{"id":17266,"date":"2015-09-01T11:33:01","date_gmt":"2015-09-01T08:33:01","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=17266"},"modified":"2018-01-23T12:14:28","modified_gmt":"2018-01-23T09:14:28","slug":"aydinlanmak-ne-demektir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/09\/01\/aydinlanmak-ne-demektir","title":{"rendered":"Ayd\u0131nlanmak ne demektir?"},"content":{"rendered":"

Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan kavgac\u0131d\u0131r: hesap sorar tart\u0131\u015f\u0131r ele\u015ftirir, gerekti\u011finde ba\u015f\u0131n\u0131 derde sokar. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k korkuyu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde giderir ya da en az\u0131ndan ussal bir \u00e7izgiye oturtur. Hi\u00e7 korkmamak olas\u0131 de\u011fildir: yaralanabilir bir varl\u0131k mutlak korkusuz olamaz. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc yani toplumsal ya\u015famda etkinli\u011fi kendili\u011finden getirir. O durumda korkuyu yenmek de\u011fil de korkuyla hesapla\u015fmak ya da korkuyu evcille\u015ftirmek s\u00f6zkonusudur. Korkuyorum \u00f6yleyse yokum diyen ki\u015fi ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f ki\u015fidir.<\/em><\/p>\n

Ayd\u0131nlanman\u0131n en genel bilgisine ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken \u00f6ncelikle onu kavramsal d\u00fczeyde ele almak yani onun ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek gerekmez mi? Onun ne olup ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in yani onu tan\u0131mlamak i\u00e7in tarihsel bilgiye de gereksinimimiz var: bir \u015feyi en etkin bi\u00e7imde tarihsel geli\u015fimine bakarak kavrayabiliriz. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi burada a\u015f\u0131lmas\u0131 pek de kolay olmayan ama gerekli de olmayan yani a\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmeyen bir ikilem var: kavramsal olan m\u0131 tarihsel olan m\u0131 \u00f6nceliklidir? Bilimsel bakmay\u0131 bilen i\u00e7in ikisi de \u00f6nceliklidir ya da hi\u00e7biri \u00f6ncelikli de\u011fildir. Botani\u011fin ne oldu\u011funu bilmeden k\u0131rlara \u00e7\u0131k\u0131p k\u0131r \u00e7i\u00e7ekleriyle ilgili ara\u015ft\u0131rmalar yapmaya kalkan ki\u015fiyi yad\u0131rgamaz m\u0131y\u0131z? K\u0131rlarla ba\u011f\u0131n\u0131 koparm\u0131\u015f bir botanik\u00e7iye botanik\u00e7i diyebilir miyiz? Ayd\u0131nlanmay\u0131 tan\u0131mlamadan, onun alan\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirlemeden tarihine y\u00f6nelmenin, onu tarihsel \u00e7er\u00e7evede kavramaya \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n hi\u00e7 de kolay olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ayd\u0131nlanman\u0131n tarihine bakmadan bir ayd\u0131nlanma tan\u0131m\u0131 yapabilmek olas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Dural olanla de\u011fi\u015fken olan\u0131 b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmek<\/strong><\/p>\n

Auguste Comte\u2019un 19. y\u00fczy\u0131lda yapt\u0131\u011f\u0131 \u201cdural olan\u201d ve \u201cetkin olan\u201d ayr\u0131m\u0131 uygulamada bir kolayl\u0131k sa\u011flayabilir. Daha do\u011frusu bilimsel kavray\u0131\u015f her iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 da gerekli k\u0131lar: yerine g\u00f6re birini yerine g\u00f6re \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fc kullanabiliriz. Dikkatimizi bazen birbirini izleyen olgular\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcne bazen de bu olgulardan birine y\u00f6neltebiliriz. \u00d6rne\u011fin bir dilin kendini zamanda varedi\u015fini g\u00f6rmek i\u00e7in tarihsel olu\u015fumlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak kadar bu dille ilgili herhangi bir sorunu yaln\u0131z kendisi olarak ele almak da \u00f6nemlidir. Zincirin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc ya da uzunca bir par\u00e7as\u0131n\u0131 ele almak da zincirin bir halkas\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmak da \u00f6nemlidir. Tarihsel bak\u0131\u015f\u0131n yap\u0131sal bak\u0131\u015fla tersle\u015fti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olur. Yap\u0131sal tarihselin ve tarihsel yap\u0131sal\u0131n yabanc\u0131s\u0131 de\u011fildir. Tarihsel y\u00f6ntem ya da yap\u0131sal y\u00f6ntem diye iki ayr\u0131 u\u011fra\u015f belirlersek bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi sakatlam\u0131\u015f oluruz. Bir yap\u0131y\u0131 incelerken onun tarihsele ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu unutmamak gerekir. Zaman i\u00e7inde birbirini do\u011furarak olgunla\u015fan bir ger\u00e7ekli\u011fin ser\u00fcvenini bir b\u00fct\u00fcn olarak g\u00f6rmek de bu ser\u00fcvenin de\u011fi\u015fik evrelerini ve bu evrelerde olu\u015fmu\u015f belirleyici nitelikleri ayr\u0131 ayr\u0131 incelemek de olas\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in Auguste Comte\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi baz\u0131 bilgi alanlar\u0131n\u0131n dural olarak baz\u0131lar\u0131n\u0131n da etkin olarak incelenmesi gerekti\u011fini varsaymak bizi bir ba\u015fka bi\u00e7imde yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrebilir.<\/p>\n

\u0130deolojik nedenlerle bir ger\u00e7ekli\u011fin iki ayr\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey olmayan bu iki bak\u0131\u015f\u0131 birbirinden kopararak tarihselci bak\u0131\u015f\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na yap\u0131salc\u0131 bak\u0131\u015f\u0131 koymaya \u00e7al\u0131\u015fanlar konuyla uzaktan yak\u0131ndan ilgili olanlar\u0131 bir s\u00fcre i\u00e7in oyalad\u0131lar ama bundan bir sonu\u00e7 elde edemediler. Ama\u00e7lar\u0131 korktuklar\u0131 ve bucak bucak ka\u00e7t\u0131klar\u0131 tarihi yok saymak ve bilinci kopuk kopuk bilgilerin d\u00fcnyas\u0131na hapsetmekti. Bilimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ideolojik korkular\u0131n do\u011furdu\u011fu yanda\u015fl\u0131klar\u0131 ho\u015fg\u00f6remez. Ger\u00e7ekli\u011fi her zaman y\u00fcreklilikle g\u00f6zlemlemek ve bu g\u00f6zlemden \u00e7\u0131kacak her t\u00fcrl\u00fc sonucu efendice ve kahramanca benimsemek do\u011fru olur. Bilim adam\u0131 ve felsefe adam\u0131 ger\u00e7ekli\u011fi kendine uydurmakla de\u011fil ger\u00e7ekli\u011fe uymakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Bir d\u00fczeni, bir toplumsal ve iktisadi ya\u015fam d\u00fczenini ayakta tutabilmek i\u00e7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn de\u011ferleriyle oynamak, kavramlar\u0131n i\u00e7eriklerini yar\u0131 yar\u0131ya ya da t\u00fcm\u00fcyle bo\u015faltmak ve onlara uydurma i\u00e7erikler doldurmak, b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcnsellikle ger\u00e7ekli\u011fin ili\u015fkisini bozup bozuk bilin\u00e7ler olu\u015fturma ko\u015fullar\u0131n\u0131 yaratmak en hafif anlam\u0131yla hafifliktir. \u00dcst d\u00fczeyde d\u00fc\u015f\u00fcnen insan ahlak\u0131 bir \u015feyleri k\u00f6t\u00fcye kullanmaya kapal\u0131 oldu\u011fu gibi kendini kulland\u0131rmamak konusunda da a\u015f\u0131r\u0131 bir duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gerektirir.<\/p>\n

