{"id":17028,"date":"2015-10-01T15:00:55","date_gmt":"2015-10-01T12:00:55","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=17028"},"modified":"2018-01-18T15:10:13","modified_gmt":"2018-01-18T12:10:13","slug":"einstein-gercekligi-nasil-yeniden-insa-etti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/10\/01\/einstein-gercekligi-nasil-yeniden-insa-etti","title":{"rendered":"Einstein ger\u00e7ekli\u011fi nas\u0131l yeniden in\u015fa etti?"},"content":{"rendered":"

Einstein, ivme ve k\u00fctle\u00e7ekiminin birbirine denk oldu\u011funu kavrad\u0131ktan sonra, sekiz y\u0131l boyunca \u00f6zel g\u00f6relilik teorisini genelle\u015ftirmekle u\u011fra\u015ft\u0131. Teorisinin do\u011fru matematik denklemlerini elde etmek i\u00e7in matematik\u00e7i David Hilbert ile \u00e7eki\u015fti ve sonunda galip geldi. Bu d\u00f6nemde \u00f6zel hayat\u0131nda da bir\u00e7ok zorlukla bo\u011fu\u015fuyordu. E\u015finden ayr\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ocuklar\u0131ndan ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ve daha sonra evlenece\u011fi kuzeniyle bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctmeye \u00e7abal\u0131yordu. B\u00f6yle zorluklar i\u00e7eren bir s\u00fcre\u00e7te, gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en \u00f6nemli bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri olan genel g\u00f6relilik teorisini ortaya koymay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/em><\/p>\n

Walter Isaacson<\/strong><\/p>\n

Aspen Enstit\u00fcs\u00fc Genel M\u00fcd\u00fcr\u00fc, CNN ve Time Magazine<\/em>\u2019de Eskiden Y\u00f6netici<\/p>\n

\"\"
Einstein 1905\u2019de.<\/figcaption><\/figure>\n

Genel g\u00f6relilik teorisi; ki\u015fisel sorunlar, politik gerilimler ve neredeyse Einstein\u2019in zaferine mal olabilecek bilimsel rekabet i\u00e7erisinde basit bir fikirden do\u011fdu. \u00d6zel g\u00f6relilik teorisini ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n kuantal\u0131 oldu\u011fu fikrini ortaya koydu\u011fu mucize y\u0131ldan iki sene sonra, 1907\u2019de Einstein halen patent ofisinde \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Birg\u00fcn Bern\u2019deki ofisinde otururken, daha sonralar\u0131 \u201chayat\u0131m\u0131n en mutlu d\u00fc\u015f\u00fcncesi\u201d olarak tan\u0131mlayaca\u011f\u0131 o fikir kafas\u0131nda belirdi: \u201cSerbest d\u00fc\u015fen biri kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetmeyecektir.\u201d (\u00c7evirmenin notu \u2013\u00e7.n.-; serbest d\u00fc\u015fme, k\u00fctle\u00e7ekimi d\u0131\u015f\u0131nda bir kuvvetin etki etmedi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fc\u015f \u015feklidir. T\u00fcm s\u00fcrt\u00fcnmelerin ihmal edildi\u011fi ortamda D\u00fcnya\u2019ya d\u00fc\u015fen bir cisim serbest d\u00fc\u015fme yapar).<\/p>\n

Nas\u0131l ki Galileo\u2019nun bulgular\u0131, Pisa Kulesi\u2019nden yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerle; Newton\u2019un ke\u015ffi, kafas\u0131na d\u00fc\u015fen elmayla sembolikle\u015ftirilmi\u015fse, Einstein\u2019in bu fikri de serbest d\u00fc\u015fmekte olan biri ile \u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015ftir. Hatta baz\u0131 s\u00fcsl\u00fc anlat\u0131mlarda Einstein patent ofisinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken yan binadan bir ki\u015finin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bile resmedilir.<\/p>\n

Einstein hemen sonra d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyini daha da derinle\u015ftirerek, serbest d\u00fc\u015fen dene\u011fi bir asans\u00f6r\u00fcn i\u00e7erisine koydu ve bu sefer asans\u00f6r\u00fcn serbest d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc durumu tahayy\u00fcl etti: Serbest d\u00fc\u015fen asans\u00f6r, denek i\u00e7in a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131z ortam olur ve denek kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetmez; sanki bo\u015f uzayda s\u00fcz\u00fclmektedir. Dene\u011fin elinden b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 her cisim de denekle birlikte yan yana s\u00fcz\u00fcl\u00fcr. Denek hangi deneyi yaparsa yaps\u0131n, ivmelenen bir asans\u00f6rde d\u00fc\u015fmekte oldu\u011fu durum ile k\u00fctle\u00e7ekimsel etkilerin olmad\u0131\u011f\u0131 bo\u015f uzayda s\u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc durumunu birbirinden ay\u0131rt edemez ve edebilmesinin imk\u00e2n\u0131 yoktur. (\u00c7.n: Bu ay\u0131rt edilemezlik, cisimlerin geometrik \u015fekillerinden kaynaklanan gelgit etkisinin ihmal edildi\u011fi durumlar i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Ancak bu ihmal yerinde bir ihmaldir; gelgit etkisi k\u00fctle\u00e7ekiminin de\u011fil, k\u00fctle\u00e7ekimi uygulayan cisimlerin geometrik \u015fekillerinin sonucudur.).<\/p>\n

