{"id":16729,"date":"2015-12-01T15:00:12","date_gmt":"2015-12-01T13:00:12","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16729"},"modified":"2018-01-15T15:10:18","modified_gmt":"2018-01-15T12:10:18","slug":"allende-silisinde-ornek-bir-uygulama-cybersyn-cesaret-ve-aklin-gucuyle","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/01\/allende-silisinde-ornek-bir-uygulama-cybersyn-cesaret-ve-aklin-gucuyle","title":{"rendered":"Allende \u015eili\u2019sinde \u00f6rnek bir uygulama Cybersyn: Cesaret ve akl\u0131n g\u00fcc\u00fcyle"},"content":{"rendered":"

\u015eili\u2019de Allende iktidar\u0131 d\u00f6neminde uygulamaya konan Cybersyn Projesi\u2019nin hedefleri, hassasiyetleri ve geli\u015fimiyle teknoloji ve toplum tart\u0131\u015fmas\u0131nda teknoloji \u00e7\u0131\u011f\u0131rtkanlar\u0131n\u0131n reklamlar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7memizi sa\u011fl\u0131yor. Teknolojinin n\u00f6tr olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onu tasarlayan insanlar\u0131n de\u011ferlerini ve hassasiyetlerini i\u00e7erdi\u011fini, i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ekonomik ve politik ko\u015fullar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. <\/em><\/p>\n

Barack Obama\u2019n\u0131n 2012 ABD Ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki zaferinde Amazon\u2019un (amazon.com) bulut bili\u015fim hizmetinin \u00f6nemli bir rol\u00fc vard\u0131r. TSE\u2019nin (2013) bulut bili\u015fim tan\u0131m\u0131nda belirtildi\u011fi gibi Amazon\u2019un sundu\u011fu \u201ci\u015flemci g\u00fcc\u00fc ve depolama alan\u0131 gibi bili\u015fim kaynaklar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7 duyulan anda, ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu kadar kullan\u0131lmas\u0131\u201d ile se\u00e7im kampanyas\u0131na \u00f6zel bir altyap\u0131ya gerek kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Kampanya i\u00e7in AWS (Amazon Web Services<\/em>) \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan 200\u2019den fazla uygulama kullan\u0131lm\u0131\u015f ve bu uygulamalar milyonlarca kullan\u0131c\u0131ya hizmet etmi\u015ftir. Kampanya \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, \u00e7e\u015fitli kaynaklardan akan verileri olas\u0131 se\u00e7menleri belirlemek ve gruplamak i\u00e7in kullanm\u0131\u015f, neredeyse ger\u00e7ek zamanl\u0131 elde edilen verilerin analiziyle kaynaklar\u0131 ihtiya\u00e7 duyulan alanlara kayd\u0131rarak ve do\u011fru ki\u015fiye, do\u011fru zamanda, do\u011fru reklamlar\u0131 iletebilmi\u015ftir. Kullan\u0131lan uygulamalardan baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r (https:\/\/aws.amazon.com\/blogs\/aws\/aws-in-action-behind-the-scenes-of-a-presidential-campaign\/):<\/p>\n

– Muazzam verileri modellemek i\u00e7in kullan\u0131lan yaz\u0131l\u0131mlar.<\/p>\n

– TV, yaz\u0131l\u0131 bas\u0131n, radyo, e-posta, web ve mobil \u00fczerinden \u00e7ok kanall\u0131 medya y\u00f6netimi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131.<\/p>\n

– G\u00f6n\u00fcll\u00fclerin, ba\u011f\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n ve destekleyenlerin e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcn\u00fc ve i\u015fbirli\u011fini sa\u011flayan yaz\u0131l\u0131mlar.<\/p>\n

– Enformasyon \u0130letim Sistemi.<\/p>\n

– Se\u00e7im g\u00fcvenli\u011fi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131.<\/p>\n

K\u0131sa s\u00fcreli bir kampanya i\u00e7in b\u00f6yle bir bili\u015fim altyap\u0131s\u0131n\u0131 haz\u0131rlamak ve y\u00f6netmek, Amazon\u2019un sundu\u011fu bulut bili\u015fim hizmetleri ile kolay ve uygulanabilir olmu\u015ftur.<\/p>\n

Obama, teknolojiyi ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde kullanarak rakibinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir. Ama bunun insanl\u0131k ve demokrasi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir anlam\u0131 var m\u0131d\u0131r? Obama\u2019n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131 s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 da de\u011fildir. \u0130nternetteki hedefli reklamc\u0131l\u0131k uygulamalar\u0131nda oldu\u011fu gibi (belki bunlar\u0131n daha geli\u015fmi\u015f bi\u00e7imleri) bir aday\u0131n se\u00e7mene pazarlanmas\u0131 s\u00f6z konusudur. Bili\u015fim teknolojileri demokrasiyi ilerletmek i\u00e7in de\u011fil se\u00e7men kitlesinin kontrol\u00fc ve y\u00f6netimi i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 art\u0131ran bir durum yoktur. Tam tersi bir e\u011filim s\u00f6z konusudur. (Mosco, 2014)<\/p>\n

\"\"
\u015eili\u2019de Allende\u2019yi destekleyen eylemlerden bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Bir siyaset\u00e7inin yeni teknolojik \u00fcr\u00fcnlere yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7menler (\u00f6zellikle teknolojiyle daha ha\u015f\u0131r ne\u015fir olan gen\u00e7 se\u00e7menler) i\u00e7in etkileyici olabilir. Ona yeniliklere a\u00e7\u0131k, bilim ve teknolojiye yak\u0131n imaj\u0131 kazand\u0131rabilir. Elinde ak\u0131ll\u0131 telefonuyla tweet<\/em> atan bir politikac\u0131 gen\u00e7 se\u00e7mene daha \u015firin g\u00f6r\u00fcnecektir. Sa\u011fl\u0131kla ilgili televizyon programlar\u0131nda ya da reklamlarda yer alan ki\u015finin giydi\u011fi beyaz g\u00f6mle\u011fin izleyicide bir g\u00fcven duygusu uyand\u0131rmas\u0131 gibi en yeni teknolojileri kullanan bir politikac\u0131 imaj\u0131 da politikac\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 kararlar\u0131n daha nesnel ve bilimsel g\u00f6r\u00fcnmesine neden olacakt\u0131r. \u00d6z ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k bir yana, ekonomideki ve siyasetteki anl\u0131k geli\u015fmeleri ve dalgalanmalar\u0131 \u201cNumber 10 Dashboard\u201d adl\u0131 iPad uygulamas\u0131 \u00fczerinden takip eden \u0130ngiltere Ba\u015fbakan\u0131 Cameron \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi (http:\/\/www.turk-internet.com\/portal\/yazigoster.php?yaziid=39717) bu teknolojilerin toplum i\u00e7in nas\u0131l bir katk\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131 belirsizdir. Obama\u2019n\u0131n bulut bili\u015fimle kazand\u0131\u011f\u0131 se\u00e7im zaferi de Cameron\u2019un iPad uygulamas\u0131 da, teknolojideki t\u00fcm ilerlemelere kar\u015f\u0131n demokrasi, kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k ve kamu yarar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan 1970\u2019lerin ba\u015f\u0131nda \u015eili\u2019de y\u00fcr\u00fct\u00fclen Cybersyn Projesi\u2019nin \u00e7ok gerisindedir.<\/p>\n

