0131la kadar etkin oldu. Bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn k\u00f6kleri Homeros\u2019a hatta mykenai uygarl\u0131\u011f\u0131na kadar gider. Mykenai uygarl\u0131\u011f\u0131 1600-1200 aras\u0131nda kuzeybat\u0131 Peloponnesos\u2019da Argolis b\u00f6lgesinde varoldu ve t\u00fcm Akdeniz\u2019de \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yayd\u0131. Aka uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131nda Mykenai vard\u0131r. Dorlar\u0131n geli\u015fiyle aka ya da akha uygarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frad\u0131. 7. ve 6. y\u00fczy\u0131llar bu yeni uygarl\u0131k i\u00e7in serpilme d\u00f6nemidir: lirikli\u011fin geli\u015fmesi ve felsefenin kurulmas\u0131 o zaman oldu, tiyatro da o zaman geli\u015fti. Bu destanlar bu geli\u015fim d\u00f6neminin \u00f6ncesinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011ferlerdir. Onlar belki Homeros\u2019undur belki de \u00e7e\u015fitli ki\u015filerin ayr\u0131 ayr\u0131 \u00fcr\u00fcnlerinin sonradan Homeros ad\u0131 alt\u0131nda bir araya getirilmesinden olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130liada<\/em>\u2019n\u0131n ve Odysseia<\/em>\u2019n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanlarda pek\u00e7ok kahramanl\u0131k \u015fiiri dilden dile dola\u015f\u0131yordu. Bu \u015fiirler bug\u00fcne kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Onlar\u0131n yitip gidi\u015fi elbette Homeros\u2019unkiler kadar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ve \u00e7ekici olmay\u0131\u015flar\u0131ndand\u0131r. Aristoteles Poetika<\/em>\u2019s\u0131nda bunu belirtir. Kahramanl\u0131k temas\u0131n\u0131 i\u015fleyen destanlar\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 zamanla onlar\u0131n g\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fc \u00f6rneklerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Aristoteles\u2019e g\u00f6re Homeros Margites <\/em>adl\u0131 g\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fc bir \u015fiir de yazm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u015fiirin kahraman\u0131 parmaklar\u0131n\u0131 kullanarak be\u015fe kadar sayabilen biridir. \u0130kinci Alkibiades<\/em>\u2019de Platon o ki\u015finin bir\u00e7ok i\u015f yapan ve her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f yapan biri oldu\u011funu yazar. Aristoteles ayn\u0131 yap\u0131t\u0131nda \u015f\u00f6yle der: \u201cBu satirik destan\u0131n g\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fc t\u00fcr olarak oynad\u0131\u011f\u0131 rol \u0130liada ve Odysseia\u2019n\u0131n trajik t\u00fcr olarak oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fcn ayn\u0131s\u0131d\u0131r.\u201d Farelerin ve kurba\u011falar\u0131n sava\u015f\u0131 <\/em>adl\u0131 330 dizelik g\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fc \u015fiirin de Homeros\u2019un yap\u0131t\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Bu yap\u0131t Orta\u00e7a\u011f\u2019da ve R\u00f6nesans\u2019ta \u00f6zellikle ilgi uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Onun Homeros\u2019dan epeyce sonra yani helencilik d\u00f6neminde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Eski Yunanistan\u2019da felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin kayna\u011f\u0131nda daha \u00e7ok Homeros vard\u0131r. O yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ilk ger\u00e7ek bilgesi say\u0131l\u0131r. Felsefenin geli\u015fiminde Homeros\u2019a y\u00f6neltilen ele\u015ftiriler de etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n