\"\"Biz gene ba\u015fa d\u00f6nelim. Bir bilgi alan\u0131nda neyin pe\u015finde oldu\u011fumuzu neyi aramam\u0131z gerekti\u011fini bilmeden, ne yapmam\u0131z gerekti\u011fiyle ilgili belli bir fikir geli\u015ftirmeden, bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131na ya da hatta bir varsay\u0131ma ula\u015fmadan bir tarih \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapabilir miyiz? \u00d6te yandan bizim bilgiye sa\u011fl\u0131kl\u0131 y\u00f6neli\u015fimizi sa\u011flayacak olan da tarihsel bilgi birikimimizdir. \u00d6rne\u011fin b\u00fct\u00fcn bir tarihtir ya da daha dar \u00e7er\u00e7evede ayd\u0131nlanman\u0131n tarihidir bize ayd\u0131nlanma fikrini verecek olan, ayd\u0131nlanma kavram\u0131 \u00fczerine sa\u011flam bir fikir geli\u015ftirmemizi sa\u011flayacak olan. Ayd\u0131nlanmay\u0131 incelemeye kalkarken onun tarihine oldu\u011fu kadar onun en genel bilgisine de gereksinimimiz olacakt\u0131r. Tarih geni\u015f ve uzundur, onda ne arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilmezsek da\u011f\u0131l\u0131r kal\u0131r\u0131z. Bu tarihsel ve kavramsal ikileminden kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015fmak bo\u015funad\u0131r ama bu ikilemi iki ayr\u0131 d\u00fcnya ger\u00e7e\u011fi gibi g\u00f6rmek de yanl\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekte yak\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: bir ikilemden \u00e7ok bir soyutlay\u0131c\u0131 bak\u0131\u015f s\u00f6zkonusudur. Her alan\u0131n oldu\u011fu gibi ayd\u0131nlanman\u0131n bilgisine y\u00f6nelirken de bu ikilem ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Ancak bilgide ilerledik\u00e7e bu ikilemin kendili\u011finden a\u015f\u0131nmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da a\u015f\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Dural olanla de\u011fi\u015fken olan\u0131 \u00f6n\u00fcnde sonunda b\u00fct\u00fcnle\u015ftirecek bir tutum almak zorunday\u0131z. \u00c7al\u0131\u015fma ilerledik\u00e7e her iki kavray\u0131\u015f\u0131n birbirine yakla\u015fmakta oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. \u00c7al\u0131\u015fma boyunca ya da \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n b\u00fct\u00fcn s\u00fcre\u00e7lerinde tarih ara\u015ft\u0131rmas\u0131 kavramsal ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ve kavramsal ara\u015ft\u0131rma tarihsel ara\u015ft\u0131rmay\u0131 gerektirecektir. Bunlardan birini \u00f6b\u00fcr\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda belirleyici saymak ve birine \u00f6ncelik tan\u0131mak do\u011fru olmaz. Tarihsel olan kavramsal olan\u0131 ve kavramsal olan tarihsel olan\u0131 a\u00e7\u0131klar. \u0130\u015fe bu ikilemle ba\u015flamak ve giderek bu ikilemi a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerekir.<\/p>\n

Diyelim ayd\u0131nlanmayla ilgili bir tarih \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapmak istiyoruz. Yani Eski\u00e7a\u011f\u2019dan ba\u015flayarak b\u00fct\u00fcn ya\u015fanm\u0131\u015f zamanlar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi yaratan etkinliklerini ya da ayd\u0131nl\u0131k y\u00fczlerini k\u0131saca g\u00f6rmeyi ama\u00e7l\u0131yoruz. O zaman Eski\u00e7a\u011f \u00fczerinde \u00f6zellikle durmak gerekir. Eski\u00e7a\u011f bilgi sorunlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ahlak sorunlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da toplum sorunlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcr temeli Eski\u00e7a\u011f\u2019da at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Durmay\u0131p daha geriye gidersek Tarih\u00f6ncesi\u2019nin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan girmi\u015f oluruz. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n temelleri biz geriye gittik\u00e7e karanl\u0131\u011fa g\u00f6m\u00fclen o en eski zamanlarda at\u0131ld\u0131. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ge\u00e7mi\u015fini incelemek felsefe tarihinin s\u0131n\u0131rlar\u0131nda kalarak bir tak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcnce olu\u015fumlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmenin \u00f6tesinde yo\u011fun bir insanbilim \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapmay\u0131 gerektirir. \u00a0Amac\u0131m\u0131z daha basit daha s\u0131radan bir i\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirmek ve insan\u0131n k\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyinde en eski ser\u00fcvenlerine bir g\u00f6z atmak da olsa tarihin bir tak\u0131m verilerine ba\u015fvurmam\u0131z gerekir. \u0130\u015fi daha basit bir d\u00fczeyde ele alaca\u011f\u0131z bu y\u00fczden \u00e7e\u015fitli verileri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde incelememiz gerekmez gibilerden bir gerek\u00e7enin tehlikeli bir bak\u0131\u015fa tan\u0131kl\u0131k etti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Bizi ayd\u0131nlatacak yani bize bilgi sa\u011flayacak verilere var g\u00fcc\u00fcm\u00fczle y\u00f6nelmemiz gerekir.<\/p>\n

Tarihsele y\u00f6nelmenin s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 yan\u0131<\/strong><\/p>\n

Elde bol bol veri var m\u0131? Ge\u00e7mi\u015fin k\u0131vr\u0131mlar\u0131nda rahat rahat dola\u015fabiliyor muyuz? Tarihsele y\u00f6nelmenin en s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 yan\u0131 belge eksikli\u011fidir. Tarih\u00e7inin bu yoksunluktan bir y\u0131k\u0131m pay\u0131 \u00e7\u0131karmamas\u0131 ve olan belgeleri en iyi bi\u00e7imde ve en nesnel \u00f6l\u00e7\u00fclerde de\u011ferlendirebilmesi \u00f6nemlidir. O en eski zamanlardan bize bol bol belge kalm\u0131\u015f olsayd\u0131 bug\u00fcn d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z bamba\u015fka olacakt\u0131. Ama olmayacak d\u00fc\u015fler g\u00f6rmenin pek bir anlam\u0131 yoktur. Olmayacak d\u00fc\u015fler g\u00f6rmekte bir sak\u0131nca da yoktur: ummad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir anda yeni belgelere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z da olmu\u015ftur. Bunun en belirleyici \u00f6rne\u011fi ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan kaz\u0131larla elde edilen bilgilerdir. Bu bilgiler d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirdi, tarihe bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7t\u0131, sanki bir d\u00fcnya y\u0131k\u0131ld\u0131 yerine bir ba\u015fka d\u00fcnya kuruldu. Topra\u011fa g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f bir uygarl\u0131\u011f\u0131n yeniden do\u011fu\u015fu bir mucizeyi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f oldu ya\u015fam\u0131m\u0131zda. Ancak zamanla \u00e7ok \u00f6nemli yeni tarihsel verilere de ula\u015fsak her zaman ge\u00e7mi\u015fle ilgili bir yoksunluk duygusunu enine boyuna ya\u015fayaca\u011f\u0131z. Elimizle koymu\u015f gibi bulabilece\u011fimiz bir ge\u00e7mi\u015f yok bizim i\u00e7in.<\/p>\n

Mutlak nesnellik de mutlak \u00f6znellik de d\u00fc\u015f<\/strong><\/p>\n

Belli bir soruna \u00f6rne\u011fin bir kavramsal bilgiye y\u00f6nelirken de do\u011frudan do\u011fruya tarihsel olana y\u00f6nelirken de ba\u015fl\u0131ca amac\u0131m\u0131z olabildi\u011fince nesnel kalabilmek olmal\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle ideolojik bak\u0131\u015f bizi nesnellikten uzakla\u015ft\u0131r\u0131r. Bununla birlikte bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de olsa i\u015fe \u00f6znelli\u011fin kar\u0131\u015fmas\u0131 do\u011fald\u0131r. \u0130nsan\u0131n oldu\u011fu her yerde en az\u0131ndan bir par\u00e7a \u00f6znellik bulunacakt\u0131r. \u00d6znellik her bilimsel ve felsefi ara\u015ft\u0131rmaya ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 olanaks\u0131z engeller \u00e7\u0131kar\u0131r. Bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z her zaman bizim bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zd\u0131r: ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ortak bir g\u00f6zle g\u00f6rmek istersek isteyelim ya da bir ba\u015fka deyi\u015fle ne \u00f6l\u00e7\u00fcde mutlak nesnelli\u011fe ula\u015fmak istersek isteyelim \u00f6znelli\u011fin engellerinden kurtulamay\u0131z ve ondan kurtulmam\u0131z da gerekmez. \u00d6znellikten bir bak\u0131ma iyi ki kurtulam\u0131yoruz, d\u00fc\u015f\u00fcncenin canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve k\u0131vrakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi yerde salt usun verimli olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. Mutlak nesnellik de mutlak \u00f6znellik de d\u00fc\u015ften ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Her \u015fey bir yana a\u00e7\u0131 olabilmek \u00e7ok \u00f6nemlidir. Bu da her \u015feyi bir insan\u0131n g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6rmek anlam\u0131 ta\u015f\u0131r. Bakmay\u0131 bilmek de diyebiliriz buna. Kendi g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6rmek diye de adland\u0131rabiliriz bunu. Bir insan\u0131n g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6rmek nesneli g\u00f6rmekte eksik kalmak gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir. Bilimde ve felsefede bir noktada birle\u015fen bir\u00e7ok bak\u0131\u015f de\u011fil do\u011fru bak\u0131\u015f \u00f6nemlidir. Bir soruna topluca yanl\u0131\u015f bakmak da olas\u0131d\u0131r. Yani nesnelli\u011fin ko\u015fullar\u0131 ortak g\u00f6r\u00fc\u015flerden \u00e7ok do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015flerdedir. Gene de insanlar aras\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f al\u0131\u015fveri\u015finin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu, tart\u0131\u015fman\u0131n bir zorunluluk oldu\u011funu unutmuyoruz.<\/p>\n

