{"id":17052,"date":"2015-10-01T15:56:51","date_gmt":"2015-10-01T12:56:51","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=17052"},"modified":"2018-01-18T16:07:57","modified_gmt":"2018-01-18T13:07:57","slug":"zaman-yolculugunun-kisa-bir-tarihcesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/10\/01\/zaman-yolculugunun-kisa-bir-tarihcesi","title":{"rendered":"Zaman yolculu\u011funun k\u0131sa bir tarih\u00e7esi"},"content":{"rendered":"

\u00c7ok \u00e7ok h\u0131zl\u0131 yolculuk yapmak zamanda gelece\u011fe gitmemizi sa\u011flar. Zamanda ge\u00e7mi\u015fe gitmek ise bir\u00e7ok fizik modeline g\u00f6re imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Kimi g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re yaln\u0131zca \u201ckapal\u0131 zamans\u0131 e\u011fri\u201d ad\u0131 verilen yap\u0131larla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Solucan delikleri bahsedilen yap\u0131lara \u00f6rnektir. \u015eayet solucan delikleri varsa, i\u00e7ine girdi\u011finizde bir t\u00fcnele girmi\u015f\u00e7esine uzay-zaman\u0131n etraf\u0131n\u0131zdan ak\u0131p ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6zlemlersiniz. Kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011friler kavram\u0131, olduk\u00e7a faydal\u0131 matematiksel modellerdir. . Evrenin yap\u0131s\u0131 olan kuantum mekani\u011fi solucan deliklerinin var olmas\u0131na imk\u00e2n vermiyor. Kimi fizik modelleri, kapal\u0131 zaman e\u011frileri sayesinde evrenin kendi kendini yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Fizik\u00e7iler konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyor.<\/em><\/p>\n

Tim Folger \/ <\/strong>National Geographic<\/em>, Discover<\/em> gibi dergilerde yazar<\/p>\n

H. G. Wells, ilk roman\u0131 The Time Machine<\/em>\u2019i (Zaman Makinesi) 1895\u2019de; yani B\u00fcy\u00fck Britanya Krali\u00e7esi Victoria\u2019n\u0131n h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sona ermesinden yaln\u0131zca birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131. T\u0131pk\u0131 bu hanedan\u0131n biti\u015fi gibi, o d\u00f6nemde d\u00fcnyada ba\u015fka bir hanedanl\u0131k da etkisini yitirmekteydi: 200 y\u0131ll\u0131k Newton fizi\u011fi\u2026 1905 y\u0131l\u0131nda Albert Einstein \u00f6zel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 yay\u0131mlad\u0131. Kuram Newton\u2019\u0131n \u201celma fizi\u011fi\u201dni bir kenara at\u0131p, Wells\u2019in varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 mutlulu\u011fa bo\u011fuyordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc kuram\u0131n m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015feylerden biri de zamanda yolculuktu. B\u00f6yle bir \u015feyi Newton fizi\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r, zira Newton fizi\u011fi i\u00e7in zaman d\u00fcz akan bir ok gibidir, ne h\u0131zlan\u0131r ne de yava\u015flar. Fakat Einstein i\u00e7in zaman \u201cg\u00f6reli\u201dydi.<\/p>\n

Zamanda yolculuk yaln\u0131zca m\u00fcmk\u00fcn olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor, ayn\u0131 zamanda ya\u015fan\u0131yor, yaln\u0131zca Wells\u2019in hayal etti\u011fi bir bi\u00e7imde de\u011fil. Princeton \u00dcniversitesi Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc akademisyeni J. Richard Gott\u2019a g\u00f6re, d\u00fcnyadaki gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en b\u00fcy\u00fck zaman gezgini Sergei K. Krikalev\u2019dir. 1985\u2019de ba\u015flayan uzun kariyeri boyunca Sovyet kozmonot, uzayda kesintisiz olarak 803 g\u00fcn ge\u00e7irdi. Einstein\u2019\u0131n da kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 gibi, onun i\u00e7in zaman Mir Uzay \u0130stasyonu\u2019nda, D\u00fcnya\u2019ya g\u00f6re \u00e7ok daha yava\u015f ge\u00e7ti. T\u00fcm bunlar\u0131n sonucunda Krikalev, d\u00fcnyada bulunan t\u00fcm varl\u0131klardan 1\/48 saniye daha az ya\u015fland\u0131, yani ba\u015fka bir a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda zamanda 1\/48 saniye gelece\u011fe gitmi\u015f oldu.<\/p>\n