Einstein daha sonra d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyini uzaya ta\u015f\u0131y\u0131p tersten tasarlad\u0131: Asans\u00f6r \u015fimdi de herhangi k\u00fctle\u00e7ekimsel etkilerden uzak, bo\u015f uzay\u0131n bir b\u00f6lgesinde sabit kuvvet uygulanarak ivmelendirilsin. Denek bu durumda asans\u00f6r\u00fcn ivmelendirildi\u011fi y\u00f6n\u00fcn tersi y\u00f6nde bir \u201c\u00e7ekim\u201d hisseder ve ayaklar\u0131 asans\u00f6r\u00fcn taban\u0131na \u201cbasar\u201d. Elindeki bir cismi b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131nda ise, cisim adeta D\u00fcnya\u2019daym\u0131\u015f\u00e7as\u0131na yere d\u00fc\u015fer. \u0130vmelendirilmenin yaratt\u0131\u011f\u0131 etki ile k\u00fctle\u00e7ekiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 etkiyi birbirinden ay\u0131rman\u0131n bir yolu yoktur. Einstein bu fenomene \u201ce\u015fde\u011ferlik (\u00f6zde\u015flik, denklik) ilkesi\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. Buna g\u00f6re, ivmelenmenin ve k\u00fctle\u00e7ekiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 yerel etkiler birbirine denktir.<\/p>\n

\"\"
Albert Einstein ilk e\u015fi Mileva Maric ile.<\/figcaption><\/figure>\n

Einstein\u2019in bu d\u00fc\u015f\u00fcnce deneylerinden yola \u00e7\u0131k\u0131p fizik tarihinin en g\u00fczel teorisini ortaya koymas\u0131 tam sekiz y\u0131l s\u00fcrd\u00fc. \u00d6te yandan bu s\u00fcre\u00e7, Einstein\u2019i patent ofisinde \u00e7al\u0131\u015fan evli ve \u00e7ocuk babas\u0131 m\u00fctevaz\u0131 bir ya\u015fant\u0131dan, Berlin\u2019de yaln\u0131z ya\u015fayan, ailesinden uzak kalm\u0131\u015f ve Prusya Bilim Akademisi\u2019nde ba\u015f g\u00f6steren anti-semitist d\u00fc\u015f\u00fcncelerin camiaya yabanc\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir profes\u00f6r\u00fcn hayat\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz sene Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc ve Princeton \u00dcniversitesi, Einstein\u2019in mesleki ve ki\u015fisel hayat\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131na g\u00f6z atmak isteyenler i\u00e7in Einstein\u2019in yazm\u0131\u015f oldu\u011fu mektuplar\u0131 ve makaleleri internet ortam\u0131nda yay\u0131mlad\u0131. 1907 y\u0131l\u0131n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru \u201civmelenme ve k\u00fctle\u00e7ekimi \u00fczerine, g\u00f6relili\u011fi esas alan \u00f6zg\u00fcn bir d\u00fc\u015f\u00fcnce\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla karalad\u0131klar\u0131na bakarak, o zamanki heyecan\u0131na ortak olabiliriz. Bir elektrik firmas\u0131n\u0131n alternatif-ak\u0131m makinesi i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 patent ba\u015fvurusunu, \u201cyanl\u0131\u015f, bulan\u0131k ve haz\u0131rl\u0131ks\u0131z\u201d oldu\u011fu gerek\u00e7eleriyle reddetmesinden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131lm\u0131\u015fl\u0131k ve huysuzlu\u011fu yakalayabiliriz. Sonraki y\u0131llara gitti\u011fimizde, bir yandan teorisinin denklemlerini bulmak i\u00e7in matematik\u00e7ilerle yar\u0131\u015f\u0131rken di\u011fer yandan e\u015fiyle verdi\u011fi maddi m\u00fccadeleye ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 g\u00f6rme \u00e7abalar\u0131na tan\u0131k olabiliriz. 1915\u2019ten sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ise evren alg\u0131m\u0131z\u0131 sonsuza dek de\u011fi\u015ftirecek.<\/p>\n

I\u015f\u0131\u011f\u0131 b\u00fckmek<\/strong><\/p>\n

Einstein, k\u00fctle\u00e7ekimi ve ivmenin denk oldu\u011funa kanaat getirdikten sonra, d\u00f6rt y\u0131l kadar bu konuya e\u011filmedi; bunun yerine kuantum teorisi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. 1911 y\u0131l\u0131nda akademinin duvarlar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131p Prag\u2019da Prusya Charles-Ferdinand \u00dcniversitesi\u2019nde profes\u00f6r olmay\u0131 ba\u015fard\u0131ktan sonra ise, dikkatini yeniden 1905\u2019te ortaya koydu\u011fu \u00f6zel g\u00f6relilik teorisini genelle\u015ftirmesine yard\u0131mc\u0131 olacak yeni k\u00fctle\u00e7ekim teorisine y\u00f6neltti.<\/p>\n

\"\"
Mileva Maric ve Einstein\u2019dan olan o\u011fullar\u0131 Hans Albert (sa\u011fda) ve Eduard (solda).<\/figcaption><\/figure>\n