\"\"G\u00f6rmeyi bilmek<\/strong><\/p>\n

Kendi g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6rmek dedi\u011fimiz \u015fey istedi\u011fini g\u00f6rmek istemedi\u011fini g\u00f6rmemek ya da bir \u015feyi istedi\u011fi gibi g\u00f6rmek de\u011fildir. Sa\u011flam bakmak ve do\u011fru g\u00f6rmek \u00f6nemlidir. Bunun i\u00e7in d\u00fcnyay\u0131 dolgun ve d\u00fczg\u00fcn bir bilin\u00e7le g\u00f6rmeye y\u00f6nelmek \u00f6nemlidir. Herkes ister istemez kendi g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fcr. Kendi bilinciyle g\u00f6r\u00fcr demektir bu. Herkesin kendi g\u00f6z\u00fc vard\u0131r, kimsenin ortak g\u00f6z\u00fc yoktur. Ortak bilin\u00e7 b\u00fct\u00fcn\u00fc kar\u015f\u0131lamaz. Herkesin kendi g\u00f6z\u00fc var diyoruz ama ger\u00e7ekten herkesin kendi g\u00f6z\u00fc var m\u0131d\u0131r? Bir g\u00f6z\u00fcn g\u00f6z olabilmesi i\u00e7in bilin\u00e7 yetkinli\u011fi zorunludur. Nesnelli\u011fin pe\u015fine d\u00fc\u015ferken en b\u00fcy\u00fck dayanaklar\u0131m\u0131zdan biri g\u00f6rme g\u00fcc\u00fcm\u00fczd\u00fcr. Bilin\u00e7 yetmezli\u011finde sa\u011flam bir bak\u0131\u015f elde edemeyiz. Bilin\u00e7 yetmezli\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak dikkat eksikli\u011fi durumunda g\u00f6r\u00fc<\/strong>\u2019y\u00fc elden ka\u00e7\u0131rabiliriz ve par\u00e7al\u0131 bir k\u00f6rl\u00fc\u011fe yakalanabiliriz. Nesnelli\u011fi sa\u011flayan \u015fey b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkin bilgi birikimdir ya da donan\u0131md\u0131r. Bakmaya al\u0131\u015f\u0131k olmak ya da daha genel olarak g\u00f6rmeyi bilmek diye bir \u015fey de vard\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmada \u00f6zenle ilerledik\u00e7e daha a\u00e7\u0131k g\u00f6rme daha do\u011fru g\u00f6rme d\u00fczeyine ula\u015fabiliriz. Bir \u00f6rnek verelim. Latin edebiyat\u0131n\u0131n yunan k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerinden etkilenerek geli\u015fti\u011fini en genel \u00e7er\u00e7evede bilmek g\u00fczeldir, ne var ki bu bize yetmez, bu edebiyat\u0131 tarihsel geli\u015fimi i\u00e7inde ele almadan, olan\u0131 biteni her a\u00e7\u0131dan oldu\u011fu gibi bu etkilenme a\u00e7\u0131s\u0131ndan da teker teker g\u00f6rmeden bizim bu genel bilgimiz havada kalacakt\u0131r. Ancak b\u00f6yle bir genel bilgiye ula\u015fm\u0131\u015f olmak da \u00f6nemlidir. Bu bilgiyi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rarak latin edebiyat\u0131n\u0131n genel tarihsel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak yanl\u0131\u015f denebilecek kadar eksik bir i\u015f yapm\u0131\u015f oluruz. Bu da bize nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n \u00f6nemini, nedenselli\u011fin belirleyicili\u011fini g\u00f6sterir.<\/p>\n

Nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131<\/strong><\/p>\n

Nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131 bilimsellik yolunda ya da do\u011fru bilgiye ula\u015fmak yolunda en \u00f6nemli ara\u015ft\u0131rmad\u0131r. Bir olguyu ancak nedenleriyle kavrayabiliriz, daha do\u011frusu nedenlerine g\u00f6re kavrayabiliriz. Sa\u011flam bir g\u00f6z nedenlere ula\u015fmak yolunda donan\u0131ml\u0131 g\u00f6zd\u00fcr. Nedenlerin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc g\u00f6remesek de onlar\u0131 olabildi\u011fi kadar geni\u015f \u00e7er\u00e7evede g\u00f6rmemiz gerekir. D\u00fc\u015f\u00fcnme konusunda s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00e7abas\u0131 ve s\u0131radan al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 olanlar kaba nedenleri ya da yak\u0131n nedenleri g\u00f6rmekten \u00f6teye pek ge\u00e7emezler. B\u00fct\u00fcn nedenleri g\u00f6remeyebiliriz ama en belirleyici nedenleri g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z do\u011fru olur. Yak\u0131n nedenlerde tak\u0131l\u0131p kalmamak, uzak nedenlere do\u011fru inebilmek \u00f6nemlidir. Yak\u0131n nedenler d\u00fc\u015f\u00fcnmeye pek al\u0131\u015fmam\u0131\u015flar\u0131n bile g\u00f6rebilece\u011fi nedenlerdir. Oda neden so\u011fudu? Soba s\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in so\u011fudu. Bu g\u00f6zlemi yapamayacak ki\u015finin zihin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yerinde de\u011fildir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k bir toplumda iktisadi ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyen bir ki\u015fi yeterince donan\u0131ml\u0131 de\u011filse ya o alanda hi\u00e7bir yarg\u0131 ortaya koymak istemeyecek ya da ortaya koydu\u011fu yarg\u0131lar yetersiz olacakt\u0131r. Ancak ne olursa olsun her t\u00fcrl\u00fc g\u00f6zleme incelikle y\u00f6nelmekle kabasaba y\u00f6nelmek aras\u0131nda belli bir uzakl\u0131k vard\u0131r. Donan\u0131ml\u0131 ki\u015finin kabasaba y\u00f6neli\u015fini \u00e7ok\u00e7a yad\u0131rgar\u0131z. Donan\u0131ms\u0131z ki\u015finin daha incelikli y\u00f6nelmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 daha iyi sonu\u00e7lar getirebilecek midir? Yap\u0131lacak \u015fey en y\u00fcksek \u00f6l\u00e7\u00fclerde titiz ve duyarl\u0131 olmakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"Ayd\u0131nlatmakla y\u00fck\u00fcml\u00fc olmak<\/strong><\/p>\n

Genel olarak insanlardan bu titizli\u011fi ya da bu duyarl\u0131\u011f\u0131 bekleyemeyiz, beklesek de bo\u015funa beklemi\u015f oluruz. Bu k\u00f6kl\u00fc ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bak\u0131\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 meslek edinmi\u015f ki\u015filerin i\u015fidir. Bir bak\u0131\u015f belli bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel yatk\u0131nl\u0131k yan\u0131nda bir laboratuar al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirir. Laboratuar dedi\u011fimiz \u015fey somut ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr, \u00f6rne\u011fin estetik\u00e7i i\u00e7in yap\u0131tlard\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ki\u015filer do\u011fru yani nesnel bilgilere ula\u015fmakla ve insanlara do\u011fru bilgi ula\u015ft\u0131rmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcrler. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n kitleleri uyarmak gibi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc de vard\u0131r. \u00d6zellikle ortak ya\u015fam\u0131 ilgilendiren konularda bu y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck savsaklanmamas\u0131 gereken bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckt\u00fcr. Kitleler uyar\u0131lmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece g\u00fcndelik bilginin d\u0131\u015f\u0131ndaki bilgilere ilgisiz kal\u0131rlar. Oysa insan bilgisiyle olabildi\u011fince beslenmek her insan bireyinin hakk\u0131d\u0131r. Herkesin ger\u00e7ek anlamda ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olmas\u0131n\u0131 bekleyemeyiz. Bu alanda bir tak\u0131m yetersizlikler y\u00fcz\u00fcnden insanlar\u0131 su\u00e7lamak de\u011fil onlar\u0131 elden geldi\u011fince ayd\u0131nlatmak gerekir. Ayd\u0131nlanman\u0131n temel anlam\u0131 da budur, insanlar\u0131n ayd\u0131nlanmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak k\u00fclt\u00fcr ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6revi de\u011fil midir? Kitleler ilgisiz ko\u015fullarda ya\u015farken bir tak\u0131m \u00e7ok \u00f6nemli ince ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ancak raslant\u0131yla g\u00f6rebilirler. Hi\u00e7bir \u015feyi raslant\u0131ya b\u0131rakmamak gerekir. Bir insan hi\u00e7 ilgilenmeyece\u011fini sand\u0131\u011f\u0131 bir bilgiyle ilgilenebilir, yeter ki o bilgiyle y\u00fczy\u00fcze gelme olana\u011f\u0131 bulsun. Birileri siz insanlar\u0131 ayd\u0131nlatmakla m\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcs\u00fcn\u00fcz diye alayc\u0131 bir tutum alabilirler. Onlara verilecek yan\u0131t evet y\u00fck\u00fcml\u00fcy\u00fcz olmal\u0131d\u0131r. Bu bir bilgi sunma eylemidir, kimseyi bilgi edinsin diye bask\u0131 alt\u0131na almakla zerre kadar ilgili de\u011fildir. Her ki\u015fi bu t\u00fcr bilgilere ilgisiz kalma hakk\u0131na sahiptir, b\u00f6yle bir ilgisizlik kendisine ve yak\u0131nlar\u0131na iyilikler getirecekse.<\/p>\n