Cybersyn hedefleri, hassasiyetleri ve geli\u015fimiyle teknoloji ve toplum tart\u0131\u015fmas\u0131nda teknoloji \u00e7\u0131\u011f\u0131rtkanlar\u0131n\u0131n reklamlar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7memizi sa\u011fl\u0131yor. Teknolojinin n\u00f6tr olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onu tasarlayan insanlar\u0131n de\u011ferlerini ve hassasiyetlerini i\u00e7erdi\u011fini, i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ekonomik ve politik ko\u015fullar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu nedenle, Cybersyn\u2019i tart\u0131\u015fmadan \u00f6nce \u015eili tarihine ve Allende\u2019nin iktidara geli\u015fine k\u0131saca bakmakta fayda var.<\/p>\n

\u015eili<\/strong><\/p>\n

1492 y\u0131l\u0131nda Kristof Kolomb\u2019un Amerika\u2019ya ayak basmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Latin Amerika\u2019n\u0131n de\u011ferli madenleri ya\u011fmalan\u0131r; katliamlar, bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar, k\u00f6lele\u015ftirme ve a\u011f\u0131r \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 k\u0131tada soyk\u0131r\u0131ma neden olur. K\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli direni\u015flere ra\u011fmen yerliler Avrupal\u0131lar\u0131n geli\u015fmi\u015f teknolojisi kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kal\u0131rlar. \u0130spanyollar\u0131n ac\u0131mas\u0131z politikalar\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan Latin Amerikal\u0131lar zamanla direnmeyi ve kendilerini savunmay\u0131 \u00f6\u011frenirler. 19.\u00a0 y\u00fczy\u0131lda Latin Amerika \u00fclkeleri \u0130spanyol s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131 verirler. 1804\u2019te Haiti, 1810\u2019da \u015eili, Meksika ve Kolombiya, 1811 y\u0131l\u0131nda Paraguay ve Venezuela, 1816\u2019da Arjantin, 1821\u2019de Peru, Nikaragua, Costa Rica, Guatemala, El Salvador ve Honduras, 1822\u2019de Ekvator ve Brezilya, 1825\u2019de Bolivya ve Uruguay, 1844\u2019te Dominik Cumhuriyeti ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazan\u0131r. En son 1899 y\u0131l\u0131nda K\u00fcba ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan eder. Asl\u0131nda bu ger\u00e7ek anlamda bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k de\u011fildir. \u0130spanya K\u00fcba\u2019daki yerini emperyalist ABD\u2019ye b\u0131rakmak zorunda kalm\u0131\u015f ve K\u00fcba\u2019da ABD yanl\u0131s\u0131 bir h\u00fck\u00fcmet ba\u015fa ge\u00e7mi\u015ftir. So\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131na kadar ABD, a\u00e7\u0131k i\u015fgaller, katliamlar, komplolar ve kurdurdu\u011fu kukla h\u00fck\u00fcmetlerle Latin Amerika\u2019y\u0131 ya\u011fmalar ve s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. So\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131nda ise ABD\u2019nin Latin Amerika\u2019ya m\u00fcdahaleleri artacak ve yo\u011funla\u015facakt\u0131r. (Candan, 2014)<\/p>\n

1959 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen K\u00fcba Devrimi y\u0131llarca K\u00fcba\u2019y\u0131 arka bah\u00e7esi olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f ABD i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir \u015foktur. K\u0131tada benzer bir durumun tekrarlanmamas\u0131 i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc yol denenir. Bu nedenle, y\u00fckselen sol muhalefetin \u00f6n\u00fcn\u00fc kesmek i\u00e7in askerler s\u0131k s\u0131k siyasi akt\u00f6r olarak sahneye \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rlar. \u015eili, di\u011fer Latin Amerika \u00fclkeleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda siyasi a\u00e7\u0131dan daha istikrarl\u0131 bir \u00fclkedir. Pinochet\u2019in darbesine kadar \u015eili\u2019de alt\u0131 darbe ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu darbelerin tamam\u0131 1932 y\u0131l\u0131 \u00f6ncesinde ya\u015fanm\u0131\u015f ve askerler 41 y\u0131l boyunca k\u0131\u015flalar\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Tabi bu siyasetten uzak olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmemelidir. \u015eili\u2019de asker do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olarak hep siyasetin i\u00e7indedir. (age)<\/p>\n

\u015eili so\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131nda (1946-1970), Salvador Allende y\u00f6netimine kadar, sa\u011f ve merkez partilerin kurdu\u011fu h\u00fck\u00fcmetlerce y\u00f6netilir. Bu h\u00fck\u00fcmetler, ekonomik krizleri ABD\u2019den ald\u0131klar\u0131 d\u0131\u015f bor\u00e7larla \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a ABD\u2019nin sundu\u011fu ekonomik yard\u0131mlar sonucunda ABD\u2019ye daha ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelmi\u015ftir. Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkisi ABD\u2019ye \u015eili ekonomisini y\u00f6nlendirme g\u00fcc\u00fc vermektedir. ABD bu g\u00fcc\u00fcn\u00fc Allende iktidar\u0131 d\u00f6neminde \u00fclkeyi krize s\u00fcr\u00fcklemek i\u00e7in kullanacakt\u0131r.<\/p>\n

1970 y\u0131l\u0131nda \u015eili\u2019nin ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u00fclkedeki ekonomik ve toplumsal e\u015fitsizli\u011fin artmas\u0131 ve iktidarlar\u0131n bu sorunlara bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretememesi sonucunda Unidad Popular (Birle\u015fik Halk Cephesi) halk\u0131n g\u00f6z\u00fcnde ciddi bir alternatif haline gelir. Unidad Popular, Sosyalist, Kom\u00fcnist ve Radikal partilerin yan\u0131 s\u0131ra H\u0131ristiyan Demokratlar\u2019dan kopan MAPU\u2019dan (Birlik\u00e7i Eylem Hareketi) olu\u015fmaktad\u0131r. Cephe program\u0131nda \u015eili topraklar\u0131n\u0131n do\u011fal zenginliklerinin, \u00f6zellikle bak\u0131r\u0131n millile\u015ftirilmesi, tar\u0131m reformu ve topra\u011f\u0131n k\u00f6yl\u00fclere da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 ve \u015eili ekonomisini keyiflerince y\u00f6neten 300 kadar \u015firketin toplumsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 hedefleri yer almaktad\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, anti-emperyalist, anti-feodal ve anti-kapitalist bir programd\u0131r: (age)<\/p>\n