Zamanda yolculu\u011fu g\u00f6zlemlemek, \u00e7ok y\u00fcksek h\u0131zlarda \u00e7ok uzun mesafeler kat edildi\u011finde daha kolay anla\u015f\u0131l\u0131r. E\u011fer Krikalev D\u00fcnya\u2019y\u0131 2015 y\u0131l\u0131nda terk edip Betelgeuse y\u0131ld\u0131z\u0131na, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n y\u00fczde 99,995\u2019\u0131 gibi bir h\u0131zda gidip geri gelseydi (Betelgeuse 520 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktad\u0131r), d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde D\u00fcnya\u2019da 1000 y\u0131la yak\u0131n bir zaman ge\u00e7mi\u015f ve tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 herkes \u00f6lm\u00fc\u015f olacakt\u0131. Onun i\u00e7in ise, yaln\u0131zca 10 y\u0131l gibi bir s\u00fcre ge\u00e7mi\u015f olurdu. \u201cZamanda yolculu\u011fu nas\u0131l yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz,\u201d diyor Gott, \u201cbu tamamen para ve m\u00fchendislik meselesi\u201d.<\/p>\n

\"\"
1) Uzayda ge\u00e7irdi\u011fi 803 g\u00fcnden sonra kozmonot Sergei K. Krikalev (solda), 1\/48 saniye kadar gelece\u011fe gitti.<\/figcaption><\/figure>\n

Birka\u00e7 nanosaniye, yahut y\u00fczy\u0131l gelece\u011fe gitmek, tamamen imk\u00e2nl\u0131 ve in\u015fa edilebilecek makinelerle ger\u00e7ekle\u015febilecek durumlard\u0131r. Ancak zamanda ge\u00e7mi\u015fe gitmek o kadar kolay bir \u015fey de\u011fildir. Hatta Einstein\u2019\u0131n \u00f6zel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re m\u00fcmk\u00fcn de de\u011fildir. Bu, g\u00f6relilik kuramlar\u0131n\u0131n belki de en \u00f6nemli k\u0131s\u0131tlamas\u0131d\u0131r. Ancak t\u00fcm bunlarla birlikte, Einstein\u2019\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bu kuramlar do\u011frultusunda ortaya \u00e7\u0131kan denklemlerin yaln\u0131zca bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fun m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor, yani a\u00e7\u0131k kap\u0131lar h\u00e2l\u00e2 var.<\/p>\n

T\u00fcm bunlar ise sorular\u0131 beraberinde getiriyor: Evrenin kendisi, zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fu engeller mi? Einstein\u2019in denklemlerinde bu ihtimali d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakacak bir kural olmasa bile? Fizik\u00e7iler bu sorular \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye devam ediyor; sadece zaman yolculu\u011fu tasar\u0131s\u0131 hi\u00e7bir zaman pratik olamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fil, ama ayn\u0131 zamanda, bunun olabilirli\u011fi hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmek, evrenin var oldu\u011fu ilk zamanlara geri d\u00f6nmek de dahil, evrenin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc kimi kavray\u0131\u015flar \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in.<\/p>\n

Zamana yeni bir bak\u0131\u015f<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n \u00f6zel g\u00f6relilik kuram\u0131yla birlikte, zaman bir bak\u0131ma uysalla\u015fm\u0131\u015f oluyordu. Bu Wells\u2019i mutlu eden bir durumdu, \u00e7\u00fcnk\u00fc zaman\u0131n \u00fc\u00e7 boyutlu uzayla i\u00e7 i\u00e7e bulunan bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut oldu\u011fu \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. Einstein, bu devrimci sonuca iki temel fikri \u00fcrettikten sonra vard\u0131. Birincisi, b\u00fct\u00fcn hareketin g\u00f6reli oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fiydi. Fizik yasalar\u0131 herkes i\u00e7in ge\u00e7erliydi, ancak evrende mutlak bir referans noktas\u0131 bulunmuyordu. \u0130kincisi ise \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n asla a\u015f\u0131lamayacak bir do\u011fa kanunu oldu\u011funun ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 oldu. Bundan dolay\u0131 e\u011fer herkes ayn\u0131 fizik kurallar\u0131na tabi ise, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n hareket eden bir cisim ile normal h\u0131zl\u0131 bir cisim i\u00e7in ortak bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretilebilmeliydi.<\/p>\n

I\u015f\u0131\u011f\u0131 evrensel bir s\u0131n\u0131r haline getirmek i\u00e7in Einstein, insanlar taraf\u0131ndan hayal edilemeyecek kavramlar ile ba\u015f etmek durumunda kald\u0131. Bunun ard\u0131ndan, insanlara hareket etmekte olan bir g\u00f6zlemci i\u00e7in zaman\u0131n, sabit duran bir g\u00f6zlemciye g\u00f6re daha yava\u015f ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6sterdi. Ayn\u0131 \u015fekilde hareket halinde olan bir saat, dura\u011fan bir saatten daha yava\u015f hareket ederdi.<\/p>\n

