{"id":17059,"date":"2015-10-01T16:08:47","date_gmt":"2015-10-01T13:08:47","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=17059"},"modified":"2018-01-18T16:16:54","modified_gmt":"2018-01-18T13:16:54","slug":"kara-delik-testi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/10\/01\/kara-delik-testi","title":{"rendered":"Kara delik testi"},"content":{"rendered":"

Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131 bir y\u00fczy\u0131ld\u0131r ge\u00e7erlili\u011fini koruyor, fakat hen\u00fcz bir kara deli\u011fin olay ufku kadar ciddi bir k\u00fctle\u00e7ekimselkuvvetin oldu\u011fu bir yerde hen\u00fcz test edilemedi.Olay Ufku Teleskobu (EHT), k\u00fcresel radyo teleskoplar a\u011f\u0131, Samanyolu\u2019nun merkezindeki Sagittarius A*\u2019n\u0131n olay ufkunu g\u00f6zlemleyerek \u00e7e\u015fitli testler uygulayacak.Bu g\u00f6zlemlerSagittarius A*\u2019n\u0131n bir kara delik mi, yoksa \u00e7\u0131plak tekillik gibi garip bir cisim mi oldu\u011funu g\u00f6rmemizi sa\u011flayacak. E\u011fer bu bir kara delikse, genel g\u00f6relili\u011fin dedi\u011fi gibi mi davran\u0131yor olacak?E\u011fer EHT Einstein\u2019\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcleriyle uyu\u015fmayan bir durum saptarsa, sonraki y\u0131llarda haz\u0131r olacak aletler bu verileri kontrol etmemizi sa\u011flayacak.<\/em><\/p>\n

Dimitrios Psaltis \/ Sheperd S. Doeleman<\/strong><\/p>\n

Arizona \u00dcniv., astronomi ve fizik profes\u00f6r\u00fc\u00a0 \/ MIT – Harvard Smithsonian Astrofizik Enstit\u00fcs\u00fc, Olay Ufku Projesi Koordinat\u00f6r\u00fc<\/p>\n

Genel g\u00f6relilik daha \u00f6nce hi\u00e7 k\u00fctle\u00e7ekiminin a\u015f\u0131r\u0131 boyutlarda etkili oldu\u011fu b\u00f6lgelerde (\u00f6rne\u011fin bir kara deli\u011fin kenar\u0131nda) s\u0131nanmad\u0131. Fakat bu durum yak\u0131nda de\u011fi\u015fecek. Biliminsanlar\u0131 tam bir y\u00fczy\u0131l boyunca ba\u015far\u0131s\u0131z bir \u015fekide Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisindeki bo\u015fluklar\u0131 bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, ancak \u015fimdiye kadar Einstein\u2019\u0131n teorisi herhangi bir zorlukla kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131. Bug\u00fcne kadar yaln\u0131zca olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctle\u00e7ekimsel alanlarda de\u011ferlendirmeler yap\u0131ld\u0131. Genel g\u00f6relili\u011fi en b\u00fcy\u00fck testine tabi tutmak i\u00e7in, \u00f6ncelikle ola\u011fan\u00fcst\u00fc k\u00fctle\u00e7ekimlerde de ge\u00e7erlili\u011fini koruyup korumayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek gerekiyor. Bunun i\u00e7in en iyi \u00f6rnek Evren\u2019deki en y\u00fcksek k\u00fctle\u00e7ekim etkisine sahip olan karadeliklerdir (Olay ufkunda, s\u0131n\u0131r\u0131n \u00f6tesinde \u00f6yle b\u00fcy\u00fck k\u00fctle\u00e7ekimsel bir kuvvet vard\u0131r ki, i\u00e7eriye ka\u00e7an \u0131\u015f\u0131k ve madde asla geri d\u00f6nemez).<\/p>\n

Bir kara deli\u011fin i\u00e7erisi g\u00f6zlenemez, fakat kara deli\u011fin ufkunun yak\u0131nlar\u0131ndaki cisimleri \u00e7evreleyen k\u00fctle\u00e7ekimsel alan, teleskoplarla saptayabilece\u011fimiz, y\u00fcksek d\u00fczeyde elektromanyetik radyasyon yayar. Kara deli\u011fin yak\u0131n\u0131nda, ezici \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc maddeyi i\u00e7e do\u011fru s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rarak (toplanma ak\u0131\u015f\u0131 olarak bilinir) maddenin hacmini gitgide k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcr. Bu durum, i\u00e7eri \u00e7ekilen maddenin milyarlarca derece s\u0131cakl\u0131\u011fa ula\u015fmas\u0131na yol a\u00e7ar ki, bu da \u201ckara\u201d deli\u011fin etraf\u0131n\u0131n evrendeki en \u201cparlak\u201d yerlerden biri olmas\u0131na neden olur.<\/p>\n

