{"id":17064,"date":"2015-10-01T16:19:18","date_gmt":"2015-10-01T13:19:18","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=17064"},"modified":"2018-01-18T16:34:49","modified_gmt":"2018-01-18T13:34:49","slug":"evren-rastlantisal-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/10\/01\/evren-rastlantisal-mi","title":{"rendered":"Evren rastlant\u0131sal m\u0131?"},"content":{"rendered":"

Albert Einstein, 1926\u2019da bir meslekta\u015f\u0131na \u201cBen, her hal\u00fckarda, Tanr\u0131n\u0131n zar atmad\u0131\u011f\u0131na ikna oldum\u201d diye yazd\u0131. Y\u0131llar boyunca tekrarland\u0131k\u00e7a, onun c\u00fcmlesinin en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131, kuantum mekani\u011fi ve onun kapsad\u0131\u011f\u0131 rastlant\u0131sall\u0131\u011fa dair \u00f6zl\u00fc bir k\u00fc\u00e7\u00fcmseme haline geldi. Daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 analizler, Einstein\u2019\u0131n, sa\u011flam nedenlerle rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n do\u011fan\u0131n temel bir \u00f6zelli\u011fi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmas\u0131na ra\u011fmen, kuantum mekani\u011fini ve onun indeterminizmini reddetmedi\u011fini ortaya koyuyor. Bug\u00fcn \u00e7o\u011fu felsefeci, fizi\u011fin g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fu ger\u00e7ekli\u011fin d\u00fczeyine ba\u011fl\u0131 olarak hem deterministik hem indeterministik oldu\u011funu savunuyor. <\/em><\/p>\n

George Musser \/ <\/strong>Scientific American Dergisinde Yard\u0131mc\u0131 Edit\u00f6r<\/p>\n

Albert Einstein\u2019\u0131n s\u00f6zlerinden \u00e7ok az\u0131, onun \u201cTanr\u0131 zar atmaz\u201d laf\u0131 kadar yayg\u0131n bi\u00e7imde aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar do\u011fal olarak onun bu n\u00fcktesini, rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131 fiziksel d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inde var olan (yerle\u015fik) bir \u00f6zellik olarak g\u00f6ren kuantum mekani\u011fine dogmatik olarak kar\u015f\u0131 olu\u015funun bir kan\u0131t\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Radyoaktif bir \u00e7ekirdek par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131nda, bu, hi\u00e7bir kural\u0131n size ne zaman veya neden oldu\u011funu g\u00f6stermeyece\u011fi kadar anl\u0131k ve kendili\u011finden ger\u00e7ekle\u015fir. Bir \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 yar\u0131 g\u00fcm\u00fc\u015f bir aynaya \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131nda, ya yans\u0131t\u0131l\u0131r ya da aynan\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7er; sonu\u00e7 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131 an kadar belirsizdir. Bu s\u00fcre\u00e7leri g\u00f6rmek i\u00e7in laboratuvara gitmenize gerek yoktur, bir\u00e7ok web sitesi Geiger saya\u00e7lar\u0131 veya kuantum optikleri taraf\u0131ndan olu\u015fturulan rasgele say\u0131 ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Prensipte dahi \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyecek olan bu t\u00fcr say\u0131lar, kriptografi, istatistik ve \u00e7evrimi\u00e7i poker i\u00e7in idealdir.<\/p>\n

Standart hik\u00e2yenin devam\u0131nda Einstein, baz\u0131 \u015feylerin belirlenemez oldu\u011funu, sadece ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ve herhangi birinin nedenini ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in yapabilece\u011fi \u00e7ok fazla bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini kabul etmeyi reddetti, akranlar\u0131 aras\u0131nda neredeyse tek ba\u015f\u0131na, her an\u0131n bir sonrakini tetikledi\u011fi (belirledi\u011fi), mekanik kurallara g\u00f6re tik tak i\u015fleyen klasik fizi\u011fin kurulu evrenine sar\u0131ld\u0131. Zar atma meselesi, Einstein\u2019\u0131n hayat\u0131n\u0131n B y\u00fcz\u00fcn\u00fcn sembol\u00fc oldu: G\u00f6relilik teorisi ile fizik d\u00fcnyas\u0131n\u0131 alt\u00fcst eden bir devrimcinin, kuantum teorisine Neil Bohr\u2019un tabiriyle ahmak\u00e7a diyen (out to lunch) bir tutucuya d\u00f6n\u00fc\u015fmesindeki trajedi.<\/p>\n

Y\u0131llar ge\u00e7tik\u00e7e, bir\u00e7ok tarih\u00e7i, fizik\u00e7i ve felsefeci, bu hik\u00e2yenin ana temas\u0131n\u0131 sorgulamaya ba\u015flad\u0131. Einstein\u2019\u0131n asl\u0131nda ne demek istedi\u011fine dal\u0131p, onun belirsizlik hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin genel olarak g\u00f6sterilenden daha k\u00f6kl\u00fc ve ince ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 oldu\u011funu buldular. Notre Dame \u00dcniversitesi\u2019nden tarih\u00e7i Don A. Howard, \u201cHik\u00e2yeyi ayd\u0131nlatmak bir t\u00fcr g\u00f6rev haline gelmi\u015fti\u201d diyor, \u201cAr\u015fivlere girip, al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k hik\u00e2ye ile aras\u0131ndaki uyumsuzluklar\u0131 g\u00f6rmek ilgin\u00e7 oldu.\u201d O ve di\u011ferlerinin g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fu gibi, Einstein kuantum mekani\u011finin indeterministik (belirlenemez) oldu\u011funu kabul etmi\u015ftir; hatta kuantum mekani\u011finin indeterministik oldu\u011funu ke\u015ffeden ki\u015fi oydu. Kabul etmedi\u011fi \u015fey, bu belirsizli\u011fin do\u011fan\u0131n temeli oldu\u011fuydu. Teorinin yakalamay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekli\u011fin daha derin seviyelerinden do\u011fan t\u00fcm belirtilerini g\u00f6sterdi. Onun ele\u015ftirisi gizemli de\u011fildi, fakat bug\u00fcne kadar \u00e7\u00f6z\u00fclemeden gelen belirli bilimsel problemlere odakland\u0131.<\/p>\n