Denklik ilkesinin olduk\u00e7a ilgin\u00e7 fenomenlere gebe oldu\u011funun fark\u0131na varan Einstein, asans\u00f6r deneyine g\u00f6re k\u00fctle\u00e7ekiminin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 b\u00fckmesi gerekti\u011fi sonucuna vard\u0131. Asans\u00f6r\u00fcn yukar\u0131 do\u011fru ivmelendi\u011fi bir durumu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alal\u0131m ve yan duvardan kar\u015f\u0131 duvara do\u011fru bir \u0131\u015f\u0131k at\u0131m\u0131 yollayal\u0131m. I\u015f\u0131k belirli bir zaman sonra kar\u015f\u0131 duvara ula\u015facakt\u0131r ancak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 nokta, yolland\u0131\u011f\u0131 noktaya g\u00f6re zemine daha yak\u0131n olur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0131\u015f\u0131k duvardan duvara ula\u015fana kadar zaman ge\u00e7er ve bu zaman zarf\u0131nda da asans\u00f6r bir miktar y\u00fckselmi\u015f olur. I\u015f\u0131\u011f\u0131n takip etti\u011fi y\u00f6r\u00fcngeyi k\u00e2\u011f\u0131da d\u00f6kersek ivmelenmenin sebep oldu\u011fu e\u011frisel bir yolla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Denklik ilkesine g\u00f6re ivmelenen bir asans\u00f6rde ortaya \u00e7\u0131kan etki, k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131ndaki durgun bir asans\u00f6rde de ortaya \u00e7\u0131kmal\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131ndan ge\u00e7en \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n b\u00fck\u00fclmesi gerekir.<\/p>\n

Einstein\u2019in bu ana kadarki ba\u015far\u0131s\u0131, do\u011fan\u0131n i\u015fleyi\u015finin ard\u0131nda yatan fiziksel prensipleri \u00fcst\u00fcn yetene\u011fiyle analiz etmesiydi; prensiplerin matematik temsilini yapma g\u00f6reviyle ilgilenmiyordu. Ancak matemati\u011fin sadece do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ke\u015ffetmek i\u00e7in de bir ara\u00e7 olabilece\u011finin fark\u0131na varan Einstein, 1912 y\u0131l\u0131nda e\u011fri ve b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f 4-boyutlu uzay zaman\u0131 temsil edecek karma\u015f\u0131k matematik hesaplamalar i\u00e7in eski s\u0131n\u0131f arkada\u015f\u0131ndan yard\u0131m istedi.<\/p>\n

Genel g\u00f6relilik teorisinin matemati\u011fini kurgulamaya ba\u015flayan Einstein\u2019\u0131n temel motivasyonu, i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f iki fiziksel s\u00fcreci temsil eden denklemleri ortaya koymak oldu. Bu iki s\u00fcre\u00e7ten ilki, k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131n\u0131n maddeye nas\u0131l bir etki yapt\u0131\u011f\u0131; ikincisi ise maddenin uzay-zamanda nas\u0131l k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131yd\u0131. \u0130lk s\u00fcre\u00e7 maddenin nas\u0131l hareket edece\u011fini, ikinci s\u00fcre\u00e7 de uzay-zaman\u0131n nas\u0131l b\u00fck\u00fclece\u011fini ifade eder. \u00dc\u00e7 y\u0131l boyunca kusurlu hesaplarla ve taslaklarla u\u011fra\u015fan Einstein, 1915 yaz\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131na do\u011fru, matematik ve fizi\u011fi yan yana getirmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Ki\u015fisel \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f<\/strong><\/p>\n

O zamana kadar, Prusya Akademisi\u2019nin bir \u00fcyesi ve profes\u00f6r\u00fc olarak Berlin\u2019e ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Fakat kendisine hi\u00e7bir destek sa\u011flanm\u0131yordu. Anti-semitizmin y\u00fckselmesiyle birlikte, hi\u00e7bir bilimsel z\u00fcmreye dahil olam\u0131yordu. Kendisi de bir fizik\u00e7i olan ve \u00f6zel g\u00f6relilik teorisini olu\u015ftururken d\u00fc\u015f\u00fcncelerini payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 e\u015fi Mileva Maric\u2019ten ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Mileva da, 4 ve 10 ya\u015flar\u0131ndaki iki \u00e7ocu\u011funu yan\u0131na alarak Z\u00fcrih\u2019e yerle\u015fmi\u015fti. Daha sonradan evlenece\u011fi kuzeniyle bir ili\u015fki ya\u015famakta olan Einstein, Berlin\u2019in merkezinde derme \u00e7atma bir evde kal\u0131yor, nadiren yemek yiyip g\u00fcn\u00fcn herhangi bir saatinde uykuya dalabiliyor ve keman\u0131n\u0131 \u00e7alarak yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla ba\u015fa \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/p>\n