E\u011fer bir kara deli\u011fi olay ufkunu g\u00f6rmeye yetecek kadar b\u00fcy\u00fctme g\u00fcc\u00fc olan bir teleskopla izleyebilseydik, maddenin geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bir \u015fekilde sarmallanarak i\u00e7e do\u011fru \u00e7ekildi\u011fini ve tam olarak genel g\u00f6relili\u011fe uygun davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyebilirdik. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fckte bir teleskop geli\u015ftirmenin elbette ki birtak\u0131m zorluklar\u0131 var. \u00d6zellikle, kara deli\u011fin D\u00fcnyadan g\u00f6zlendi\u011finde \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6z\u00fckmesi \u00f6nemli bir problem. \u00c7o\u011fu galaksinin merkezinde yer ald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen (milyonlarca veya milyarlarca g\u00fcne\u015f k\u00fctlesinde ve baz\u0131 durumlarda \u00e7aplar\u0131 G\u00fcne\u015f Sistemimizin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne varan) dev k\u00fctleli kara delikler bile, D\u00fcnyaya o kadar uzaklar ki, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde ola\u011fan\u00fcst\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck a\u00e7\u0131lar \u00e7iziyorlar. Gezegenimize en yak\u0131n \u00f6rnek Sagittarius A*, Samanyolu\u2019nun merkezindeki d\u00f6rt milyon g\u00fcne\u015f k\u00fctleli kara delik. Olay ufkunun geni\u015fli\u011fi yaln\u0131zca 50 mikro ark saniye (uzunluk\/a\u00e7\u0131 birimi, bir derecenin 3600\u2019de 1\u2019i) gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu derece k\u00fc\u00e7\u00fck bir nesneyi incelemek i\u00e7in, Hubble Uzay Teleskobu\u2019ndan 2000 kat daha iyi a\u00e7\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011fe sahip bir teleskop gerekli.<\/p>\n

Dahas\u0131, b\u00f6ylesi kara delikler iki \u015fekilde bizim g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131m\u0131zdan gizleniyor. Birincisi, galaksilerin en merkezinde, \u00e7o\u011fu elektromanyetik spektrumu engelleyen gaz ve toz bulutlar\u0131n\u0131n derinlerinde bulunuyorlar. \u0130kincisi, belirlemek istedi\u011fimiz \u0131\u015f\u0131k yayan madde bile \u00e7o\u011fu dalga boyu i\u00e7in ge\u00e7irgen de\u011fil. Sonu\u00e7 olarak, kara deli\u011fin olay ufkundan ka\u00e7\u0131p D\u00fcnyadan g\u00f6zlemlenebilecek yaln\u0131zca birka\u00e7 \u0131\u015f\u0131k dalga boyu var.<\/p>\n

Olay Ufku Teleskobu (The Event Horizon Telescope – EHT) Projesi bu sorunlar\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131 ve detayl\u0131 kara delik g\u00f6zlemlerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmesi i\u00e7in yap\u0131lan uluslararas\u0131 bir giri\u015fim. D\u00fcnyadan elde edebilece\u011fimiz en y\u00fcksek a\u00e7\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in, EHT, \u00c7ok Uzun Bazal Giri\u015fim\u00f6l\u00e7\u00fcm (Very Long Baseline \u0130nterferometry – VLBI) olarak bilinen bir teknik kullan\u0131yor. Astronomlar, D\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinden ayn\u0131 hedefi g\u00f6zlemliyor, verileri kaydediyor ve bu verileri bir s\u00fcper bilgisayar yard\u0131m\u0131yla birle\u015ftirerek tek bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturuyorlar. Bu y\u00f6ntemle, t\u00fcm k\u0131talardaki teleskoplar birle\u015ferek D\u00fcnya boyutlu dev bir sanal teleskoba d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oluyor. Bir teleskobun \u00e7\u00f6z\u00fcm g\u00fcc\u00fc g\u00f6zledi\u011fi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga boyunun kendi boyutuna oran\u0131d\u0131r ve bu y\u00fczden VLBI herhangi bir teleskobun \u00e7ok daha \u00f6tesinde bir b\u00fcy\u00fctme g\u00fcc\u00fcne sahiptir.<\/p>\n

\"\"
Chandra Teleskobu taraf\u0131ndan \u00e7ekilen bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, Samanyolu\u2019nun s\u00fcperk\u00fctleli kara deli\u011fi Sagittarius A* taraf\u0131ndan \u00fcretilen bir \u0131\u015f\u0131k ekosunun kan\u0131t\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