Evrenin bir kurulu d\u00fczen mi yoksa kumar masas\u0131 m\u0131 oldu\u011fu sorusu, do\u011fan\u0131n harikulade \u00e7e\u015fitlili\u011finin alt\u0131nda yatan basit kurallar i\u00e7in bir aray\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z fizi\u011fin, kalbinde at\u0131yor. E\u011fer baz\u0131 \u015feyler hi\u00e7bir neden olmaks\u0131z\u0131n ger\u00e7ekle\u015fiyorsa, bu rasyonel sorgulaman\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir. Massachusetts Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde evrenbilimci Andrew S. Friedman, \u201cK\u00f6kl\u00fc belirlenemezcili\u011fin bilimin sona ermesi anlam\u0131na gelece\u011finden\u201d endi\u015fe duyuyor. Ve yine filozoflar, tarih boyunca indeterminizmin insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradesi i\u00e7in bir \u00f6nko\u015ful oldu\u011funu varsayd\u0131lar. Bir saat mekani\u011finin di\u015flileri olsak ve b\u00f6ylece yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015fey \u00f6nceden belirleniyor olsa da veya kendi kaderimizin belirleyicileri olsak da, hangisi olursa olsun, her hal\u00fckarda evren deterministik (belirlenebilir) olmamal\u0131d\u0131r. Bu ikilem, toplumun insanlar\u0131 kendi eylemlerinden nas\u0131l sorumlu tuttu\u011funa dair \u00e7ok ciddi sonu\u00e7lara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zg\u00fcr irade hakk\u0131ndaki varsay\u0131mlar yasal sistemimizi doldurmu\u015ftur; kabahatli olmak i\u00e7in su\u00e7lunun bir niyetle hareket etmi\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi. Mahkemeler s\u00fcrekli olarak insanlar\u0131n cinnet, ergen d\u00fcrt\u00fcselli\u011fi ya da sosyal arkaplan nedeniyle masum olup olmad\u0131\u011f\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131yor.<\/p>\n

\u0130nsanlar ne zaman bu ikilem hakk\u0131nda konu\u015fsa, bunun yanl\u0131\u015f oldu\u011funu ortaya koymay\u0131 hedefliyorlar. Nitekim bir\u00e7ok filozof, evrenin deterministik ya da indeterministik oldu\u011funu s\u00f6ylemenin anlams\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z nesnenin ne kadar karma\u015f\u0131k veya b\u00fcy\u00fckl\u00fckte oldu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015febilir; par\u00e7ac\u0131klar, atomlar, molek\u00fcller, organizmalar, zihinler, topluluklar gibi. Londra Ekonomi ve Politik Bilimler Okulu\u2019ndan filozof Christian List \u201cDeterminizm ve indeterminizm aras\u0131ndaki fark ince bir \u00e7izgidir\u2019 diyor, \u201cE\u011fer belirli bir seviyede determinizminiz varsa, bu hem y\u00fcksek, hem de d\u00fc\u015f\u00fck seviyelerdeki indeterminizmle tamamen uyumludur.\u201d Beynimizdeki atomlar, bize hareket \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc verirken, tamamen deterministik bir \u015fekilde davranabilirler; \u00e7\u00fcnk\u00fc atomlar ve failler farkl\u0131 seviyelerde faaliyet g\u00f6sterirler. Ayn\u0131 \u015fekilde, Einstein, kuantum d\u00fczeyinin olas\u0131l\u0131ksal oldu\u011funu ink\u00e2r etmeden, deterministik ikincil-kuantum (subkuantum<\/u>) seviyesini arad\u0131.<\/p>\n

Einstein neye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu?<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n nas\u0131l olup da kuantum kar\u015f\u0131t\u0131 olarak etiketlendi\u011fi kuantum mekani\u011finin kendisi kadar gizemlidir. Quanta kavram\u0131 (enerji paketleri) 1905 y\u0131l\u0131nda onun parlak fikriydi ve 15 y\u0131l boyunca bunu pratik olarak tek ba\u015f\u0131na savundu. Einstein, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n garip bir bi\u00e7imde hem par\u00e7ac\u0131k hem de dalga olarak hareket edebilmesi gibi, fizik\u00e7ilerin \u015fu an kuantum fizi\u011finin temel \u00f6zellikleri olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011fu \u015feyi \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. 1920\u2019lerde Erwin Schr\u00f6dinger\u2019in, kuantum teorisinin en yayg\u0131n bi\u00e7imde kullan\u0131lan form\u00fclasyonunu geli\u015ftirmek i\u00e7in kurdu\u011fu dalga fizi\u011fi de onun d\u00fc\u015f\u00fcncesiydi. Ayr\u0131ca Einstein rastlant\u0131sall\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 de\u011fildi. 1916\u2019da, atomlar foton yayd\u0131\u011f\u0131 zaman, yay\u0131lman\u0131n zaman\u0131 ve y\u00f6n\u00fcn\u00fcn rastlant\u0131sal oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Helsinki \u00dcniversitesi\u2019nden felsefeci Jan Von Plato, bunun Einstein\u2019in olas\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 olarak bilinen pop\u00fcler imaj\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

