{"id":16856,"date":"2015-11-01T11:01:52","date_gmt":"2015-11-01T08:01:52","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=16856"},"modified":"2018-01-17T11:16:39","modified_gmt":"2018-01-17T08:16:39","slug":"aydinlanmanin-kaynaklari-ya-da-aydinlanmaya-en-eski-yonelisler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/11\/01\/aydinlanmanin-kaynaklari-ya-da-aydinlanmaya-en-eski-yonelisler","title":{"rendered":"Ayd\u0131nlanman\u0131n kaynaklar\u0131 ya da ayd\u0131nlanmaya en eski y\u00f6neli\u015fler"},"content":{"rendered":"

Varolmak i\u00e7in sulak yerleri gereksinen, bu y\u00fczden su uygarl\u0131klar\u0131 diye bilinen ilk uygarl\u0131klar k\u00f6le g\u00fcc\u00fcyle ayakta durdular. Ara\u00e7lar\u0131n ve gere\u00e7lerin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu ve hen\u00fcz en basit makinelerin bile ortal\u0131kta g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi ilkel ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda insan eme\u011finin b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemli vard\u0131, insan her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kas g\u00fcc\u00fcyle yapmak zorundayd\u0131. Bu ko\u015fullar s\u0131n\u0131fla\u015fm\u0131\u015f toplumlarda y\u00f6netici konumundaki insan\u0131n tabandaki insan\u0131 kullanmas\u0131 sonucunu getiriyordu. <\/em><\/p>\n

Kesintisiz d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn tarihi<\/strong><\/p>\n

Ayd\u0131nlanmay\u0131 insan\u0131n uygarla\u015fma yolunda ortaya koydu\u011fu \u00e7abalar\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc diye d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Kaynaklar\u0131 uzak zamanlar\u0131n k\u0131vr\u0131mlar\u0131nda ge\u00e7mi\u015fin karanl\u0131klar\u0131nda yitip giden uygarla\u015fmay\u0131 insano\u011flu y\u00fczy\u0131llardan beri aral\u0131ks\u0131z s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Bu \u00e7aba insan\u0131n \u00f6ncelikle kendi \u00fczerine ve evren \u00fczerine aral\u0131ks\u0131z bilin\u00e7lenme \u00e7abas\u0131d\u0131r. Ayd\u0131nlanman\u0131n tarihi buna g\u00f6re evrensel bilincin geli\u015fim ser\u00fcvenidir, insano\u011flunun kendini her ad\u0131mda yeniden yaratma istemiyle belirlenmi\u015f bir yetkinle\u015fme tutkusudur. Ayd\u0131nlanma daha genel anlamda insan\u0131n kendi yeteneklerinin sezgisine varmas\u0131d\u0131r, kendinde yeni yetenekler yaratma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bilincine ula\u015fmas\u0131d\u0131r, daha da insanla\u015fma yolunda belli bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc etkinlik i\u00e7inde olmas\u0131d\u0131r. Ayd\u0131nlanan insan \u00f6z\u00fcnde kendini ayd\u0131nlatan insand\u0131r, d\u00f6n\u00fc\u015fen ve d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren insand\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n bize uzun g\u00f6r\u00fcnen tarihi \u00f6z\u00fcnde daha da insanla\u015fmak i\u00e7in giri\u015filen yarat\u0131c\u0131 etkinliklerin tarihidir. \u0130nsan ilk uygarl\u0131klardan bu yana, ilk uygarl\u0131klar\u0131n temelinde yer alan ilk insan olma at\u0131l\u0131mlar\u0131ndan bu yana ya da daha somut bir dille s\u00f6ylersek Tarih\u00f6ncesi\u2019nden bu yana tam anlam\u0131nda bir kendini varetme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olmu\u015ftur. Ayd\u0131nlanman\u0131n tarihi insanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fiminin tarihidir. Ayd\u0131nlanmay\u0131 insan\u0131n insan olma ser\u00fcveni olarak anlamay\u0131p geli\u015fmi\u015f birilerinin geri kalm\u0131\u015f birilerini e\u011fitmesi gibi anlamak yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmek olur. Konuyu basit bir bilgi aktarma ve bilgi alma ili\u015fkisinde s\u0131n\u0131rlayamay\u0131z. Ayd\u0131nlanma insan olma yolunda toplu uyan\u0131\u015flar\u0131n ya da evrensel uyan\u0131\u015f\u0131n genel ad\u0131d\u0131r. Onu olmu\u015f bitmi\u015f bir \u015fey diye de\u011fil ba\u015flam\u0131\u015f bir \u015fey diye g\u00f6rmek do\u011fru olur.<\/p>\n

\"\"
\u201c\u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Beyannamesi\u201d (1789). Ayd\u0131nlanma s\u00fcrecinin devrim noktas\u0131 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n Fransa\u2019s\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Ayd\u0131nlanman\u0131n bundan ba\u015fka bir de \u00f6zel anlam\u0131 vard\u0131r. Ayd\u0131nlanma daha \u00e7ok bu \u00f6zel anlam\u0131yla bilinir. \u00d6zel anlam\u0131nda ayd\u0131nlanma s\u00fcrekli ayd\u0131nlanman\u0131n belli bir noktas\u0131nda kendini g\u00f6stermi\u015f olan bir at\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6zel ad\u0131d\u0131r, devrim niteli\u011finde bir d\u00fc\u015f\u00fcnce patlamas\u0131d\u0131r. Bu devrim noktas\u0131 iyice dar a\u00e7\u0131dan bakarsak 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n Fransa\u2019s\u0131d\u0131r. O zaman Fransa\u2019da par\u0131ldayan \u0131\u015f\u0131k biraz da bir simgeydi, de\u011fi\u015fen d\u00fcnyan\u0131n geli\u015fim simgesiydi. Konu b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnyan\u0131n ortak konusudur. 13. y\u00fczy\u0131lla hatta 11. y\u00fczy\u0131lla ba\u015flayan uyan\u0131\u015f\u0131n getirdi\u011fi yo\u011fun birikim s\u00f6zkonusu patlaman\u0131n as\u0131l nedenidir. Yeni\u00e7a\u011f\u2019\u0131n getirdi\u011fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck dilekleri \u00e7er\u00e7evesinde insan\u0131n kendi de\u011ferlerine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya sahip \u00e7\u0131kmas\u0131, \u00f6zellikle bireyin insan olmaktan gelen haklar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek hem k\u00fclt\u00fcrel hem siyasal planda belli bir sava\u015f\u0131ma girmesi 18. y\u00fczy\u0131lda olmu\u015ftur. Bu at\u0131l\u0131m\u0131n Fransa\u2019da \u00e7i\u00e7eklenmi\u015f olmas\u0131 hem o d\u00f6nem Avrupa\u2019s\u0131n\u0131n hem de \u00f6zel olarak Fransa\u2019n\u0131n toplumsal ve iktisadi ko\u015fullar\u0131yla ve elbette bu arada k\u00fclt\u00fcrel ko\u015fullar\u0131yla ilgilidir. Fransa ve \u00f6zel olarak Paris b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcr d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerinin merkeziydi, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar da \u00f6yle kald\u0131.<\/p>\n

Almanya\u2019da da o zamanlar ayd\u0131nl\u0131\u011fa ula\u015fma y\u00f6n\u00fcnde belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde de olsa bir tak\u0131m giri\u015fimler g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu giri\u015fimler alman ayd\u0131nlanmas\u0131 diye bir olgudan s\u00f6zetmemizi gerekli k\u0131labilir. Edebiyat tarihi ve felsefe tarihi kitaplar\u0131nda alman ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131n\u0131n da ad\u0131 ge\u00e7er. Ne var ki o zamanki Almanya\u2019n\u0131n toplumsal ve iktisadi ko\u015fullar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ayd\u0131nlanma devinimini olas\u0131 k\u0131lacak \u00f6l\u00e7\u00fclerde belirleyici de\u011fildi. \u0130ngilizlerse ayd\u0131nlanmay\u0131 \u00e7ok daha \u00f6nce de\u011fi\u015fik iktisadi ve toplumsal ko\u015fullar \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdi, o durumda kendilerini yeniden \u00f6zel olarak ayd\u0131nlatma gere\u011fi duymad\u0131lar. Bununla birlikte kayna\u011f\u0131 Fransa\u2019da olan bu devrimci olu\u015fumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda tedirginlik duymaktan da geri kalmad\u0131lar. \u00c7\u0131lg\u0131n Frans\u0131zlar\u0131n yakt\u0131\u011f\u0131 bu ate\u015f B\u00fcy\u00fck \u0130mparatorluk\u2019u da sarar m\u0131yd\u0131? \u0130ngilizler hakl\u0131yd\u0131lar, onlar\u0131n ger\u00e7ekten ayd\u0131nlanmaya gereksinimleri yoktu ya da en az\u0131ndan ingiliz toplumu b\u00f6yle bir gereksinimin olmad\u0131\u011f\u0131 duygusu i\u00e7indeydi: onlar ayd\u0131nlanm\u0131\u015flard\u0131 ya da vaktiyle bir tak\u0131m toplumsal ve iktisadi d\u00fczenlemeleri yaparak ve erkenden parlamento ya\u015fam\u0131na ge\u00e7erek daha dingin bir toplumsal d\u00fczene kavu\u015fma olana\u011f\u0131 elde edebilmi\u015flerdi. Buna g\u00f6re \u0130ngiltere\u2019de ayd\u0131nlanma Orta\u00e7a\u011f sonlar\u0131nda temelleri at\u0131lm\u0131\u015f olan olumlu ko\u015fullarda i\u00e7kindir. \u0130ngiltere\u2019de 13. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Magna Carta<\/em>\u2019yla yani B\u00fcy\u00fck Ferman\u2019la soylular kral John\u2019dan bir tak\u0131m haklar elde etmeyi ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131. Ondan sonra bu \u00fclkede siyasal dengeler hep korundu. Avrupa\u2019n\u0131n her yerinde kendini g\u00f6steren \u00e7at\u0131\u015fma, \u00e7\u00f6ken soylulukla y\u00fckselen burjuva s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 \u0130ngiltere\u2019de b\u00f6ylece en uygun ko\u015fullarda atlat\u0131ld\u0131.<\/p>\n