VLBI\u2019de kullan\u0131lan teknolojileri geli\u015ftirilerek g\u00f6zlemlerin en k\u0131sa radyo dalga boylar\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda, EHT yak\u0131n zamana kadar kara delik g\u00f6zlemlerindeki b\u00fct\u00fcn zorluklar\u0131 a\u015facak. Bu dalga boylar\u0131nda (bir milimetre civar\u0131) Samanyolu genellikle, EHT\u2019nin Sagittarius A*\u2019y\u0131 minimum bulan\u0131kl\u0131kla g\u00f6zleyebilece\u011fi kadar \u015feffaf. Bu dalga boylar\u0131 ayn\u0131 zamanda kara deli\u011fe \u00e7ekilen maddenin i\u00e7inden de ge\u00e7ebildi\u011fi i\u00e7in Sagittarius A*\u2019n\u0131n olay ufkuna en yak\u0131n b\u00f6lgeleri inceleyebiliriz.<\/p>\n

Bununla birlikte ger\u00e7ek bir \u201cGoldilocks tesad\u00fcf\u00fc\u201dne g\u00f6re(\u00e7evirenin notu, \u00e7.n.: \u015fartlar\u0131n ya da aletlerin, bahsedilen durum i\u00e7in uygun olma durumu)VLBI dizileri, yak\u0131nda bulunan s\u00fcper k\u00fctleli kara deliklerin olay ufuklar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlemek ve hatta \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in uygundur.<\/p>\n

Paralel bir geli\u015fme daha var, teorik astrofizik\u00e7iler bu g\u00f6zlemlerin olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 geni\u015f kapsamda incelemek ve bunlar\u0131 yorumlayacak aletler geli\u015ftirmek i\u00e7in matematiksel modeller ve bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131 geli\u015ftiriyorlar. Yeni s\u00fcper bilgisayar algoritmalar\u0131 kullanarak kara deli\u011fin olay ufkunun etraf\u0131ndaki maddelerin hareketlerini sim\u00fcle ettiler ve t\u00fcm sim\u00fclasyonlarda kara deli\u011fin toplanma ak\u0131\u015f\u0131na kap\u0131lan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00fczerinde bir \u201cg\u00f6lge\u201d bulundu\u011funu saptad\u0131lar.<\/p>\n

Washington \u00dcniversitesi\u2019nden fizik\u00e7i James Bardeen kara delik g\u00f6lgesinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 1973\u2019te \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Tan\u0131m gere\u011fi, olay ufkunu ge\u00e7en herhangi \u0131\u015f\u0131k asla geri d\u00f6nemez. Bardeen, ufkun d\u0131\u015f\u0131nda, bir fotonun kara deli\u011fe y\u00f6r\u00fcngelenece\u011fi noktay\u0131 belirledi. E\u011fer bir \u0131\u015f\u0131n bu y\u00f6r\u00fcngeden i\u00e7eri girerse, sonsuza kadar kap\u0131l\u0131r ve olay ufkundan i\u00e7eriye sarmallanarak \u00e7ekilir.<\/p>\n

Bir kara deli\u011fin olay ufkunda meydana gelen \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015funlar\u0131, o y\u00f6r\u00fcnge \u00fczerinde kalmaya devam ederlerse kara delikten ka\u00e7abilirler. Fakat, hareket y\u00f6nleri neredeyse tamamen d\u0131\u015far\u0131ya do\u011fru olmal\u0131d\u0131r, yoksa bu t\u00fcr \u0131\u015f\u0131klar\u0131nbile kara deli\u011fin k\u00fctle \u00e7ekimi etkisine kap\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu ko\u015fullar\u0131 sa\u011flamayan \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 da kara delik merkezine do\u011fru hareket edip onun bir par\u00e7as\u0131 haline gelecektir.Biz bu s\u0131n\u0131ra foton y\u00f6r\u00fcngesi diyoruz.<\/p>\n

Fotonlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, kara delikler opak(\u00e7.n: \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tmayan, so\u011furan) cisimler gibi davran\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla kara deliklerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da yine \u0131\u015f\u0131k belirlemektedir. Parlak \u0131\u015f\u0131k h\u00fczmelerinde, karadeli\u011fe do\u011fru gidildik\u00e7e \u0131\u015f\u0131k azalmaya ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kararmaya ba\u015flar. Bu karanl\u0131k noktaya \u201ckara deli\u011fin g\u00f6lgesi\u201d ad\u0131 verilir. G\u00f6lgelerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri D\u00fcnya\u2019datahmin edildi\u011fi gibi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n y\u00f6r\u00fcngesinden biraz daha b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fcnecektir.Bu durumun nedeni, k\u00fctle\u00e7ekimsel merceklemeden dolay\u0131 g\u00f6lgenin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn daha b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fcnmesidir.<\/p>\n