S\u0131radan h\u0131z birimlerinde bu bahsedilen etkiler yok say\u0131lacak kadar az g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, ancak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a ve hareket edilen s\u00fcre artt\u0131k\u00e7a etkiler g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flan\u0131r. Bu etkiler ger\u00e7ektir ve laboratuvarlarda g\u00f6zlenir. Par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131nda h\u0131zland\u0131r\u0131lan m\u00fconlar, sabit m\u00fconlara g\u00f6re daha uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcd\u00fcr, yani daha sonra bozunurlar. Yani bir bak\u0131ma par\u00e7ac\u0131klar\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n h\u0131zlara getirerek onlar\u0131 zamanda gelece\u011fe g\u00f6ndermi\u015f oluyoruz.<\/p>\n

G\u00f6del\u2019in garip evreni<\/strong><\/p>\n

H\u0131zlanan saatler ve \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yolculuklarla zamanda gelece\u011fe gitmek m\u00fcmk\u00fcn hale geliyor. Peki ya saati geriye sarmak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? Genel g\u00f6relilik denklemlerini gerek\u00e7e g\u00f6stererek zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fun m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu iddia eden ilk ki\u015fi, eksiklik teoreminin \u00fcnl\u00fc yarat\u0131c\u0131s\u0131 Kurt G\u00f6del idi. Bu teorem, matemati\u011fin ispat edebilecekleri ve edemeyeceklerinin kapsam\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 d\u00fczenliyordu. G\u00f6del, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n y\u00fckselen matematik\u00e7ilerinden olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, en gariplerindendi; pek \u00e7ok tak\u0131nt\u0131s\u0131ndan biri de, en \u00e7ok tercih etti\u011fi yiyeceklerin bebek mamas\u0131 ve m\u00fcshil ilac\u0131 olmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

G\u00f6del, evren modelini 70. do\u011fum g\u00fcn\u00fcnde Einstein\u2019a bir hediye olarak sundu. G\u00f6del\u2019in ku\u015fkucu arkada\u015f\u0131na betimledi\u011fi evren, iki ilgin\u00e7 \u00f6zelli\u011fe sahipti; d\u00f6n\u00fcyordu ve bu d\u00f6nmeden olu\u015fan merkezcil kuvvet, yer\u00e7ekiminin evrendeki t\u00fcm cisimleri bir araya getirip ezmesine engel oluyordu. B\u00f6ylelikle Einsten\u2019in herhangi bir kozmik modelden bekledi\u011fi stabiliteyi yarat\u0131yordu. Ama ayn\u0131 zamanda Einstein\u2019a derinden huzursuzluk ya\u015fatarak, ge\u00e7mi\u015fte zaman yolculu\u011funa izin veren bir modeldi. G\u00f6del\u2019en evreninde, evrenin \u00e7evresinde \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n bir h\u0131zda at\u0131lacak bir tam turla ki\u015fi, kendi ge\u00e7mi\u015finde bir noktaya gidebilirdi. Fizikte bu t\u00fcr d\u00f6ng\u00fclere \u201ckapal\u0131 zamans\u0131 e\u011friler\u201d ad\u0131 verilir.<\/p>\n

Belirli bir noktadan \u00e7\u0131k\u0131p yine o noktaya ula\u015f\u0131lan t\u00fcm e\u011friler kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frilerdir. G\u00f6del\u2019in d\u00f6nen evren modelinde, b\u00f6ylesi bir e\u011fri, t\u0131pk\u0131 D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7evresindeki bir enlem \u00e7izgisi gibi, b\u00fct\u00fcn evrenin \u00e7evresini dola\u015f\u0131r. Fizik\u00e7iler, en az\u0131ndan teoride, ge\u00e7mi\u015fe yolculuk sa\u011flayan b\u00f6ylesi kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frilerin var olabilece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Ancak b\u00f6yle yap\u0131lar m\u00fcmk\u00fcn olsa bile, bu yap\u0131lara yolculuk yapmak neredeyse imk\u00e2ns\u0131z olur. E\u011fer b\u00f6yle bir e\u011fri boyunca yolculuk yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 varsayarsak, yine uzay gemimizin penceresinden y\u0131ld\u0131zlar\u0131, gezegenleri ve derin uzay manzaralar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilirdik. Hatta saatimiz h\u00e2l\u00e2 ileri do\u011fru akmaya devam ederdi. Uzay gemimiz, uzayzaman i\u00e7inde ge\u00e7mi\u015fimizde varolan bir konuma hareket etse bile, saatler geriye do\u011fru akmaya ba\u015flamazd\u0131.<\/p>\n