\u201cUnidad Popular halk\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00f6nemsiyor, halk deste\u011fi olan bir d\u00fczenin kurulmas\u0131 ve belediye yap\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilerek \u00e7a\u011fda\u015fla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131, do\u011frudan kat\u0131l\u0131m mekanizmalar\u0131n\u0131n kurularak halk\u0131n y\u00f6netime kat\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011flayacak bir model olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Adaletsizli\u011fin kol gezdi\u011fi \u015eili\u2019de adaletin yeniden kurgulanmas\u0131nda, yarg\u0131n\u0131n yeniden \u00f6rg\u00fctlenmesini, halk\u0131n bask\u0131 alt\u0131ndan kurtar\u0131larak toplumun \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirilmesini \u00f6nemsiyordu. Yeni bir ekonomik d\u00fczenin kurulmas\u0131, tekelci sermayenin ve toprak sahiplerinin iktidarlar\u0131n\u0131n yetkisinin sonland\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00f6zel sekt\u00f6rle, devlet sermayesinin birle\u015fti\u011fi karma i\u015fletmelerinin olu\u015fturulmas\u0131, ademi merkeziyet\u00e7i bir ekonomik b\u00fcy\u00fcme Unidad Popular program\u0131n\u0131n ekonomik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri olarak sunulmu\u015ftu.\u201d (s.67)<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda program g\u00fcndelik hayattaki temel sorunlara ve haklara (e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, bar\u0131nma, ileti\u015fim hakk\u0131) da dokunmaktad\u0131r. Unidad Popular\u2019\u0131n \u015eili halk\u0131nda oldu\u011fu kadar ABD\u2019de de kar\u015f\u0131l\u0131k bulmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. 1970 se\u00e7imlerinde Unidad Popular\u2019\u0131n ba\u015fkan aday\u0131 daha \u00f6nceki ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerini \u00fc\u00e7 kere kaybetmi\u015f olan Salvador Allende\u2019dir. Unidad Popular, se\u00e7imlerden zaferle \u00e7\u0131kar. Bir y\u0131l i\u00e7inde sa\u011flanan paras\u0131z sa\u011fl\u0131k hizmetleri, tar\u0131m ve sanayideki at\u0131l\u0131mlar, millile\u015ftirme politikalar\u0131 (\u00f6zellikle bak\u0131r\u0131n millile\u015ftirilmesi) ile halk\u0131n deste\u011fi daha da artar, 1971\u2019deki yerel se\u00e7imlerde Unidad Popular oylar\u0131n % 49,7\u2019sini al\u0131r. Fakat ABD hem ekonomik hem de ideolojik nedenlerle Unidad Popular\u2019\u0131n iktidar\u0131n\u0131 istememektedir. ABD ve \u00e7okuluslu \u015firketler ona son vermek i\u00e7in d\u00fc\u011fmeye basarlar. K\u00fcba\u2019dan sonra \u015eili \u00f6rne\u011finin Latin Amerika\u2019da domino etkisi yaratmas\u0131ndan korkulmaktad\u0131r. Ancak ABD, Unidad Popular\u2019\u0131 se\u00e7imle iktidardan d\u00fc\u015f\u00fcrmenin pek olas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131r. Ba\u015fka yollar denenecektir. Yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi \u00fclke ekonomisinin d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 Unidad Popular\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck zaaflar\u0131ndan biridir. Unidad Popular iktidar\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnlerinden itibaren ABD, elindeki bak\u0131r stoklar\u0131n\u0131 piyasaya s\u00fcr\u00fcp fiyatlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrerek, yabanc\u0131 \u015firketlerin \u015eili\u2019de yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131n\u0131 engelleyerek ve ambargolarla \u00fclkede istikrars\u0131zl\u0131k ve kriz ortam\u0131 yarat\u0131r.<\/p>\n

Cybersyn Projesi\u2019nin ba\u015flang\u0131c\u0131nda tesad\u00fcflerin de rol\u00fc vard\u0131r. Ama bu tesad\u00fcfler sadece belirli ko\u015fullarda anlam kazanacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130lk olarak, Unidad Popular\u2019\u0131n program\u0131ndan anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi hedeflenen sosyalizmin SSCB tarz\u0131 bir sosyalizm olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmek isterim. B\u00fcrokrasiden ka\u00e7\u0131nan, do\u011frudan kat\u0131l\u0131m mekanizmalar\u0131n\u0131 \u00f6nemseyen ve ekonomide merkezi planlamay\u0131 ademi merkeziyet\u00e7i ekonomik b\u00fcy\u00fcmeyle bir araya getirmeye \u00e7al\u0131\u015fan bir sosyalizm anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Allende iktidara gelirken demokratik haklar\u0131 k\u0131s\u0131tlamayaca\u011f\u0131n\u0131n ve anayasaya ba\u011fl\u0131 kalaca\u011f\u0131n\u0131n \u00f6zellikle alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015ftir. \u00c7okuluslu \u015firketlerin ve oligar\u015finin m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesi s\u00fcrecinde e\u015fit gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve i\u015f\u00e7i kat\u0131l\u0131m\u0131 her zaman \u00f6ncelikli hedefler olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130kincisi, Unidad Popular\u2019\u0131n ithal ikamecilik yerine kendi sanayisini geli\u015ftirmeye, do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131 kullanmaya ve ulusal problemlerin \u00fcstesinden gelebilmek i\u00e7in i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc e\u011fitmeye ve geli\u015ftirmeye y\u00f6nelmesidir. \u0130thal ikamecilik beraberinde i\u015fsizli\u011fi ve kalifiye i\u015fg\u00fcc\u00fc eksikli\u011fini getirmi\u015f, t\u00fcketicili\u011fi \u00f6zendirirken yabanc\u0131 \u015firketlerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u015eili halk\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu nedenle bilim ve teknoloji Unidad Popular i\u00e7in ya\u015famsal olacakt\u0131r. Allende bilim ve teknolojiyi \u015eili\u2019nin sosyalist d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn bir arac\u0131 olarak g\u00f6rmektedir. En \u00f6nemlisi de Unidad Popular\u2019\u0131n bu hedeflerini, say\u0131ca yetersiz ve g\u00fcn\u00fc ge\u00e7mi\u015f teknolojiyle, ABD ambargosuyla k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015fken ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u0130ngiliz sibernetik\u00e7i Stafford Beer.<\/figcaption><\/figure>\n