EHT \u015fimdi bu g\u00f6lgeyi ve kara deliklerin \u00f6zelliklerini g\u00f6zlemlemek i\u00e7in haz\u0131r. 2007 ve 2009\u2019daki, Sagittarius A*\u2019y\u0131 ve Virgo (M87 olarak da bilinir) galaksisinde bulunan bir ba\u015fka s\u00fcper k\u00fctleli kara deli\u011fi hedefleyen g\u00f6zlemler teknolojik yakla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fcvenilir oldu\u011funu do\u011frulad\u0131 ve nihai bilimsel amac\u0131na ula\u015fabilir oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Bu eski erken d\u00f6nem g\u00f6zlemler Hawai, Arizona ve Kaliforniya\u2019da birbirlerine koordineli bir bi\u00e7imde yap\u0131ld\u0131.G\u00f6zlemlerin amac\u0131, iki kaynaktaki 1,3 mm dalga boyundaki radyo yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n geni\u015fli\u011fini (yani ne kadar geni\u015f bir alana yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131)\u00f6l\u00e7mekti. Her iki durumda da, \u00f6l\u00e7\u00fcmler kara delik g\u00f6lgesinin beklenilen boyutuyla uyu\u015ftu.<\/p>\n

G\u00f6zlemler, gezegenin her yan\u0131nda bulunan \u00e7anak a\u011flar\u0131 ile yap\u0131ld\u0131(Radyo teleskop dedi\u011fimiz yap\u0131lar asl\u0131nda evlerimizdeki \u00e7anak antenlere \u00e7ok benzer ve bu y\u00fczden ABD terminolojisinde radyo teleskop yerine \u00e7anak denildi\u011fi de olur) Bunun haricinde, ancak en az bu g\u00f6zlemler kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olan ba\u015fka g\u00f6zlem setleri VLBI verilerini kullanacak. Bu veriler sayesinde, aktif b\u00f6lgelerdeki (s\u0131cak noktalar)\u0131\u015f\u0131klar\u0131n kara delik yapt\u0131klar\u0131 dairesel y\u00f6r\u00fcnge izlenilecek. Bu g\u00f6zlemlerin yap\u0131lmas\u0131n\u0131n sebeplerinden biri, genel g\u00f6relili\u011fin test edilmesini sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesidir. Genel g\u00f6relilik denklemleri, bir kara deli\u011fin nas\u0131l g\u00f6z\u00fckece\u011fini ve \u00e7evresindeki maddenin nas\u0131l hareket edece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Bu g\u00f6zlemler bir bak\u0131ma teorinin ger\u00e7ekleri \u00f6ng\u00f6r\u00fcp \u00f6ng\u00f6rmedi\u011fini g\u00f6sterebilecek.<\/p>\n

Kozmik sans\u00fcr\u00fc s\u0131namak<\/strong><\/p>\n

EHT basit bir soruya yan\u0131t vermemizi sa\u011flayacak: Sagittarius A* bir kara delik mi? Edinilen b\u00fct\u00fcn kan\u0131tlar cevab\u0131n evet oldu\u011funu g\u00f6steriyor, fakat \u015fu ana kadar kimse bir kara deli\u011fi do\u011frudan g\u00f6zlemlemedi ve bunun d\u0131\u015f\u0131nda genel g\u00f6relilikle tutarl\u0131l\u0131k g\u00f6steren ba\u015fka olas\u0131l\u0131klar da var. \u00d6rne\u011fin, Sagittarius A* \u00e7\u0131plak tekillik denilen \u015fey olabilir.<\/p>\n

Fizikte tekillik, bir denklemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn belirsiz oldu\u011fu ve bizim bildi\u011fimiz fizik kurallar\u0131n\u0131n art\u0131k i\u015flemedi\u011fi yerdir. Genel g\u00f6relilik evrenin bir tekillikte ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcr; kozmosun tek bir, sonsuz yo\u011funluktaki noktada topland\u0131\u011f\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7 an\u0131. Teori bize ayn\u0131 zamanda, k\u00fctle\u00e7ekiminin sonsuz oldu\u011fu ve maddenin sonsuz yo\u011funlukta s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tekilli\u011fin her kara deli\u011fin merkezinde yat\u0131yor oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n