6. y\u00fczy\u0131lda Ksenophanes Homeros\u2019u tanr\u0131lara ahlakd\u0131\u015f\u0131 nitelikler ulam\u0131\u015f olmakla ele\u015ftirdi. Platon da Devlet<\/em>\u2019inde benzer ele\u015ftiriler yapar. Homeros Platon\u2019un devletinden kovulmu\u015ftur. Antisthenes Odysseus\u2019da dayan\u0131kl\u0131 insan \u00f6rne\u011fini buluyor, onu felsefi anlamda katlanman\u0131n ve direnmenin simgesi say\u0131yordu. Kinikler de Stoa filozoflar\u0131 da Odysseus\u2019u ger\u00e7ek insan \u00f6rne\u011fi olarak y\u00fccelttiler. Herodotos\u2019a g\u00f6re Homeros 850 dolaylar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Onun \u0130onia\u2019l\u0131 oldu\u011fu, Khios\u2019da (Sak\u0131z) ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011fu, k\u00f6r oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Belki Homeros vard\u0131r ama bu iki destan\u0131n her ikisi de onun olmayabilir. Bu iki destan Yunanistan\u2019\u0131n ya\u015fam bi\u00e7imlerini ve g\u00f6reneksel \u00f6zelliklerini yans\u0131t\u0131rken inan\u00e7 de\u011ferlerini de i\u00e7eriyor. Onlarda Akalar\u0131n toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zellikleri yans\u0131r. Destanlara konu olan Truva sava\u015f\u0131n\u0131n 1200 dolaylar\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

\u0130liada<\/em>\u2019y\u0131 ve Odysseia<\/em>\u2019y\u0131 yaratan Homeros ya da Homeros\u2019lar da Theogonia<\/em>\u2019y\u0131 yaratan Hesiodos da d\u00f6nemin ba\u015fka \u015fairleri de yap\u0131tlar\u0131n\u0131 yaz\u0131ya ge\u00e7iremediler, bu \u00fcr\u00fcnlerin yaz\u0131ya ge\u00e7irilmesi \u00e7ok sonra oldu. 750 dolaylar\u0131nda kullan\u0131lmaya ba\u015flayan yunan yaz\u0131s\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi Fenike kaynakl\u0131d\u0131r ve Girit\u2019den Yunanistan\u2019a girmi\u015ftir. Fenikelilerin sessiz harflerden olu\u015fan 22 harflik alfabesine Yunanl\u0131lar sesliler katt\u0131lar, b\u00f6ylece yaz\u0131lmas\u0131 ve okunmas\u0131 daha kolay bir yaz\u0131ya ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f oldu. Homeros \u015fiirlerinin dili karmad\u0131r, de\u011fi\u015fik yerlerin ve zamanlar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131r. Onlarda iki ayr\u0131 leh\u00e7e bask\u0131nd\u0131r: ionia<\/strong> leh\u00e7esi ve eolia<\/strong> leh\u00e7esi. \u0130onia\u2019yla Eolia\u2019n\u0131n birbirine \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce kayna\u011f\u0131n Anadolu\u2019nun bat\u0131s\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u015eiirlerde veznin yap\u0131s\u0131na g\u00f6re bazen ionia leh\u00e7esinin bazen eolia leh\u00e7esinin \u00e7ekim ekleri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yapay dil iki ayr\u0131 toplumun ortak \u00fcr\u00fcn\u00fc gibidir. Daha sonra \u015fiirlere Attika \u00f6zellikleri de kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r: s\u00f6zkonusu de\u011fi\u015fimin 6. y\u00fczy\u0131lda oldu\u011fu san\u0131l\u0131r. \u015eiirdeki \u00e7e\u015fitli \u00f6geler tek bir kayna\u011f\u0131 g\u00f6stermezler. Destanlarda zamanlar i\u00e7i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f gibidir. \u201cAkalar g\u00fcndelik ya\u015famda demiri bilmezlerdi, ancak demir Homeros\u2019da s\u0131k s\u0131k ge\u00e7er. Demir \u0130liada<\/em>\u2019da az bulunur ve de\u011ferli bir maden olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir: kullan\u0131lan maden bronzdur. Bununla birlikte demir ayr\u0131 ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerde ortaya \u00e7\u0131kar, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in de kullan\u0131l\u0131r: kahramanlar\u0131n y\u00fcre\u011fi bazen demir gibidir\u201d (Jacqueline Romilly, Pr\u00e9cis de litt\u00e9rature grecque<\/em>). Her iki destanda g\u00f6r\u00fclen baz\u0131 tutars\u0131zl\u0131klar bunlar\u0131n daha sonra, \u00f6zellikle M\u00d6 2. y\u00fczy\u0131lda de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor. Birileri onlar \u00fczerinde kalem oynatm\u0131\u015f olabilir. Destanlar\u0131n herkese a\u00e7\u0131k olma \u00f6zelli\u011fi bu gibi de\u011fi\u015ftirici tutumlara kolayl\u0131k sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz.<\/p>\n

\"\"