\u201cEinstein daha 1914\u2019te b\u00f6yle yap\u0131lar\u0131n evrende var olabilece\u011fini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc\u201d diyor teorik fizik\u00e7i Julian Barbour. Barbour Oxford yak\u0131nlar\u0131nda ya\u015fayan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir teorik fizik\u00e7i. Ancak Einstein\u2019\u0131n \u015f\u00f6yle dedi\u011fini de ekliyor: \u201cSezgisel u\u011fra\u015f\u0131m, buna \u015fiddetle kar\u015f\u0131.\u201d E\u011frilerin varl\u0131\u011f\u0131, nedensellikle birlikte bu t\u00fcrden problemler yaratabilir: Zaten olmu\u015f olan bir ge\u00e7mi\u015f, nas\u0131l de\u011fi\u015ftirilebilir? \u00d6rne\u011fin, aksa\u00e7l\u0131 b\u00fcy\u00fckbaba paradoksu: Buna g\u00f6re zamanda ge\u00e7mi\u015fe giden biri, b\u00fcy\u00fckannesiyle tan\u0131\u015fmadan \u00f6nce kendi b\u00fcy\u00fckbabas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcrse ne olur? Hi\u00e7 do\u011fmam\u0131\u015f olaca\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fckbabas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcremez. B\u00fcy\u00fckbabas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcremeyece\u011fi i\u00e7in ise b\u00fcy\u00fckbabas\u0131 ya\u015f\u0131yor olur.<\/p>\n

Biliminsanlar\u0131n\u0131n evrenin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcne dair en ufak bir kan\u0131t dahi bulamam\u0131\u015f olmas\u0131, nedensellik hayranlar\u0131n\u0131n ho\u015funa gidecektir. G\u00f6del\u2019in kendisi de bu ger\u00e7e\u011fin fark\u0131ndayd\u0131 ve galaksi k\u00fcmelerinin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015farak bu cisimlerden bir ipucu bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bir sonuca ula\u015famasa da yapt\u0131\u011f\u0131 matematiksel \u00e7al\u0131\u015fmalar, kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frilerin, genel g\u00f6relili\u011fin denklemleriyle tamamen tutarl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi: Do\u011fa kanunlar\u0131, zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fu matematiksel olarak devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakm\u0131yor.<\/p>\n

Can s\u0131k\u0131c\u0131 olas\u0131l\u0131k<\/strong><\/p>\n

Birka\u00e7 on y\u0131l boyunca kozmologlar Einstein\u2019\u0131n denklemleriyle yukar\u0131da bahsedilen kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frileri in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. G\u00f6del modeli bu t\u00fcr yap\u0131lara izin verse de, kan\u0131tlara g\u00f6re yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar bu t\u00fcr zamans\u0131 e\u011frilerin uzay\u0131 b\u00fckece\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Genel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re; gezegenler, y\u0131ld\u0131zlar, galaksiler ve di\u011fer y\u00fcksek k\u00fctleli yap\u0131lar uzay\u0131 b\u00fck\u00fcyor. Bu b\u00fck\u00fclme, y\u00fcksek k\u00fctleli cismin \u00e7evresindeki zaman\u0131 da etkiliyor. Fizik\u00e7i John Wheeler bunu \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201cUzay-zaman, maddeye nas\u0131l hareket edece\u011fini s\u00f6yler, madde ise uzay-zamana nas\u0131l b\u00fck\u00fclece\u011fini g\u00f6sterir.\u201d S\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 durumlarda, uzay-zaman, \u201cge\u00e7mi\u015fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz gibi g\u00f6sterecek\u201d bir zaman e\u011frisine d\u00f6n\u00fc\u015febilir.<\/p>\n

\"\"Fizik\u00e7iler bu t\u00fcr zamans\u0131 e\u011frileri in\u015fa etmek i\u00e7in birtak\u0131m farkl\u0131 ve ilgin\u00e7 ara\u00e7lar in\u015fa etmeyi \u00f6nerdiler. 1991 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan bir makalede Gott, kozmik sicimlerin (evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda olu\u015ftu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ve atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klardan da daha ufak teorik yap\u0131 veya yap\u0131lard\u0131r) iki sicimin kesi\u015fti\u011fi yerde bu t\u00fcr bir zaman e\u011frisi yaratabilece\u011fini ortaya att\u0131. Bu konudan ilk defa bahseden ki\u015fi ise Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc (Kaltek) fizik\u00e7isi Klip S. Thorne idi. Thorne uzay\u0131n b\u00fck\u00fclmesine ve zamanda yolculu\u011fa imk\u00e2n verebilecek bu teorik t\u00fcnellere \u201csolucan deli\u011fi\u201d ismini verdi. \u201cGenel g\u00f6relili\u011fe\u201d g\u00f6re, e\u011fer iki farkl\u0131 uzay konumunu bir b\u00fckme ile birle\u015ftirirseniz, o iki konumunun zaman\u0131n\u0131 da birle\u015ftirmi\u015f olursunuz\u201d diyor Thorne\u2019un Kaltek\u2019teki \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131ndan Sean M. Carroll.<\/p>\n