1915 y\u0131l\u0131 \u00f6zel hayat\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar oldu. Baz\u0131 arkada\u015flar\u0131 Mileva Maric\u2019den bo\u015fan\u0131p Elsa ile evlenmesi i\u00e7in bask\u0131 yaparken, baz\u0131lar\u0131 da \u00e7ocuklar\u0131 ile Elsa\u2019n\u0131n bir araya gelmemesi konusunda Einstein\u2019i uyar\u0131yordu. Maric mektuplar\u0131nda s\u00fcrekli paradan bahsediyor; Einstein ise dizginleyemedi\u011fi \u00f6fkesiyle, \u201cSahip olduklar\u0131m\u0131 ele ge\u00e7irmeye y\u00f6nelik olarak yapt\u0131\u011f\u0131n bu giri\u015fimler son derece utan\u00e7 verici\u201d \u015feklinde sert cevaplar veriyordu. \u00c7ocuklar\u0131na s\u0131k s\u0131k mektup g\u00f6nderen Einstein, nadiren cevap al\u0131yor ve mektuplar\u0131n\u0131n cevaps\u0131z kalmas\u0131n\u0131n sebebini annelerinin izin vermemesine ba\u011fl\u0131yordu.<\/p>\n

Bunca karma\u015faya ra\u011fmen, 1915 y\u0131l\u0131n\u0131n ortalar\u0131na do\u011fru genel g\u00f6relilikle ilgili bir\u00e7ok tasar\u0131 haz\u0131rd\u0131. Haziran ay\u0131n\u0131n son haftas\u0131 boyunca, d\u00fcnyan\u0131n se\u00e7kin matematik merkezlerinden olan G\u00f6ttingen \u00dcniversitesi\u2019nde, geli\u015ftirdi\u011fi fikirlerle ilgili ders verdi. O kadar se\u00e7kin matematik\u00e7inin aras\u0131nda David Hilbert de vard\u0131 ve Einstein, g\u00f6relilikteki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 ona anlatmak i\u00e7in \u00e7ok -belki de hatal\u0131 derecede \u00e7ok- istekliydi.<\/p>\n

Rekabet<\/strong><\/p>\n

G\u00f6ttingen ziyareti Einstein a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir zafer oldu. Birka\u00e7 hafta sonra bir arkada\u015f\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta \u201cHilbert\u2019i genel g\u00f6relilik teorisi konusunda ikna etmeyi ba\u015fard\u0131m\u201d diyordu. Bir di\u011fer arkada\u015f\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta ise, Hilbert\u2019ten son derece etkilendi\u011finden bahsediyordu.<\/p>\n

Hilbert de ayn\u0131 \u015fekilde Einstein ve teorisinden olduk\u00e7a etkilenmi\u015fti ve Einstein\u2019in hen\u00fcz ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131, genel g\u00f6relili\u011fin matematiksel form\u00fclasyonunu olu\u015fturacak denklemleri \u00e7\u0131karmaya giri\u015fti.<\/p>\n

Hilbert\u2019in giri\u015fimlerinden 1915 Ekim\u2019inde haberdar olan Einstein, Entwurf<\/em>\u2019un (tasla\u011f\u0131n\u0131n) temelinde olan ve iki senedir iyile\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 teorisinde ciddi \u00e7atlaklar oldu\u011funun fark\u0131na vard\u0131. Denklemleri, d\u00f6nme hareketini do\u011fru \u015fekilde i\u00e7ermiyordu ve t\u00fcm yap\u0131lardaki ivmeli ve d\u00fczg\u00fcn olmayan hareketleri g\u00f6reli hale getirecek \u015fekilde genel kovaryant (e\u015fd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr m\u00fc, e\u015fde\u011ferlik mi) de\u011fildi. Astronomlar\u0131n Merk\u00fcr\u2019\u00fcn y\u00f6r\u00fcngesinde g\u00f6zlemledikleri anomaliyi de tam olarak a\u00e7\u0131klayam\u0131yordu. G\u00f6zlemlere g\u00f6re Merk\u00fcr\u2019\u00fcn g\u00fcnberisi (y\u00f6r\u00fcngesinin G\u00fcne\u015f\u2019e en yak\u0131n oldu\u011fu nokta), zamanla kaymaktayd\u0131 ve bu kayma ne Newton fizi\u011fi ile ne de Einstein\u2019in halihaz\u0131rdaki teorisiyle a\u00e7\u0131klanabiliyordu.<\/p>\n

Einstein i\u00e7in zaman daralm\u0131\u015ft\u0131. Bir yandan Hilbert\u2019in denklemleri d\u00fczeltmeye yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissediyordu, \u00f6te yandan Kas\u0131m ay\u0131nda Prusya Akademisi \u00fcyelerine d\u00f6rt hafta boyunca verece\u011fi per\u015fembe dersleri program\u0131yla s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Sonu\u00e7 olarak Einstein\u2019i aylar s\u00fcrecek yorucu bir \u00e7al\u0131\u015fma bekliyordu; denklemlerini d\u00fczeltmesi, teorisini g\u00fcncellemesi i\u00e7in acele etmeliydi.<\/p>\n

4 Kas\u0131m\u2019daki ilk dersi i\u00e7in Prusya Devlet K\u00fct\u00fcphanesi\u2019ne vard\u0131\u011f\u0131nda, halen teorisi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u201cGe\u00e7ti\u011fimiz d\u00f6rt y\u0131l boyunca genel g\u00f6relilik teorisini kurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m\u201d diye s\u00f6ze ba\u015flayan Einstein, berrak \u015fekilde problemleri detayland\u0131r\u0131p ortaya koydu ve denklemleri tam anlam\u0131yla elde edemedi\u011fini de ekledi.<\/p>\n