\u201cTruva at\u0131\u201d sava\u015f hilesinin simgesi olarak tarihte yerini ald\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130liada <\/em>Truva sava\u015flar\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc, Akhilleus\u2019un gazab\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Odysseia<\/em>\u2019da Odysseus\u2019un sava\u015ftan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc dile getirilir. \u0130liada <\/em>sava\u015f\u0131n destan\u0131d\u0131r, Odysseia <\/em>bar\u0131\u015f\u0131n destan\u0131d\u0131r. Her ikisi de dinsel y\u00f6n\u00fc a\u011f\u0131r basan destanlard\u0131r: g\u00fc\u00e7 oda\u011f\u0131 tanr\u0131lar tanr\u0131s\u0131 Zeus\u2019dur. Tanr\u0131lar do\u011frudan do\u011fruya sava\u015f\u0131 y\u00f6netmeseler de onun ak\u0131\u015f\u0131nda belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde etkili olurlar. Gene de tanr\u0131lar\u0131n sava\u015f\u00e7\u0131larla ilgisi pek yoktur, onlar sava\u015f\u00e7\u0131larla i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 de\u011fildir. Onlar sava\u015f\u0131n gidi\u015fini uzaktan etkilemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, olaylar \u00fczerinde mutlak belirleyici olamazlar. Gene de insanlarla tanr\u0131lar birbirlerinden iyice uzak de\u011fildirler, \u00f6rne\u011fin Akhilleus bir \u00f6l\u00fcml\u00fcyle bir tanr\u0131\u00e7an\u0131n \u00e7ocu\u011fudur. Hera, Athena ve Poseidon Akalar\u0131, Apollon Truval\u0131lar\u0131 tutar. Bu tanr\u0131lar Akalar\u0131n tanr\u0131lar\u0131 olduklar\u0131 gibi Truval\u0131lar\u0131n da tanr\u0131lar\u0131d\u0131rlar. \u00d6zellikle \u0130liada <\/em>Yunanl\u0131lar\u0131n inan\u00e7 kitab\u0131 gibidir, Makedonya kral\u0131 Aleksandros\u2019un yani B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in bile onu yan\u0131ndan ay\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. Onlarda Helenlik d\u00f6neminin \u00f6geleriyle sonraki d\u00f6nemin yani Helencilik d\u00f6neminin \u00f6geleri kayna\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu destan Truva ya da \u0130lion\u2019da ge\u00e7en ya da ge\u00e7ti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen karma\u015f\u0131k bir kad\u0131n ka\u00e7\u0131rma olay\u0131n\u0131 ve bu olay\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sava\u015flar\u0131 anlat\u0131r. Truva Hellospontos yani \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 yak\u0131nlar\u0131nda kurulmu\u015f eski bir kenttir. \u0130liada<\/em>\u2019y\u0131 k\u0131saca \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz:<\/p>\n

Anadolu k\u0131y\u0131lar\u0131ndan birinde zengin ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kent vard\u0131: Truva. Kentin duvarlar\u0131n\u0131 tanr\u0131lar \u00f6rm\u00fc\u015flerdi. Truva kral\u0131 Priamos\u2019un elli \u00e7ocu\u011fu vard\u0131, bunlar\u0131n en ak\u0131ll\u0131s\u0131 Hektor ve en yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131s\u0131 Paris\u2019ti. Bir yunan kral\u0131 olan Menelaos kad\u0131nlar\u0131n en g\u00fczeliyle, Helene\u2019yle evlenmi\u015fti. Paris Helene\u2019yi ka\u00e7\u0131rd\u0131. Menelaos\u2019un karde\u015fi olan Mykenai kral\u0131 Agamemnon Helene\u2019nin pe\u015fine d\u00fc\u015fmeye karar verdi. Bunu ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in \u00f6b\u00fcr yunan krallar\u0131ndan yard\u0131m istedi. Bin iki y\u00fcz gemilik bir filo ve y\u00fcz bin ki\u015filik bir ordu toplad\u0131. Bu g\u00fc\u00e7lerin ba\u015f\u0131nda iki \u00f6nemli ki\u015fi vard\u0131: \u0130thake kral\u0131 Odysseus ve Myrmidonlar\u0131n kral\u0131 Akhilleus. Yunanl\u0131lar \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7l\u00fckleri yenerek Truva\u2019y\u0131 ku\u015fatt\u0131lar. Truval\u0131lar\u0131 yaln\u0131z b\u0131rakmayan kom\u015fular\u0131 da Hektor\u2019un komutas\u0131nda bir ordu kurdular. Truva ku\u015fatmas\u0131 on y\u0131l s\u00fcrd\u00fc. \u0130ki ordu kentin kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ovada kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. O s\u0131rada Akhilleus\u2019un elinde tutsak olan g\u00fczel Briseis\u2019i Agamemnon ka\u00e7\u0131rd\u0131. Akhilleus \u00fcz\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden \u00e7ad\u0131r\u0131na \u00e7ekildi ve art\u0131k Yunanl\u0131lar\u0131n saflar\u0131nda sava\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. O s\u0131rada Hektor