\"\"
Magna Carta.<\/figcaption><\/figure>\n

En eski kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Evrensel d\u00fczeyde ayd\u0131nlanman\u0131n yani tarih boyunca s\u00fcrm\u00fc\u015f olan ayd\u0131nlanman\u0131n ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilebilmek \u00f6zellikle \u00f6nemlidir, Bunun i\u00e7in bu \u00f6zel alandan \u00e7\u0131kmak ve iyice gerilere gitmek gereksinimi duyar\u0131z. Ayd\u0131nlanman\u0131n \u00f6z\u00fcne inebilmek ya da bu konuda en eski zamanlar\u0131n bilgilerine ula\u015fmak binbir g\u00fc\u00e7l\u00fck bar\u0131nd\u0131ran bir i\u015ftir. Uygarl\u0131klar s\u00f6zkonusu oldu\u011funda eski zamanlar derken \u00f6zellikle Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131 anlamam\u0131z gerekir. Ama biz daha da gerilere, g\u00f6z g\u00f6z\u00fc g\u00f6rmez zamanlara gitmek isteriz. Ger\u00e7ek uygarl\u0131k etkinlikleri Eski\u00e7a\u011f\u2019la ba\u015flad\u0131 demek daha eski zamanlar\u0131 hi\u00e7e saymak anlam\u0131na gelmemelidir. \u00d6nceki zamanlarla yani Tarih\u00f6ncesi\u2019yle ilgili bilgilerimiz s\u0131n\u0131rl\u0131 ve bulan\u0131kt\u0131r. Bununla birlikte ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck \u00e7abalar\u0131m\u0131z o g\u00f6r\u00fcnmez zamanlar\u0131 bile bir \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131labilmi\u015ftir. Eski\u00e7a\u011f dedi\u011fimiz uzun zaman par\u00e7as\u0131 ilk uygarl\u0131klar\u0131 i\u00e7erir, onlar\u0131n teknik uygulamalar\u0131n\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnce etkinliklerini i\u00e7erir. Teknikle k\u00fclt\u00fcr\u00fc birbirinden ay\u0131rmam\u0131z, bir t\u00fcr ya\u015fam ve d\u00fc\u015f\u00fcnce ayr\u0131m\u0131 yapmam\u0131z bir g\u00f6rme kolayl\u0131\u011f\u0131yla ilgilidir, yoksa bu iki alan\u0131 birbirinden ayr\u0131 \u015feyler gibi ele almay\u0131 elbette d\u00fc\u015f\u00fcnmeyiz. Ya\u015fam\u0131 par\u00e7al\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmezsek ya da do\u011fal g\u00f6r\u00fcnen \u00e7izgilerini g\u00f6zeterek par\u00e7al\u0131 bir kavray\u0131\u015fla ele almazsak b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6rmemiz zorla\u015f\u0131r ve her \u015feyi birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z. \u00d6nemli olan b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6rmektir ama par\u00e7alar\u0131 g\u00f6rmeden b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6rebilir miyiz? Yoksa ya\u015fam elbette b\u00f6l\u00fcnmez bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Bu yapay ayr\u0131m\u0131 bir \u015feyleri daha iyi anlamak i\u00e7in yap\u0131yoruz, ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran etkinlikle ya\u015fam\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen etkinli\u011fin etkile\u015fim ko\u015fullar\u0131n\u0131 daha iyi g\u00f6rebilmek i\u00e7in yap\u0131yoruz. Bu bir b\u00fct\u00fcne bir o yan\u0131ndan bir bu yan\u0131ndan bakmak gibi bir \u015feydir, onun da \u00f6tesinde bir \u015feyi b\u00fct\u00fcn y\u00fczleriyle g\u00f6rme istemidir. Ya\u015fam\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceden ve d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ya\u015famdan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. Tekni\u011fi k\u00fclt\u00fcrden ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc teknikten ay\u0131rmak do\u011frudan do\u011fruya insan ger\u00e7e\u011fini par\u00e7alamak olur.<\/p>\n

\"\"
\u0130ngiltere\u2019de 13. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Magna Carta\u2019yla yani B\u00fcy\u00fck Ferman\u2019la soylular kral John\u2019dan bir tak\u0131m haklar elde etmeyi ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Uygarl\u0131k bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr, onun de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerini birer birer ama birbiriyle ili\u015fkileri i\u00e7inde ele alarak inceledi\u011fimiz zaman ancak sa\u011flam bir sonuca ula\u015fabiliriz. Bir b\u00fct\u00fcn\u00fc do\u011fru anlamak i\u00e7in onu ikiye de daha \u00e7ok par\u00e7aya da ay\u0131rabiliriz. B\u00fct\u00fcn\u00fc kavramaya y\u00f6nelirken ayr\u0131nt\u0131da yitip gitmemek ve b\u00fct\u00fcn\u00fc elden ka\u00e7\u0131rmamak \u00f6nemlidir. Eski\u00e7a\u011f dedi\u011fimizde bize iyiden iyiye uzak kalan \u00e7ok eski zamanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu \u00e7ok eski zamanlar ilk uygarl\u0131klar\u0131n ba\u015flay\u0131p geli\u015fti\u011fi d\u00f6nemlerdir. \u0130nsan\u0131n d\u00fcnya sahnesinde yerini almaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bu \u00e7ok eski zamanlar\u0131n \u00f6zelliklerini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n bize o kadar da uzak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hatta epeyce yak\u0131n oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Belgeler ya da veriler bilgimizi ve g\u00f6rg\u00fcm\u00fcz\u00fc art\u0131rd\u0131k\u00e7a ge\u00e7mi\u015f zamanlar bize biraz daha yakla\u015f\u0131yor. Bug\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda ilk uygarl\u0131klar\u0131n insanlar\u0131yla bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de olsa tan\u0131\u015f gibiyiz. \u0130lk uygarl\u0131klarla ba\u015flayan ve bug\u00fcne uzanan insan olma ser\u00fcvenini Tarih diye adland\u0131r\u0131yoruz. Tarih insan\u0131n o uzun ve epeyce karanl\u0131k ge\u00e7mi\u015fine g\u00f6re yani Tarih\u00f6ncesi\u2019ne g\u00f6re olduk\u00e7a k\u0131sa bir zaman par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Tarihte olmak<\/strong><\/p>\n

Her bilin\u00e7li insan kendini tarihin i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcr hatta tarihin bir par\u00e7as\u0131 olarak duyar. Bug\u00fcn yak\u0131n zamanlarla ilgili bir konuyu ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6neldi\u011fimizde bile ge\u00e7mi\u015fe uzanmak, ge\u00e7mi\u015fin zengin ve engebeli topra\u011f\u0131nda bir \u015feyler aramaya \u00e7\u0131kmak zorunda oldu\u011fumuzu duyar\u0131z. \u015eu ya da bu nedenle, belki de kendilerini her \u015feyden ba\u011f\u0131ms\u0131z k\u0131lmak amac\u0131yla tarihe olumsuz bakanlar bile, tarih de neymi\u015f demeye kalkanlar bile tarihin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc ve zorunlu \u00fcyesi olduklar\u0131n\u0131 derinden derine duyarlar. Tarih tap\u0131nmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapmadan tarihe yerle\u015fmek her bilin\u00e7li ki\u015finin \u00f6zellikle de her ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Dikkatli bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bug\u00fcn\u00fc bug\u00fcn yapan etkenlerin a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir bi\u00e7imde eski zamanlar\u0131n g\u00f6r\u00fcnmez derinlerinde i\u00e7kin oldu\u011funu bilir, o durumda g\u00f6r\u00fcneni g\u00f6rmek ve g\u00f6r\u00fcnmez olan\u0131 da elden geldi\u011fince g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmak gerekir. Her ara\u015ft\u0131rma \u00f6ncelikle bir yer ve zaman ya da bir yer-zaman ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Tarihin d\u0131\u015f\u0131na d\u00fc\u015fmek ger\u00e7ekli\u011fin d\u0131\u015f\u0131na d\u00fc\u015fmektir. Bir \u015feyleri do\u011fru olarak kavrayabilmek i\u00e7in her olguyu zamanda ve uzamda olabildi\u011fince yerine oturtabilmek gibi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz vard\u0131r. \u0130nsan ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n ye\u015ferdi\u011fi ve k\u00f6k sald\u0131\u011f\u0131 topra\u011f\u0131 tan\u0131mak diyebiliriz buna. Her uygarl\u0131k bir topra\u011f\u0131n \u00fczerinde kuruldu hatta bir bak\u0131ma o topra\u011f\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu, o topra\u011f\u0131n renkleriyle renklendi. Bu y\u00fczden tarih \u00f6nemlidir. Olgular\u0131 tarihsel ger\u00e7eklikler olarak g\u00f6rmeyip onlar\u0131 \u00f6zerk b\u00fct\u00fcnl\u00fckler olarak ele almak bizi bitmez t\u00fckenmez yanl\u0131\u015flara g\u00f6t\u00fcrecektir.<\/p>\n