Einstein, bilimsel yarat\u0131c\u0131l\u0131k tarihinin en a\u015f\u0131r\u0131 fikirlerinden biriyle u\u011fra\u015f\u0131rken bir yandan da ailesi i\u00e7i sorunlar\u0131yla ilgileniyordu. Ayr\u0131 oldu\u011fu e\u015finden para konusunda bask\u0131 yapan ve \u00e7ocuklar\u0131yla nas\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015fece\u011fiyle ilgili y\u00f6nergeler i\u00e7eren mektuplar gelmeye devam ediyordu. Maric, babalar\u0131n\u0131n bir ba\u015fkas\u0131yla ili\u015fkisi oldu\u011funu \u00f6\u011frenme olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n Einstein ile Berlin\u2019de g\u00f6r\u00fc\u015fmemesini ortak bir arkada\u015f arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla talep ediyordu. Einstein de bu talebe cevap olarak, Berlin\u2019de \u0131ss\u0131z bir yerde tek ba\u015f\u0131na ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve evinin \u201cadeta bir kilise\u201d atmosferine sahip oldu\u011funun garantisini verdi. Arkada\u015f\u0131 da Einstein\u2019in genel g\u00f6relilik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kastederek Maric\u2019e, \u201corada ola\u011fan\u00fcst\u00fc i\u015fler d\u00f6nmekte\u201d diye bir cevap yazd\u0131.<\/p>\n

\u0130lk makalesini yazd\u0131\u011f\u0131nda, \u0130svi\u00e7re\u2019de ya\u015fayan b\u00fcy\u00fck o\u011flu Hans Albert\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 dokunakl\u0131 mektupta Einstein \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cSevimli mektubun d\u00fcn bana ula\u015ft\u0131 ve \u00e7ok mutlu oldum. Art\u0131k bana yazmayaca\u011f\u0131ndan korkuyordum… Her sene bir ay boyunca g\u00f6r\u00fc\u015febilmemiz i\u00e7in bask\u0131 yapaca\u011f\u0131m ve g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde sana ba\u011fl\u0131, seni seven bir babaya sahip oldu\u011funu anlayacaks\u0131n. Benden kimsenin sana sunamayaca\u011f\u0131 bir\u00e7ok g\u00fczel ve iyi \u015feyi \u00f6\u011frenebilirsin… Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde hayat\u0131m\u0131n en iyi makalelerinden birini nihayet tamamlad\u0131m; b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde sana da anlataca\u011f\u0131m.\u201d O\u011fluna umursamaz g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden, \u201ci\u015fime o kadar kendimi kapt\u0131r\u0131yorum ki arada yemek yemeyi bile unutuyorum\u201d \u00f6zr\u00fcyle mektubunu bitiriyordu.<\/p>\n

Einstein ayn\u0131 zamanda Hilbert ile garip bir etkile\u015fim i\u00e7erisine girmi\u015fti. G\u00f6ttingen matematik\u00e7ilerinin Entwurf<\/em> \u00a0(taslak) denklemlerindeki hatalar\u0131 buldu\u011fu konusunda uyar\u0131lan Einstein, hemen Hilbert\u2019e kendisinin de zaten hatalar\u0131 buldu\u011funu yazd\u0131 ve 4 Kas\u0131m dersinin bir kopyas\u0131n\u0131 da beraberinde g\u00f6nderdi.<\/p>\n

11 Kas\u0131m\u2019daki ikinci dersinde denklemlerini genel kovaryant (e\u015fd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr m\u00fc, e\u015fde\u011ferlik mi?) hale getirecek yeni koordinat ko\u015fullar\u0131 \u00f6nerdi, ancak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ki yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklik sorunlar\u0131 tam olarak \u00e7\u00f6zm\u00fcyordu. Nihai sonuca yak\u0131nd\u0131, fakat biraz daha yol almas\u0131 gerekiyordu. Makalesini yine Hilbert\u2019e yollayan Einstein, as\u0131l merak\u0131n\u0131n tamamen kendi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ilgili oldu\u011funu belirterek Hilbert\u2019e \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n nas\u0131l gitti\u011fini de sordu.<\/p>\n

Hilbert\u2019in verdi\u011fi cevap ise Einstein\u2019in cesaretini k\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Einstein\u2019in b\u00fcy\u00fck problemine bir \u00e7\u00f6z\u00fcm buldu\u011funu s\u00f6yleyerek 16 Kas\u0131m\u2019da Einstein\u2019i G\u00f6ttingen\u2019e davet etti. \u201c\u0130lgilenirsen, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki sal\u0131ya kadar teorimi \u00e7ok detayl\u0131 \u015fekilde haz\u0131rlayabilirim\u201d diyen Hilbert, \u201ce\u011fer bizde kal\u0131rsan e\u015fim ve ben \u00e7ok memnun oluruz\u201d diye ekledi. \u0130mzas\u0131n\u0131 att\u0131ktan sonra da kendini k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 ve endi\u015felendirici bir dipnot eklemek zorunda hissederek \u015f\u00f6yle yazd\u0131: \u201cYeni makalenden anlayabildi\u011fim kadar\u0131yla, verdi\u011fin \u00e7\u00f6z\u00fcmler benimkilerden tamam\u0131yla farkl\u0131.\u201d<\/p>\n