Yunanl\u0131lar\u0131 peri\u015fan etti. Akhilleus\u2019un arkada\u015f\u0131 Patrokles ondan Yunanl\u0131lar\u0131 b\u0131rakmamas\u0131n\u0131 istedi. Akhilleus bunu kabul etmedi, yaln\u0131zca birliklerini onun y\u00f6netimine verebilece\u011fini s\u00f6yledi. Patrokles Truval\u0131lar\u0131 yenmeyi ba\u015fard\u0131 ama Hektor\u2019un gazab\u0131ndan kurtulamad\u0131: Hektor onu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Bundan sonra Akhilleua Truval\u0131lara sald\u0131rd\u0131, ka\u00e7anlar canlar\u0131n\u0131 zor kurtard\u0131lar. Hektor Akhilleus\u2019u durdurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Akhilleus onu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, cesedini arabas\u0131n\u0131n arkas\u0131na ba\u011flad\u0131 ve Truva\u2019da dola\u015ft\u0131rd\u0131. Paris de Apollon\u2019un yard\u0131m\u0131yla Akhilleus\u2019u \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Truva tepesinde Zeus\u2019un koydu\u011fu bir Palladium vard\u0131. Bu ta\u015f orada durdu\u011fu s\u00fcrece kenti kimse ele ge\u00e7iremeyecekti. Odysseus dilenci k\u0131l\u0131\u011f\u0131na girdi, gece vakti tepeye t\u0131rmand\u0131, Palladium\u2019u ald\u0131. Daha sonra tanr\u0131\u00e7a Athena\u2019n\u0131n yard\u0131m\u0131yla Yunanl\u0131lar b\u00fcy\u00fck bir tahta at yapt\u0131lar, i\u00e7inde y\u00fcz g\u00f6z\u00fcpek sava\u015f\u00e7\u0131 koydular. Sonra kendi \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 yakt\u0131lar, ku\u015fatmay\u0131 sona erdiriyormu\u015f gibi gemilerine bindiler ve denize a\u00e7\u0131ld\u0131lar. Truval\u0131lar tahta at\u0131 zaferleri i\u00e7in g\u00f6nderilmi\u015f bir arma\u011fan sayd\u0131lar, gece olunca zaferlerini bir \u015fenlikle kutlamak istediler. O zaman y\u00fcz g\u00f6z\u00fcpek sava\u015f\u00e7\u0131 tahta attan \u00e7\u0131kt\u0131, ortal\u0131\u011f\u0131 yak\u0131p y\u0131kt\u0131. Sava\u015f\u00e7\u0131lar \u00f6nlerine \u00e7\u0131kan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler, kad\u0131nlar\u0131 payla\u015ft\u0131lar. \u201cTruva at\u0131\u201d sava\u015f hilesinin simgesi olarak tarihte yerini ald\u0131.<\/p>\n

\"\"
Homeros\u2019un b\u00fcst\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Odysseia<\/em>\u2019ya gelince, o destan \u0130thake kral\u0131 Odysseus\u2019un Truva sava\u015f\u0131ndan sonra \u00fclkesine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn uzun ve dolamba\u00e7l\u0131 \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Odysseus Penelope\u2019nin kocas\u0131 ve Telemakhos\u2019un babas\u0131d\u0131r. Truva sava\u015f\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc hesapl\u0131 y\u00fcrekli kurnaz ki\u015fisidir. Son derece g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr: \u201cDedi ve tabureyi al\u0131p ona f\u0131rlatt\u0131. Tabure Odysseus\u2019un g\u00f6\u011fs\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcne sa\u011f omzuna geldi. Ama bir kaya gibi sa\u011flam olan Odysseus sendelemedi ve hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemedi. Daha sonra ba\u015f\u0131n\u0131 sallayarak ve y\u00fcre\u011finin derinindeki intikam\u0131 ortaya \u00e7\u0131kararak e\u015fi\u011fe do\u011fru y\u00fcr\u00fcd\u00fc.\u201d Yazg\u0131 onu k\u0131y\u0131dan k\u0131y\u0131ya ser\u00fcvenden ser\u00fcvene atm\u0131\u015f, o ancak sava\u015f bittikten on y\u0131l sonra \u00fclkesine varabilmi\u015ftir. Penelope kocas\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc beklerken saraya dolu\u015fan birtak\u0131m adamlar kral\u0131n taht\u0131na oturup Penelope\u2019yle evlenmek isterler, bu y\u00f6nde ona bask\u0131 yaparlar. Odysseus d\u00f6nmeyecektir ve \u00fclkeye bir kral gerekmektedir. Delikanl\u0131l\u0131\u011fa ad\u0131m atmakta olan Telemakhos babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc kesinle\u015fmeden b\u00f6yle bir karar\u0131n verilemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u00d6te yandan Truva sava\u015f\u0131n\u0131n kahramanlar\u0131 \u0130thake\u2019ye \u00e7oktan d\u00f6nm\u00fc\u015flerdir. Odysseus sonunda \u0130thake\u2019ye ula\u015f\u0131r. Olup biteni anlamak i\u00e7in kim oldu\u011funu gizler. Dilenci k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda saraya girer: Penelope bile onu tan\u0131mamal\u0131d\u0131r. \u201cY\u00fcre\u011fi ac\u0131ma duygusuyla dolu olan Odysseus kar\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7ekti\u011fi ac\u0131y\u0131 g\u00f6r\u00fcyordu. Ama kirpi\u011fini bile oynatm\u0131yordu. G\u00f6zleri boynuzdan ve demirdendi sanki. G\u00f6zya\u015flar\u0131n\u0131 kurnazca gizlemesi gerekiyordu.