Bir kara delikte, olay ufku, tekilli\u011fi bizim evrenimizden saklar. Ancak tabii ki genel g\u00f6relilik t\u00fcm tekilliklerin bir ufuk taraf\u0131ndan \u00f6rt\u00fclmesini gerektirmez. Tekilli\u011fin \u201c\u00e7\u0131plak\u201d oldu\u011fu varsay\u0131l\u0131nca, Einstein\u2019\u0131n denklemleri i\u00e7in sonsuz say\u0131da \u00e7\u00f6z\u00fcm ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden baz\u0131lar\u0131 kara delikleri \u00f6yle h\u0131zl\u0131 d\u00f6nen cisimler olarak tasvir ediyor ki, ufuklar beraberinde tekilli\u011fi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131yor, di\u011fer \u00e7\u00f6z\u00fcmlere g\u00f6re ise kara delik bir olay ufkuna sahip de\u011fil.<\/p>\n

\u00c7\u0131plak tekillikler, kara deliklerin aksine, \u00e7o\u011funlukla teorik d\u00fczeyde kald\u0131lar; kimse onlar\u0131n olu\u015fumlar\u0131n\u0131 anlatacak ger\u00e7ek bir tarifle \u00e7\u0131k\u0131p gelmedi. Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimsel \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc canland\u0131ran olas\u0131 astrofiziksel bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc, bir kara deli\u011fin ve bir ufkun olu\u015fumuyla sonu\u00e7land\u0131. Ancak Roger Penrose, 1969 y\u0131l\u0131nda kozmik sans\u00fcr hipotezini ortaya att\u0131: Fizik bir \u015fekilde tekilliklerin \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 her seferinde bir ufuklasans\u00fcrl\u00fcyordu.<\/p>\n

Eyl\u00fcl 1991\u2019de, Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc fizik\u00e7ilerinden John Preskill ve Kip Thorne,Cambridge fizik\u00e7isi Stephen Hawking ile kozmik sans\u00fcr hipotezinin yanl\u0131\u015f oldu\u011funa ve \u00e7\u0131plak tekilliklerin var oldu\u011funa dair bir iddiaya tutu\u015ftular. Ancak 25 y\u0131la yak\u0131n zaman ge\u00e7mesine ra\u011fmen, iddia h\u00e2l\u00e2 sonu\u00e7lanmay\u0131 bekliyor. Sagittarius A*\u2019n\u0131n bir olay ufkunun oldu\u011funu kan\u0131tlamak, ba\u015fka yerde bir \u00e7\u0131plak tekilli\u011fin var olabilece\u011fi ihtimalini kesin olarak \u00e7\u00fcr\u00fctm\u00fcyor. Ayr\u0131ca, Samanyolu\u2019nun merkezindeki kara deli\u011fin bir \u00e7\u0131plak tekillik oldu\u011funun belirlenmesi modern fizik kurallar\u0131n\u0131n bozuldu\u011fu durumlar\u0131 g\u00f6zlememizi sa\u011flayabilir.<\/p>\n

\u201cK\u0131ls\u0131z\u201d(no-hair) <\/strong>teoremi<\/strong><\/p>\n

Kozmik sans\u00fcr hipotezinin g\u00f6zden d\u00fc\u015fmesi, genel g\u00f6relili\u011fe vurucu bir darbe olmayabilir; nihayetinde, denklemleri \u00e7\u0131plak tekilli\u011fe h\u00e2l\u00e2 izin veriyor. Ayr\u0131ca EHT\u2019nin kara delikler hakk\u0131nda uzun soluklu bir fikir sa\u011flayabilecek \u201ck\u0131ls\u0131z\u201d(no-hair) adl\u0131 teoremi test etmesi bekleniyor ve e\u011fer no-hair teoremi yanl\u0131\u015fsa, genel g\u00f6relili\u011fin, en az\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilmesi gerekecek; bu teoremin matematiksel ispat\u0131, ba\u015fka a\u00e7\u0131k kap\u0131 b\u0131rakm\u0131yor.<\/p>\n

Kurama g\u00f6re olay ufkuyla \u00e7evrelenmi\u015f herhangi bir kara delik, yaln\u0131zca \u00fc\u00e7 niteli\u011fi kullan\u0131larak tamamen tan\u0131mlanabilir: k\u00fctlesi, spini (d\u00f6nme a\u00e7\u0131sal momentumu) ve elektrik y\u00fck\u00fc. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, ayn\u0131 k\u00fctleye, spine ve elektrik y\u00fck\u00fcne sahip iki kara delik tamamen e\u015ftir. Teorem bize kara deliklerin hi\u00e7bir \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 (geometrik bozuklu\u011fu veya ay\u0131rt edici bir karakter \u00f6zelli\u011fi) olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.<\/p>\n