Zirveye y\u00fckseli\u015f<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019in bulundu\u011fu ki\u015fisel ve mesleki \u00e7alkant\u0131lar hakk\u0131nda fikir sahibi olabilmek i\u00e7in 15 Kas\u0131m\u2019da yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt mektubu incelemek yerinde olacakt\u0131r. O\u011flu Hans Albert\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta, Noel\u2019de \u0130svi\u00e7re\u2019ye gelip onu ziyaret etmek istedi\u011finden bahsediyor ve \u201cMisafirhane gibi sakin bir yerde yaln\u0131z kal\u0131rsak, bana daha g\u00fczel olacak gibi geliyor, ne dersin? \u201d diye ekliyordu. E\u015fine de uzla\u015fmac\u0131 bir mektup yazarak \u00e7ocuklar\u0131yla olan ili\u015fkisini bozmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ediyordu.\u00a0 Bir arkada\u015f\u0131na, \u201cK\u00fctle\u00e7ekim teorisini de\u011fi\u015ftirdim, \u00f6nceki kan\u0131tlamalar\u0131mda bir bo\u015fluk oldu\u011funu fark ettim… Y\u0131lba\u015f\u0131nda \u0130svi\u00e7re\u2019ye sevgili o\u011flumu g\u00f6rmeye gidece\u011fim i\u00e7in mutlu olmal\u0131y\u0131m\u201d diye yaz\u0131yordu.<\/p>\n

Einstein Hilbert\u2019e de cevap yazarak Gottingen davetini reddetmi\u015f ve kayg\u0131lar\u0131n\u0131 ifade etmekten \u00e7ekinmeyerek, \u201cMesaj\u0131n\u0131zda verdi\u011finiz ipu\u00e7lar\u0131, b\u00fcy\u00fck beklentiler sunuyor. Fakat G\u00f6ttingen\u2019e seyehat etmemeliyim… Bitkin d\u00fc\u015ft\u00fcm ve mide sanc\u0131lar\u0131 \u00e7ekiyorum… Ancak -e\u011fer m\u00fcmk\u00fcnse- sab\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fman\u0131zdaki d\u00fczeltmelerin kan\u0131tlar\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6ndermenizi isterim\u201d demi\u015fti.<\/p>\n

Teorisinin do\u011fru form\u00fclasyonunu elde edebilmek i\u00e7in canla ba\u015fla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u0131ralarda b\u00fcy\u00fck bir at\u0131l\u0131m ger\u00e7ekle\u015ftiren Einstein\u2019in kayg\u0131lar\u0131, yerini huzura b\u0131rakt\u0131. Elden ge\u00e7irdi\u011fi yeni denklemlerin Merk\u00fcr y\u00f6r\u00fcngesindeki sapmalar\u0131 verip vermeyece\u011fini test eden Einstein, yeni denklemlerinin Merk\u00fcr g\u00fcnberisinde y\u00fczy\u0131lda 43 yaysaniyelik bir sapma \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc buldu. Sonu\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda heyecandan kalp \u00e7arp\u0131nt\u0131s\u0131 ya\u015fayann Einstein, bir \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015f\u0131na \u201cmutluluk ve heyecandan g\u00fcnlerce kendime gelemedim\u201d demi\u015fti. Ba\u015fka bir fizik\u00e7iye ise \u201cMerk\u00fcr g\u00fcnberisindeki hareketin sonu\u00e7lar\u0131 beni olduk\u00e7a tatmin etti. Benim alttan alta sa\u00e7ma buldu\u011fum astronominin k\u0131l\u0131 k\u0131rk yaran kesinli\u011fi bana ne kadar da yard\u0131mc\u0131 oldu!\u201d diyerek b\u00f6b\u00fcrlenmi\u015fti.<\/p>\n

18 Kas\u0131m g\u00fcn\u00fc, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc dersinin sabah\u0131nda, Hilbert\u2019in yeni yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 makaleyi inceleyen Einstein, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kendisininkiyle olduk\u00e7a benzer oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcp Hilbert\u2019e \u00f6ncelik hakk\u0131n\u0131n kendinde oldu\u011funu belirten cevab\u0131nda \u015funlar\u0131 da s\u00f6yl\u00fcyordu: \u201cG\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla kurdu\u011funuz sistem, benim Akademi\u2019ye son birka\u00e7 haftad\u0131r sundu\u011fum sonu\u00e7larla ayn\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 veriyor. Bug\u00fcn de Akademi\u2019ye Merk\u00fcr g\u00fcnberisindeki hareketi \u00f6ng\u00f6ren sonu\u00e7lar\u0131m\u0131 sunaca\u011f\u0131m. Hi\u00e7bir k\u00fctle\u00e7ekim teorisi \u015fimdiye dek bunu ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131.\u201d<\/p>\n