Bir solucan deli\u011fine giri\u015f k\u00fcresel olacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc uzay-zamandaki d\u00f6rt boyutlu bir t\u00fcnelin i\u00e7ine giri\u015f \u00fc\u00e7 boyutlu bir k\u00fcreyle olur. Solucan deli\u011fine girmek sizi \u0131\u015f\u0131nlamayacakt\u0131r Carroll\u2019a g\u00f6re. \u201cSolucan deli\u011fine girildi\u011finde \u0131\u015f\u0131nlanmazs\u0131n\u0131z, herhangi bir yolculuk gibi bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kars\u0131n\u0131z. Bu yolculuk, bir anda kaybolup zaman\u0131n ba\u015fka bir an\u0131nda yeniden birle\u015ftirilmeniz de\u011fildir\u201d diyen Kaltek fizik\u00e7isi Carrol ekliyor, \u201cZaman sizlere h\u00e2l\u00e2 \u2018saniyede bir saniye\u2019 olarak ak\u0131yormu\u015f gibi gelir. Bu sadece sizin \u201cileri\u201d bir yerel halinizin evrenin geri kalan\u0131yla uyumlu hale gelip, k\u00fcresel olabilmesidir.\u201d<\/p>\n

Fizik\u00e7iler solucan deliklerini zamans\u0131 e\u011friler olarak tan\u0131mlayan e\u015fitlikler olu\u015fturabilseler de bunun \u00e7ok ciddi ba\u015fka sorunlar\u0131 var. \u201cBir solucan deli\u011fi yaratabilmek i\u00e7in s\u00fcrekli ve inan\u0131lmaz y\u00fcksek miktarda \u2018negatif enerji\u2019ye ihtiyac\u0131n\u0131z var\u201d diyor Carroll. Negatif enerji, bir b\u00f6lge i\u00e7erisindeki enerji miktar\u0131n\u0131n s\u0131f\u0131rdan a\u015fa\u011f\u0131 inmesi durumunda olu\u015fan enerjidir. Negatif enerji olmaks\u0131z\u0131n, bir solucan deli\u011finin k\u00fcresel giri\u015fi ve d\u00f6rt boyutlu t\u00fcneli an\u0131nda \u00e7\u00f6kecektir. Negatif enerji taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131k tutulan bir solucan deli\u011fi, \u201c\u00c7ok zor, muhtemelen imk\u00e2ns\u0131z\u201d g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor diyor Carroll, \u201cNegatif enerji, fizikte k\u00f6t\u00fc bir \u015fey olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.\u201d<\/p>\n

Negatif enerji bir solucan deli\u011fi a\u00e7sa ve onu a\u00e7\u0131k tutmaya devam etse bile, bizler zaman makinesinin i\u00e7ine gidecek d\u00f6nemecin hemen e\u015fi\u011finde olurduk, i\u00e7ine giremezdik.\u00a0 \u201cPar\u00e7ac\u0131klar solucan deli\u011fi boyunca hareket ederdi ve her par\u00e7ac\u0131k sonsuz kez geri d\u00f6ng\u00fcye girerdi\u201d diyor Caroll. \u201cBunun i\u00e7in de sonsuz miktarda enerji gerekirdi\u201d diye ekliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Caroll\u2019a g\u00f6re bu miktar enerjiyi bulamayan bir solucan deli\u011finin i\u00e7e \u00e7\u00f6kerek bir kara delik olu\u015fturma ihtimali var. \u201cB\u00f6yle olaca\u011f\u0131ndan y\u00fczde 100 emin de\u011filiz\u201d diyor Caroll ve ekliyor, \u201cAsl\u0131nda, evrenin bir karadelik yaparak, bir zaman makinesi yapmay\u0131 engelliyor olmas\u0131 makul bir olas\u0131l\u0131k gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.\u201d<\/p>\n

Genel g\u00f6relili\u011fin do\u011fal bir sonucu olan kara deliklerin aksine, teorinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 test etmenin bir imk\u00e2n\u0131n\u0131 sunan solucan delikleri ve kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011friler, yapay ve \u00f6nerilen iddialard\u0131r. \u201cKaradeliklerden ka\u00e7\u0131nmak \u00e7ok zor\u201d diyor Caroll, \u201cama kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frilerin de in\u015fas\u0131 \u00e7ok zor.\u201d<\/p>\n