Tarih \u2018yaz\u0131\u2019n\u0131n bulunmas\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ve \u00f6zellikle \u00e7e\u015fitli toplumlar\u0131n yaz\u0131l\u0131 belgelerinde a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bulur. Tarihin bir belge bilimi oldu\u011fu ve s\u00f6ylentiler \u00fczerine temellendirilemeyece\u011fi tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez. S\u00fcmer\u2019in \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131ndan, M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n hiyeroglifinden, fenike alfabesinden bug\u00fcne uzanan s\u00fcre\u00e7ler boyunca tarih daha \u00e7ok yaz\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu ya da yaz\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kal\u0131c\u0131l\u0131kta kendini ortaya koydu. Yazmak bir ger\u00e7ekli\u011fi ya da bir insanl\u0131k durumunu uzamda ve zamanda saptamakt\u0131r. Yaz\u0131 tarihin kan\u0131 ve can\u0131d\u0131r. Bu arada bir tak\u0131m ara\u00e7 ve gere\u00e7lerin de belge de\u011feri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 unutmayal\u0131m. \u00d6yle olmasayd\u0131 hen\u00fcz yaz\u0131n\u0131n s\u00f6zkonusu olmad\u0131\u011f\u0131 Tarih\u00f6ncesi bizim i\u00e7in t\u00fcm\u00fcyle karanl\u0131k bir d\u00f6nem olurdu. Tarihten \u00f6nceki zamanlardan kalan nesneler yaz\u0131 kadar anlat\u0131mc\u0131 olmasalar da bize bir par\u00e7as\u0131 olduklar\u0131 ya da \u00fcr\u00fcn\u00fc olduklar\u0131 uygarl\u0131klarla ilgili olarak \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011fretiyorlar. Hatta onlar\u0131n bazen yaz\u0131l\u0131 belgeden daha \u00f6nemli olabildi\u011fini, daha b\u00fcy\u00fck do\u011frular\u0131 duyurdu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu yaz\u0131s\u0131z belgelere dayanarak o \u00e7ok eski zamanlarda insan ya\u015fam\u0131n\u0131n toplumsall\u0131\u011fa do\u011fru de\u011fi\u015fti\u011fini, k\u00f6ylerin kuruldu\u011funu, demircilik \u00e7\u00f6mlek\u00e7ilik dokumac\u0131l\u0131k gibi zanaatlar\u0131n geli\u015fti\u011fini biliyoruz. Ancak bu bilgilerimiz en eski zamanlar\u0131n en karanl\u0131k d\u00f6nemleriyle de\u011fil, daha \u00e7ok Tarihe\u015fi\u011fi dedi\u011fimiz bize daha yak\u0131n d\u00f6nemleriyle ya da son d\u00f6nemleriyle ilgilidir. Tarihe\u015fi\u011fi\u2019nde gen\u00e7 insanl\u0131k Tarih\u00f6ncesi\u2019nden Tarih\u2019e ge\u00e7meye haz\u0131rland\u0131.<\/p>\n

\"\"
S\u00fcmerler ba\u015flang\u0131\u00e7ta M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n yaz\u0131s\u0131na benzer bir resim yaz\u0131s\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131. Daha sonra \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131na ge\u00e7tiler.<\/figcaption><\/figure>\n

Tarih\u00f6ncesinde iyice gerilere do\u011fru gitti\u011fimizde hen\u00fcz yerle\u015fik ya\u015fam\u0131n s\u00f6zkonusu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren verilerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. O zamanlar ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ara\u00e7 ve gere\u00e7lerin son derece basit ve kaba oldu\u011funu g\u00f6steren belirtiler var. Bunun b\u00f6yle olmas\u0131 hepimize do\u011fal g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. O d\u00f6nemlerin ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131ranlar daha \u00e7ok kemikleri ve kafataslar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak bilgilere ula\u015f\u0131yorlar. Bu alanda en k\u00fc\u00e7\u00fck bir veriyi bile \u00f6zenle korumak ve de\u011ferlendirmek gerekiyor. Ge\u00e7mi\u015fin karanl\u0131klar\u0131na ya da bizim i\u00e7in karanl\u0131kta kalan yan\u0131na y\u00f6neldi\u011fimiz zaman elimiz son derece dard\u0131r ve tarih d\u00f6nemlerini ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00f6ntemler o d\u00f6nemle ilgili ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in elbette ge\u00e7erli olmayacakt\u0131r. Tarih yaz\u0131yla ba\u015flad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu ba\u015flang\u0131\u00e7 i\u00e7in M\u00d6 5000-3000 y\u0131llar\u0131nda kendini g\u00f6steren ve yaz\u0131n\u0131n da tan\u0131kl\u0131k etti\u011fi etkinlikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu etkinlikleri ilk olarak ger\u00e7ekle\u015ftirenler yani uygarl\u0131\u011f\u0131 yaratan en eski toplumlar S\u00fcmerliler ve M\u0131s\u0131rl\u0131lard\u0131r. Eski uygarl\u0131klar\u0131n bilgisine b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yaz\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kolayl\u0131kla ula\u015fm\u0131\u015f olduk ve ula\u015fmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyoruz. Bunun i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck dayana\u011f\u0131m\u0131z topra\u011f\u0131n alt\u0131nda kalm\u0131\u015f, bir toz tabakas\u0131yla \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f ya da uykuya yatm\u0131\u015f kentleri ortaya \u00e7\u0131karan kaz\u0131bilimdir.<\/p>\n

\"\"
M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n resim yaz\u0131s\u0131 bilmece gibidir, ancak metnin b\u00fct\u00fcn\u00fcnden bir anlam \u00e7\u0131karmak gerekir.<\/figcaption><\/figure>\n

Tarihin ilk yaz\u0131c\u0131lar\u0131<\/strong><\/p>\n

Bu and\u0131\u011f\u0131m\u0131z uygarl\u0131klar olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f uygarl\u0131klard\u0131r, yaz\u0131y\u0131 bulmu\u015f ya da kullanm\u0131\u015f olmalar\u0131 da bunu g\u00f6steriyor. Bu uygarl\u0131klarda yaz\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc yaz\u0131lar gibi geni\u015f \u00e7er\u00e7evede anlat\u0131m olanaklar\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 elbette d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n resim yaz\u0131s\u0131 bilmece gibidir, ancak metnin b\u00fct\u00fcn\u00fcnden bir anlam \u00e7\u0131karmak gerekir. S\u00fcmerler de ba\u015flang\u0131\u00e7ta M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n yaz\u0131s\u0131na benzer bir resim yaz\u0131s\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131. Onlar daha sonra \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131na ge\u00e7tiler. Resim yaz\u0131s\u0131nda olanaklar her bak\u0131mdan s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. M\u0131s\u0131rl\u0131lar yaz\u0131lar\u0131n\u0131 papir\u00fcslere yazarlard\u0131, S\u00fcmerlilerse kilden yap\u0131lm\u0131\u015f tabletleri kulland\u0131lar. M\u0131s\u0131r toplumu ka\u011f\u0131t yapan ilk toplum oldu. M\u0131s\u0131rl\u0131lar yaz\u0131 yazmak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 papir\u00fcsleri yani o zaman\u0131n ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131 ayn\u0131 adl\u0131 bitkinin \u00f6z\u00fcnden elde ederlerdi. Papir\u00fcs bitkisi bir t\u00fcr kam\u0131\u015ft\u0131. Bu kam\u0131\u015f Delta\u2019da yani Nil\u2019in denize d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc geni\u015f ve verimli alanda yeti\u015fiyordu. Papir\u00fcs esmerimsi bir t\u00fcr kartondu, \u00fcst\u00fcne m\u00fcrekkebe bat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kam\u0131\u015fla yaz\u0131 yaz\u0131l\u0131yordu. M\u0131s\u0131rl\u0131lar \u00e7ok eski zamanlarda yaz\u0131ya ge\u00e7mi\u015flerdi. Bunun ne zaman ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilemiyoruz. \u00d6nceleri onlar belirtmek istedikleri nesnenin do\u011frudan do\u011fruya resmini yaparlard\u0131. Kutsal yaz\u0131 anlam\u0131na gelen hiyeroglifte insanlar\u0131n kazlar\u0131n ibislerin resmi \u00e7izilirdi.<\/p>\n