Hilbert ise olduk\u00e7a c\u00f6mert ve kibar \u015fekilde Einstein\u2019in mektubunu hemen ertesi g\u00fcn yan\u0131tlayarak kendisinin hi\u00e7bir hak iddia etmedi\u011fini belirterek, \u201cG\u00fcnberi probleminin \u00fcstesinden geldi\u011fin i\u00e7in y\u00fcrekten kutlar\u0131m,\u201d demi\u015f ve \u201ce\u011fer senin kadar h\u0131zl\u0131 hesap yapmaya kalksayd\u0131m elektronlar\u0131m hareketsiz kal\u0131r; hidrojen atomum \u0131\u015f\u0131ma yapmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6z\u00fcr dilemek zorunda kal\u0131rd\u0131\u201d diyerek Einstein\u2019i \u00f6vm\u00fc\u015ft\u00fc. Ancak ertesi g\u00fcn ise G\u00f6ttingen bilim dergisine kendi \u00fcretti\u011fi genel g\u00f6relilik denklemlerini, hi\u00e7 de m\u00fctevaz\u0131 olmayan \u201cFizi\u011fin Temelleri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile yollamay\u0131 da ihmal etmemi\u015fti.<\/p>\n

Einstein\u2019in Prusya Akademisi i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ders \u00f6ncesinde Hilbert\u2019in makalesini okuyup okumad\u0131\u011f\u0131 veya okumu\u015f ise teorisini d\u00fczeltmesinde ne kadar etkili oldu\u011fu belirsizdir. Ne olmu\u015f olursa olsun, 25 Kas\u0131m\u2019daki son dersinde \u201cK\u00fctle\u00e7ekiminin Alan Denklemleri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda akademiye kovaryant (e\u015fd\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr m\u00fc, e\u015fde\u011ferlik mi?) denklemlerini sundu.<\/p>\n

Literat\u00fcre a\u015fina olmayan birine E = mc2<\/sup> kadar a\u00e7\u0131k gelmese de, Einstein alan denklemlerindeki karma\u015f\u0131k matematiksel hesaplar, tens\u00f6r notasyonu ile indislerle kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a yo\u011fun bir formda yaz\u0131labilir. Ti\u015f\u00f6rtlere bile bask\u0131lar\u0131 yap\u0131lan me\u015fhur alan denklemleri \u015f\u00f6yle verilir:<\/p>\n

R\u03bcv<\/sub>\u00a0– 1\/2 g\u03bcv<\/sub>R = 8\u03c0 GT\u03bcv<\/sub><\/p>\n

Denklemin sol taraf\u0131 Einstein tens\u00f6r\u00fc olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r ve daha basit \u015fekilde G\u03bcv<\/sub> \u015feklinde yaz\u0131labilir. Bu k\u0131s\u0131m, uzay-zaman\u0131n geometrisiyle ili\u015fkilidir ve uzay\u0131n k\u00fctle taraf\u0131ndan nas\u0131l e\u011filip b\u00fck\u00fclece\u011fini ifade eder. Denklemin sa\u011f taraf\u0131 ise gravitasyonel alan alt\u0131nda maddenin hareketini anlat\u0131r. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etki g\u00f6stermektedir ki madde uzay-zaman\u0131 b\u00fcker; b\u00fck\u00fclme de maddenin hareketini etkiler.<\/p>\n

Genel g\u00f6relili\u011fin matematik denklemlerinin hangi k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n Einstein\u2019den \u00f6nce Hilbert taraf\u0131ndan elde edildi\u011fine dair tart\u0131\u015fma bug\u00fcne dek s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ne olursa olsun, denklemlerle ifade edilen bu teorinin t\u00fcm altyap\u0131s\u0131 ve fiziksel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 Einstein\u2019e aittir ve 1915 yaz\u0131nda G\u00f6ttingen\u2019de birlikte kald\u0131klar\u0131 s\u00fcrece Hilbert\u2019e bu teoriyi Einstein anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Hilbert, makalesini son haline getirdi\u011finde t\u00fcm iyi niyetiyle \u201cK\u00fctle\u00e7ekiminin diferansiyel denklemlerinden elde edilen bu sonu\u00e7lar, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcnmektedir ki Einstein\u2019in in\u015fa etti\u011fi genel g\u00f6relilik teorisi ile uyum i\u00e7indedir\u201d notunu d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve daha sonra da durumu \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemi\u015ftir: \u201c\u0130\u015fi yapan Einstein idi; matematik\u00e7iler de\u011fil.\u201d<\/p>\n