Ayr\u0131ca herkes kendi alan\u0131n\u0131n bilgilisi olabilir ya da olmal\u0131d\u0131r. Kendi alan\u0131m\u0131z\u0131n bilgilisi olsak yeter diyebilir miyiz? Hem diyebiliriz hem diyemeyiz. Mesleki bilgilerimiz ya da teknik bilgilerimiz insan\u0131 insan olarak tan\u0131mam\u0131za yeterince elvermez. Bunun i\u00e7in bilin\u00e7 ufkumuzun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlamam\u0131z do\u011fru olur. Uzman olmak demek dar bir alanda i\u015f g\u00f6r\u00fcyor olmak demektir. Uzman\u0131n sezgisi bulan\u0131k ve \u00e7ok zaman eksikli bir sezgidir ve daha geni\u015f \u00e7er\u00e7evede b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yanl\u0131\u015fa e\u011filimlidir. Yararla ilgili konularda elbette her zaman uzman\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u015fvurmak gerekir. Midesi a\u011fr\u0131yan ki\u015fi hekime ba\u015fvuracakt\u0131r. Midesi a\u011fr\u0131yan ki\u015fiyle hekimin ili\u015fkisi insani d\u00fczeyde s\u0131radan bir ili\u015fkidir ya da derinliksiz bir ili\u015fkidir. Bu ili\u015fkinin sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha k\u00f6kl\u00fc bir ili\u015fki olmas\u0131 hekimin de hastan\u0131n da yarar\u0131na de\u011fil midir? Bir insanda ne kadar \u00e7ok insanl\u0131k bulunabilirse insanl\u0131\u011f\u0131n o \u00f6l\u00e7\u00fcde olumluya do\u011fru d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Do\u011fru insanlar do\u011fru toplumsal devinimleri yarat\u0131rlar. Sorun her zaman biraz daha insan olmaya \u00e7al\u0131\u015fmak sorunudur. Kitlelerin d\u00fcnyas\u0131 derine inmeye hevesli de\u011fildir. Hele azgeli\u015fmi\u015flik ko\u015fullar\u0131nda bilgiye hi\u00e7 de yak\u0131n durmayan geni\u015f kitlelerin temel insan sorunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda son derece duyars\u0131z oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Onlar da yava\u015f yava\u015f ileriye do\u011fru ayd\u0131nlanmaya do\u011fru geli\u015fen bir insanl\u0131\u011f\u0131n \u00fcyeleridir. Ne var ki ayd\u0131nlanma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri kitlelerin i\u00e7inden sessizce ge\u00e7er, onlara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ko\u015fullar\u0131n\u0131 alttan alta benimsetir. Genelde g\u00fcndelik ya\u015fayan insanlar d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri hatta kendilerindeki d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sezemezler ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm biraz yo\u011fun ve h\u0131zl\u0131 oldu\u011fu zaman bundan tedirgin olurlar. Burada bir yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in hemen \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemeliyiz: bu belirledi\u011fimiz ayr\u0131m\u0131n s\u0131n\u0131fsall\u0131kla bir ilgisi yoktur. Her s\u0131n\u0131ftan insanlar bilin\u00e7 ko\u015fullar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ayd\u0131nlanmaya son derece e\u011filimli olabildikleri gibi ilgisiz de olabiliyorlar.<\/p>\n

D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sezmek<\/strong><\/p>\n

D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm sonsuzdur. Kimileri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sezemese de bu b\u00f6yledir. Gene de herkes i\u00e7in de\u011fi\u015fen bir \u015feyler vard\u0131r, ya\u015fam bi\u00e7imleri bazen \u00f6rt\u00fcl\u00fc bi\u00e7imlerde bazen g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr \u00f6l\u00e7\u00fclerde de\u011fi\u015fmektedir. Ayd\u0131nl\u0131k bilin\u00e7ler bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri elleriyle koymu\u015f gibi g\u00f6remeseler de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde sezerler ve olabildi\u011fince do\u011fru okurlar. O bir yana ayd\u0131nl\u0131k bilin\u00e7ler insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fe do\u011fru daha sa\u011flam ve daha h\u0131zl\u0131 geli\u015febilmesine evrensel y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri \u00e7er\u00e7evesinde becerebildikleri \u00f6l\u00e7\u00fcde katk\u0131da bulunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bunu cahilin kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ip bilgi\u00e7lik etmek ve ona durumunu g\u00f6stermek diye anlarsak yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oluruz. Kitlelerin yorumu her zaman daha y\u00fczeyseldir ve yan\u0131lmaya b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u00e7\u0131kt\u0131r. Geriye do\u011fru bak\u0131nca bir \u015feylerin de\u011fi\u015fmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr insan. Bu de\u011fi\u015fimi her a\u015famas\u0131nda anlayabilmek i\u00e7in donan\u0131ml\u0131 ve istekli olmak gerekir. Yoksa her zaman kendimize g\u00f6re do\u011fru yanl\u0131\u015f anlayaca\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feyler vard\u0131r ve olacakt\u0131r. \u0130nsan \u00e7ok \u015fey bilmeden de bir \u015feyleri anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanabilir. Bu anlama belki de yanl\u0131\u015f anlamad\u0131r. Toplumsal olgular\u0131 bilin\u00e7 yetmezli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde en ince ve en genel g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleriyle yarg\u0131lamak ya da anlar g\u00f6r\u00fcnmek spor yapmak gibidir. Bu arada de\u011fi\u015fimi bir olumsuzluk gibi anlamak da olas\u0131d\u0131r. Kald\u0131 ki toplumsal olgular kaygand\u0131r, onlar fizi\u011fin olgular\u0131na benzemezler, onlar\u0131 do\u011fru anlamas\u0131 gerekenlerin bile her \u015feyi do\u011fru anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek zordur. \u0130nsan ili\u015fkileri alabildi\u011fine karma\u015f\u0131kt\u0131r, onu olabildi\u011fince d\u00fc\u015f\u00fcncede yal\u0131nla\u015ft\u0131rmak gerekir. Bilin\u00e7 nesnel d\u00fcnyay\u0131 ve kendini anlamaya y\u00f6nelirken yal\u0131nla\u015ft\u0131rma d\u00fczeneklerini kullan\u0131r. Yetkin bilin\u00e7 \u00fcst d\u00fczeyde kavray\u0131c\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc yal\u0131nla\u015ft\u0131rmaya yani ay\u0131klamaya e\u011filimlidir, g\u00f6zlemledi\u011fi d\u00fcnyada bir \u015feyleri se\u00e7e se\u00e7e kendini kurar. Bilin\u00e7 nesnel d\u00fcnyay\u0131 yal\u0131nla\u015ft\u0131rmadan \u00f6z\u00fcmlemeye kalksayd\u0131 bilin\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131kard\u0131. Anlamak her zaman bir \u015feyi yal\u0131nl\u0131kta kavramakt\u0131r.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6nderleri<\/strong><\/p>\n