VLBI ile kara delikleri g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemeyi ilk d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, kara deliklerin g\u00f6lgesinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve \u015feklini kullanarak, kara deliklerin kendisini olu\u015fturan d\u00f6nme a\u00e7\u0131sal momentumunu ve y\u00f6nelimlerini bulabilece\u011fimizi sand\u0131k. Fakat yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z sim\u00fclasyonlar bize \u00e7ok beklenmedik ve ho\u015f bir s\u00fcrpriz sundu. Kara deliklerin d\u00f6n\u00fc\u015f h\u0131zlar\u0131n\u0131 ne kadar art\u0131r\u0131rsak art\u0131ral\u0131m, sanal g\u00f6zlemcilerimizi nereye yerle\u015ftirirsek yerle\u015ftirelim, kara delik g\u00f6lgesi daima hemen hemen k\u00fcresel boyutta ve olay ufkunun yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k be\u015f kat\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir olu\u015fum g\u00f6steriyor. Baz\u0131 \u015fansl\u0131 tesad\u00fcfler nedeniyle (bu durumun alt\u0131nda yatan bir derin fiziksel neden varsa da hen\u00fcz \u00e7\u00f6zemedik) modellerimizin parametrelerini ne kadar de\u011fi\u015ftirirsek de\u011fi\u015ftirelim, kara delik g\u00f6lgesinin \u015feklinin ve boyutunun her zaman ayn\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck. E\u011fer amac\u0131m\u0131z Einstein\u2019\u0131n teorisini test etmekse, bu rastlant\u0131lar bizim i\u00e7in m\u00fcthi\u015f bir geli\u015fme; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu durum ancak genel g\u00f6relilik kuram\u0131 ge\u00e7erliyse ger\u00e7ekle\u015fiyor. E\u011fer Sagittarius A*\u2019n\u0131n bir olay ufku varsa ve g\u00f6lgesinin boyutu ve \u015fekli \u00f6ng\u00f6r\u00fclerimizle \u00e7eli\u015fiyorsa, bu durum \u201ck\u0131ls\u0131z\u201d (no-hair) teoremine, dolay\u0131s\u0131yla da genel g\u00f6relili\u011fe kar\u015f\u0131 bir ayk\u0131r\u0131l\u0131k olu\u015fturur.<\/p>\n

Y\u00f6r\u00fcnge takibi ve dahas\u0131<\/strong><\/p>\n

EHT g\u00f6zlemleri bize yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturmaktan \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 kazand\u0131racak. Antenler kara delik taraf\u0131ndan emilen radyasyonun t\u00fcm kutupla\u015fmas\u0131n\u0131 kaydedecek, bu da olay ufkunun etraf\u0131ndaki manyetik alanlar\u0131n haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak.<\/p>\n

Bu t\u00fcr haritalar da bizim M87 gibi galaksilerin merkezlerinden f\u0131\u015fk\u0131ran enerjilerin(jet) arkas\u0131ndaki fizi\u011fi anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayabilir.Astrofizik\u00e7iler olay ufkunda bulunan manyetik alan yo\u011funluklar\u0131n\u0131n bu b\u00fcy\u00fck enerji f\u0131\u015fk\u0131rmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Manyetik alan\u0131n haritas\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 da bu hipotezin ger\u00e7ekli\u011finin s\u0131nanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacak.<\/p>\n

\"\"Kara deli\u011fin etraf\u0131ndaki maddenin hareketini izleyerek ba\u015fka \u015feyler de \u00f6\u011frenebiliriz. Kara deli\u011fin etraf\u0131ndaki toplanma ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00e7alkant\u0131l\u0131 ve karars\u0131z oldu\u011fu tahmin ediliyor. Bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131 genellikle bu toplanma ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde s\u0131n\u0131rl\u0131, k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc, manyetik olarak aktif b\u00f6lgelerin var oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor: G\u00fcne\u015f y\u00fczeyinde olan manyetik patlamalara benzer \u201cs\u0131cak noktalar\u201d. Bu s\u0131cak noktalar (hotspots) – Sagittarius A*\u2019da g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fken parlakl\u0131\u011f\u0131 da a\u00e7\u0131klayabilir. Toplanma ak\u0131\u015f\u0131 boyunca, kara deli\u011fin etraf\u0131nda neredeyse \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda dolanabilirler. Baz\u0131 durumlarda, kara deli\u011fin ard\u0131nda dolan\u0131rken k\u00fctle\u00e7ekimsel olarak \u00e7ekiliyor ve neredeyse tam olarak Einstein halkalar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyorlar: T\u0131pk\u0131 Hubble Uzay Teleskobunun uzak kuazarlarda tespit etti\u011fi gibi parlak, k\u00fctle\u00e7ekimsel olarak \u00e7arp\u0131k \u0131\u015f\u0131k \u00e7emberleri. \u00d6teki durumlarda, kara delik y\u00f6r\u00fcngesinde birka\u00e7 kez doland\u0131ktan sonra enerjilerini kaybedip da\u011f\u0131l\u0131yorlar.<\/p>\n