\"\"
Werner Heisenberg. Einstein, kuantum kuram\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 de\u011fil, kuantum kuram\u0131n\u0131n Werner Heisenberg\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle belirlenen Kopenhag yorumuna kar\u015f\u0131yd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak Einstein ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 ciddi bir problemle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131lar. Kuantum olgusu rasgeleydi, fakat kuantum teorisi rasgele de\u011fildi. Schr\u00f6dinger denklemi, y\u00fczde y\u00fcz oran\u0131nda belirlenebilirdir. Denklem, par\u00e7ac\u0131k dalgalar\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan ve bu par\u00e7ac\u0131k toplanmalar\u0131n\u0131n olu\u015fabilece\u011fi dalgal\u0131 modelleri hesaplayan dalga fonksiyonunu kullanarak, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 ya da par\u00e7ac\u0131k sistemlerini tan\u0131mlar. Denklem, tam bir kesinlikle, dalga fonksiyonuna, her an ne olaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin eder. Denklem bir\u00e7ok y\u00f6nden, Newton\u2019un hareket yasalar\u0131ndan daha deterministiktir. Newton\u2019un yasalar\u0131, miktar\u0131n sonsuz oldu\u011fu ve b\u00f6ylece tan\u0131mlanamaz hale geldi\u011fi tekillikler ya da hareketin \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez oldu\u011fu kaos durumlar\u0131 gibi kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 \u00f6ng\u00f6remez.<\/p>\n

Schr\u00f6dinger denkleminin belirlenebilirli\u011finin aldat\u0131c\u0131 k\u0131sm\u0131, dalga fonksiyonunun belirlenebilirli\u011fidir ve dalga fonksiyonu, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n konumlar\u0131 ve h\u0131zlar\u0131 gibi, do\u011frudan g\u00f6zlemlenebilir de\u011fildir. Bunun yerine dalga fonksiyonu, g\u00f6zlemlenebilir nicelikleri ve her bir ihtimalin olabilirli\u011fini belirtir. Teori tam olarak dalga fonksiyonunun ne oldu\u011fu ve as\u0131l itibar\u0131yla d\u00fcnyadaki ger\u00e7ek bir dalga gibi al\u0131n\u0131p al\u0131nmamas\u0131 konusunda eksik kal\u0131yor. Bu y\u00fczden, ayn\u0131 zamanda g\u00f6zlemlenebilir ranstlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n do\u011fan\u0131n \u00f6z\u00fc m\u00fc, yoksa d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc m\u00fc oldu\u011fu da a\u00e7\u0131k kal\u0131yor. \u0130svi\u00e7re\u2019deki Cenevre \u00dcniversitesi\u2019nden felsefeci Christian W\u00fcthrich \u201c\u0130nsanlar kuantum mekani\u011finin indeterministik oldu\u011funu s\u00f6yler, fakat bu h\u0131zl\u0131 bir yarg\u0131d\u0131r\u201d diyor.<\/p>\n

Kuantum mekani\u011finin bir di\u011fer \u00f6nc\u00fcs\u00fc Werner Heisinberg, dalga fonksiyonunu potansiyel varolu\u015fun belirsizli\u011fi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. E\u011fer fonksiyon, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n yerini kesin olarak belirlemekte ba\u015far\u0131s\u0131z oluyorsa, bu asl\u0131nda par\u00e7ac\u0131k herhangi bir yerde bulunmad\u0131\u011f\u0131ndand\u0131r. Sadece par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemledi\u011finizde, bir yerde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Dalga fonksiyonu geni\u015f bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f olabilir, fakat g\u00f6zlemin yap\u0131lma an\u0131nda, aniden tek bir pozisyona do\u011fru y\u0131\u011f\u0131l\u0131r ve birdenbire belirir. Par\u00e7ac\u0131\u011fa bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda deterministik bir \u015fekilde davranmay\u0131 b\u0131rak\u0131r ve bir sonuca var\u0131r, t\u0131pk\u0131 koltuk kapmaca oyununda bir \u00e7ocu\u011fun yapt\u0131\u011f\u0131 gibi. Hi\u00e7bir kural \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc y\u00f6netmez, bunun i\u00e7in herhangi bir denklem yoktur, sadece ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

\u00c7\u00f6k\u00fc\u015f, Bohr\u2019un entit\u00fcs\u00fcn\u00fcn bulundu\u011fu ve Heisinberg\u2019in ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fehrin ad\u0131 verilen kuantum mekani\u011finin Kopenhag yorumunun ana unsuru oldu. (\u0130ronik olarak, Bohr dalga i\u015flevinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc asla kabul etmemi\u015ftir.) Kopenhag, kuantum fizi\u011finin g\u00f6zlemlenen rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6n de\u011fer olarak al\u0131r, daha \u00f6te bir a\u00e7\u0131klamay\u0131 yapamaz. \u00c7o\u011fu fizik\u00e7i bunu kabul eder, sadece psikolojik bir tespit etkisinden dolay\u0131 olsa dahi, bu yeterince iyi bir hik\u00e2ye ve ilk olan\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Einstein bir kuantum kar\u015f\u0131t\u0131 olmasa bile, kesinlikle Kopenhag yorumu kar\u015f\u0131t\u0131yd\u0131. O, \u00f6l\u00e7\u00fcm hareketinin, fiziksel sistemin s\u00fcrekli evriminde bir k\u0131r\u0131lmaya neden olmas\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinden uzak durdu. Bu, ilahi zar atmadan \u015fik\u00e2yet etmeye ba\u015flamas\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131yd\u0131. \u201c\u00d6zellikle i\u015fte bu, Einstein\u2019\u0131n 1926 y\u0131l\u0131nda yak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u015fey ve determinizmin mutlak gerekli bir ko\u015ful gibi metafizik bir iddia \u00f6rt\u00fcs\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131yd\u0131\u201d diyor Howard. \u201cO \u00f6zellikle dalga i\u015flevinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn s\u00fcreksizli\u011fi getirip getirmedi\u011fi \u00fczerindeki tart\u0131\u015fmalar\u0131n tam ortas\u0131ndayd\u0131.\u201d<\/p>\n