Sosyalizm ile siberneti\u011fin bulu\u015fmas\u0131 (1)<\/strong><\/p>\n

1971 Temmuz\u2019unda \u0130ngiliz sibernetik\u00e7i Stafford Beer \u015eili\u2019den beklenmedik bir mektup al\u0131r. Mektubun yazar\u0131 \u015eilili gen\u00e7 bir m\u00fchendis olan Fernando Flores\u2019tir. Flores hen\u00fcz 28 ya\u015f\u0131nda olmas\u0131na ra\u011fmen CORFO\u2019da (Devlet Kalk\u0131nma Kurumu) \u00f6nemli bir pozisyondad\u0131r. Mektupta Beers\u2019\u0131n i\u015fletme siberneti\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan haberdar oldu\u011funu ve bunlar\u0131 \u015eili\u2019de ulusal d\u00fczeyde uygulamak istediklerini yazmaktad\u0131r. Flores, Beer\u2019dan siberneti\u011fin ulusal bir ekonomiye nas\u0131l uygulanabilece\u011fi hakk\u0131ndaki \u00f6nerilerini istemektedir.<\/p>\n

Bu Beer\u2019\u0131n \u015eili\u2019den ald\u0131\u011f\u0131 ikinci i\u015f teklifidir. 1961 y\u0131l\u0131nda SIGMA (Science in General Management) \u015firketinin y\u00f6neticisiyken de \u015eili \u00e7elik sanayisinden bir i\u015f teklifi alm\u0131\u015ft\u0131r. Yo\u011funlu\u011fundan dolay\u0131 \u015eili\u2019ye kendisi gidememi\u015f, bunun yerine \u0130ngiliz ve \u0130spanyol m\u00fchendislerden olu\u015fan bir ekip kurmu\u015ftur. Ekip, i\u015flerin fazlal\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 baz\u0131 i\u015fleri yapt\u0131rmak i\u00e7in \u015eilili \u00f6\u011frencileri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu \u00f6\u011frencilerden biri o zaman hen\u00fcz end\u00fcstri m\u00fchendisli\u011fi \u00f6\u011frencisi olan Flores\u2019tir. Flores, mektubunda yazd\u0131\u011f\u0131 gibi Beer\u2019\u0131n i\u015fletme sorunlar\u0131na yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 bilmektedir ve bunun \u015eili\u2019de in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 demokratik sosyalizmle \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Allende\u2019nin h\u0131zl\u0131 millile\u015ftirme politikalar\u0131 sonucunda i\u015fletmeler devletin eline ge\u00e7mi\u015ftir fakat h\u00fck\u00fcmet bunlar\u0131n y\u00f6netiminde zorlanmaktad\u0131r. \u015eili\u2019nin bu i\u015fletmelerin y\u00f6netimi i\u00e7in yeterli kalifiye personeli yoktur. Baz\u0131 h\u00fck\u00fcmet \u00fcyeleri bu sorunlar\u0131 a\u015fmak i\u00e7in bilgisayar ve ileti\u015fim teknolojilerinden faydalanmay\u0131 \u00f6nermektedir.<\/p>\n

\"\"
Cybersyn projesi ekibi.<\/figcaption><\/figure>\n

Beer 1950\u2019lerde ve 1960\u2019larda sibernetik ve y\u00f6neylem alanlar\u0131nda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda tan\u0131nan bir isimdir. 1956 y\u0131l\u0131nda, hen\u00fcz 30 ya\u015f\u0131ndayken Avrupa\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u00e7elik \u015firketi United Steel\u2019in Y\u00f6neylem Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 ve Sibernetik Birimi\u2019nin ba\u015f\u0131na ge\u00e7mi\u015ftir. 1961\u2019de ise SIGMA\u2019n\u0131n y\u00f6netiminde yer al\u0131r. SIGMA\u2019da sanayi ve h\u00fck\u00fcmet sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in sibernetik fikirlerini ve y\u00f6neylem ara\u015ft\u0131rmas\u0131 metotlar\u0131n\u0131 uygular. Bundan be\u015f y\u0131l sonra ise en b\u00fcy\u00fck yay\u0131nevlerinden biri olan IPC\u2019de (International Publishing Corporation) \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar. IPC\u2019de i\u015fletme bilimi tekniklerini ve bilgisayar teknolojilerini kullanarak \u015firket i\u015fleyi\u015fini iyile\u015ftirmeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar yapar. Flores\u2019un mektubunu ald\u0131\u011f\u0131nda IPC\u2019den yeni ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve ba\u011f\u0131ms\u0131z dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapmaktad\u0131r. Beer, \u015eili\u2019den gelen bu ikinci teklifi reddedemez. Fikirlerini ulusal bir d\u00fczeyde ve devrimci bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015ftirme fikri cazip gelmi\u015ftir. \u0130ngiltere\u2019deki i\u015flerini b\u0131rakarak d\u00f6rt ay sonra solu\u011fu \u015eili\u2019de al\u0131r.<\/p>\n

Beer\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki ana tema, ademi merkeziyet\u00e7i e\u011filimlerle merkezi kontrol aras\u0131ndaki dengenin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn\u00fcn kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile \u00f6rg\u00fctlenmelerdeki otonom e\u011filimleri tart\u0131\u015fmaktad\u0131r. Beer\u2019a g\u00f6re kontrol, tahakk\u00fcm kurmak de\u011fil sistemin i\u00e7 ve d\u0131\u015f etkenlere kar\u015f\u0131 uyumunun sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Beer kontrolden s\u00f6z ederken g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m\u0131ndan de\u011fil sistemin alt sistemleriyle bir b\u00fct\u00fcn olarak denge ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Bunun i\u00e7in de sorunlu bir alt sistemi d\u00fczeltmek yerine, alt sistemlerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ileti\u015fimini sa\u011flayarak adaptasyonu ger\u00e7ekle\u015ftirmenin daha uygun olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir.<\/p>\n

Beer\u2019in devlet y\u00f6netimine yakla\u015f\u0131m\u0131nda b\u00fcrokrasi kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok belirgindir. \u00d6rg\u00fctlenmedeki merkezi ve ademi merkeziyet\u00e7i kontrol bi\u00e7imlerinin dengesinin, sistemi, bask\u0131c\u0131 bir y\u00f6netimden oldu\u011fu kadar kaos ortam\u0131ndan da koruyaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. SSCB\u2019nin sosyalizm anlay\u0131\u015f\u0131yla Allende\u2019ninki aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir benzeri, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya kontrol\u00fc \u00f6ne \u00e7\u0131karan SSCB siberneti\u011fi ile Beer\u2019in siberneti\u011fi aras\u0131nda da vard\u0131r. Allende de Beer da bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere ve ademi merkeziyet\u00e7ili\u011fe \u00f6nem verirken sistemin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne vurgu yapmaktad\u0131r. Par\u00e7ayla b\u00fct\u00fcn aras\u0131ndaki bu \u00e7eli\u015fkinin ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn kabul\u00fc, hem Allende\u2019nin demokratik sosyalizminin hem de Beer\u2019\u0131n siberneti\u011finin temelidir.<\/p>\n

\"\"
Cybersyn ekibinden Stafford Beer ve asistan\u0131 Sonia Mordojovich.<\/figcaption><\/figure>\n