Deney ve g\u00f6zlem her zaman vard\u0131r ya da olas\u0131d\u0131r ama bu iki y\u00f6ntemi belli bir \u00f6zenle uygulamak gerekir. Tarihte deneyler yapma olana\u011f\u0131m\u0131z yoktur. Tarih de g\u00f6kbilim gibi ba\u015f edilmesi g\u00fc\u00e7 bir aland\u0131r, g\u00f6r\u00fc alan\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131na kolayca ka\u00e7\u0131verir. Tarih geni\u015f ve kaygan bir g\u00f6zlem alan\u0131d\u0131r, onda biz ancak g\u00f6rebildi\u011fimizi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Tarihten neyi anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, tarihte neyi g\u00f6rmek istedi\u011fimiz \u00f6nemlidir. Birileri \u00e7\u0131k\u0131p tarihte hi\u00e7 geli\u015fmeyen ve durmadan kendini yineleyen insan\u0131 bulmak isteyebilirler. Tarihe tarihin i\u00e7inden bakmak gerekir ama t\u00fcm ya\u015fanm\u0131\u015fa zorunlu olarak bug\u00fcn\u00fcn g\u00f6zleriyle bakmak gerekir. Bir fikrin \u00e7er\u00e7evesinden bakmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman hi\u00e7bir \u015feyi tam olarak g\u00f6remeyiz: o zaman g\u00f6r\u00fcnenler yaln\u0131zca ya\u015fam\u0131n aldat\u0131c\u0131 g\u00f6lgeleridir. Ba\u015ftaki soruna d\u00f6nm\u00fc\u015f oluyoruz: kuramla uygulama bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn iki y\u00fcz\u00fc olmal\u0131d\u0131r. Bakt\u0131klar\u0131m\u0131z \u00f6nemlidir ama bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z da \u00f6nemlidir. G\u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00fczerine kurgular geli\u015ftirmek olas\u0131d\u0131r ama \u00f6zellikle toplumsal bilin\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece tehlikelidir. Tehlike elbette ger\u00e7ekli\u011fi elden ka\u00e7\u0131rmakla ya da ger\u00e7ekli\u011fin yerine ger\u00e7eklik diye bir d\u00fc\u015f\u00fc koymakla ilgilidir. \u0130nsan g\u00f6reneklerin kanatlar\u0131 alt\u0131nda dingin bir ya\u015fam s\u00fcrerken birden bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman tez elden kurgu d\u00fczenekleri olu\u015fturmaya ba\u015flar. Ayd\u0131nlanman\u0131n \u00f6nemi o noktada kendini g\u00f6sterir. Bir tak\u0131m insanlar kim kimi ayd\u0131nlat\u0131yormu\u015f, siz kimsiniz ki birilerini ayd\u0131nlat\u0131yorsunuz gibilerden bir insanc\u0131l\u0131k g\u00f6sterisine kalkabilirler. Kim ne s\u00f6ylerse s\u00f6ylesin, ayd\u0131nlanm\u0131\u015ftan ayd\u0131nlanmam\u0131\u015fa do\u011fru bir y\u00f6nelim kendili\u011finden olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"Ayd\u0131nlanacak olan toplumsal bilin\u00e7tir, ne kadar ayd\u0131nlanabilirse. Ya\u015fama y\u00f6n veren daha yetkin bilin\u00e7ler bu anlamda bir ayd\u0131nlat\u0131c\u0131l\u0131k g\u00f6revi y\u00fcklenirler. Onlar ya\u015fam\u0131 bir yere do\u011fru \u00f6rne\u011fin daha \u00fcst bir bile\u015fime do\u011fru y\u00f6nlendirmekte belli yatk\u0131nl\u0131klar\u0131 olan kimselerdir. Egemen olmad\u0131klar\u0131 gibi tanr\u0131 da de\u011fillerdir. Onlar\u0131n da zay\u0131fl\u0131klar\u0131 korkular\u0131 hatta yanl\u0131\u015flar\u0131 vard\u0131r. Onlar\u0131 adanm\u0131\u015f kimseler sayabiliriz. Onlar\u0131n i\u015fi toplumsal bilinci ileriye do\u011fru zorlamakt\u0131r. Kitlelerin d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6nderlerinden \u00e7ok\u00e7a yararlanmak heveslisi oldu\u011funu s\u00f6ylemek kolay de\u011fildir. D\u00fc\u015f\u00fcnceyi yaratanlar\u0131n etki g\u00fc\u00e7lerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kendi kendine hep iyiye do\u011fru d\u00f6n\u00fc\u015fen bir ya\u015famdan s\u00f6zedebilsek de d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc elimiz kolumuz ba\u011fl\u0131 bekleyemeyiz. Geli\u015fimin do\u011fal dayanaklar\u0131 olsa da \u00e7aba her zaman gereklidir. Her toplum kendi kendine d\u00fc\u015f\u00fcnmenin d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6nderleriyle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ya\u015fam d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde yeni ya\u015fam bi\u00e7imlerini dayat\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00f6nemi burada kendini g\u00f6sterir. D\u00f6n\u00fc\u015fen ya\u015fam\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel temelini okuyabilmek \u00f6nemlidir. \u00c7\u00f6ken de\u011ferlerle do\u011fmakta olan de\u011ferleri birbirinden ay\u0131rabildi\u011fimiz noktada her \u015feye ayd\u0131nl\u0131k bir bak\u0131\u015fla bakabiliyoruz demektir. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm nas\u0131l olsa olur ve ileri bilin\u00e7lerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc gerektirmez gibi bir g\u00f6r\u00fc\u015f \u00f6ne s\u00fcrebilir miyiz? Bir fikir ses gibi \u0131\u015f\u0131k gibi ortal\u0131\u011fa yay\u0131l\u0131r ve birilerine bug\u00fcn olmasa da yar\u0131n apa\u00e7\u0131k bi\u00e7imde ula\u015f\u0131r. Ancak yar\u0131nlar\u0131n hep ge\u00e7 kalmalarla an\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da unutmamal\u0131y\u0131z. Bir yandan ya\u015fam\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015fen ko\u015fullar\u0131 \u00f6te yandan bu ko\u015fullar\u0131n bilincine varm\u0131\u015f olanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri karma\u015f\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fk\u0131l\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ortam\u0131nda hep birlikte etkin olur.<\/p>\n

\u00d6nemli olan gelece\u011fi g\u00f6rmek de\u011fil gelece\u011fi kurmak<\/strong><\/p>\n

Olu\u015fmakta olan\u0131 bilincimizin ko\u015fullar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde g\u00f6r\u00fcp anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. \u015eimdi dedi\u011fimiz \u015fey g\u00f6zlerimizin \u00f6n\u00fcnde kat kat a\u00e7\u0131lan d\u00fcnyad\u0131r. G\u00f6zlerimizin \u00f6n\u00fcndeki bu d\u00fcnya kaygan yap\u0131s\u0131yla bizimdir, o bir karma\u015fa yuma\u011f\u0131d\u0131r, anla\u015f\u0131lmak i\u00e7in bilincimizin yal\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc gereksinir. Hepimiz hangi bilin\u00e7 d\u00fczeyinde olursak olal\u0131m \u015fimdinin bir yorumcusu durumunday\u0131z. \u015eimdinin aral\u0131klar\u0131ndan ileriye do\u011fru bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda olan\u0131 olacak olandan ay\u0131rma ve olacaklar\u0131 az\u00e7ok g\u00f6rme \u015fans\u0131m\u0131z vard\u0131r. Falc\u0131lar\u0131 kahinleri medyumlar\u0131 m\u00fcneccimleri ve benzerlerini yani gelecekle oyun oynayanlar\u0131 saymazsak, kimse gelece\u011fi oldu\u011fu gibi sezme g\u00fcc\u00fcne ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fildir. \u0130leri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc insanlardan s\u00f6zedilir. Bilincin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklarla bug\u00fcnden yar\u0131n\u0131 belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u00fczmenin d\u0131\u015f\u0131nda ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck sevimli bir d\u00fc\u015ften ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bir kalle\u015f adam\u0131n size bir g\u00fcn bir oyun oynayabilece\u011fini bilirsiniz, bunun i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fcr olmaya gerek yoktur, ama bug\u00fcnk\u00fc toplumsal d\u00fczenin ne gibi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere u\u011frayaca\u011f\u0131n\u0131, gelecekte nas\u0131l bir bi\u00e7im alaca\u011f\u0131n\u0131 tam olarak sezemezsiniz ya da kestiremezsiniz. Baz\u0131 olacaklar\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in de \u00f6ng\u00f6r\u00fcr olmak gerekmez. \u0130lac\u0131n\u0131 almayan hasta daha da hastalanacakt\u0131r. Aral\u0131ktan g\u00f6r\u00fcnen bir \u015feyler vard\u0131r ama yeterli de\u011fildir. Yar\u0131n\u0131 sezmeye \u00e7al\u0131\u015fmak \u00f6nemlidir gene de. Bu bir zek\u00e2 sorunu olmaktan \u00f6nce bir k\u00fclt\u00fcr sorunudur. Asl\u0131nda apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcnen bir \u015fey yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc do\u011fan\u0131n belirlenim ko\u015fullar\u0131na kar\u015f\u0131n insan i\u00e7in \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir gelecek yoktur. Gelecek dedi\u011fimiz bilinmez \u015fey \u015fimdinin ko\u015fullar\u0131ndan giderek olu\u015facakt\u0131r. Ayd\u0131nlanma bu y\u00fczden \u00f6nemlidir, gelece\u011fi kurmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