Solucan delikleri fiziksel a\u00e7\u0131dan mant\u0131ks\u0131z olsa da, genel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re tutarl\u0131lar ve bu \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken bir nokta. \u201cZamanda yolculu\u011fun kurallar\u0131n\u0131 ve kavramlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7ok yak\u0131n\u0131z, ancak h\u00e2l\u00e2 yapam\u0131yoruz. Bu durum merak uyand\u0131r\u0131c\u0131, ama biraz da sinir bozucu\u201d diyor Caroll. Einstein\u2019\u0131n muhte\u015fem kuram\u0131, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce mant\u0131ks\u0131z gelen b\u00f6yle \u015feyleri olanakl\u0131 k\u0131lmakta. Fakat bu \u201csinir bozucu olas\u0131l\u0131k\u201d \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, fizik\u00e7iler i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evrene daha farkl\u0131 bir anlay\u0131\u015f bi\u00e7imi getirebilir. Ayr\u0131ca e\u011fer evren zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fa izin vermez ise, hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ekle\u015ftiremeyebiliriz.<\/p>\n

Evren kendi kendini mi yaratt\u0131?<\/strong><\/p>\n

Genel g\u00f6relilik evreni \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde a\u00e7\u0131klar. Ancak k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde kuantum mekani\u011fine ihtiya\u00e7 duyar\u0131z. Kuantum mekani\u011fi, atomik boyutlarda adeta elimizdeki rehberdir ve bizlere zaman e\u011frileri bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 olas\u0131l\u0131klar sunar. Bu olas\u0131l\u0131klardan birisi bizi evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131na kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

\u201c10-30<\/sup> cm gibi \u00e7ok ufak \u00f6l\u00e7eklerde, zamanda bir dalgalanma g\u00f6rmeyi bekleyebilirsiniz. Asl\u0131nda bu \u00f6l\u00e7eklerde zamanda bir dalgalanma olmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyen herhangi bir engel yoktur. Bu olu\u015fan dalgalanmalar kapal\u0131 bir zaman e\u011frisi olu\u015fturabilir\u201d diyor Wisconsin-Milwaukee \u00dcniversitesi\u2019nden fizik\u00e7i John Friedman. Bu kuantum dalgalanmalar her nas\u0131lsa b\u00fcy\u00fct\u00fclerek ger\u00e7ekten zaman makinesi gibi davranabilir mi? \u201cBunu g\u00f6steren hi\u00e7bir g\u00f6zlemsel kan\u0131t olmasa da matematiksel olarak bu gibi sorular\u0131n s\u00fcrekli sorulmas\u0131 gerekir\u201d diye ekliyor Friedman.<\/p>\n

Ne kuantum \u00f6l\u00e7eklerde, ne de kozmik \u00f6l\u00e7eklerde yukar\u0131da bahsedilen ve zamanda ge\u00e7mi\u015fe gitmeyi sa\u011flayan bir t\u00fcnel g\u00f6r\u00fcld\u00fc ve yarat\u0131lmas\u0131 da \u00e7ok \u201cu\u00e7 seviyelerde\u201d fizik gerektirebilir. Ancak Gott\u2019a g\u00f6re bu \u201cu\u00e7 fizik\u201d ko\u015fullar\u0131, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda bulunmaktayd\u0131. Yani bu ortam yeniden yarat\u0131labilir.<\/p>\n

\"\"1998 y\u0131l\u0131nda Gott ve Pekin \u00dcniversitesi\u2019nden astrofizik\u00e7i Li-Xin Li birlikte bir makale yay\u0131mlad\u0131lar. Makalede kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011frilerin var olmas\u0131n\u0131n tamam\u0131yla imk\u00e2ns\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda olu\u015fmu\u015f olabilecekleri iddias\u0131n\u0131 ortaya att\u0131lar. \u201cEvrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan bir zaman d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnden dolay\u0131 \u2018evrenin, kendi annesi olmas\u0131\u2019 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yorduk\u201d diyor Gott.<\/p>\n