Olaylardan birka\u00e7 hafta sonra ikilinin aras\u0131 d\u00fczelmeye ba\u015flad\u0131. Hilbert, Einstein\u2019e G\u00f6ttingen Kraliyet Bilim Toplulu\u011fu\u2019nda \u00fcyelik teklif etti. Einstein ise, Hilbert ve kendisinin yapm\u0131\u015f oldu\u011fu iki b\u00fcy\u00fck \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n da maddi motivasyonlarla ortaya koyulamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek, \u201cAram\u0131zda sebebini bilmek istemedi\u011fim, hastal\u0131k verici ilgin\u00e7 bir ili\u015fki s\u00fcregelmekte… Ben kendi ad\u0131ma i\u00e7inde \u00f6fke de olan bu his ile m\u00fccadele ettim ve \u00f6fkeyi ortadan kald\u0131rmay\u0131 ba\u015fard\u0131m. Art\u0131k senin hakk\u0131nda kat\u0131ks\u0131z iyi niyet besliyor ve ayn\u0131 \u015feyleri senin de hissetmeni istiyorum. Kendilerini maddi d\u00fcnyan\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerinden ar\u0131nd\u0131rmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f iki adam\u0131n ortak hisleri payla\u015fmamas\u0131 b\u00fcy\u00fck kay\u0131p olur\u201d demi\u015ftir.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck hayaller<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019in ba\u015far\u0131s\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6tesindedir. 36 ya\u015f\u0131nda evren alg\u0131m\u0131zda devrimci de\u011fi\u015fiklere imza atan Einstein\u2019in genel g\u00f6relilik teorisi, daha kesin sonu\u00e7lar veren ve g\u00f6zlemlerle uyum i\u00e7indeki birtak\u0131m yasalar olmas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, ger\u00e7eklik anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131za yeni bir boyut kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00d6zel g\u00f6relilik teorisi ile uzay ve zaman\u0131n birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmad\u0131klar\u0131n\u0131, birlikte uzay-zaman\u0131 olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren Einstein, genel g\u00f6relilik teorisi ile de uzay-zaman\u0131n sadece fiziksel s\u00fcre\u00e7lerin meydana geldi\u011fi ortam olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dinamik ve etkile\u015fimli bir yap\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Nas\u0131l ki tramboline yerle\u015ftirilmi\u015f bir bowling topu trambolinin dokusunda de\u011fi\u015fiklik yarat\u0131yor ve ortamdaki di\u011fer toplar\u0131n hareketlerinde de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7\u0131yorsa, Einstein, maddenin de uzay-zaman\u0131n dokusunu de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ve uzay-zaman\u0131n da buna kar\u015f\u0131l\u0131k maddenin hareketine y\u00f6n verdi\u011fini ortaya koydu.<\/p>\n

\"\"
Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n temelindeki k\u00fctle\u00e7ekimin diferansiyel denklemleri \u00fczerine de \u00e7al\u0131\u015fan, \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7i David Hilbert (1862-1943).<\/figcaption><\/figure>\n

Kuantum kuram\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcllerinden olan Paul Dirac\u2019a g\u00f6re bu \u015fimdiye dek yap\u0131lm\u0131\u015f en \u00f6nemli bilimsel ke\u015fiftir. Yine 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nemli fizik\u00e7ilerinden Max Born, genel g\u00f6relilik teorisi i\u00e7in \u201cinsan\u0131n do\u011fay\u0131 alg\u0131lamas\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck ad\u0131m; felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnmenin, fiziksel sezgilerin ve matematik yeteneklerinin inan\u0131lmaz kombinasyonu\u201d demi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7 Einstein\u2019i \u00e7ok yordu. Evlili\u011fi \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fc, sava\u015ftan dolay\u0131 t\u00fcm Avrupa harap haldeydi. Ancak Einstein yine de hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar mutluydu. M\u00fchendis arkada\u015f\u0131 Michele Besso\u2019ya \u201cEn b\u00fcy\u00fck hayaller art\u0131k ger\u00e7ek oldu… Genel kovaryans (e\u015fd\u00f6n\u00fc\u015fkenlik mi, e\u015fde\u011ferlilik mi?), Merk\u00fcr\u2019\u00fcn g\u00fcnberisi m\u00fckemmel derecede kesin\u201d yazan Einstein, mektubu \u201cmutlu, fakat y\u0131pranm\u0131\u015f\u201d olarak imzalam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Y\u0131llar sonra k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flu Eduard, Einstein\u2019e neden bu kadar me\u015fhur oldu\u011funu sorar. Einstein, k\u00fctle\u00e7ekiminin asl\u0131nda uzay-zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi oldu\u011fu ke\u015ffini basit bir \u00f6rnek ile a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015farak \u015f\u00f6yle der: \u201cE\u011fri bir y\u00fczeyde y\u00fcr\u00fcmekte olan k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6cek, e\u011fri y\u00fczeyde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlayamaz; ben ise b\u00f6ce\u011fin anlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilecek kadar \u015fansl\u0131yd\u0131m.\u201d<\/p>\n

\"\"<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Einstein, ivme ve k\u00fctle\u00e7ekiminin birbirine denk oldu\u011funu kavrad\u0131ktan sonra, sekiz y\u0131l boyunca \u00f6zel g\u00f6relilik teorisini genelle\u015ftirmekle u\u011fra\u015ft\u0131. Teorisinin do\u011fru matematik denklemlerini elde etmek i\u00e7in matematik\u00e7i David Hilbert ile \u00e7eki\u015fti ve sonunda galip geldi. Bu d\u00f6nemde \u00f6zel hayat\u0131nda da bir\u00e7ok zorlukla bo\u011fu\u015fuyordu. E\u015finden ayr\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ocuklar\u0131ndan ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ve daha sonra evlenece\u011fi kuzeniyle bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctmeye \u00e7abal\u0131yordu. […]<\/p>\n","protected":false},"author":634,"featured_media":17031,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[177,1464,26],"tags":[277,295,1533,1161],"class_list":["post-17028","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-140-sayi","category-dosya","category-fizik","tag-einstein","tag-gorelilik","tag-kuantum","tag-kutlecekim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t