Beer\u2019in bir di\u011fer \u00f6nemli yakla\u015f\u0131m\u0131 ise teknolojiye de\u011fil, yeniden d\u00fczenlemek istedi\u011fi \u00f6rg\u00fctsel i\u015fleyi\u015fe odaklanmas\u0131d\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile bir\u00e7ok insan h\u00e2l\u00e2 bilgisayar kullan\u0131m\u0131n\u0131n i\u015f s\u00fcre\u00e7lerini otomatikman iyile\u015ftirece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Daha geli\u015fmi\u015f bilgisayarlar\u0131n daha iyi sonu\u00e7lar verece\u011fi yan\u0131lg\u0131s\u0131 i\u00e7indedirler. Beer ise sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bilgisayar teknolojisini iyile\u015ftirmek yerine var olan teknolojiyle nas\u0131l daha ileri \u00f6rg\u00fctlenme sistemleri kurabilirim yakla\u015f\u0131m\u0131na sahiptir. Beer\u2019\u0131n bu yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015eili i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u015fanst\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015eili\u2019de h\u00fck\u00fcmetin ve \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn elindeki toplam bilgisayar say\u0131s\u0131 yakla\u015f\u0131k 50 tanedir ve \u00e7o\u011fu teknolojisi eskidir. Ayn\u0131 y\u0131llarda ABD\u2019de genel ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lan bilgisayar say\u0131s\u0131 yakla\u015f\u0131k 40.000\u2019dir.<\/p>\n

Cybersyn projesi<\/strong><\/p>\n

\u015eili\u2019deki kamu kurulu\u015flar\u0131 bilgisayar kullan\u0131m\u0131na yabanc\u0131 de\u011fildir. 1960\u2019larda kamu \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n bilgisayar okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Allende\u2019den \u00f6nceki H\u0131ristiyan Demokrat h\u00fck\u00fcmeti zaman\u0131nda al\u0131nm\u0131\u015f d\u00f6rt bilgisayar (\u00fc\u00e7 IBM 360\/40 ve bir Burroughs 3500) vard\u0131r. Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in 1970 y\u0131l\u0131ndaki raporunda \u015eili\u2019de 46 bilgisayar oldu\u011fu yaz\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu d\u00f6rt bilgisayar d\u0131\u015f\u0131ndakiler olduk\u00e7a eskidir.<\/p>\n

H\u0131ristiyan Demokratlar bilgisayarlar\u0131 daha \u00e7ok y\u0131ll\u0131k planlar\u0131nda ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 hesaplamalar i\u00e7in kullanmaktad\u0131r. Beer ve Flores ise bu bilgisayarlar\u0131 ba\u015fka bi\u00e7imde kullanmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Planlar\u0131na g\u00f6re, devlet taraf\u0131ndan kontrol edilen i\u015fletmeler, g\u00fcncel \u00fcretim verisini merkeze g\u00f6nderecekler, istatistiksel yaz\u0131l\u0131mlarla bu veriler analiz edilecek, i\u015fletmenin performans\u0131 de\u011ferlendirilecek ve olas\u0131 krizler \u00f6nceden tahmin edilebilecektir. Ayr\u0131ca sistemin bir par\u00e7as\u0131 olacak ekonomi sim\u00fclasyon yaz\u0131l\u0131m\u0131yla, ekonomi politikalar\u0131 uygulamaya konmadan \u00f6nce test edilecektir. H\u00fck\u00fcmet yetkilileri ekonomideki geli\u015fmeleri \u00f6zel bir odadan takip edip h\u0131zl\u0131 kararlar verebilecektir.<\/p>\n

1970\u2019lerin teknolojisi ve \u015eili\u2019nin elinde olanlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde Beer ve Flores\u2019in \u00f6n\u00fcnde zor m\u00fchendislik problemleri vard\u0131r: Ger\u00e7ek zamanl\u0131 kontrol, dinamik sistemlerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n modellenmesi ve bilgisayar a\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131. \u00d6znel ve nesnel \u015fartlar, \u015eili\u2019yi di\u011fer \u00fclkelerden farkl\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcme zorlamaktad\u0131r.<\/p>\n

Sovyetler\u2019de uygulanmak istenen sibernetik \u00e7\u00f6z\u00fcm daha detayl\u0131 ve geni\u015f bir alana yay\u0131lmaktad\u0131r. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fc\u00e7 ad\u0131mdan olu\u015fmaktad\u0131r. Birinci ad\u0131mda, veriler \u00fclkenin d\u00f6rt bir yan\u0131na da\u011f\u0131lm\u0131\u015f binlerce bilgisayar merkezi taraf\u0131ndan toplanacakt\u0131r. \u0130kinci ad\u0131mda bu veriler b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde bulunan veri merkezlerine aktar\u0131lacakt\u0131r. Son ad\u0131mda da bu veriler Moskova\u2019daki ana merkezde toplanacakt\u0131r. Sovyet sistemi elli milyondan fazla de\u011fi\u015fkenin analizine dayanmaktad\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce \u015eili\u2019nin bu kadar de\u011fi\u015fkeni analiz edebilecek teknolojisi yoktur. Ayr\u0131ca her \u015feyi izleme ve kontrol etme arzusu i\u00e7indeki bu tarz bir yap\u0131 bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere \u00f6nem veren demokratik sosyalizm anlay\u0131\u015f\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Beer da bu yakla\u015f\u0131m\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 merkeziyet\u00e7i bulmakta, b\u00fcrokrasiyi art\u0131rmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kar\u0131\u015f\u0131k ve istismara a\u00e7\u0131k g\u00f6rmektedir. Nitekim sistem ger\u00e7ekten de istismar edilmi\u015ftir. Fabrika y\u00f6neticileri ya da h\u00fck\u00fcmet b\u00fcrokratlar\u0131 bilgisayar merkezlerine yanl\u0131\u015f veri ileterek durumlar\u0131n\u0131 oldu\u011fundan daha iyi g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve merkezi yan\u0131ltm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

ABD\u2019deki ARPANET projesi, bir bilgisayar a\u011f\u0131 kurmaya \u00e7al\u0131\u015fan ve b\u00fcrokrasi konusunda duyarl\u0131 olan Beer ve \u015eilili devrimciler i\u00e7in daha uygun bir \u00e7\u00f6z\u00fcmd\u00fcr. Ama ciddi bir sorunlar\u0131 vard\u0131r. 400\u2019den fazla i\u015fletme vard\u0131r ama \u015eili\u2019de kullan\u0131labilir durumda olan d\u00f6rt bilgisayardan sadece birini kullanabileceklerdir. ABD ambargosu nedeniyle yeni bir bilgisayar alma \u015fanslar\u0131 da yoktur.<\/p>\n