\"\"
Fenikeliler ilk alfabeyi bularak yaz\u0131 i\u015fini epeyce kolayla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Bu b\u00fcy\u00fck bir devrim say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Zamanla bir de\u011fi\u015fiklik oldu: bir nesneyi resimle anlatmak yerine o nesneyi belirleyen s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn ba\u015f harfi kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Ancak bir\u00e7ok nesnenin ad\u0131 ayn\u0131 harfle ba\u015flayabiliyordu. O zaman b\u00fct\u00fcn s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc yazma yolu tutuldu. Bu durumda da bir\u00e7ok belirtici kullanmak gerekiyordu. B\u00f6yle bir yaz\u0131y\u0131 yazmak da okumak da zordu. M\u0131s\u0131rl\u0131lar giderek daha basit yaz\u0131l\u0131 anlat\u0131m yollar\u0131 buldular. S\u00fcmerliler resim yaz\u0131s\u0131ndan vazge\u00e7ince daha kolay yaz\u0131l\u0131r ve okunur olan \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131n\u0131, \u00e7ivi bi\u00e7iminde belirtenleri olan yeni bir yaz\u0131y\u0131 kulland\u0131lar. S\u00fcmer yaz\u0131s\u0131 giderek yayg\u0131nla\u015ft\u0131, Perslere kadar ula\u015ft\u0131. Fenikeliler ilk alfabeyi bularak yaz\u0131 i\u015fini epeyce kolayla\u015ft\u0131rd\u0131lar. \u0130lk alfabenin bulunu\u015fu b\u00fcy\u00fck bir devrim say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu alfabede yaln\u0131zca yirmi iki sessiz harf vard\u0131. M\u00d6 11. y\u00fczy\u0131ldan sonra Yunanl\u0131lar fenike alfabesine sesli harfleri eklediler. Romal\u0131lar daha sonra bu alfabeyi benimsediler ve geni\u015flettiler. Art\u0131k her harf bir sese kar\u015f\u0131l\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Suyun ve ta\u015f\u0131n \u00f6nemi \/ Ya\u015fam ko\u015fullar\u0131<\/strong><\/p>\n

M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131 Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131ndan az daha \u00f6nce ba\u015flam\u0131\u015f gibidir. Bu iki uygarl\u0131k aras\u0131nda benzer \u00f6zellikler g\u00f6r\u00fcyoruz. Eski uygarl\u0131klar deyim yerindeyse su uygarl\u0131klar\u0131d\u0131r. Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131 Dicle ve F\u0131rat \u0131rmaklar\u0131ndan alm\u0131\u015ft\u0131r g\u00fcc\u00fcn\u00fc, M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131ysa Nil\u2019in bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u0131rmaklar\u0131ndan biri olan 6700 kilometre uzunlu\u011fundaki Nil Afrika\u2019n\u0131n ortalar\u0131ndan \u00e7\u0131kar, \u00e7\u00f6l\u00fc ge\u00e7erek Akdeniz\u2019e ula\u015f\u0131r. Her ilkyazda ekvator ya\u011fmurlar\u0131yla ve Etiyopya da\u011flar\u0131n\u0131n kar sular\u0131yla co\u015fan Nil may\u0131sta haziranda ortal\u0131\u011f\u0131 sele suya bo\u011far, alev alev yanan topraklar\u0131 hem alt\u00fcst eder hem serinletir. \u0130nsanlar ve hayvanlar bu serinlikte bayram ederler. O zaman sular yedi sekiz metre y\u00fckselmi\u015ftir. Eyl\u00fcle do\u011fru sular \u00e7ekilmeye ba\u015flar. Aral\u0131kta Nil yata\u011f\u0131na d\u00f6ner. Sulardan geriye verimli bir bal\u00e7\u0131k tabakas\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek da\u011flardan inen Dicle ve F\u0131rat \u0131rmaklar\u0131ndan beslenir. Buran\u0131n topraklar\u0131 olduk\u00e7a kurakt\u0131r. K\u0131\u015f\u0131n \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcre ya\u011fmur ya\u011far, kalan zamanda g\u00f6kte bulut g\u00f6r\u00fclmez. K\u0131\u015flar alabildi\u011fine so\u011fuktur, dondurucu r\u00fczgarlar eser. P\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l bir g\u00f6k alt\u0131nda so\u011fuk esen r\u00fczgar insanlar\u0131 bezdirir. Nisanla birlikte dayan\u0131lmaz s\u0131caklar ba\u015flar: termometre bazen elli dereceyi g\u00f6sterir. G\u00fcn ortas\u0131nda d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7\u0131kmak tehlikelidir, insanlar g\u00fcn boyu lo\u015f odalara s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar. Geceler g\u00fcnd\u00fczleri aratmayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde bo\u011fucudur. Aylar ge\u00e7er, topra\u011fa bir damla ya\u011fmur d\u00fc\u015fmez. \u0130lkyazda her iki \u0131rmak kar sular\u0131yla \u015fi\u015fer, yata\u011f\u0131ndan ayr\u0131l\u0131r, ortal\u0131\u011f\u0131 epeyce \u0131slat\u0131r, ancak bu \u00e7ok s\u00fcrmez, bir iki hafta i\u00e7inde sular yataklar\u0131na girerler. B\u00fct\u00fcn bunlar bize su uygarl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ne anlama geldi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n

\"\"
\u0130ki \u0131rmak (F\u0131rat e Dicle) aras\u0131nda kalan yer anlam\u0131na gelen Mezopotamya \u00e7ok erken zamanlarda tar\u0131ma y\u00f6nelen insanlar\u0131n \u00fclkesi oldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131 M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131 kadar eski ve onun kadar \u00f6nemli bir uygarl\u0131kt\u0131r. Homeros \u201cM\u0131s\u0131r Nil\u2019in bir arma\u011fan\u0131d\u0131r\u201d demi\u015fti. Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da Dicle\u2019nin ve F\u0131rat\u2019\u0131n arma\u011fan\u0131 olarak g\u00f6rebiliriz. \u0130ki \u0131rma\u011f\u0131n besledi\u011fi bu al\u00fcvyonlu yani \u00e7ok verimli topraklar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir uygarl\u0131\u011f\u0131n sa\u011flam temelini olu\u015fturmu\u015ftur. \u0130ki \u0131rmak aras\u0131nda kalan yer anlam\u0131na gelen Mezopotamya \u00e7ok erken zamanlarda tar\u0131ma y\u00f6nelen insanlar\u0131n \u00fclkesi oldu. Arpa ve dar\u0131 yeti\u015ftirmekle i\u015fe ba\u015flayan Mezopotamya insan\u0131 daha sonra bu\u011fday ve pirin\u00e7 de yeti\u015ftirdi. \u00dclkede ba\u015ftan beri bol bol sebze ve meyve yeti\u015ftiriliyordu. Zeytincilik erkenden geli\u015fti. Bu topraklar\u0131n insanlar\u0131 hayvanlar\u0131 evcille\u015ftirmekte ustala\u015ft\u0131lar: e\u015fekten k\u00f6pe\u011fe \u00f6k\u00fczden ke\u00e7iye bir\u00e7ok hayvan\u0131 evcille\u015ftirdiler. Mezopotamya insanlar\u0131 s\u00fct\u00e7\u00fcl\u00fckte ve peynircilikte de \u00e7ok ileriydiler. Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131 denince tam anlam\u0131nda biryap\u0131l\u0131 bir uygarl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnmek do\u011fru olmaz. S\u00fcmer d\u00f6nemi (3500-2000) ve Akad d\u00f6nemi (2000-359) ya\u015fam ve k\u00fclt\u00fcr de\u011ferleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem birbirine \u00e7ok yak\u0131n hem birbirinden epeyce ayr\u0131 \u00f6zellikler g\u00f6sterir. 1800\u2019e do\u011fru Babil krall\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm kentlere egemen olurken Asurlular kuzey topraklar\u0131na egemen olmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Mezopotamya\u2019n\u0131n k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131n\u0131 incelerken bu olu\u015fumlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oluyor.<\/p>\n