S\u0131cak noktalar bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc elde etme s\u00fcrecini zorla\u015ft\u0131rabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc VLBI tekni\u011fi, teleskoplar\u0131 daha \u00e7ok bir time-lapse (atlamal\u0131) kamera gibi kullan\u0131yor, sanal deklan\u015f\u00f6r\u00fc t\u00fcm g\u00f6zlem s\u00fcreci boyunca a\u00e7\u0131k b\u0131rak\u0131yor ve D\u00fcnyan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kara delikten olabildi\u011fince a\u00e7\u0131 yakalamakta kullan\u0131yor.E\u011fer toplanma ak\u0131\u015f\u0131ndaki bir parlak nokta kara deli\u011fe y\u00f6r\u00fcngelenirse, t\u0131pk\u0131 \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir ko\u015fucunun foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011finizde oldu\u011fu gibi, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc bulan\u0131kla\u015facakt\u0131r.<\/p>\n

Ancak s\u0131cak noktalar genel g\u00f6relili\u011fi tamamen farkl\u0131 bir y\u00f6ntemle test etmemizi de sa\u011flayabilir. EHT, kapanma faz\u0131 karars\u0131zl\u0131k takibi adl\u0131 bir y\u00f6ntemle, s\u0131cak noktalar\u0131n y\u00f6r\u00fcngelerini saptayabilir.Y\u00f6ntem, s\u0131cak noktadan \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00fc\u00e7 teleskoba geli\u015fi aras\u0131ndaki gecikmeyi hesaplayarak basit \u00fc\u00e7genleme (nirengi) metoduyla, s\u0131cak noktan\u0131n g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki konumunu tespit etmemizi sa\u011fl\u0131yor. Y\u00f6r\u00fcngelenmi\u015f s\u0131cak noktalar, teleskoplardan elde edilecek i\u015flenmemi\u015f verilerde \u00f6zg\u00fcn imzalar b\u0131rakacakt\u0131r.<\/p>\n

Ve Einstein\u2019\u0131n e\u015fitlikleri, kara deliklerin g\u00f6lgesi, boyutu ve \u015fekli hakk\u0131nda tahmin y\u00fcr\u00fctmemizi sa\u011flaman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, ayn\u0131 zamanda \u0131\u015f\u0131k y\u00f6r\u00fcngeleri ve kaynaklar\u0131 hakk\u0131nda da bilmemiz gereken her \u015feyi \u00f6ng\u00f6r\u00fcyorlar. Bu s\u0131cak nokta modeli biraz \u015fematik, dolay\u0131s\u0131yla s\u0131cak noktalar\u0131n ger\u00e7ek hali \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k olabilir. Ancak bununla birlikte EHT, en y\u00fcksek hassasl\u0131k derecesinde, kara delik y\u00f6r\u00fcngesi \u00e7evresindeki enerji ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 takip edebiliyor ve yine bu sayedegenel g\u00f6relili\u011fin tahminlerinin kara deli\u011fin hemen kenar noktalar\u0131ndado\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u0131nayabiliyor.<\/p>\n

Ola\u011fan\u00fcst\u00fc kan\u0131t<\/strong><\/p>\n

G\u00f6zlemlerimiz Einstein\u2019\u0131n teorisiyle \u00e7eli\u015firse ne olur? Carl Sagan\u2019\u0131n pop\u00fcler bir s\u00f6z\u00fcyle ifade etmek gerekirse, ola\u011fan\u00fcst\u00fc iddialar ola\u011fan\u00fcst\u00fc kan\u0131tlar gerektirir. Do\u011fabilimlerinde, ola\u011fan\u00fcst\u00fc kan\u0131t genelde bir iddian\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00f6ntemlerle bir veya birden fazla kez do\u011frulanmas\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130leriki y\u0131llarda,uzay tabanl\u0131 k\u00fctle\u00e7ekimsel dalga saptay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, g\u00fc\u00e7l\u00fc optik teleskoplar ve radyo teleskoplar\u0131 dev k\u00fctleli kara deliklerin etraf\u0131ndaki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131zlar\u0131n\u0131n (b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimsel \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcyle olu\u015fan ufak, ola\u011fan\u00fcst\u00fc yo\u011funluktaki nesneler) ve di\u011fer nesnelerin y\u00f6r\u00fcngelerini g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyerek bir do\u011frulama sa\u011flayabilirler.<\/p>\n