Bunun \u00fczerine Beer, bilgisayarlardan olu\u015fan bir a\u011f yerine verileri teleksle iletmeyi \u00f6nerir. Teleks \u201cdaktiloya benzer bir klavyeye sahiptir. Ayn\u0131 telefon numaras\u0131 gibi bir numaras\u0131 olur. Kar\u015f\u0131 taraf\u0131n teleks numaras\u0131 aran\u0131r, g\u00f6nderilmek istenen veri, klavyeden girildi\u011finde, dakikada 45,5 bit h\u0131z\u0131yla, kar\u015f\u0131 taraf\u0131n teleks ayg\u0131t\u0131nda bulunan bir \u015faryodan ka\u011f\u0131da d\u00f6k\u00fcl\u00fcr.\u201d (https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Teleks)<\/p>\n

\u0130\u015fletmelerdeki g\u00f6revli y\u00f6neticilerin telekslerle g\u00f6nderece\u011fi veriler, merkezdeki bilgisayar uzmanlar\u0131nca ana bilgisayara girilecektir. Ana bilgisayar \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015facak istatistik yaz\u0131l\u0131mlar\u0131, \u00f6nceki verilerle bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapacak, beklenmedik bir durumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda CORFO\u2019ya bilgi verecek ve CORFO da sorun ya\u015fanan i\u015fletmeyle ileti\u015fime ge\u00e7ecektir. Beer ve ekibi bu sefer \u015fansl\u0131d\u0131r. CORFO\u2019nun sadece iki teleksi vard\u0131r. Ama depolarda \u00f6nceki h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015f ve hi\u00e7 kullan\u0131lmam\u0131\u015f 400 teleks bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Beer\u2019a g\u00f6re ana bilgisayarda \u00e7al\u0131\u015facak olan istatistik yaz\u0131l\u0131m\u0131, Sovyetler\u2019de ya\u015fanan, i\u015fletme y\u00f6neticilerinin \u00fcretim hedefini tutturmak i\u00e7in sahte veri g\u00f6nderme olaylar\u0131n\u0131 tespit edebilecek ve yanl\u0131\u015f verilerin \u00fczerine gidilebilecektir. Beer bunun i\u015fletme y\u00f6neticileriyle CORFO aras\u0131nda d\u00fcr\u00fcst bir ili\u015fki kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir. Bu sisteme g\u00f6re i\u015fletmeler belirli bir d\u00fczeye kadar \u00f6zerk olacaklard\u0131r. Herhangi bir sorun tespit edildi\u011finde i\u015fletmenin sorunu gidermesi i\u00e7in zaman tan\u0131nacak, CORFO ancak sorun \u00e7\u00f6z\u00fclemedi\u011finde m\u00fcdahale edecektir. Ayr\u0131ca CORFO, sadece \u00f6nemli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc birka\u00e7 de\u011fi\u015fkeni ve buralarda \u00e7\u0131kan s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 durumlar\u0131 takip edecek, \u015firketlerin i\u00e7 i\u015fleyi\u015flerine y\u00f6nelik ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve s\u00fcrekli bir g\u00f6zetim uygulamayacakt\u0131r.<\/p>\n

Beer\u2019in bilgisayar kullan\u0131m\u0131ndaki yakla\u015f\u0131m\u0131 Allende\u2019nin i\u015fsizli\u011fi azaltma hedefiyle uyumludur. Otomasyonda kapitalist yakla\u015f\u0131m, \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131n\u0131 azaltarak verimlili\u011fi art\u0131rmakt\u0131r. Beer\u2019in \u00f6nerdi\u011fi sistemde ise teknoloji var olan kaynaklar\u0131 daha etkin kullanmaya odaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Cybersyn bu hedeflerle ba\u015flar. Cybersyn, sibernetik (cyber<\/em><\/strong>netic<\/em>) ve sinerji (syn<\/em><\/strong>ergy<\/em>) kelimelerinden olu\u015fmaktad\u0131r. Cybersyn, insanlardan ve makinelerden olu\u015fan sistemin, par\u00e7alar\u0131n\u0131n toplam\u0131n\u0131n \u00f6tesinde bir anlam\u0131 oldu\u011funa i\u015faret etmektedir. Cybersyn d\u00f6rt alt projeden olu\u015fur: Cyberstride, Cybernet, CHECO ve Operasyon Odas\u0131.<\/p>\n

Cyberstride, Cybersyn\u2019deki istatistik yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. \u015eili h\u00fck\u00fcmeti, bilim ve teknoloji politikalar\u0131 gere\u011fi bir yandan yabanc\u0131 \u00fclkelerden teknoloji transferi yaparken di\u011fer yandan da kendi i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc geli\u015ftirmeye \u00f6zel bir \u00f6nem vermektedir. Bu nedenle gerekli yaz\u0131l\u0131m\u0131 basit\u00e7e yabanc\u0131 bir \u015firkete yapt\u0131rmak yerine yaz\u0131l\u0131m, Arthur Andersen \u015firketi ve \u015eilili programc\u0131lar\u0131n ortak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ile geli\u015ftirilmi\u015ftir. \u015eili h\u00fck\u00fcmetinin yaz\u0131l\u0131m\u0131 bir an \u00f6nce tamamlamak istemesi ve Arthur Andersen\u2019in bunu istenilen s\u00fcrede tamamlayamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmesi \u00fczerine yaz\u0131l\u0131m\u0131n iki farkl\u0131 s\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fcn olmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. \u0130lk s\u00fcr\u00fcm istenilen zamanda, ama k\u0131s\u0131tl\u0131 i\u015flevlere sahip ge\u00e7ici bir yaz\u0131l\u0131m olacakt\u0131r. Daha sonra ise istenilen i\u015flevlere sahip as\u0131l yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirilecektir.<\/p>\n

Cybernet ise telekslerle olu\u015fturulacak a\u011fd\u0131r. T\u00fcm teleksler, verileri merkezdeki telekse iletecek, merkezdeki bilgisayar uzmanlar\u0131 da bu verileri ana bilgisayara girecektir. \u015eilili m\u00fchendisler daha sonra teleks cihazlar\u0131yla ana bilgisayar\u0131 do\u011frudan konu\u015fturmak i\u00e7in de bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