\"\"\u00d6nemli olan gelece\u011fi g\u00f6rmek de\u011fil gelece\u011fi kurmakt\u0131r. Gelece\u011fi hep birlikte yaratmak diyebiliriz buna. Bu yaratma edimine ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde kat\u0131l\u0131r\u0131z. \u0130nsanlar genellikle ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc g\u00f6r\u00fcnmeyi severler ve \u00f6ng\u00f6r\u00fcler ortaya koyarlar, bunda biraz da ba\u015fkalar\u0131n\u0131n unutkanl\u0131\u011f\u0131na dikkatsizli\u011fine ilgisizli\u011fine ald\u0131rmazl\u0131\u011f\u0131na g\u00fcvenirler. Gelecekle ilgili olarak ben b\u00f6yle mi s\u00f6ylemi\u015ftim? Hay\u0131r siz yanl\u0131\u015f anlam\u0131\u015fs\u0131n\u0131z. Ben demek istemi\u015ftim ki\u2026 Hemen herkes ufkun \u00f6tesine ge\u00e7en yani olan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan bir \u015feyleri g\u00f6rmek bilmek a\u00e7\u0131klamak sevdas\u0131ndad\u0131r. \u00a0Yaln\u0131z \u015fimdiyi ve ge\u00e7mi\u015fi, \u015fimdinin g\u00f6zleriyle ge\u00e7mi\u015fi do\u011fru g\u00f6zlemleyenler gelecekle ilgili \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapabilirler. Bu da bir tak\u0131m verilerin do\u011fru de\u011ferlendirilmesi anlam\u0131na gelir. Ge\u00e7mi\u015fin olu\u015fumlar\u0131n\u0131 belirleyen nedensellik ba\u011flar\u0131n\u0131n ustaca ya da bilgece g\u00f6zlemlenmesi yar\u0131nla ilgili bir g\u00f6r\u00fc olu\u015fturmakta baz\u0131 kolayl\u0131klar sa\u011flayabilir. Gelece\u011fi elimizle koymu\u015f gibi bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ortaya koydu\u011fumuz g\u00f6r\u00fc\u015fler bir t\u00fcr \u00e7ocukluk hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n sanr\u0131lar\u0131d\u0131r. Yere basmakta zorluk \u00e7ekenlerin ipte y\u00fcr\u00fcmeyi d\u00fc\u015fleyebildi\u011fi bir d\u00fcnyada kimsenin d\u00fc\u015flerine kar\u0131\u015famay\u0131z. D\u00fc\u015f g\u00f6rmek iyidir, d\u00fc\u015fler g\u00fczeldir, ger\u00e7ekli\u011fin verileriyle g\u00f6r\u00fclebiliyorsa. Ya da d\u00fc\u015fleri d\u00fc\u015fler olarak ayr\u0131 bir yere koymak gerekir. Yarat\u0131c\u0131 ya da kurucu d\u00fc\u015fler bilimsel sanatsal felsefi \u00fcretimler i\u00e7in bir gerekliliktir hatta bir zorunluluktur. \u00d6ng\u00f6r\u00fcler bi\u00e7iminde \u00fcretilen d\u00fc\u015flere gelince onlar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yan\u0131lt\u0131c\u0131 belirtilerdir, yollara yanl\u0131\u015f koyulmu\u015f levhalar gibi g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131kar\u0131rlar yolcuya.<\/p>\n

D\u00fc\u015flerin ya da d\u00fc\u015flemlerin \u00f6nemini gene de g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir. D\u00fc\u015f g\u00f6rmek ama do\u011fru d\u00fc\u015fler g\u00f6rmek gerekir. Ayd\u0131nlanman\u0131n anlam\u0131 bu noktada beliriyor. Bilin\u00e7 geli\u015ftik\u00e7e kendine \u00f6zg\u00fc d\u00fc\u015f g\u00f6rme y\u00f6ntemlerine ya da bi\u00e7imlerine eri\u015fir. Bu da d\u00fcnyay\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak sezebilme yetkinli\u011fine ula\u015fm\u0131\u015f olmak demektir. Ancak bilen kimseler ger\u00e7eklikte kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan d\u00fc\u015fler g\u00f6rebilirler. Bilgiye dayanmayan ya da daha genel anlamda yetkin bilince dayanmayan d\u00fc\u015fler tehlikelidir, onlarla ayd\u0131nlanma olmaz. Ayd\u0131nlanma bilin\u00e7sel bir olgudur, \u00f6ncelikle nerede oldu\u011fumuzun hangi zamanda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n apa\u00e7\u0131k bilincini gereksinir. Gelece\u011fi g\u00f6rmekten \u00e7ok ge\u00e7mi\u015fi g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Ge\u00e7mi\u015f bir ger\u00e7ekliktir oysa gelecek bir kurgudur. \u0130nsan\u0131n en eski zamanlarda, tarihin gerilerinde kalan zamanlarda neler olup bitti\u011fini bilmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 elbette bo\u015f bir merakla de\u011fil ayd\u0131nlanma istemiyle a\u00e7\u0131klanabilir. Biz insan\u0131n yap\u0131p etti\u011fi her \u015feyde kendimizi tan\u0131r\u0131z, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z her insan \u00fcr\u00fcn\u00fcnde kendimizi bir kere daha g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Tarih bu y\u00fczden \u00f6nemlidir. Kal\u0131nt\u0131lar bu y\u00fczden \u00f6nemlidir. D\u00fcn\u00fcn insan\u0131 bug\u00fcn\u00fcn insan\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klarm\u0131\u015f gibilerden kaba d\u00fc\u015f\u00fcnceler tarih bilincine ula\u015famam\u0131\u015flara yak\u0131\u015f\u0131r d\u00fc\u015f\u00fcnceleridir. G\u00fcndelik bilin\u00e7le ya\u015famay\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131k edinmi\u015f kimseleri bir yana b\u0131rak\u0131rsak b\u00fct\u00fcn insanlar kendilerini daha iyi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilmek isterler. Onlar b\u00fct\u00fcn insan ya\u015fam\u0131n\u0131 bu arada kendi ya\u015famlar\u0131n\u0131 do\u011fru olarak a\u00e7\u0131klayacak verilere ula\u015fmak isterler. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 insan i\u00e7in ayd\u0131nlanma zorunlu bir insanl\u0131k durumudur.<\/p>\n

Mutluluklar\u0131n niteli\u011fi<\/strong><\/p>\n

Bu aray\u0131c\u0131l\u0131k bu ayd\u0131nlanma istemi insan\u0131 zorlamaz m\u0131, giderek ki\u015fisel mutlulu\u011fun elden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelmez mi? Ya\u015famsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler bizim \u00f6zel ya\u015fam ko\u015fullar\u0131m\u0131za ilgisizdir, do\u011fan\u0131n duygular\u0131m\u0131z\u0131 hi\u00e7 hesaba katmamas\u0131 do\u011fall\u0131\u011f\u0131 gere\u011fidir. Yetkin bilince ula\u015fm\u0131\u015f insan\u0131n arad\u0131\u011f\u0131 \u015fey mutluluktan ba\u015fka bir \u015fey olmal\u0131d\u0131r. Belki de mutluluk yetkin bilince ula\u015fm\u0131\u015f olman\u0131n verdi\u011fi hazd\u0131r. Kendilerini insanl\u0131\u011fa adam\u0131\u015f olanlar mutluluktan daha ba\u015fka bir \u015feylerin heveslisidirler. Ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f ki\u015fi i\u00e7in her \u015fey biraz daha kolayd\u0131r. Bilin\u00e7 yetmezli\u011finin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 k\u00f6r mutlulukla bilin\u00e7li insan olman\u0131n getirdi\u011fi mutluluk birbirine \u00e7ok benzese de ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir, baz\u0131 ko\u015fullarda taban tabana kar\u015f\u0131tt\u0131r. Birincisi karanl\u0131kta yorgan\u0131 ba\u015f\u0131na \u00e7ekip uyumaya benzer, ikincisi b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fckleriyle eksiksiz bir uyan\u0131kl\u0131k durumudur. Mutluluktan ne anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6nemlidir demek ki. Karn\u0131n\u0131 iyice doyurduktan sonra bir a\u011fac\u0131n alt\u0131nda uykuya dalan insan\u0131n mutlulu\u011fuyla laboratuarda herhangi bir varsay\u0131m\u0131 do\u011frulamaya \u00e7al\u0131\u015fan ya da do\u011frulayan bilim adam\u0131n\u0131n mutlulu\u011fu ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir. Mutluluklar\u0131n niteli\u011fi hazlar\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Bilin\u00e7 yetmezli\u011fi \u00e7eken insan basit hazlardan ahlakd\u0131\u015f\u0131 hazlara kadar uzanan \u00e7izgi \u00fczerinde de\u011fi\u015fik hazlar ya\u015fayabilir. \u00d6te yandan bana haz veren bir \u015fey ba\u015fkas\u0131na ac\u0131 ya da s\u0131k\u0131nt\u0131 verebilir: g\u00f6z\u00fc yolculuklarda olan bir ser\u00fcven insan\u0131yla k\u00f6\u015fesinde ya\u015famak isteyen bir d\u00fc\u015f\u00fcnce insan\u0131n\u0131n ba\u011fda\u015fmas\u0131 kolay de\u011fildir. D\u0131\u015fad\u00f6n\u00fck ya\u015fam\u0131n verece\u011fi hazla i\u00e7ed\u00f6n\u00fck ya\u015fam\u0131n verece\u011fi haz nitelik a\u00e7\u0131s\u0131ndan birbiriyle hi\u00e7 mi hi\u00e7 uyu\u015fmaz. Ayd\u0131nlanmak isteyen insan\u0131n d\u00fcnyas\u0131yla b\u00f6yle bir kayg\u0131s\u0131 olmayan hatta kendini zaten ayd\u0131nlanm\u0131\u015f g\u00f6ren insan\u0131n d\u00fcnyas\u0131 apayr\u0131 iki d\u00fcnyad\u0131r.<\/p>\n