\u015eili\u2019deki Avrupa G\u00fcney G\u00f6zlemevi\u2019nin \u00c7ok Geni\u015f Teleskobu (Very Large Telescope – VLT) \u00fczerinde kullan\u0131lmak \u00fczere yap\u0131lm\u0131\u015f optik k\u00fctle\u00e7ekimi giri\u015fim\u00f6l\u00e7eri, Sagittarius A*\u2019n\u0131n olay ufkuna yeterince yak\u0131n olan (kara deli\u011fin yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131n birka\u00e7 y\u00fcz kat\u0131 kadar mesafedeki) y\u0131ld\u0131zlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngelerini izleyecek. Bu \u00e7al\u0131\u015fma tamamlan\u0131r tamamlanmaz, Kilometrekare Dizileyici (Square Kilometer Array – SKA), Avustralya ve G\u00fcney Afrika\u2019da in\u015fa edilmekte olan bir radyo giri\u015fim\u00f6l\u00e7er, ayn\u0131 kara deli\u011fin yak\u0131n\u0131ndaki pulsarlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngelerini g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyecek. Ayr\u0131ca geli\u015ftirilmi\u015f Lazer Giri\u015fim\u00f6l\u00e7er Uzay \u00c7ana\u011f\u0131 (Evolved Laser Interferometer Space Antenna – eLISA) civardaki g\u00f6kadalar\u0131n merkezlerindeki y\u00fcksek k\u00fctleli kara deliklerden dolay\u0131 b\u00fck\u00fclen k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6l\u00e7e\u011fe s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f nesnelerin k\u00fctle\u00e7ekimsel dalgalar\u0131n\u0131 belirleyebiliyor.<\/p>\n

Kara deliklerin kuvvetli \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc sebebiyle bu nesnelerin eliptik y\u00f6r\u00fcngeleri h\u0131zla bozulmaya u\u011frar; bu etki kadar belirgindir ki, kara delikten yeterince uzakta olan bir cisim, bir iki d\u00f6n\u00fc\u015ften sonra tamamen p\u00fcr\u00fczs\u00fcz \u00e7embersel bir y\u00f6r\u00fcngeye sahip olmal\u0131d\u0131r. Kara delikler ayn\u0131 zamanda etraflar\u0131ndaki uzay-zaman\u0131 da b\u00fckecek ve bu di\u011fer nesnelerin y\u00f6r\u00fcngesel d\u00fczlemlerini de etkileyecek. Bir kara delikten farkl\u0131 uzakl\u0131klardaki y\u00f6r\u00fcngelerin ne kadar tutarl\u0131 oldu\u011funu \u00f6l\u00e7mek, kara delik \u00e7evresindeki uzay-zaman\u0131n tam bir \u00fc\u00e7 boyutlu modelinin in\u015fas\u0131na olanak sa\u011flar. Ayr\u0131ca genel g\u00f6relili\u011fin \u00e7ok y\u00fcksek k\u00fctle\u00e7ekimi etkilerindeki tahminlerinin s\u0131nanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n

T\u00fcm bu aletler Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisinin (\u00f6zellikle de kara deliklerle ilgili \u00f6ng\u00f6r\u00fclerinin) bir y\u00fczy\u0131l daha m\u0131 ge\u00e7erli kalaca\u011f\u0131n\u0131, yoksa bilimsel geli\u015fmeler i\u00e7in kurban m\u0131 edilece\u011fini belirleyecek.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131 bir y\u00fczy\u0131ld\u0131r ge\u00e7erlili\u011fini koruyor, fakat hen\u00fcz bir kara deli\u011fin olay ufku kadar ciddi bir k\u00fctle\u00e7ekimselkuvvetin oldu\u011fu bir yerde hen\u00fcz test edilemedi.Olay Ufku Teleskobu (EHT), k\u00fcresel radyo teleskoplar a\u011f\u0131, Samanyolu\u2019nun merkezindeki Sagittarius A*\u2019n\u0131n olay ufkunu g\u00f6zlemleyerek \u00e7e\u015fitli testler uygulayacak.Bu g\u00f6zlemlerSagittarius A*\u2019n\u0131n bir kara delik mi, yoksa \u00e7\u0131plak tekillik gibi garip bir cisim […]<\/p>\n","protected":false},"author":919,"featured_media":17060,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[177,30,1464,26],"tags":[248,277,288,295,766],"class_list":["post-17059","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-140-sayi","category-astronomi","category-dosya","category-fizik","tag-astronomi","tag-einstein","tag-fizik","tag-gorelilik","tag-kara-delik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t