CHECO (CH<\/strong>ilean ECO<\/strong>nomic Simulator) ise \u0130ngiliz sistem m\u00fchendisi ve y\u00f6neylem ara\u015ft\u0131rmas\u0131 uzman\u0131 Ron Anderton ve matematiksel fizik\u00e7i K. A. Gilligan taraf\u0131ndan yaz\u0131lan sim\u00fclasyon program\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. Her iki uzman da \u015eili devrimine sempati duymaktad\u0131r. Bu o d\u00f6nem i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc so\u011fuk sava\u015f etkisini her alanda hissettirmektedir ve bir\u00e7ok yabanc\u0131 uzman i\u00e7in \u015eili uzak durulmas\u0131 gereken bir \u00fclkedir. Anderton\u2019a g\u00f6re CHECO\u2019nun ilk s\u00fcr\u00fcm\u00fc, 10 ile 100 aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fkenle sistemin daha dinamik bir bi\u00e7imde kavranmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Bilgisayar kullanmadan insan beyninin kapasitesi 5 ile 10 de\u011fi\u015fkenin kontrol\u00fc ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu ilk s\u00fcr\u00fcm\u00fcn amac\u0131 sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmekten \u00e7ok \u015eilili uzmanlar\u0131n modelleme becerilerini geli\u015ftirmektir. Daha sonra \u015eilili uzmanlar bu modeli daha ayr\u0131nt\u0131land\u0131rmay\u0131 ve \u015eili ekonomisinin ger\u00e7eklerine uydurmay\u0131 deneyecektir. Sim\u00fclat\u00f6r\u00fcn amac\u0131 ekonomi uzmanlar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak de\u011fil, onlara yard\u0131mc\u0131 olmakt\u0131r. Sim\u00fclat\u00f6r, uzmanlar\u0131n fiyat d\u00fczeyleri, maa\u015flar, ithalat ve ihracat oranlar\u0131, talep, vergilendirme politikalar\u0131 aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkinin genel ekonomiye etkisi hakk\u0131ndaki sezgilerini g\u00fc\u00e7lendirmeyi hedeflemektedir.<\/p>\n

Operasyon odas\u0131, Cybersyn\u2019in ikonudur. Operasyon odas\u0131nda h\u00fck\u00fcmet yetkilileri yukar\u0131da belirtilen sistemlerin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bilgilerle ekonominin durumunu g\u00f6rebilecek ve en g\u00fcncel verilerle h\u0131zl\u0131 kararlar al\u0131nabilecektir.<\/p>\n

Operasyon odas\u0131<\/strong><\/p>\n

Operasyon odas\u0131n\u0131n hedefini duyan insan i\u00e7in ilk akla gelen elektronik cihazlarla dolu bir oda oldu\u011fudur. M\u00fchendisler \u00e7o\u011funlukla i\u015flerini sabit ve s\u0131nanm\u0131\u015f bilgiler do\u011frultusunda yaparlar. Allende d\u00f6neminde \u015eili kendi tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirmi\u015f ve m\u00fchendislikle tasar\u0131m\u0131n birle\u015fmesi sonucunda sosyalist de\u011ferler, geli\u015ftirilen teknolojilere g\u00f6m\u00fclebilmi\u015ftir. Operasyon odas\u0131n\u0131n ortas\u0131nda yedi sandalye vard\u0131r. Sandalye say\u0131s\u0131n\u0131n tek olmas\u0131n\u0131n nedeni oylama ihtiyac\u0131 do\u011fdu\u011funda tart\u0131\u015fman\u0131n \u00e7\u0131kmaza girmesinin engellenmesidir. Psikolog George A. Miller\u2019a g\u00f6re insanlar en iyi be\u015f ile dokuz kanaldan gelen enformasyonu i\u015fleyebilirler. En iyisi yedidir. Odada ka\u011f\u0131t kullan\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131 yazmak i\u00e7in bir masa yoktur. Toplant\u0131 s\u0131ras\u0131nda yaz\u0131 yazman\u0131n ileti\u015fim s\u00fcrecini zay\u0131flatt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Uzmanlar dairesel bir oda tasar\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama ekranlar\u0131n yerle\u015ftirilmesi zorla\u015faca\u011f\u0131ndan alt\u0131gen bir oda tasar\u0131m\u0131na karar verilir. Sonu\u00e7lar\u0131n g\u00f6sterildi\u011fi ekranlar tek bir sandalyeden de\u011fil, t\u00fcm sandalyelerden kontrol edilebilmektedir. Kontrol odas\u0131nda yaln\u0131z h\u00fck\u00fcmet \u00fcyelerinin de\u011fil daktilo ya da elektronik cihazlar\u0131 kullanma tecr\u00fcbesi olmayan i\u015f\u00e7ilerin de bulunaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek sandalyelerdeki d\u00fc\u011fmeler klavye tu\u015flar\u0131 olarak tasarlanmam\u0131\u015f, b\u00fcy\u00fck geometrik d\u00fc\u011fmeler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ayr\u0131nt\u0131larla operasyon odas\u0131 i\u015f\u00e7iler i\u00e7in daha eri\u015filebilir k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ama Medina\u2019n\u0131n (2011) dikkat \u00e7ekti\u011fi gibi hem odan\u0131n tasar\u0131m\u0131nda hem de Beer\u2019in tasar\u0131m\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda cinsiyet\u00e7i bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 hakimdir. Detaylarda odan\u0131n erkek i\u015f\u00e7iler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak tasarlanmas\u0131 \u015eili sosyalizminin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclebilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Bu projeler d\u0131\u015f\u0131nda Beer\u2019in h\u00fck\u00fcmet ile halk aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi g\u00fc\u00e7lendirecek ba\u015fka bir projesi de vard\u0131r. \u0130leti\u015fimin h\u00fck\u00fcmetten halka do\u011fru olmas\u0131n\u0131 \u00f6nemli bir sorun olarak de\u011ferlendirmekte, halk\u0131n tepkilerinin h\u00fck\u00fcmete ula\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nemsemektedir. Cyber Folk ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi projesinde, insanlar\u0131n mutluluk durumlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7meyi ve h\u00fck\u00fcmete att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar hakk\u0131nda s\u00fcrekli geribildirim sunmay\u0131 hedeflemektedir. Beer, Cyber Folk\u2019u d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken \u201cbunu h\u00fck\u00fcmet g\u00f6zetimine yol a\u00e7madan tasarlayabilme\u201d konusunda yine duyarl\u0131 davranmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
ABD\u2019nin \u015eili\u2019deki \u201cour boys\u201dlar\u0131. Ortada 1973\u2019deki fa\u015fist darbenin lideri General Pinochet.<\/figcaption><\/figure>\n