\"\"Einstein, \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn ger\u00e7ek bir s\u00fcre\u00e7 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Bu belli bir mesafede anl\u0131k eylem gerektirir; diyelim ki gizemli bir mekanizma bunu sa\u011fl\u0131yor, dalga fonksiyonun sol taraf\u0131 ve sa\u011f taraf\u0131n\u0131n her ikisi de, onlar\u0131 koordine eden hi\u00e7bir g\u00fc\u00e7 olmasa bile, dar bir sivri uca \u00e7\u00f6ker. Sadece Einstein de\u011fil, zaman\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn fizik\u00e7ileri de b\u00f6yle bir s\u00fcrecin imk\u00e2ns\u0131z olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler; s\u00fcrecin \u0131\u015f\u0131ktan daha h\u0131zl\u0131 i\u015flemesi gerekirdi ve bu g\u00f6relilik teorisinin a\u00e7\u0131k bir ihlaliydi. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, kuantum mekani\u011fi size sadece oynayaca\u011f\u0131n\u0131z bir zar vermez. Vegas\u2019ta ya da herhangi bir yerde sallasan\u0131z dahi, her zaman \u00e7ift gelecek bir \u00e7ift zar verir. Einstein\u2019a g\u00f6re zar\u0131n hileli -sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6nceden d\u00fczelten gizli bir \u00f6zelli\u011fe sahip oldu\u011fu- a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Fakat Kopenhag, zar\u0131n u\u00e7suz bucaks\u0131z uzay boyunca bir di\u011ferini ger\u00e7ekten etkiledi\u011fini ima ederek, b\u00f6yle bir \u015feyi reddeder.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n ba\u015f\u0131 Kopenhag\u2019\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc uyumlula\u015ft\u0131rma g\u00fcc\u00fcyle daha da \u00e7ok belaya girdi. Bu arada, \u00f6l\u00e7\u00fcm nedir? Sadece bilin\u00e7li varl\u0131klar veya kadrolu profes\u00f6rlerin yapabildi\u011fi bir \u015fey midir? Heisenberg ve di\u011fer Kopenhag\u00e7\u0131lar bunlar\u0131 detayland\u0131rmakta ba\u015far\u0131s\u0131z oldular. Baz\u0131lar\u0131, onu g\u00f6zlemledi\u011fimizde bir ger\u00e7eklik yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6nerdiler; kula\u011fa \u015fairane gelen bir iddia, belki biraz fazla \u015fairane\u2026 Einstein kuantum mekani\u011finin tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve son teorinin yerine asla bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n ge\u00e7irilemeyece\u011fini iddia etmenin Kopenhag\u00e7\u0131lar i\u00e7in bir k\u00fcstahl\u0131k oldu\u011funu da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. O, kendisininki de dahil olmak \u00fczere, t\u00fcm teorileri daha b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bir s\u0131\u00e7rama tahtas\u0131 olarak de\u011ferlendirdi.<\/p>\n

Asl\u0131nda Howard, Einstein\u2019\u0131n kayg\u0131lar\u0131na de\u011findi\u011fi s\u00fcrece, indeterminizmle u\u011fra\u015fmaktan mutlu olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor, mesela birisi \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn ne oldu\u011funu ve par\u00e7ac\u0131klar\u0131n belli bir mesafede hareket etmeden nas\u0131l senkronize kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klayabilirse. Einstein\u2019\u0131n indeterminizmi ikincil bir kayg\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kan\u0131t\u0131 olarak, Kopenhag\u2019a alternatif olan di\u011fer determinist g\u00f6r\u00fc\u015flere de ayn\u0131 taleplerde bulundu ve onlar\u0131 da reddetti. Ba\u015fka bir tarih\u00e7i, Washington \u00dcniversitesi\u2019nden Arthur Fine, Howard\u2019\u0131n Einstein\u2019\u0131n indeterminizmle ilgili yeni fikirlere a\u00e7\u0131k olmas\u0131n\u0131 abartt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, fakat insan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin fizik\u00e7i ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131 varsaymaya iten zar atma konusundan \u00e7ok daha sa\u011flam bir zemini oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine kat\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Rastlant\u0131sal d\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/strong><\/p>\n