Gott\u2019un ve Li\u2019nin evreni, bir b\u00fct\u00fcn yayg\u0131n enerji alan\u0131n\u0131n evrenin ilk geni\u015flemesini y\u00f6nlendirdi\u011fini s\u00f6yleyen standart b\u00fcy\u00fck patlama kozmolojisinde oldu\u011fu gibi, enflasyon s\u0131ras\u0131nda \u201cba\u015fl\u0131yor\u201d. Bir\u00e7ok kozmolog enflansyon s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan y\u00fcksek enerjilerin ba\u015fka evrenleri yarataca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekte. \u201cEnflasyon bir kere ba\u015flad\u0131 m\u0131 durdurmak \u00e7ok zor,\u201d diyor Gott. \u201cBu sonsuz dall\u0131 bir a\u011fa\u00e7 olu\u015fturur. Bu dallardan biri biziz. Ama kendimize, g\u00f6vdenin nereden geldi\u011fini sormal\u0131y\u0131z. Li-Xin Li ve ben, bu dallardan birinin kendi etraf\u0131nda d\u00f6ng\u00fcler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve g\u00f6vde olacak kadar b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz\u201d diye ekliyor.<\/p>\n

Gott\u2019un ve Li\u2019nin, makalelerinde iddia ettikleri evren modelinin bir iki boyutlu \u00e7izimi bulunuyor. Bahsedilen evren modeli alttaki k\u0131sm\u0131yla uzay-zaman d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc, \u00fcstteki sap k\u0131sm\u0131yla ise evrenimizin \u015fimdiki d\u00f6nemini g\u00f6steren bir \u201c6\u201d rakam\u0131na benziyor.<\/p>\n

Gott\u2019a ve Li\u2019ye g\u00f6re ba\u015flang\u0131\u00e7 ve enflasyon aras\u0131nda bir d\u00f6ng\u00fc vard\u0131r. Enflasyon sonras\u0131 olu\u015fan \u015fimdiki zamanda ise, evren so\u011fudu\u011fu i\u00e7in d\u00fc\u015fen enerji miktar\u0131ndan dolay\u0131 d\u00fczenli hareket eden bir zaman vard\u0131r. Gott\u2019un ve Li\u2019nin iddias\u0131na g\u00f6re enflasyon, birisi ge\u00e7mi\u015fe birisi gelece\u011fe olmak \u00fczere iki ayr\u0131 zaman d\u00fczlemi yaratm\u0131\u015f olabilir.<\/p>\n

Bu modelleri ak\u0131lda canland\u0131rmak zor, ancak Gott\u2019a g\u00f6re bu model, \u201cyoktan bir evren yaratma\u201dya gerek duymuyor. Bununla birlikte Tufs \u00dcniversitesi\u2019nden Alexander Vilenkin, Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nden Stephen Hawking ve Kaliforniya-Santa Barbara \u00dcniversitesi\u2019den Jamer Gartle yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 evren modellerinde, evrenin \u201chi\u00e7lik\u201d i\u00e7inden var oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc belirtiyorlar. Kuantum mekani\u011fi yasalar\u0131na g\u00f6re, uzay bo\u015flu\u011fu asl\u0131nda \u201cbo\u015fluk\u201d de\u011fil, \u201csanal\u201d par\u00e7ac\u0131klarla kapl\u0131 ve bu par\u00e7ac\u0131klar anl\u0131k olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131p yok oluyorlar (\u00c7N: Detayl\u0131 bilgi i\u00e7in Sch\u00f6dinger\u2019in kedisi d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyini ara\u015ft\u0131rabilirsiniz). Hawking ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n teorilerine g\u00f6re evrenin patlamas\u0131, i\u015fte bu kuantum-vakum \u201cg\u00fcve\u00e7\u201dinde ger\u00e7ekle\u015fti. Lakin Gott\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re evren, kendili\u011finden var oldu. (Interstellar <\/em>filmindeki zaman ak\u0131\u015f\u0131na benzer bir durum. Kara deli\u011fin i\u00e7ine girildi\u011finde ya\u015fananlar, Gott\u2019un \u00f6nerisindeki zaman ak\u0131\u015f\u0131na g\u00fczel bir \u00f6rnek olarak verilebilir.)<\/p>\n