\"\"
Her Fenikeli denizci olurken her Fenike kenti de liman oldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Evet ilk uygarl\u0131klar\u0131n kurulup geli\u015fmesinde \u0131rmaklar\u0131n rol\u00fc b\u00fcy\u00fck oldu. Yaln\u0131z \u0131rmaklar de\u011fil denizler de uygarl\u0131klar\u0131n olu\u015fumunda etkili oldu, onlar\u0131 hem yaratt\u0131 hem besledi: Fenikeliler incecik bir k\u0131y\u0131 \u015feridinde yerle\u015fmi\u015flerdi, karalar\u0131n zor g\u00fc\u00e7 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 gere\u011fi onlar geleceklerini denizde arad\u0131lar ve deniz ticaretinin b\u00fcy\u00fck ustalar\u0131 oldular. Fenike Akdeniz\u2019le L\u00fcbnan aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir \u00fclkeydi, bu k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck \u00fclkenin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kayalarla ve balta girmemi\u015f ormanlarla kapl\u0131yd\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k k\u0131y\u0131 \u015feridi olduk\u00e7a verimliydi. Fenikelilerin \u00f6n\u00fcnde kocaman bir deniz vard\u0131, mavilik onlar\u0131 uzaklara \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yordu. Zamanla her Fenikeli denizci olurken her Fenike kenti de liman oldu. \u00d6zellikle Sidon ve Tir kentleri \u00f6nemli ticaret merkezleriydi. Fenikeli gemiciler uzak \u00fclkelerden \u00f6zellikle de Do\u011fu\u2019dan gelen mallar\u0131 Akdeniz\u2019in k\u0131y\u0131 kentlerine ula\u015ft\u0131r\u0131yorlard\u0131. Bu arada Fenikelilerin hem deniz ticaretiyle b\u00fcy\u00fck gelir sa\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 hem de denizde sahip olduklar\u0131 olanaklarla ba\u015fka topraklara mal ta\u015f\u0131yarak oradaki uygarl\u0131k etkinliklerinin geli\u015fmesine katk\u0131da bulunduklar\u0131n\u0131 biliyoruz. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n ve Mezopotamya\u2019n\u0131n geli\u015fiminde Fenikelilerin katk\u0131s\u0131 \u00f6nemli olmu\u015ftur. Fenikeliler bu iki \u00fclkeye bol bol sedir gibi \u00e7am gibi me\u015fe gibi a\u011fa\u00e7lar satt\u0131lar. Bu al\u0131\u015fveri\u015f a\u011fa\u00e7 yoksunu uygarl\u0131klar\u0131n g\u00fcc\u00fcne g\u00fc\u00e7 katarken Fenikelilerin zenginli\u011fine de zenginlik katm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
M\u0131s\u0131r\u2019da yontuculuk geli\u015fmi\u015ftir. M\u0131s\u0131r sanat\u00e7\u0131s\u0131 yaln\u0131z ta\u015f\u0131 de\u011fil tahtay\u0131 da ustal\u0131kla yontmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

Uygarl\u0131klar\u0131 besleyen ya da daha do\u011frusu uygarl\u0131klar\u0131 uygarl\u0131k yapan nesnelerden biri suysa \u00f6b\u00fcr\u00fc ta\u015ft\u0131r. Mezopotamya uygarl\u0131\u011f\u0131 deyim yerindeyse ta\u015f yoksunu bir uygarl\u0131kt\u0131r. Bu iki \u0131rmak aras\u0131nda kalan \u00fclkede a\u011fa\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi ta\u015f da yoktur. Bu topraklar y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a zengindir. Ta\u015f\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 \u00f6zellikle sanat\u0131n geli\u015fimini olumsuz y\u00f6nde etkilemi\u015ftir. A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya t\u00fcm\u00fcyle a\u011fa\u00e7s\u0131z ve ta\u015fs\u0131zken Yukar\u0131 Mezopotamya\u2019da az da olsa a\u011fa\u00e7 da ta\u015f da vard\u0131r. Buna g\u00f6re Babilliler evlerini g\u00fcne\u015fte kurutulmu\u015f ya da f\u0131r\u0131nda pi\u015firilmi\u015f tu\u011flayla yaparken Asurlular evlerinin yap\u0131m\u0131nda ta\u015f da kulland\u0131lar. B\u00f6ylece ta\u015f yoksunu Mezopotamyal\u0131lar yontu sanat\u0131nda pek varl\u0131k g\u00f6steremediler. M\u0131s\u0131r\u2019da yontuculuk ne \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015ftiyse Mezopotamya\u2019da o \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcd\u00fck kald\u0131. M\u0131s\u0131r sanat\u00e7\u0131s\u0131 yaln\u0131z ta\u015f\u0131 de\u011fil tahtay\u0131 da ustal\u0131kla yontmu\u015ftur. M\u0131s\u0131r yontucusu ya\u015fam\u0131n canl\u0131 yap\u0131s\u0131n\u0131 yap\u0131tlar\u0131nda yans\u0131tmay\u0131 bilmi\u015f, Mezopotamya yontucusu bu konuda b\u00fcy\u00fck bir varl\u0131k g\u00f6sterememi\u015ftir. Mezopotamyal\u0131lar ta\u015fs\u0131zl\u0131ktan an\u0131tsal yap\u0131lar\u0131n\u0131 bile tu\u011fladan yapmak zorunda kald\u0131lar: tap\u0131naklarda s\u00fctun yerine tahta dayanaklar kulland\u0131lar. Ta\u015fa dayal\u0131 uygarl\u0131klar\u0131ndan biri de hitit uygarl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Hitit \u00fclkesinde mimarl\u0131\u011f\u0131n temel gerecini ta\u015f olu\u015fturuyordu. Bu kayal\u0131klar \u00fclkesinde eksikli\u011fi duyulmayan \u015feylerin ba\u015f\u0131nda ta\u015f geliyordu. Bununla birlikte yontu sanat\u0131 geli\u015fmemi\u015fti ve ancak mimarl\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak vard\u0131. Madenden yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck yontular az\u00e7ok incelmi\u015f bir be\u011feniye tan\u0131kl\u0131k ediyordu. Al\u00e7akkabartma sanat\u0131 da olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015fti: al\u00e7akkabartmalar kayalar\u0131n t\u0131ra\u015flanmas\u0131yla elde ediliyordu.<\/p>\n

\"\"
Mezopotamyal\u0131lar ta\u015fs\u0131zl\u0131ktan an\u0131tsal yap\u0131lar\u0131n\u0131 bile tu\u011fladan yapmak zorunda kald\u0131lar: tap\u0131naklarda s\u00fctun yerine tahta dayanaklar kulland\u0131lar.<\/figcaption><\/figure>\n

Eski toplumlar\u0131n insanlar\u0131 ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 teknikleri kullan\u0131rken ve geli\u015ftirirken ya\u015fam\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmekten geri kalmad\u0131lar. Onlar ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda da ya\u015fam\u0131n bir y\u00fcz\u00fc sayabilece\u011fimiz \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda da son derece duyarl\u0131yd\u0131lar. M\u0131s\u0131rl\u0131lar ki\u015finin \u00f6l\u00fcmden sonra bu ya\u015famdakine benzer bir ya\u015fam s\u00fcrece\u011fine inan\u0131rlard\u0131. \u00d6yleyse beden iyi korunmal\u0131yd\u0131, bedene bir zarar gelmemeliydi. Onlar \u00f6l\u00fclerini bu y\u00fczden mumyalarlard\u0131. Ki\u015fi \u00f6l\u00fcmden sonraki ya\u015fam\u0131nda da yemek i\u00e7mek giyinmek zorundayd\u0131. Bu y\u00fczden M\u0131s\u0131rl\u0131lar \u00f6l\u00fclerini sonsuz bar\u0131\u015f<\/strong> ad\u0131n\u0131 verdikleri evlerde korurlard\u0131. Bu bar\u0131naklar kumun ya da kayan\u0131n alt\u0131nda olurdu. Onlar \u00f6l\u00fcy\u00fc g\u00f6merken yan\u0131na yiyecek i\u00e7ecek de koyarlard\u0131. Daha ge\u00e7 bir zamanda M\u0131s\u0131rl\u0131lar \u00f6l\u00fcn\u00fcn yan\u0131na maddi nesneler koyman\u0131n anlams\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler: o nesneleri belirleyen simgelerle yetinmek daha do\u011fruydu. Bu uygulama giderek daha da yumu\u015fat\u0131ld\u0131 ve sonunda b\u0131rak\u0131ld\u0131. Ancak \u00f6lenin bir mahkeme kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 inanc\u0131 hep s\u00fcrd\u00fc. Mahkeme ba\u015fkan\u0131 Osiris\u2019di. Mahkum edilen ruh karanl\u0131klar \u00fclkesine g\u00f6nderilirdi, orada akreplere ve y\u0131lanlara b\u0131rak\u0131l\u0131rd\u0131. Mahkemenin su\u00e7suz buldu\u011fu ruh baz\u0131 deneylerden ge\u00e7tikten sonra sonsuz mutlulu\u011fa kavu\u015furdu. En g\u00f6rkemli mezarlar firavunlar\u0131n koyuldu\u011fu piramitlerdi. Her M\u0131s\u0131rl\u0131 firavununu tanr\u0131 bilirdi. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n tarihinde iyice gerilere gitti\u011fimizde, 5000 y\u0131llar\u0131na kadar ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Nil vadisinde kurulmu\u015f k\u00f6yler g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu insanlar ya\u015famlar\u0131n\u0131 daha \u00e7ok avla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlard\u0131, ayr\u0131ca bu\u011fday ve arpa yeti\u015ftirmeyi, bunlar\u0131 d\u00fcz ta\u015flarda \u00f6\u011f\u00fctmeyi, a\u015f\u0131r\u0131 y\u0131rt\u0131c\u0131 olmayan hayvanlar\u0131 evcille\u015ftirmeyi biliyorlard\u0131. \u00d6l\u00fclerini evleri gibi oval mezarlara koyuyorlard\u0131. Onlar\u0131 g\u00f6zleri k\u00f6ye d\u00f6n\u00fck durumda has\u0131rlar \u00fczerine yan yat\u0131r\u0131yorlard\u0131, ba\u015flar\u0131n\u0131n yan\u0131na bu\u011fday taneleri serpi\u015ftiriyorlard\u0131. Baz\u0131 mezarlar \u00e7i\u00e7ekliydi, bunlar belki de gen\u00e7 kad\u0131nlar\u0131n mezarlar\u0131yd\u0131. O \u00e7ok eski zamanlarda bile M\u0131s\u0131rl\u0131lar \u00f6l\u00fclerini beslemek gere\u011fini duymu\u015flard\u0131. Mezarl\u0131klar k\u00f6y\u00fcn uza\u011f\u0131ndayd\u0131: \u00f6l\u00fclerin ayr\u0131 bir ya\u015fam\u0131 olmal\u0131yd\u0131. 4000 y\u0131llar\u0131na do\u011fru bu insanlar bak\u0131r\u0131 i\u015flemeye ba\u015flad\u0131lar, madencilikte epeyce yol ald\u0131lar. Dokumac\u0131l\u0131k madencilikten daha h\u0131zl\u0131 geli\u015fti. O zaman M\u0131s\u0131rl\u0131lar tahta yataklarda yat\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Mitolojiden felsefeye<\/strong><\/p>\n

Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131 iki evreli d\u00fc\u015f\u00fcnmek do\u011fru olur. Birinci evre do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131 evresidir. Bu evre Tarih\u00f6ncesi\u2019nden sonraki ya da daha ince bir hesapla Tarihe\u015fi\u011fi\u2019nden sonraki ilk evredir. Tarihe\u015fi\u011fi\u2019nden Tarih\u2019e ge\u00e7i\u015f yaz\u0131yla olmu\u015ftur. \u0130kinci evre yunan-latin uygarl\u0131\u011f\u0131 evresidir. Birinci evredeki uygarl\u0131klar\u0131 mitoloji uygarl\u0131klar\u0131 diye adland\u0131rabiliriz. Bu d\u00f6nemde us hen\u00fcz yeterince geli\u015fmi\u015f de\u011fildir, ya\u015fama a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koyacak yap\u0131da de\u011fildir, kurucu olmaktan \u00e7ok izleyicidir, yaln\u0131zca merakl\u0131d\u0131r. Mant\u0131k geli\u015fmi\u015f de\u011fildir: insan hen\u00fcz gidimli d\u00fc\u015f\u00fcnecek yani bir \u00f6nermeden bir \u00f6nermeye ge\u00e7erek \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapacak yetkinlikte de\u011fildir. Usun etkinli\u011fi ne \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u0131n\u0131rl\u0131ysa imgelem o \u00f6l\u00e7\u00fcde verimlidir. Usun eksik kald\u0131\u011f\u0131 yerde imgelem alabildi\u011fine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, \u00e7ocuklar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda oldu\u011fu gibi. D\u00fc\u015fsellik ger\u00e7ekli\u011fin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir ve ger\u00e7ekli\u011fi ko\u015fullar gibidir.<\/p>\n

\u0130lk uygarl\u0131klar\u0131n insan\u0131 bir sonraki evrenin insan\u0131na, yunan-latin insan\u0131na g\u00f6re daha \u00e7ocuksudur. Ancak ilk uygarl\u0131klardan yunan uygarl\u0131\u011f\u0131na ge\u00e7i\u015fte her \u015feyin bir \u00e7\u0131rp\u0131da de\u011fi\u015fti\u011fini, mitolojinin yerini birdenbire felsefenin ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, ussal\u0131n imgelemsele iyiden iyiye bask\u0131n geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeyelim. Ya\u015famda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin bir \u00e7\u0131rp\u0131da ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fini biliyoruz. Yunan uygarl\u0131\u011f\u0131 da hatta onu izleyen ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde onu \u00f6yk\u00fcnerek geli\u015fen ve zamanla onunla b\u00fct\u00fcnle\u015fen roma ya da latin uygarl\u0131\u011f\u0131 da mitolojik d\u00fc\u015f\u00fcnceden uzak de\u011fildi, onlar felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceye a\u011f\u0131rl\u0131k verirken mitolojik e\u011filimlerini de s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Yunandan Roma\u2019ya ge\u00e7i\u015fte mitolojik d\u00fc\u015f\u00fcnce etkisini epeyce yitirmi\u015f gibidir, en az\u0131ndan imgelemselle ussal dengelenmi\u015f gibidir. \u00c7oktanr\u0131l\u0131 inan\u00e7 d\u00fczeni gene egemendir, ancak Roma\u2019da tek tanr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi iyice belirginle\u015fmi\u015ftir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n \u00e7ocukluktan ergenli\u011fe y\u00f6neldi\u011fi bu zamanlarda imgelemselin yerini ussal\u0131n almas\u0131, gidimli d\u00fc\u015f\u00fcncenin sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnceye bask\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131 de\u011fi\u015fik a\u015famalarla ger\u00e7ekle\u015fti. \u0130nsanl\u0131k d\u00fc\u015fselden ya da imgelemselden hi\u00e7bir zaman tam olarak kopmam\u0131\u015ft\u0131r ve bunu onun gerili\u011finden \u00e7ok zenginli\u011fi diye g\u00f6rmek gerekir. Tasarlayan insan her zaman ussal\u0131n yan\u0131na imgelemseli koymak isteyecektir. D\u00fcn\u00fcn oldu\u011fu gibi bug\u00fcn\u00fcn insan\u0131 da d\u00fc\u015f g\u00f6rebilen insand\u0131r.<\/p>\n

\u0130lk uygarl\u0131klarla yunan-latin uygarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131 ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 biz ancak son zamanlarda yani 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda g\u00f6rebildik. 1900\u2019lerden \u00f6nce insanl\u0131\u011f\u0131n S\u00fcmerler diye bir sorunu yoktu. O zamana kadar Mezopotamya\u2019yla ilgili bilgilerimiz yok denecek kadar azd\u0131. O y\u00fczden yunan uygarl\u0131\u011f\u0131 bize mucize gibi, bir mucizenin ger\u00e7ekle\u015fmesi gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc: \u201cyunan mucizesi\u201d deyimi geli\u015fig\u00fczel ortaya konmu\u015f de\u011fildir. \u00d6ncesini tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ya da nedenlerini bilemedi\u011fimiz her yetkinlik kar\u015f\u0131s\u0131nda belli bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ya\u015far\u0131z. Her s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 olay bize mucize izlenimi verebilir. \u0130nsano\u011flu yak\u0131n zamanlarda kazmayla k\u00fcrekle topra\u011f\u0131n derinlerine indik\u00e7e bir yenidendo\u011fu\u015fu ya\u015fad\u0131: en eski uygarl\u0131k \u00fcr\u00fcnleri bir bir g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kmaya ba\u015fl\u0131yordu. Topra\u011f\u0131n alt\u0131nda uyuyan ge\u00e7mi\u015fimizle tan\u0131\u015fmam\u0131zda raslant\u0131lar\u0131n da pay\u0131 vard\u0131r. Evet yunan uygarl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6nceki uygarl\u0131klarla ilgili bilgilerimiz \u00e7ok yenidir. \u00c7ivi yaz\u0131s\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015f tabletlerin okunmas\u0131 bizi s\u00fcmer uygarl\u0131\u011f\u0131 gibi b\u00fcy\u00fck bir uygarl\u0131kla y\u00fczy\u00fcze getirdi. O zaman yunan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fu\u015funa katk\u0131da bulunan, bu uygarl\u0131\u011fa bile\u015fenler olarak kat\u0131lan ilk uygarl\u0131klar ger\u00e7e\u011fine ula\u015fm\u0131\u015f olduk. Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131 \u00f6zellikle k\u00fclt\u00fcr de\u011ferleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan iki evreye ay\u0131rmam\u0131z ve yunan ve roma uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n temeline ilk uygarl\u0131klar\u0131 koymam\u0131z \u00f6zellikle \u00f6nemlidir. Bundan b\u00f6yle mitoloji uygarl\u0131klar\u0131 diyebilece\u011fimiz do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131 ve felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceyi kuran yunan ve roma uygarl\u0131klar\u0131 bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn yani Eski\u00e7a\u011f uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n par\u00e7alar\u0131 oldular.<\/p>\n

\"\"
Nil ayg\u0131r\u0131 tehlikeliydi, bir tekneyi bir vuru\u015fta bat\u0131rabilirdi. M\u0131s\u0131r\u2019da art\u0131k ya\u015fam\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Eski uygarl\u0131klarda ya\u015fam ve inan\u00e7<\/strong><\/p>\n