Einstein, Kopenhag\u2019\u0131n yan\u0131tlanmam\u0131\u015f sorular\u0131n\u0131 devam ettirirseniz, kuantum rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131n fizikteki di\u011fer t\u00fcm rastlant\u0131sall\u0131k t\u00fcrleri gibi oldu\u011funu bulmal\u0131s\u0131n\u0131z diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Einstein, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 demetindeki toz taneciklerinin dans\u0131n\u0131n, g\u00f6r\u00fcnmeyen hava molek\u00fcllerinin karma\u015f\u0131k hareketlerini a\u00e7\u0131\u011fa vurdu\u011funu ve \u00e7ekirde\u011fin radyoaktif bozunmas\u0131n\u0131n ya da bir fotonun emisyonunun benzedi\u011fini g\u00f6sterdi. Onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, kuantum mekani\u011fi do\u011fan\u0131n yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131n genel hareketlerini a\u00e7\u0131klayan, fakat m\u00fcnferit \u00f6rnekleri kapsama kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda eksik kalan y\u00fczeysel bir teoridir. Daha derin, eksiksiz bir teori, hareketi tam anlam\u0131yla hi\u00e7bir gizemli s\u0131\u00e7rama olmadan a\u00e7\u0131klamal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, dalga fonksiyonu kolektif bir tan\u0131md\u0131r, t\u0131pk\u0131 hilesiz bir zar tekrar tekrar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, her y\u00fcz\u00fcnden yakla\u015f\u0131k olarak ayn\u0131 say\u0131da gelece\u011fini s\u00f6ylemek gibi. Dalga i\u015flevinin \u00e7\u00f6kmesi fiziksel bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fildir, bir bilginin edinimidir. Alt\u0131 k\u00f6\u015feli bir zar\u0131 sallarsan\u0131z ve diyelim ki d\u00f6rt gelirse, 1\u2019den 6\u2019ya kadar olan aral\u0131k, as\u0131l sonu\u00e7 olan 4\u2019e \u00e7\u00f6ker. Zar\u0131 etkileyen t\u00fcm atomik detaylar\u0131 ve ellerinizin zar\u0131 masa \u00fcst\u00fcne g\u00f6nderme \u015feklini tam olarak izleyebilen Tanr\u0131ms\u0131 bir iblis, hi\u00e7bir zaman \u00e7\u00f6k\u00fc\u015ften bahsedemeyecektir.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n sezgileri, statik mekanik olarak bilinen fizik dal\u0131 taraf\u0131ndan incelenen ve kendisinin, vurgulanan ger\u00e7ekli\u011fin deterministik oldu\u011fu zaman bile fizi\u011fin olas\u0131l\u0131ksal olabilece\u011fini ispat etti\u011fi, erken d\u00f6nemlerinde yapt\u0131\u011f\u0131 molek\u00fcler hareketin kolektif etkileri \u00fczerine bir \u00e7al\u0131\u015fmayla desteklenmi\u015ftir. 1935\u2019de Einstein filozof Karl Popper\u2019a \u201cTezinizde hakl\u0131 oldu\u011funuza inanm\u0131yorum, deterministik bir teoriden istatiksel sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Klasik istatiksel mekani\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnmeniz bile yeterli (Gaz teorisi ya da Brown\u2019\u0131n hareket teorisi)\u201d diye yazd\u0131.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imindeki olas\u0131l\u0131klar Kopenhag yorumundakiler kadar nesneldi. Hareketin temel yasalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcnmemesine ra\u011fmen, onlar d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer \u00f6zelliklerini ifade ettiler; yaln\u0131zca insan cehaletinin eseri de\u011fillerdi. Einstein Popper\u2019a bir daire etraf\u0131nda sabit h\u0131zla hareket eden bir par\u00e7ac\u0131k \u00f6rne\u011fi verdi; par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 dairenin verilen bir yay\u0131nda bulma \u015fans\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n yolunun simetrisini yans\u0131t\u0131r. Benzer \u015fekilde, bir zar\u0131n verilen tarafa d\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 1\/6\u2019d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc zar 6 e\u015fit y\u00fcze sahiptir. Howard \u201cO, istatiksel mekanik olas\u0131l\u0131klar\u0131n detaylar\u0131nda, kayda de\u011fer bir fiziksel i\u00e7erik var oldu\u011fu zaman daha iyi anlard\u0131\u201d diyor.<\/p>\n

\"\"
\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir yan\u0131lsamadan m\u0131 ibaret, do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131n kuklas\u0131 m\u0131y\u0131z?<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130statiksel mekanikten \u00e7\u0131kar\u0131lan di\u011fer bir ders, g\u00f6zlemledi\u011fimiz niceliklerin daha derin bir seviyede var olmalar\u0131n\u0131n gerekli olmad\u0131\u011f\u0131 oldu. Mesela, gaz\u0131n bir s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r, fakat tek bir gaz molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn yoktur. Einstein buna benzeterek, ikincil-kuantum (subkuantum) teorisinin, kuantum mekani\u011finden radikal bir kopu\u015fa i\u015faret etmesi gerekti\u011fine inanmaya ba\u015flad\u0131. 1936\u2019da \u201cKuantum mekani\u011finin, ger\u00e7e\u011fin zarif bir unsurunun dayanak noktas\u0131na el att\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcphe yoktur. Fakat, kuantum mekani\u011finin bu temelde ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olaca\u011f\u0131na inanm\u0131yorum, t\u0131pk\u0131, tam tersi olarak birinin termodinamikten mekani\u011fin temellerine gidemeyece\u011fi gibi\u201d diye yazd\u0131. Daha derinleri doldurmak i\u00e7in, Einstein par\u00e7ac\u0131klar\u0131n, par\u00e7ac\u0131klara hi\u00e7 benzemeyen yap\u0131lardan elde edildi\u011fi bir birle\u015fik alan teorisi arad\u0131. K\u0131sacas\u0131, Einstein\u2019\u0131n kuantum fizi\u011finin rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetti\u011fine dair geleneksel bilgi yanl\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Elinizden geleni yap\u0131n<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n genel projesi ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131na ra\u011fmen, rastlant\u0131sall\u0131k hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 temel sezgi h\u00e2l\u00e2 ge\u00e7erlidir: \u0130ndeterminizm determinizmden do\u011fabilir. Kuantum ve ikincil-kuantum seviyeleri ya da do\u011fan\u0131n hiyerar\u015fisinde herhangi bir di\u011fer seviye \u00e7ifti, farkl\u0131 yap\u0131 t\u00fcrlerinden olu\u015fur, yani farkl\u0131 kural tiplerine dayan\u0131rlar. Alt\u0131ndaki yasalar tamamen g\u00fcd\u00fcml\u00fc olsa bile, bir seviyeye h\u00fckmeden yasalar rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n hakiki unsurundan ayr\u0131labilir. Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nden filozof Jeremmy Butter \u201cDeterministik bir mikrofizik deterministik bir makrofizi\u011fe yol a\u00e7maz\u201d diyor.<\/p>\n

Atomik d\u00fczeyde bir zar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu g\u00f6ze tamamen ay\u0131rt edilemez g\u00f6r\u00fcnen, zilyonlarca atomik bi\u00e7imden olu\u015fabilir. K\u00fcp yuvarland\u0131k\u00e7a, e\u011fer bu bi\u00e7imlerden herhangi birini izlerseniz, bu belirli bir sonuca yol a\u00e7acakt\u0131r. Baz\u0131 bi\u00e7imlerde, zar bir noktay\u0131 g\u00f6stermeyle sonu\u00e7lan\u0131r, baz\u0131lar\u0131nda iki ve b\u00f6ylece devam eder. Bu nedenle, tek bir makroskopik durum (yuvarlan\u0131yor olu\u015fu) birden \u00e7ok olas\u0131 makroskopik sonuca yol a\u00e7abilir (alt\u0131 kenardan birini g\u00f6sterir.) Fransa\u2019daki Cergy- Pontoise \u00dcniversitesi\u2019nden matematik\u00e7i Marcus Pivato ile birlikte seviyelerin uyumu hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan List \u201cZar\u0131 makro d\u00fczeyde tan\u0131mlarsak, bunu objektif \u015fansa olanak tan\u0131yan olas\u0131l\u0131ksal bir sistem olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz\u201d diyor.<\/p>\n