\"\"Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi hay\u0131r diyebilen ki\u015fidir<\/strong><\/p>\n

Ayd\u0131nlanma iki y\u00f6nl\u00fc bir \u00e7abay\u0131 gerektirir: insan\u0131 kurama yani insan olma ser\u00fcveninin etkin bilgisine \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r \u00f6te yandan uygulamayla yani ya\u015famla somut ili\u015fkiler kurma zorunlulu\u011fu getirir. D\u00fc\u015f\u00fcncenin eylemden ya da tasar\u0131n\u0131n uygulamadan apayr\u0131 \u015feyler gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi elbette olas\u0131 de\u011fildir. De\u011fi\u015fen de\u011fi\u015ftirmek ister. De\u011fi\u015fmenin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc de\u011fi\u015ftirmenin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcne eklenince ortaya ger\u00e7ek anlamda bir adanm\u0131\u015fl\u0131k tablosu \u00e7\u0131kar. Ayd\u0131nlanma ger\u00e7ek anlamda bir adanm\u0131\u015fl\u0131k olarak g\u00f6sterir kendini. Ayd\u0131nlanmaya kar\u015f\u0131 duran ya da ilgisiz kalan b\u00fcy\u00fck bir insan kalabal\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r: bu kalabal\u0131k karanl\u0131k suda bal\u0131k avlamaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibidir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan kolayca benimseyen ve her \u015feye katlanmaya haz\u0131r olan ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f insana benzemez. Onun g\u00f6z\u00fcnde her benimseme ya da her onama ancak bir tart\u0131\u015fman\u0131n ya da hesapla\u015fman\u0131n sonunda olacakt\u0131r. Katlanmaya gelince katlanma ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi i\u00e7in yani ayd\u0131nlanma yolunda olan ki\u015fi i\u00e7in onur k\u0131r\u0131c\u0131 bir e\u011filip b\u00fck\u00fclmeden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. G\u00fcndelik ya\u015fayan insan\u0131n korkakl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda ortaya koydu\u011fu katlanmayla ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015finin sava\u015f\u0131m ko\u015fullar\u0131nda ortaya koydu\u011fu katlanma apayr\u0131 \u015feylerdir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi i\u00e7in katlanma sava\u015f\u0131m\u0131n bir ko\u015fuludur. Bu katlan\u0131\u015f elbette bir ba\u015fe\u011fi\u015f de\u011fildir, bir kar\u015f\u0131 koyma bi\u00e7imidir. Ayd\u0131nlanan olarak bir k\u00f6\u015feye \u00e7ekilemeyiz: d\u00fcnyay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc etkin bir g\u00fc\u00e7 olarak kollar\u0131 s\u0131vamam\u0131z gerekir. S\u00fcregiden ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f insana daha uygun d\u00fc\u015fer. Genel insan y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olanla \u00e7abucak anla\u015f\u0131r, ona g\u00f6z\u00fc kapal\u0131 g\u00fcvenir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi hay\u0131r diyebilen ki\u015fidir: o her evet kar\u015f\u0131s\u0131nda ku\u015fkuludur, her evet\u2019de \u00e7\u0131karc\u0131l\u0131\u011f\u0131 da i\u00e7ine alan bir katlanma e\u011filimi bulunabilir. Bu y\u00fczden ayd\u0131nlanman\u0131n ko\u015fullar\u0131 ki\u015fiye evrensel geni\u015flikte bir sorumluluk y\u00fckler. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi kendini b\u00fct\u00fcn bir insanl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6revli duyar.<\/p>\n

Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan\u0131n korkusu<\/strong><\/p>\n

Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan kavgac\u0131d\u0131r: hesap sorar tart\u0131\u015f\u0131r ele\u015ftirir, gerekti\u011finde ba\u015f\u0131n\u0131 derde sokar. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k korkuyu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde giderir ya da en az\u0131ndan ussal bir \u00e7izgiye oturtur. Hi\u00e7 korkmamak olas\u0131 de\u011fildir: yaralanabilir bir varl\u0131\u011f\u0131n mutlak korkusuz olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc yani toplumsal ya\u015famda etkinli\u011fi kendili\u011finden getirir. O durumda korkuyu yenmek de\u011fil de korkuyla hesapla\u015fmak ya da korkuyu evcille\u015ftirmek s\u00f6zkonusu olacakt\u0131r. Ayd\u0131nlanma ham ya da kaba korkuyla bir arada bulunabilecek bir \u015fey de\u011fildir. Korkuyorum \u00f6yleyse yokum diyen ki\u015fi ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f ki\u015fidir. Ayd\u0131nlanma toplumsall\u0131k bilincinin bir ba\u015fka ad\u0131d\u0131r. Ayd\u0131nlanmak korkuyu silmez ama gerek\u00e7elendirir ve yumu\u015fat\u0131r. Korku vard\u0131r: her yaralanabilir varl\u0131k zorunlu olarak korkuyu ya\u015far. Ben korkmam duygusu g\u00fczel bir duygudur, ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f insan\u0131n g\u00f6sterisi de olsa ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan\u0131n \u00fcst d\u00fczeyde insan olma \u00f6zlemi de olsa bir ger\u00e7e\u011fi kar\u015f\u0131lamaktan uzakt\u0131r. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan i\u00e7in \u201cben korkmam\u201d demek \u201ckorksam da\u201d demektir. Korku davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ko\u015fullay\u0131c\u0131s\u0131 ve hakl\u0131 gerek\u00e7esi olamaz. \u0130nsan\u0131n korkuyla saklamba\u00e7 oynad\u0131\u011f\u0131 yerler vard\u0131r. \u0130p cambaz\u0131 korktu\u011fu i\u00e7in dikkatli y\u00fcr\u00fcr ama korkuyorum ipe \u00e7\u0131kmam diyemez. Korkuyla oynayan ki\u015fidir o: oyun yere \u00e7ak\u0131lmakla bitebilir. Birden bir nedenle korkuya kap\u0131ld\u0131ysa onu bir daha ipin \u00fcst\u00fcnde g\u00f6remezsiniz. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan\u0131n korkusu daha karma\u015f\u0131kt\u0131r: onun yere \u00e7ak\u0131lmas\u0131 ip cambaz\u0131n\u0131n yere \u00e7ak\u0131lmas\u0131na benzemez \u00e7\u00fcnk\u00fc onunki bir sava\u015f\u0131 kaybetmekle e\u015fanlaml\u0131d\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla i\u015fin i\u00e7ine onur sorunu girer. Ayr\u0131ca onun yere \u00e7ak\u0131lmas\u0131 ba\u015fkalar\u0131na zarar verecektir. Ayd\u0131nlanmak sorumluluktur.<\/p>\n

Bu noktada ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k yerin ve zaman\u0131n ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re bir siyasal y\u00fck\u00fcmlenmeyi kendili\u011finden getirir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f olmak bir g\u00f6r\u00fcye ula\u015fm\u0131\u015f olmakt\u0131r, belirleyici bir a\u00e7\u0131ya yerle\u015fmi\u015f olmakt\u0131r, sa\u011flam ve saydam bir bak\u0131\u015f olu\u015fturmakt\u0131r, k\u00f6kl\u00fc bir kavray\u0131\u015f bi\u00e7imine ula\u015fm\u0131\u015f olmakt\u0131r. Bu de\u011fi\u015fimle ya da bu yetkinle\u015fmeyle insan bulundu\u011fu ortamda bir\u00e7ok \u015feye ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fmenin ko\u015fullar\u0131n\u0131 ya\u015far. Bu durumda uygun bir ortam varsa siyaset bir ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131k olur. Buradaki ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 bir heves olarak de\u011ferlendirmemek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k bir y\u00fck\u00fcmlenmedir, bireye zorunluluklar getirir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015finin siyaset\u00e7ili\u011fi bir hevesten ya da bir meraktan de\u011fil do\u011frudan do\u011fruya g\u00f6rev duygusundan do\u011far. Bir \u015feyleri de\u011fi\u015ftirmek ya da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in gerekli k\u00fclt\u00fcr donan\u0131m\u0131 elde edilmi\u015ftir. K\u00fclt\u00fcr donan\u0131m\u0131 elde edilmi\u015ftir ama siyasetin gerektirdi\u011fi donan\u0131mlar elde edilmi\u015f midir? Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan siyasetin i\u00e7inde siyasete yabanc\u0131 kalan insan olabilir.<\/p>\n