Do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131 dedi\u011fimiz ilk uygarl\u0131klarda toplumsal ya\u015fam par\u00e7al\u0131yd\u0131. Bu toplumlar birbirlerinden kopuk ya\u015fayan ya da yal\u0131t\u0131k bir ya\u015fam d\u00fczeni tutturmu\u015f olan kentleriyle tam anlam\u0131nda atomla\u015fm\u0131\u015f toplumlard\u0131. O durumda en geni\u015f toplumsal yap\u0131n\u0131n kent oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu toplumlarda zamanla ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fimlerin do\u011fal olarak inan\u00e7 d\u00fczeninde de anlat\u0131m\u0131n\u0131 buldu\u011funu, inan\u00e7 bi\u00e7imlerinin toplumsal de\u011fi\u015fimlerden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilendi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Her kentin koruyucu bir tanr\u0131s\u0131 vard\u0131. Her kent siyasal ve hatta toplumsal a\u00e7\u0131dan \u00f6zerk bir b\u00fct\u00fcnd\u00fc. Bu kent devletleri aras\u0131nda \u00e7eki\u015fmeler eksik olmazd\u0131. \u00c7eki\u015fmelerin nedeni rekabetti. S\u0131n\u0131fsal ayr\u0131\u015fmalar da bu \u00e7eki\u015fmelerde belirleyici oluyordu. Bu ayr\u0131\u015fmalar\u0131n getirdi\u011fi s\u00f6m\u00fcr\u00fc zaman zaman yasakoyucu krallar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu krallar s\u0131n\u0131flar aras\u0131nda dengeyi sa\u011flayabilmek i\u00e7in yasalar \u00e7\u0131kar\u0131yorlard\u0131. S\u00fcmer\u2019de 2500-2000 aras\u0131nda Laga\u015f kentinin kral\u0131 Urukagina insan\u0131n insan\u0131 s\u00f6m\u00fcrmesini yasalarla \u00f6nlemek istedi. S\u00fcmer\u2019de Ur kentinin kral\u0131 Ur-Nammu\u2019nun yasalar\u0131 da tarihin en \u00f6nemli yaz\u0131l\u0131 belgeleri aras\u0131nda yer al\u0131r. Babil kral\u0131 Hammurabi\u2019nin yasalar\u0131 tarihin en eski yasalar\u0131d\u0131r, bunlar kapsam\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan belki de en \u00f6nemli yasalard\u0131r.<\/p>\n

Zamanla kentler a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 ya da \u00f6zerkliklerini yitirdiler ve b\u00fct\u00fcnsel bir yap\u0131 olu\u015fturacak bi\u00e7imde daha geni\u015f devletler d\u00fczeninde \u00f6rg\u00fctlendiler. B\u00f6ylece g\u00fc\u00e7l\u00fc krall\u0131klar kurulmaya ba\u015flad\u0131. O zaman bu kentlerin koruyucu tanr\u0131lar\u0131 da kurulmakta olan b\u00fct\u00fcnsel siyasal yap\u0131 i\u00e7inde topla\u015ft\u0131lar, ayr\u0131 ayr\u0131 i\u015flevler y\u00fcklenecek bi\u00e7imde bir araya geldiler. B\u00f6ylece yeni ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 tek tek tanr\u0131lardan bir tanr\u0131lar ailesi yaratm\u0131\u015f oldu. Var olan bir tanr\u0131y\u0131 yok etmek olas\u0131 de\u011fildi. En iyisi onlar\u0131 akraba yapmakt\u0131. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm tasarlanm\u0131\u015f bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm de\u011fildir, yava\u015f yava\u015f ve kendili\u011finden olmu\u015ftur. \u00c7oktanr\u0131c\u0131l\u0131k b\u00f6yle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve toplumlar karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fck boyutlara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7oktanr\u0131c\u0131l\u0131k \u00f6zellikle insanbi\u00e7imci bir \u00e7oktanr\u0131c\u0131l\u0131kt\u0131: insana g\u00f6r\u00fcnmeyen tanr\u0131lar insana \u00e7ok benzeyen, insan gibi eylemde bulunan, insan gibi zay\u0131fl\u0131klar\u0131 da g\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fckleri de olan varl\u0131klard\u0131. Demek ki insan tanr\u0131l\u0131klar d\u00fczenine kendini yans\u0131t\u0131yordu. Bu ilk uygarl\u0131klarda inan\u00e7 insanbi\u00e7imciydi belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde de hayvanbi\u00e7imciydi. \u00d6zellikle M\u0131s\u0131r\u2019da \u00f6k\u00fczler koyunlar k\u00f6pekler kediler ku\u015flar \u00e7akallar tanr\u0131l\u0131klar\u0131 olan varl\u0131klard\u0131: hayvanlar kutsal say\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
Antik M\u0131s\u0131r tanr\u0131lar\u0131ndan (soldan sa\u011fa) Osiris, Anubis ve Horus.<\/figcaption><\/figure>\n

Tanr\u0131lar\u0131n toplumsal ve siyasal b\u00fct\u00fcnle\u015fmeler nedeniyle bir birlik olu\u015fturmas\u0131na M\u0131s\u0131r\u2019dan bir \u00f6rnek verebiliriz. Menfis kentinin tanr\u0131s\u0131 Ptah, Teb kentinin tanr\u0131s\u0131 Amon, Heliopolis kentinin tanr\u0131s\u0131 Ra, Abidos kentinin tanr\u0131s\u0131 Osiris M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n siyasal ve toplumsal b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi s\u0131ras\u0131nda her kentte benimsenir oldular ve M\u0131s\u0131r\u2019da ortak bir dinin olu\u015fmas\u0131na katk\u0131da bulundular. T\u00fcm M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n sayg\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi iki tanr\u0131 vard\u0131: Osiris ve \u0130sis. \u0130sis\u2019in e\u015fi Osiris Abidos\u2019dan sonra iyilik\u00e7i \u0131\u015f\u0131k tanr\u0131s\u0131 olarak b\u00fct\u00fcn M\u0131s\u0131r\u2019da sayg\u0131 g\u00f6rd\u00fc. M\u0131s\u0131rl\u0131lar tanr\u0131lar\u0131n\u0131 hayvan bedenli ve insan ba\u015fl\u0131 olarak, bazen de insan bedenli hayvan ba\u015fl\u0131 olarak tan\u0131tlad\u0131lar. Osiris ve \u0130sis\u2019in o\u011fullar\u0131 Horus atmaca ba\u015fl\u0131yd\u0131, Ptah bo\u011fa ba\u015fl\u0131yd\u0131, \u0130sis di\u015fi oldu\u011fu i\u00e7in inek ba\u015fl\u0131yd\u0131, Sekhet de gene di\u015fi oldu\u011fu i\u00e7in di\u015fi aslan ba\u015fl\u0131yd\u0131. M\u0131s\u0131r inanc\u0131nda hemen b\u00fct\u00fcn hayvanlar kutsald\u0131, daha do\u011frusu tanr\u0131l\u0131k \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yorlard\u0131. \u00dclke hayvan a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok zengindi. Bu hayvanlara zarar vermek cinayet i\u015flemekle ayn\u0131 anlama geliyordu. Timsahlar\u0131n boyu alt\u0131 metreyi buluyordu. Timsahlar karada da dola\u015f\u0131rlar, denk d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fckleri zaman iriyar\u0131 bir adam\u0131 bir defada yutuverirlerdi. Nilayg\u0131r\u0131 da tehlikeliydi, bir tekneyi bir vuru\u015fta bat\u0131rabilirdi. Bu iki canavar M\u0131s\u0131r\u2019da art\u0131k ya\u015fam\u0131yor. Nilayg\u0131r\u0131 Eski\u00e7a\u011f\u2019da kald\u0131, timsah da yak\u0131n zamanda ortadan \u00e7ekildi.<\/p>\n

Eski toplumlarda inanc\u0131n kurumla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yer tap\u0131nakt\u0131. Tap\u0131nak toplumsal ya\u015fam\u0131n eksenidir. Tap\u0131nak denince akl\u0131m\u0131za \u00f6ncelikle rahipler toplulu\u011fu gelir ama tap\u0131nakta ba\u015fkalar\u0131 da vard\u0131r. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n ve Mezopotamya\u2019n\u0131n olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f tap\u0131naklar\u0131nda geni\u015f bir rahipler toplulu\u011fu i\u015f g\u00f6r\u00fcyordu. M\u0131s\u0131r\u2019da tap\u0131nak \u00f6b\u00fcr uygarl\u0131klarda oldu\u011fundan \u00e7ok daha \u00f6nemliydi. Ayn\u0131 zamanda bir iktisadi etkinlik ortam\u0131 olan tap\u0131nakta toplumsal ya\u015fam\u0131n b\u00fct\u00fcn karma\u015f\u0131k ve p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleri yans\u0131yordu. M\u0131s\u0131r tap\u0131na\u011f\u0131nda yazmanlar toplumun en se\u00e7kin insanlar\u0131 olarak sayg\u0131 g\u00f6r\u00fcrlerdi. \u00c7ok zor bir yaz\u0131 olan m\u0131s\u0131r yaz\u0131s\u0131n\u0131 okuyabilen ve yazabilen bu insanlar firavunlar\u0131n g\u00f6zdeleriydiler. Fenikeliler alfabeyi bulana kadar bu yazma ve okuma g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc s\u00fcrd\u00fc gitti. Bu toplumlar\u0131n t\u00fcm\u00fcnde inanc\u0131n s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya benze\u015fen uygulamalar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olur. Her toplum kendi inan\u00e7 tablosunu olu\u015fturmu\u015ftur ve bu konuda toplumlar aras\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131klar benzerlikleri \u00e7ok geride b\u0131rak\u0131r. \u00d6rne\u011fin pers \u00fclkesinde \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir inan\u00e7 tablosu vard\u0131, orada Zerd\u00fc\u015ft dini yayg\u0131nd\u0131. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta tektanr\u0131c\u0131 olan Zerd\u00fc\u015ft dini giderek bu \u00f6zelli\u011fini yitirdi. \u00c7okyap\u0131l\u0131l\u0131ktan biryap\u0131l\u0131l\u0131\u011fa ge\u00e7en ya da g\u00f6\u00e7ebelikten yerle\u015fikli\u011fe ge\u00e7en bu toplumda bu dinsel de\u011fi\u015fim ya\u015fam gereklerinin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran topraklar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fan bu din daha sonra \u00f6zellikle Bat\u0131\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131 etkilemi\u015ftir. Bu etkinin a\u011f\u0131r olmas\u0131 bu inanc\u0131n basit tap\u0131nma usullerini \u00e7ok a\u015fan ahlaki ya da d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir temeli olmas\u0131ndand\u0131r. Zerd\u00fc\u015ft dini ayn\u0131 zamanda bir felsefedir. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn kitab\u0131 Avesta <\/em>edebi bir dille yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer bir tektanr\u0131c\u0131 inan\u00e7 \u0130branilerde de g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Uygar toplumlar\u0131n en eskilerinden olan ibrani toplumu da \u00e7oktanr\u0131c\u0131l\u0131ktan tektanr\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ge\u00e7mi\u015ftir: \u00f6nceleri her kentin bir tanr\u0131s\u0131 vard\u0131, daha sonra Musa peygamber Tanr\u0131\u2019dan on emir<\/strong>\u2019i ald\u0131. B\u00f6ylece \u0130srailo\u011fullar\u0131n\u0131n tektanr\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fi toplumsal ya\u015fam\u0131n bir \u00f6ndere ba\u011flanmas\u0131yla oldu.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnce ve ya\u015fam \/ K\u00f6le d\u00fczeni<\/strong><\/p>\n