\u00dcst seviyeler, alt seviyelerin \u00fczerine ekleme yaparak geli\u015ftiriliyor olsa da, otonomdur. Zar\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in, zar\u0131n var oldu\u011fu seviyede \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olman\u0131z gerekiyor ve bunu yaparken atomlar\u0131n\u0131 ve onlar\u0131n dinamiklerini ihmal edemezsiniz. E\u011fer bir seviyeyi di\u011fer bir seviyeyle kesi\u015ftirirseniz, bir tonbal\u0131\u011f\u0131 sandvi\u00e7inin siyasal ba\u011flar\u0131 hakk\u0131nda soru sormak gibi bir kategorik hata yan\u0131lg\u0131s\u0131na d\u00fc\u015fersiniz. List \u201c\u00c7oklu seviyelerde a\u00e7\u0131klanabilecek bir fenomenimiz oldu\u011funda, bu seviyeleri kar\u0131\u015ft\u0131rmamakta kavramsal olarak \u00e7ok dikkatli olmam\u0131z gerekir\u201d diyor.<\/p>\n

Bu nedenle, k\u00fcp\u00fcn yuvarlanmas\u0131 yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte rastlant\u0131sal de\u011fildir, insanlar\u0131n bazen s\u00f6yledi\u011fi gibi, tamamen rastlant\u0131sald\u0131r. Bir Tanr\u0131ms\u0131 iblis, ne olaca\u011f\u0131n\u0131 tamamen bilmekle b\u00f6b\u00fcrlenebilir, fakat bildi\u011fi \u015fey sadece atomlara ne olaca\u011f\u0131d\u0131r. K\u00fcp\u00fcn ne oldu\u011funu bile bilemez, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu daha \u00fcst d\u00fczeyde bir bilgidir. \u0130blis ormanlar\u0131 asla g\u00f6remez, sadece a\u011fa\u00e7lar\u0131 g\u00f6rebilir. Bu ayn\u0131, Arjantinli yazar Jorge Luis Borges\u2019in k\u0131sa \u00f6yk\u00fcs\u00fc \u201cBellek Funes\u201ddeki \u201cFunes, the Memorious\u201d her \u015feyi hat\u0131rlayan fakat hi\u00e7bir \u015feyi kavrayamayan ba\u015fkahraman gibidir. \u201cD\u00fc\u015f\u00fcnmek bir ayr\u0131m\u0131 unutmak, genellemek ve soyutlamakt\u0131r\u201d yaz\u0131yor Borges. \u015eeytan\u0131n k\u00fcp\u00fcn hangi taraf\u0131n\u0131n gelece\u011fini bilmesi i\u00e7in, neyi arayaca\u011f\u0131n\u0131 (neye dikkat edece\u011fini) ona s\u00f6ylemek zorundas\u0131n\u0131z. List \u201cE\u011fer fiziksel seviyeleri nas\u0131l par\u00e7alara ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n tarifi \u015feytana iblise verilmi\u015f olsayd\u0131, iblis sadece daha \u00fcst seviyede bir tarihten \u00e7\u0131karsama yapabilecekti\u201d diyor. Asl\u0131nda, iblis de pek\u00e2l\u00e2 bizim \u00f6l\u00fcml\u00fc perspektifimize imrenecek hale gelebilir.<\/p>\n

\"\"
\u201c\u00d6zg\u00fcr olmak i\u00e7in, indeterminizme par\u00e7ac\u0131k d\u00fczeyinde de\u011fil, insanl\u0131k d\u00fczeyinde ihtiyac\u0131m\u0131z var.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Seviye mant\u0131\u011f\u0131 da di\u011fer bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130ndeterministik mikrofizik deterministik makrofizi\u011fe yol a\u00e7abilir. Bir beyzbol topu rasgele davranan molek\u00fcllerden yap\u0131lm\u0131\u015f olabilir, fakat yine de u\u00e7u\u015fu tam olarak tahmin edilebilir; kuantum rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortalamas\u0131 al\u0131nabilir. Ayn\u0131 \u015fekilde, gazlarda son derece karma\u015f\u0131k ve etkin bi\u00e7imde indeterministik hareketler sergileyen molek\u00fcllerden olu\u015fur, ama s\u0131cakl\u0131klar\u0131 ve di\u011fer \u00f6zellikleri, \u00e7ok basit olan kurallar\u0131 takip eder. Daha spek\u00fclatif olarak, Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden Robert Laughlin gibi baz\u0131 fizik\u00e7iler, alt seviyenin tamamen alakas\u0131z oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. Yap\u0131ta\u015flar\u0131 herhangi bir \u015fey olup, h\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 kolektif davran\u0131\u015f\u0131 \u00fcretebilir. Sonu\u00e7 olarak b\u00fct\u00fcn \u00e7e\u015fitleriyle sistem, su molek\u00fclleri, galaksideki y\u0131ld\u0131zlar ya da otobandaki ara\u00e7lar gibi, s\u0131v\u0131 ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n ayn\u0131 kurallar\u0131na uyar.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta \u00f6zg\u00fcr\u00fcz<\/strong><\/p>\n

Seviyeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde, indeterminizmin bilimin sonunu i\u015faret ediyor olabilece\u011fi endi\u015fesi yok oluyor. Evrenin yasalara sayg\u0131 g\u00f6steren y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131, anar\u015fi ve anla\u015f\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131n \u00f6tesinde ku\u015fatacak herhangi bir b\u00fcy\u00fck duvar yok etraf\u0131m\u0131zda. Bunun yerine, d\u00fcnya determinizm ve indeterminizmin katl\u0131 bir pastas\u0131d\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n iklimi, \u00f6rne\u011fin, Newton\u2019un deterministik hareket yasalar\u0131n\u0131 izleyerek meydana gelir, fakat mevsimsel ve uzun d\u00f6nemli iklim de\u011fi\u015fiklikleri tahmin edilebilir oldu\u011fu halde, k\u0131sa d\u00f6nemli hava tahminleri olas\u0131l\u0131ksald\u0131r. Biyoloji ayn\u0131 \u015fekilde, deterministik fizi\u011fi izleyerek meydana gelir, fakat organizmalar ve ekosistem farkl\u0131 tan\u0131mlama modellerine ihtiya\u00e7 duyar, t\u0131pk\u0131 Darwinyen evrim gibi. Tufts \u00dcniversitesi\u2019nden filozof Dainiel C. Denneth, \u201cDeterminizim her \u015feyi a\u00e7\u0131klamaz\u201d diyor. \u201cNeden z\u00fcrafalar var? Olaca\u011f\u0131 \u00f6nceden belirlendi\u011fi i\u00e7in mi?\u201d<\/p>\n

\u0130nsano\u011flu bu katl\u0131 pastan\u0131n i\u00e7ine yerle\u015ftirilmi\u015ftir. G\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00f6zg\u00fcr irade hissine sahibiz. S\u0131kl\u0131kla \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen \u015feyler yapar\u0131z ve hayati kararlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funda, ba\u015fka \u015fekilde yap\u0131yor olabilseydik hissine kap\u0131l\u0131r\u0131z (ve s\u0131k s\u0131k ke\u015fke yapsayd\u0131k deriz). Binlerce y\u0131l boyunca, s\u00f6zde felsefi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcler -siyasi olanlarla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131- insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn par\u00e7ac\u0131k \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc gerektirdi\u011fini tart\u0131\u015ft\u0131lar. Kuantum rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131 ya da baz\u0131 antik filozoflar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc, atomlar\u0131n katlanabildi\u011fi isteksizlikler gibi bir \u015fey, olaylar\u0131n deterministik ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kesmeli.<\/p>\n

\"\"Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce zincirindeki problem, par\u00e7ac\u0131klar\u0131 serbest b\u0131rak\u0131p, bizi k\u00f6le k\u0131lacak olmas\u0131d\u0131r. Karar\u0131n\u0131z b\u00fcy\u00fck patlamadan \u00f6nce belirlenmi\u015f ya da asi par\u00e7ac\u0131klar taraf\u0131ndan verilmi\u015f olsa da olmasa da, sizin karar\u0131n\u0131z de\u011fildir. \u00d6zg\u00fcr olmak i\u00e7in, indeterminizme par\u00e7ac\u0131k d\u00fczeyinde de\u011fil, insanl\u0131k d\u00fczeyinde ihtiyac\u0131m\u0131z var. \u0130nsan ve par\u00e7ac\u0131k d\u00fczeyleri otonom oldu\u011fundan dolay\u0131 bu m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z her \u015fey \u00f6nceki olaylara ba\u011flanabilse de, kendi eylemlerinizin yazar\u0131 olabilirsiniz; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne siz ne de eylemleriniz madde seviyesinde vard\u0131r, sadece zihnin makro seviyesinde vard\u0131r. \u201cBu mikrodeterminizm \u00fczerinden devam eden makroindeterminizm \u00f6zg\u00fcr irademizi g\u00fcvenceye alabilir\u2019 diyor Butterfield. Makroindeterminizm karar\u0131n\u0131z\u0131n sonucu de\u011fildir, karar\u0131n\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

Baz\u0131lar\u0131 h\u00e2l\u00e2, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir yan\u0131lsamadan ibaret oldu\u011fundan ve do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131n bir kuklas\u0131 oldu\u011fumuzdan \u015fik\u00e2yet ediyor olabilir. Yan\u0131lsama-ill\u00fczyon kelimesinin kendisi, bir \u00e7\u00f6l serab\u0131 veya yar\u0131s\u0131ndan kesilmi\u015f kad\u0131nlar gibi ger\u00e7ek olmayan \u015feyleri \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Makroindeterminizm b\u00f6yle de\u011fildir. Olduk\u00e7a ger\u00e7ektir, sadece temelli de\u011fildir. Hayatla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilirdir. Bireysel atomlar tamamen cans\u0131zlard\u0131r, fakat \u00e7ok b\u00fcy\u00fck atom y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ya\u015fayabilirler ve nefes alabilirler. \u201cFailler, onlar\u0131n kas\u0131tl\u0131 konumlar\u0131, kararlar\u0131 ve se\u00e7enekleri ile ilgili yapacak bir \u015fey yok; temel fizi\u011fin kavramsal repertuvar\u0131nda bu \u00f6zelliklerin hi\u00e7biri yoktur, fakat bu, bu olgular\u0131n ger\u00e7ek olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez\u201d diyor List. \u201cBu sadece, bunlar\u0131n daha \u00fcst seviye olgular oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/p>\n