Siyaset-k\u00fclt\u00fcr diyalekti\u011fi<\/strong><\/p>\n

Belli \u0131\u015f\u0131klar\u0131 olan ama tam olarak ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f olan kitlesel ya\u015famda siyaset bir oyundur. Siyaset i\u00e7in yo\u011fun bir k\u00fclt\u00fcr birikimi gerekmez. Siyaset d\u00fczene\u011fi basit ara\u00e7lardan olu\u015fmu\u015ftur. Siyaset adam\u0131 kendi bilin\u00e7 d\u00fczeyine yak\u0131n olan kitlelerin diliyle konu\u015fmay\u0131 bilir. Kitleler ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmek konusunda donan\u0131ml\u0131 da istekli de de\u011fillerdir. Bir \u015feylerle hesapla\u015fmak gibi bir istekleri de yoktur. Kitleler de siyaset adamlar\u0131 da ayd\u0131nlanm\u0131\u015flar da ayd\u0131nlanmam\u0131\u015flar da d\u00f6n\u00fc\u015fmekte olan evrensel bilince ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fen ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na ayak uydurmak zorunda kal\u0131rlar. Evrensel bilin\u00e7 ya da daha dar anlamda toplumsal bilin\u00e7 g\u00fcndelik bilin\u00e7 niteli\u011findeki bireysel bilin\u00e7leri alttan alta etkiler. Ancak g\u00fcndelik bilin\u00e7 de\u011fi\u015fimler kar\u015f\u0131s\u0131nda son derece tedirgindir s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r: ya\u015fam oyunbozanl\u0131k etmi\u015f, ki\u015fiye yeni ko\u015fullar dayatm\u0131\u015ft\u0131r. Toplumsal konumundan ho\u015fnut olanlarla toplumsal konumundan ho\u015fnut olmayanlar\u0131n kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u00e7at\u0131\u015fk\u0131lar\u0131 getirir. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ki\u015fi g\u00fcn\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fk\u0131s\u0131na bir \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fc olarak ve toplumsal ak\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc bir g\u00fc\u00e7 olarak kat\u0131lacakt\u0131r ama d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerde tek s\u00f6z sahibi o de\u011fildir. Onun g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden daha etkili olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Evrensel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ko\u015fullar\u0131 ayd\u0131nlanman\u0131n ko\u015fullar\u0131yla \u00f6zde\u015ftir. Geriye s\u0131\u00e7ramalar her zaman vard\u0131r ve bu s\u0131\u00e7ramalar evrensel ak\u0131\u015f\u0131 zaman zaman duraklatsa da hatta \u00e7\u0131kmaz yollara soksa da durduramaz. Geli\u015fimin g\u00fcc\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr: o d\u00fcz bir \u00e7izgi \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fmez yani toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler en ussal yollar\u0131 izleyerek olu\u015fur diyemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc tarih ak\u0131ll\u0131lar\u0131n oldu\u011fu kadar aptallar\u0131n, bilin\u00e7lilerin oldu\u011fu kadar yetersizlerin, iyi niyetlilerin oldu\u011fu kadar k\u00f6t\u00fc niyetlilerin, ahlakl\u0131lar\u0131n oldu\u011fu kadar ahlaks\u0131zlar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Onun k\u0131r\u00e7\u0131ll\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc s\u00fcrd\u00fcr\u00fcc\u00fclerinin \u00e7ok olmas\u0131ndan gelir. Bilen de bilmeyen de tarihe kat\u0131l\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeden tart\u0131\u015f\u0131lmadan benimsenmi\u015f ve yasalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kal\u0131p g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r: kendi akl\u0131mla d\u00fc\u015f\u00fcnemedi\u011fim yerde ba\u015fkas\u0131n\u0131n akl\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kal\u0131r\u0131m.<\/p>\n

\"\"Ba\u015fkas\u0131n\u0131n akl\u0131 dedi\u011fimiz g\u00fcvenilmez ak\u0131l evrensel ak\u0131\u015f\u0131n y\u00f6n\u00fcnde de evrensel ak\u0131\u015f\u0131n ters y\u00f6n\u00fcnde de durmadan sorun \u00e7\u0131kar\u0131r. Onun kurallar\u0131 ilkeleri \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri ger\u00e7eklikten y\u00fczde y\u00fcz uzak olmasa da de\u011fi\u015fim i\u00e7in yap\u0131c\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olarak yeterli de\u011fildir. En tehlikelisi gelip gelip bir yerde tak\u0131lm\u0131\u015flar\u0131n, giderken giderken yorulmu\u015flar\u0131n bo\u015f ve yanl\u0131\u015f i\u00e7erikli ilgin\u00e7 ve \u00e7ekici dilidir. Bu dil zaman zaman kendinde hi\u00e7bir do\u011fruluk de\u011feri ta\u015f\u0131mayan kavramlar olu\u015fturur. Bu kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan kavramlar ve onlara ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015ftirilen kavray\u0131\u015flar \u00e7ok zaman yetersiz bilin\u00e7leri b\u00fcy\u00fclerler ve onlara bozucu etkenler olarak kat\u0131l\u0131rlar. Bilmeyen insan\u0131 her zaman yoldan \u00e7\u0131karabilecek elma \u015fekerleri pamuk \u015fekerleri vard\u0131r: bunlar fikirler olarak sunulurlar ve benimsenirler. Bunlar\u0131n zaman i\u00e7inde etkisiz k\u0131l\u0131nmas\u0131 ger\u00e7ek anlamda ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insanlar\u0131n yo\u011fun \u00e7abas\u0131n\u0131 gerektirir. D\u00fcnyada hi\u00e7bir g\u00fc\u00e7 toplumsal \u00f6nyarg\u0131lar kadar diren\u00e7li olamaz. O y\u00fczden toplumsal sava\u015f\u0131m alan\u0131 ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insandan \u00e7ok ayd\u0131nlanmam\u0131\u015f insan\u0131n yuvas\u0131d\u0131r. O y\u00fczden tarih siyaset \u00fczerinden de\u011fil de k\u00fclt\u00fcr \u00fczerinden geli\u015fir. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte etkin olan siyasettir, ger\u00e7ekte etkin olan her t\u00fcrl\u00fc bilince olumlu gerek\u00e7eler sunabilen k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. Siyasetin hi\u00e7 etkili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 elbette s\u00f6yleyemeyiz. Ama siyaset de sonunda k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndad\u0131r, g\u00f6r\u00fcn\u00fcm bunun tam tersi de olsa. Daha do\u011frusu siyaset b\u00fcy\u00fck bir tehlike olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc k\u00fclt\u00fcr\u00fc bask\u0131 alt\u0131nda tutmak isterken onun etkisi alt\u0131nda kal\u0131r. Siyasetin i\u00e7erikleri bilin\u00e7 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri olu\u015fturmak a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterli de\u011fildir, oysa k\u00fclt\u00fcr\u00fcn i\u00e7erikleri bilin\u00e7ler \u00fczerinde do\u011frudan do\u011fruya etkilidir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ayd\u0131nlanm\u0131\u015f insan kavgac\u0131d\u0131r: hesap sorar tart\u0131\u015f\u0131r ele\u015ftirir, gerekti\u011finde ba\u015f\u0131n\u0131 derde sokar. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k korkuyu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde giderir ya da en az\u0131ndan ussal bir \u00e7izgiye oturtur. Hi\u00e7 korkmamak olas\u0131 de\u011fildir: yaralanabilir bir varl\u0131k mutlak korkusuz olamaz. Ayd\u0131nlanm\u0131\u015fl\u0131k d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc yani toplumsal ya\u015famda etkinli\u011fi kendili\u011finden getirir. O durumda korkuyu yenmek de\u011fil de korkuyla hesapla\u015fmak ya da korkuyu evcille\u015ftirmek […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":17274,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[176,221,28,218],"tags":[227,2063,237,1579],"class_list":["post-17266","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-139-sayi","category-felsefe","category-sosyal-bilimler","category-sosyoloji","tag-aydinlanma","tag-aydinlanma-felsefesi","tag-felsefe","tag-ideoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t