Kozmik bir satran\u00e7 oyunu<\/strong><\/p>\n

\u015eimdilik t\u00fcm bu hipotezlerin do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 test edecek modellemelere ve deneylere sahip de\u011filiz ne yaz\u0131k ki. Bu belirsizliklerden \u00f6t\u00fcr\u00fc Richard Feynman, evreni \u201ctanr\u0131lar\u201d taraf\u0131ndan oynanan devasa bir satran\u00e7 oyununa benzetmi\u015fti. Feynman\u2019a g\u00f6re fizik\u00e7iler oyunun gidi\u015fat\u0131na bakarak kurallar\u0131 \u00f6\u011frenmeye, kurallardan da hamleleri geri sararak ba\u015flang\u0131\u00e7taki durumu anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Gott, yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131larda bu benzetmeyi hat\u0131rlatarak iddias\u0131n\u0131 \u201coyunun belirli bir k\u0131sm\u0131nda piyonun vezire d\u00f6n\u00fc\u015fmesi\u201d olarak tan\u0131ml\u0131yor. Piyon vezire d\u00f6n\u00fc\u015febilir mi? Belirli \u015fartlar bir araya gelirse, evet. \u0130\u015fte zamanda yolculuk da bu u\u00e7 ko\u015fullar\u0131n fizi\u011finde var oluyor olabilir. Bu y\u00fczden sa\u00e7ma olarak kabul edip elimizin tersiyle itmek do\u011fru olmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Fizi\u011fin i\u00e7indeki baz\u0131 fikirler fizikten \u00e7ok felsefe gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. Ancak unutulmamal\u0131d\u0131r ki kuantum mekani\u011fi ve genel g\u00f6relilik de bir zamanlar \u00f6yle g\u00f6r\u00fclmekteydi. Kuantum mekani\u011fi ve g\u00f6relilik ile u\u011fra\u015fan ilk insanlara sordu\u011funuzda \u201cNe yapt\u0131\u011f\u0131m hakk\u0131nda en ufak bir fikrim yok\u201d diyorlard\u0131. Ancak bu iki farkl\u0131 fizik alan\u0131n\u0131 birle\u015ftiren temel bir yap\u0131 vard\u0131r, o da matematiktir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bundan dolay\u0131 yap\u0131lmas\u0131 gereken temel \u015fey, matemati\u011fin a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 fizik alanlar\u0131ndaki bo\u015fluklar\u0131 dolduracak yap\u0131lar\u0131 geli\u015ftirmek olmal\u0131. Ard\u0131ndan \u201cPiyon, hangi ko\u015fullarda vezir olabilir?\u201d sorusuna cevap verecek bilgiye ula\u015fabilecek duruma gelece\u011fiz.<\/p>\n

Gelecekte fizikteki bulgular zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculuk fikrini tamamen rafa m\u0131 kald\u0131racak? Yoksa evren gelecekte hayal etti\u011fimizden de garip bir hale mi gelecek? Einstein, zaman kavram\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131ndan beri, fizik inan\u0131lmaz h\u0131zl\u0131 bir ilerleme kaydetti. Bilimkurgu yazarlar\u0131n\u0131n hayallerini s\u00fcsleyen zamanda yolculuk, bug\u00fcn k\u0131smen m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen akademik bir ara\u015ft\u0131rma alan\u0131. Peki evrende ge\u00e7mi\u015fe yolculu\u011fa izin verecek en ufak bir simetrinin bile var olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil mi? Bu soruya Gott, bir anekdot ile cevap veriyor: \u201cBir hik\u00e2ye vard\u0131r: Einstein zaman\u0131nda bir adamla konu\u015fur. Adam defterini \u00e7\u0131kar\u0131r ve bir \u015feyler yazmaya ba\u015flar, Einstein adama ne yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar. Adam yan\u0131tlar \u2018Bu deftere akl\u0131ma gelen iyi bir fikri not al\u0131yorum.\u2019 Einstein ise \u015f\u00f6yle der: \u2018Benim hi\u00e7 deftere ihtiyac\u0131m olmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc akl\u0131ma hayat\u0131m boyunca sadece \u00fc\u00e7 tane iyi fikir geldi (g\u00f6relilik kuramlar\u0131na ve atom teorisine g\u00f6nderme yap\u0131yor).\u201d Gott \u015f\u00f6yle tamaml\u0131yor: \u201cBizim yeni bir \u2018iyi fikre\u2019 ihtiyac\u0131m\u0131z var.”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7ok \u00e7ok h\u0131zl\u0131 yolculuk yapmak zamanda gelece\u011fe gitmemizi sa\u011flar. Zamanda ge\u00e7mi\u015fe gitmek ise bir\u00e7ok fizik modeline g\u00f6re imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Kimi g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re yaln\u0131zca \u201ckapal\u0131 zamans\u0131 e\u011fri\u201d ad\u0131 verilen yap\u0131larla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Solucan delikleri bahsedilen yap\u0131lara \u00f6rnektir. \u015eayet solucan delikleri varsa, i\u00e7ine girdi\u011finizde bir t\u00fcnele girmi\u015f\u00e7esine uzay-zaman\u0131n etraf\u0131n\u0131zdan ak\u0131p ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6zlemlersiniz. Kapal\u0131 zamans\u0131 e\u011friler kavram\u0131, olduk\u00e7a faydal\u0131 matematiksel […]<\/p>\n","protected":false},"author":512,"featured_media":17054,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[177,1464,26],"tags":[277,657,288,1083,2031],"class_list":["post-17052","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-140-sayi","category-dosya","category-fizik","tag-einstein","tag-evren","tag-fizik","tag-zaman","tag-zaman-yolculugu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t