Kararlar\u0131m\u0131z\u0131, beynimizdeki atomlar\u0131n mekani\u011fi olarak tan\u0131mlay\u0131p, tamamen ayd\u0131nlat\u0131lmam\u0131\u015f k\u0131s\u0131mlardan bahsetmemek, bir kategori hatas\u0131 olurdu. Onun yerine, psikolojinin t\u00fcm kavramlar\u0131n\u0131 kullanman\u0131z gerek: arzu, olas\u0131l\u0131k, niyet. Neden \u015farap yerine suyu tercih ediyorum? \u00c7\u00fcnk\u00fc bunu istedim. Arzular\u0131m eylemlerimi a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u201cNeden?\u201d diye sordu\u011fumuz \u00e7o\u011fu zaman, fiziksel arkaplan\u0131ndan ziyade, d\u00fcrt\u00fcleri, g\u00fcd\u00fcleri harekete ge\u00e7iren \u015feyleri ar\u0131yoruz. Psikolojik a\u00e7\u0131klamalar List\u2019in bahsetti\u011fi indeterminizm t\u00fcr\u00fcn\u00fc farz ediyor. \u00d6rne\u011fin, oyun kuramc\u0131lar\u0131, se\u00e7enek aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fczenleyerek ve e\u011fer mant\u0131ksal davran\u0131yorsan\u0131z hangisini se\u00e7ece\u011finizi g\u00f6stererek, insan kararlar\u0131n\u0131 modelliyorlar. Belirli bir opsiyonu se\u00e7me \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz, o opsiyonu desteklemeseniz bile, se\u00e7iminizi y\u00f6nlendiriyor.<\/p>\n

\u015e\u00fcphesiz, List\u2019in arg\u00fcmanlar\u0131 \u00f6zg\u00fcr iradeyi tam olarak a\u00e7\u0131klam\u0131yor. Seviyeler hiyerar\u015fisi psikolojiyi fizikten ay\u0131rarak ve bize beklenmeyen \u015feyleri yapmak imk\u00e2n\u0131 sunarak, \u00f6zg\u00fcr irade i\u00e7in bir alan a\u00e7\u0131yor. Fakat f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rmamak zorunday\u0131z. \u00d6rne\u011fin, e\u011fer t\u00fcm kararlar\u0131m\u0131z\u0131 yaz\u0131-turaya g\u00f6re verseydik, hala makroindeterminizm say\u0131l\u0131rd\u0131, fakat anlaml\u0131 herhangi bir \u015fekilde \u00f6zg\u00fcr irade olarak nitelendirmek zor olurdu. Baz\u0131 insanlar\u0131n karar vermeleri o kadar zay\u0131flat\u0131labilmi\u015ftir ki, \u00f6zg\u00fcrce hareket ettikleri s\u00f6ylenemez.<\/p>\n

Determinizm hakk\u0131nda bu \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmek, Einstein\u2019\u0131n 1955\u2019de \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonraki y\u0131llarda geli\u015ftirilen kuantum teorisinin bir yorumunu anlamland\u0131r\u0131yor: \u00c7oklu evren yorumu. Savunucular\u0131, kuantum mekani\u011finin paralel evren topluluklar\u0131n\u0131, yayg\u0131n olarak deterministik davranan, fakat bize, tek bir evren g\u00f6rebilece\u011fimizden dolay\u0131 indeterministik g\u00f6r\u00fcnen bir \u00e7oklu evreni tan\u0131mlar. \u00d6rne\u011fin, bir atom sa\u011fa veya sola bir foton yayabilir, kuantum teorisi sonucu a\u00e7\u0131k b\u0131rak\u0131r. \u00c7oklu d\u00fcnyalar yorumuna g\u00f6re, bu zilyonlarca paralel evrende ayn\u0131 ko\u015fullar\u0131n olu\u015fmas\u0131ndan dolay\u0131d\u0131r; baz\u0131lar\u0131nda deterministik olarak sola gider, di\u011ferlerinde sa\u011fa. Bu evrenlerin hangisinde bulundu\u011fumuzu s\u00f6ylemeye muktedir de\u011filiz, ne olaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin edemeyiz, bu y\u00fczden durum i\u00e7eriden a\u00e7\u0131klanamaz gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u201cEvrende safi bir rastlant\u0131sall\u0131k yoktur, fakat olaylar seyircinin g\u00f6z\u00fcne rastlant\u0131sal g\u00f6r\u00fcnebilir\u201d diyor, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ileri gelen savunucular\u0131ndan Massachusetts Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden kozmolog Max Tegmark. \u201cRastlant\u0131sall\u0131k, kendi yerinizi bulman\u0131zdaki yetersizli\u011finizi yans\u0131t\u0131r.\u201d<\/p>\n

Bunun, \u201cK\u00fcp ya da beyin, say\u0131s\u0131z atomik bi\u00e7imlenmelerden herhangi birinden olu\u015fturulmu\u015f olabilir\u201d demekten fark\u0131 yoktur. Bi\u00e7imlenmeler, bireysel olarak deterministik olabilir, fakat hangisinin bizim k\u00fcp\u00fcm\u00fcze ya da beynimize uyumlu oldu\u011funu bilmedi\u011fimizden dolay\u0131, sonucu indeterministik olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z. Paralel evrenler, evrendeki egzotik bir fikir de\u011fildir. V\u00fccudumuz ve beynimiz k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7oklu evrenlerdir ve bu, bize \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flayacak olas\u0131l\u0131klar\u0131n \u00e7oklu\u011fudur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Albert Einstein, 1926\u2019da bir meslekta\u015f\u0131na \u201cBen, her hal\u00fckarda, Tanr\u0131n\u0131n zar atmad\u0131\u011f\u0131na ikna oldum\u201d diye yazd\u0131. Y\u0131llar boyunca tekrarland\u0131k\u00e7a, onun c\u00fcmlesinin en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131, kuantum mekani\u011fi ve onun kapsad\u0131\u011f\u0131 rastlant\u0131sall\u0131\u011fa dair \u00f6zl\u00fc bir k\u00fc\u00e7\u00fcmseme haline geldi. Daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 analizler, Einstein\u2019\u0131n, sa\u011flam nedenlerle rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n do\u011fan\u0131n temel bir \u00f6zelli\u011fi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor olmas\u0131na ra\u011fmen, kuantum mekani\u011fini ve onun indeterminizmini […]<\/p>\n","protected":false},"author":920,"featured_media":17065,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[177,30,1464,26],"tags":[277,657,288,295,1533,2032],"class_list":["post-17064","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-140-sayi","category-astronomi","category-dosya","category-fizik","tag-einstein","tag-evren","tag-fizik","tag-gorelilik","tag-kuantum","tag-raslantisallik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t