Eski uygarl\u0131klarda, \u00f6zellikle onlar\u0131n en eskileri olan ve k\u00f6kleri d\u00f6rt bin y\u0131llar\u0131na hatta daha \u00f6ncesine uzanan iki b\u00fcy\u00fck uygarl\u0131kta, m\u0131s\u0131r ve mezopotamya uygarl\u0131klar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir edebiyatla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Onlardan bize kalan metinler ince ve derin yap\u0131lar\u0131yla ger\u00e7ek anlamda bir insan ara\u015ft\u0131rmas\u0131 \u00f6zelli\u011fi g\u00f6sterirler. Babil\u2019de ve Asur\u2019da Yarat\u0131l\u0131\u015f destan\u0131 <\/em>uzun bir \u015fiirdir ve daha sonra Yunanistan\u2019da Hesiodos\u2019un Theogonia<\/em>\u2019s\u0131nda g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi d\u00fcnyan\u0131n ve insan\u0131n k\u00f6kenini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Bunda ayn\u0131 zamanda Mezopotamyal\u0131n\u0131n bir inanc\u0131 dile gelir: insan tanr\u0131lara hizmet i\u00e7in vard\u0131r. S\u00fcmer\u2019de daha sonra Babil\u2019de ve Asur\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan G\u0131lgam\u0131\u015f destan\u0131 <\/em>insan\u0131n \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck istemini, \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tedirginliklerini anlat\u0131r: insan \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir zaman bulamayacakt\u0131r, onun \u00f6l\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011fe raz\u0131 olmas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n g\u00fczellikleriyle yetinmeyi bilmesi gerekir. Hitit\u2019de de edebiyat \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir, ondan bize kalan anlat\u0131larda daha \u00e7ok tanr\u0131lar\u0131n ser\u00fcvenleri konu edilir. Hitit mitolojisi insanla ve evrenle ilgili aray\u0131\u015flar\u0131nda Theogonia<\/em>\u2019daki sorunlara benzer sorunlar\u0131 i\u015flemi\u015ftir. G\u0131lgam\u0131\u015f <\/em>mitosu da hitit mitoslar\u0131 aras\u0131nda \u00f6nemli bir yer tutar. Yunan mitoslar\u0131nda hitit mitoslar\u0131n\u0131n etkisini apa\u00e7\u0131k g\u00f6rebiliriz. \u0130brani k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde sanat\u0131n ve \u00f6zellikle edebiyat\u0131n yeri yok gibidir. Dind\u0131\u015f\u0131 izlenimler veren baz\u0131 kutsal metinler bir yana, \u0130branilerde sanat duygusu geli\u015fmemi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Urukagina reform metinlerinden, Louvre M\u00fczesi\u2019nde bulunan kil tablet.<\/figcaption><\/figure>\n

Varolmak i\u00e7in sulak yerleri gereksinen, bu y\u00fczden su uygarl\u0131klar\u0131 diye bilinen bu uygarl\u0131klar k\u00f6le g\u00fcc\u00fcyle ayakta duran uygarl\u0131klar oldular. Ara\u00e7lar\u0131n ve gere\u00e7lerin son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu ve hen\u00fcz en basit makinelerin bile ortal\u0131kta g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi ilkel ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda insan eme\u011finin b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemli vard\u0131, ya\u015fam insan eme\u011fiyle ayakta duruyordu, insan her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kas g\u00fcc\u00fcyle yapmak zorundayd\u0131. Bu ko\u015fullarda do\u011fan\u0131n g\u00fcc\u00fcyle ba\u015f etmek de gerekiyordu: do\u011fal afetler ya\u015fam\u0131 alabildi\u011fine zorluyordu. Bu ko\u015fullar bu s\u0131n\u0131fla\u015fm\u0131\u015f toplumlarda y\u00f6netici konumundaki insan\u0131n tabandaki insan\u0131 kullanmas\u0131 sonucunu getiriyordu. Sava\u015flar\u0131n eksik olmad\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nemde sava\u015f tutsaklar\u0131 k\u00f6le yap\u0131l\u0131yordu. Ya da y\u00fczergezer bir toplum yerle\u015fik bir toplumun insanlar\u0131n\u0131 k\u00f6lele\u015ftirebiliyordu. K\u00f6leler hi\u00e7bir hakk\u0131 olmayan ve insan yerine konulmayan insanlard\u0131. B\u00fct\u00fcn Eski\u00e7a\u011f k\u00f6le eme\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. K\u00f6lelik ancak Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru tavsad\u0131. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm k\u00f6lelerin k\u00f6leli\u011fi art\u0131k bir yazg\u0131 gibi g\u00f6rmemeye ba\u015flamalar\u0131yla oldu. K\u00f6le d\u00fczeni Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru gerileyince tar\u0131m sorunlu duruma geldi. K\u00f6leler \u00e7al\u0131\u015fmak istemeyen ve toplumsal geli\u015fimleri engelleyen insanlar oldular. Hayvanlara bile do\u011fru d\u00fcr\u00fcst bakmayan bu son zaman k\u00f6leleri kurulu d\u00fczene ayak ba\u011f\u0131 oldular. Bu durum azatl\u0131 k\u00f6lelik uygulanmas\u0131n\u0131 getirdiyse de bundan da bir sonu\u00e7 al\u0131namad\u0131. Efendi k\u00f6lesine \u00e7ok iyi \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsa kendisini belli bir ya\u015ftan sonra azat edece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. K\u00f6lelik art\u0131k bitmi\u015fti ve \u00fcretim i\u00e7in ba\u015fka bir yol bulmak gerekiyordu. Daha do\u011frusu d\u00fcnya yeni bir ya\u015fam bi\u00e7imine gereksinim duyuyordu. K\u00f6lelik o zamana kadar do\u011fald\u0131 ve kimse onu ele\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyordu. K\u00f6leli\u011fin en etkin d\u00f6neminde Aristoteles\u2019in k\u00f6leli\u011fi ola\u011fan hatta yararl\u0131 saymas\u0131 do\u011fald\u0131r. Varolabilmek i\u00e7in kas g\u00fcc\u00fcn\u00fc gereksinen bir d\u00fczende k\u00f6leli\u011fe kar\u015f\u0131 olmak kimsenin akl\u0131ndan ge\u00e7mezdi. Do\u011fu uygarl\u0131klar\u0131 da onu izleyen yunan uygarl\u0131\u011f\u0131 da k\u00f6lelerin g\u00fcc\u00fcyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmi\u015ftir. Yunanl\u0131lardan sonra Romal\u0131lar da k\u00f6le g\u00fcc\u00fcn\u00fc kulland\u0131lar. K\u00f6leli\u011fin verimsizle\u015fmesi daha \u00e7ok Roma\u2019da oldu. K\u00f6lelik ve Roma birlikte tarihe kar\u0131\u015ft\u0131lar. Art\u0131k yeni bir \u00e7a\u011f ba\u015fl\u0131yordu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Varolmak i\u00e7in sulak yerleri gereksinen, bu y\u00fczden su uygarl\u0131klar\u0131 diye bilinen ilk uygarl\u0131klar k\u00f6le g\u00fcc\u00fcyle ayakta durdular. Ara\u00e7lar\u0131n ve gere\u00e7lerin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu ve hen\u00fcz en basit makinelerin bile ortal\u0131kta g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi ilkel ya\u015fam ko\u015fullar\u0131nda insan eme\u011finin b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemli vard\u0131, insan her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kas g\u00fcc\u00fcyle yapmak zorundayd\u0131. Bu ko\u015fullar s\u0131n\u0131fla\u015fm\u0131\u015f toplumlarda y\u00f6netici konumundaki insan\u0131n tabandaki insan\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":16857,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[178,224,221,222],"tags":[227,237,230,238,2012],"class_list":["post-16856","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-141-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-felsefe","category-tarih","tag-aydinlanma","tag-felsefe","tag-insanlik-tarihi","tag-tarih","tag-tarih-yazimi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t