Cybersyn \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede b\u00fcy\u00fck bir ilerleme kaydeder. Ama Allende h\u00fck\u00fcmeti \u00fczerindeki bask\u0131lar artmaktad\u0131r. ABD, uluslararas\u0131 \u015firketler ve i\u015fbirlik\u00e7i burjuvazi Allende\u2019yi devirmek i\u00e7in ellerinden geleni yapmaktad\u0131r. 1972 Ekim\u2019inde kamyon sahipleri b\u00fcy\u00fck bir grev ba\u015flat\u0131rlar. Kamyon sahipleri g\u0131da, hammadde ve yak\u0131t da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 durdurup, bazen zorla yollar\u0131 trafi\u011fe kapat\u0131rlar. H\u00fck\u00fcmet, temel ihtiya\u00e7 maddelerini da\u011f\u0131tamamaktad\u0131r. Cybersyn ekibi grevi kurduklar\u0131 teleks a\u011f\u0131yla a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ellerinde kalan kamyonlar\u0131 en uygun yerlere g\u00f6nderirler, kapal\u0131 yollardan \u00f6nceden haberdar olup g\u00fczergahlar\u0131 de\u011fi\u015ftirirler. \u0130htiya\u00e7 duyulan maddeler teleks a\u011f\u0131 \u00fczerindeki ilgili i\u015fletmeden talep edilir. Bug\u00fcn bunlar y\u0131llard\u0131r internet kullanan bizler i\u00e7in ola\u011fan ve \u00e7ok basit gelmekte. Ama \u015eili bu a\u011f\u0131 40 y\u0131l \u00f6nce, son derece basit bir teknolojiyle kurmu\u015ftur. Beer\u2019a g\u00f6re Cybersyn Allende h\u00fck\u00fcmetinin devrilmesini \u00f6nlemi\u015ftir. Medina\u2019ya g\u00f6re Cybersyn Allende\u2019ye zaman kazand\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Allende\u2019nin askerleri h\u00fck\u00fcmete dahil etmesi krizin sonland\u0131r\u0131lmas\u0131nda daha etkili olmu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131yla Cybersyn tek ba\u015f\u0131na etkili olmamas\u0131na ra\u011fmen en az\u0131ndan Allende\u2019nin sonraki hamlesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r denilebilir. Cybersyn Allende\u2019yi ikinci bir grevden de kurtaracakt\u0131r. Ama proje tamamlanamayacak ve Pinochet cuntas\u0131 yaln\u0131z Cybersyn\u2019i de\u011fil, g\u00fczel olan her \u015feyi yok edecektir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Medina\u2019n\u0131n (2015) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi Cybersyn \u00f6nemli dersler i\u00e7eriyor. Birincisi, Cybersyn devletin teknik tasar\u0131mda rol \u00fcstlenebilece\u011fini; k\u00e2r\u0131n azamile\u015ftirilmesi ve verimlilik hedefleri d\u0131\u015f\u0131nda toplum yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten ve marjinalle\u015ftirilmi\u015f gruplar\u0131 destekleyen yenilik\u00e7i tasar\u0131mlar yaratabilece\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130kincisi Cybersyn, teknoloji tasar\u0131m\u0131ndaki tercihlerin demokratik kat\u0131l\u0131m\u0131 ve sosyal i\u00e7ermeyi nas\u0131l etkileyebilece\u011fine g\u00fczel bir \u00f6rnektir. Operasyon odas\u0131, oran\u0131n as\u0131l sahibinin h\u00fck\u00fcmet b\u00fcrokratlar\u0131 de\u011fil, i\u015f\u00e7iler oldu\u011fu dikkate al\u0131narak tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Kad\u0131nlar\u0131n odada bulunabilece\u011finin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015f olmas\u0131 da d\u00f6nemin cinsiyet\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Cybersyn\u2019in geli\u015fmi\u015f ve son moda teknolojiye sahip bir \u00fclkede de\u011fil, bilgisayar say\u0131s\u0131n\u0131n bile son derece yetersiz oldu\u011fu bir \u00fclkede denenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bulut bili\u015fim \u00f6rneklerinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi son moda teknolojiler her zaman en uygun teknolojiler olmad\u0131\u011f\u0131 gibi son moda teknoloji pe\u015finde ko\u015fman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7evre tahribat\u0131n\u0131 da unutmamak gerekir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bug\u00fcn s\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lan ve bir\u00e7ok kimse taraf\u0131ndan teknoloji kullan\u0131m\u0131n\u0131n zorunlu sonucu olarak g\u00f6r\u00fclen g\u00f6zetim ve mahremiyet, teknolojinin zorunlu bir sonucu de\u011fil, tasar\u0131msal tercihlerle ili\u015fkili konulard\u0131r. Ama i\u015fin ac\u0131 yan\u0131 Beer, b\u00fcrokrasi, g\u00f6zetim, ademi merkeziyet\u00e7ilik konular\u0131nda son derece hassas olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bir \u00e7ok Avrupal\u0131 sosyalist Cybersyn\u2019in Sovyet siberneti\u011finden fark\u0131n\u0131 anlamadan haks\u0131z ve ac\u0131mas\u0131z ele\u015ftirilerle projeyi y\u0131pratm\u0131\u015ft\u0131r. Sonuncusu ise teknolojiden en y\u00fcksek verimi elde etmek i\u00e7in yaln\u0131z teknolojide de\u011fil toplumsal ve \u00f6rg\u00fctsel alanda da inovasyona gerek oldu\u011fudur.<\/p>\n

Dipnot<\/strong><\/p>\n

1) Cybersyn projesi hakk\u0131ndaki bilgiler Medina\u2019n\u0131n Cybernetic revolutionaries: technology and politics in Allende\u2019s Chile<\/em> adl\u0131 kitab\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

– Candan Karaku\u015f, T. (2015), Neoliberal Laboratuvar \u015eili<\/em>, NotaBene Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Medina, E. (2011), Cybernetic revolutionaries: technology and politics in Allende\u2019s Chile, MIT Press.<\/p>\n

– Medina, E. (2015), The Cybersyn Revolution: Five lessons from a socialist computing project in Salvador Allende\u2019s Chile. https:\/\/www.jacobinmag.com\/2015\/04\/allende-chile-beer-medina-cybersyn\/, son eri\u015fim 21 Kas\u0131m 2015.<\/p>\n

– Mosco, V. (2014), To the cloud: Big data in a turbulent world<\/em>. Paradigm Publishers.<\/p>\n

T\u00fcrk Standardlar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc (2013). Bulut Bili\u015fim G\u00fcvenlik ve Kullan\u0131m Standard\u0131 (Taslak), https:\/\/www.tse.org.tr\/upload\/tr\/dosya\/duyuruyonetimi\/1082\/12122014170015-2.pdf son eri\u015fim 15\/09\/2015.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u015eili\u2019de Allende iktidar\u0131 d\u00f6neminde uygulamaya konan Cybersyn Projesi\u2019nin hedefleri, hassasiyetleri ve geli\u015fimiyle teknoloji ve toplum tart\u0131\u015fmas\u0131nda teknoloji \u00e7\u0131\u011f\u0131rtkanlar\u0131n\u0131n reklamlar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7memizi sa\u011fl\u0131yor. Teknolojinin n\u00f6tr olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onu tasarlayan insanlar\u0131n de\u011ferlerini ve hassasiyetlerini i\u00e7erdi\u011fini, i\u00e7inde geli\u015fti\u011fi ekonomik ve politik ko\u015fullar\u0131n izlerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Barack Obama\u2019n\u0131n 2012 ABD Ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki zaferinde Amazon\u2019un (amazon.com) bulut bili\u015fim hizmetinin \u00f6nemli bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":276,"featured_media":16730,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[179,453,1465,31],"tags":[1594,311,1996,680],"class_list":["post-16729","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-142-sayi","category-bilisim","category-bilisim-dunyasindan","category-teknoloji","tag-ag","tag-internet","tag-sibernetik","tag-sili"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t