\u201d En sonunda Odysseus talipleri b\u00fcy\u00fck bir salona t\u0131k\u0131p hepsini k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irir ve kendini Penelope\u2019ye tan\u0131t\u0131r. Kendisine ba\u011fl\u0131 kalmayan saray adamlar\u0131n\u0131 da \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Yuvas\u0131na ve yurduna tutkuyla ba\u011fl\u0131 olan Odysseus bundan sonra dingin bir ya\u015fam s\u00fcrer.<\/p>\n

\"\"
Odysseus ve Penelope (Francesco Primaticcio\u2019nun tablosu)<\/figcaption><\/figure>\n

Homeros\u2019un destanlar\u0131nda egemen ki\u015filikler her \u015feyden \u00f6nce birer eylem adam\u0131 olmakla ilgimizi \u00e7ekerler. D\u00fc\u015fsel ki\u015filikler de olsalar onlar\u0131 bir bak\u0131ma ya\u015fam tutkunlar\u0131 ya da ya\u015fam ustalar\u0131 olarak g\u00f6rebiliriz. Bu destanlar deyim yerindeyse salt eylemle \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr, d\u00fc\u015f\u00fcnce neredeyse hi\u00e7 yoktur, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131 varsa o da eylemi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7indir. Kahramanlar\u0131n i\u015fi d\u00f6v\u00fc\u015fmektir, eylem kavgayla ilgilidir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ayr\u0131nt\u0131lar dikkati yoracak kadar \u00e7oktur: bir z\u0131rh\u0131n par\u00e7alar\u0131 uzun uzun anlat\u0131l\u0131r, bir sal\u0131 olu\u015fturan par\u00e7alar adlar\u0131yla say\u0131l\u0131r\u2026 P\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 ki\u015filikleriyle kahramanlar bir\u00e7ok bak\u0131mdan benze\u015firler. Gene de bunlar\u0131 bir kal\u0131ptan \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olur. Akhilleus\u2019un tutkusu Hektor\u2019un yi\u011fitli\u011fine pek uygun d\u00fc\u015fmez. Ancak Homeros bu ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ince ince g\u00f6stermeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Ki\u015filikler ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7izilmeyince ister istemez bizde kahramanlar benze\u015fiyor duygusu olu\u015fur. Homeros\u2019un \u015fiiri yunan edebiyat\u0131n\u0131 ba\u015flatm\u0131\u015f ve gelecek zamanlar\u0131n edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ok\u00e7a etkilemi\u015ftir. Bug\u00fcn bile bizler \u0130liada<\/em>\u2019da ve Odysseia<\/em>\u2019da bize g\u00f6re bir \u015feyler buluyoruz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tarih basit bir olaylar zinciri de\u011fildir. Bug\u00fcn her kitap\u00e7\u0131da bir \u0130liada ve bir Odysseia bulabiliyorsak bunun anlam\u0131 \u00f6nceki de\u011ferlerin \u00e7a\u011fdan \u00e7a\u011fa de\u011fi\u015fikliklere u\u011frayarak ya da u\u011framayarak ta\u015f\u0131n\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Hesiodos\u2019un Theogonia\u2019s\u0131 ge\u00e7en uzun y\u00fczy\u0131llara kar\u015f\u0131n bizimleyse bundand\u0131r. \u0130yi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 d\u00fcnden bug\u00fcne uzanan \u00e7izgide, bir\u00e7ok \u015feyi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rsa ve bir\u00e7ok \u015feyde kan\u0131t bulamasa da etkile\u015fimleri g\u00f6r\u00fcp […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":16720,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,221,222],"tags":[1486,237,339,1858],"class_list":["post-16719","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-felsefe","category-tarih","tag-dusunce-tarihi","tag-felsefe","tag-mitoloji","tag-mitos"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t