NASA\u2019n\u0131n, K\u0131z\u0131l Gezegen\u2019in atmosferinin neden yok oldu\u011funu ara\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc Mars Atmosferi ve Buharla\u015fan Madde Evrimi (Mars Atmosphere and Volatile Evolution \/MAVEN) Program\u0131\u2019ndan gelen bilgiler, ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngesindeki kaya gezegenlerin ya\u015fanabilirli\u011fini anlamada biliminsanlar\u0131na yard\u0131m sa\u011flayabilir.<\/p>\n
Mars benzeri bir kaya gezegen, bir k\u0131rm\u0131z\u0131 c\u00fccenin y\u00f6r\u00fcngesinde olsayd\u0131, ne kadar s\u00fcre ya\u015fanabilir kal\u0131rd\u0131? Bu karma\u015f\u0131k bir soru, ancak NASA\u2019n\u0131n Mars Atmosferi ve Buharla\u015fan Madde Evrimi (MAVEN) program\u0131 cevab\u0131 bulmam\u0131za yard\u0131m edebilir.<\/p>\n
\u201cMAVEN program\u0131 bize, Mars\u2019\u0131n zaman i\u00e7inde atmosferinin \u00f6nemli k\u0131sm\u0131n\u0131 kaybetti\u011fini ve gezegenin ya\u015fanabilirlik ko\u015fullar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fini g\u00f6steriyor,\u201d diyor MAVEN\u2019da g\u00f6rev alan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan, Colorado Boulder \u00dcniversitesi Atmosfer ve Uzay Fizi\u011fi Laboratuvar\u0131ndan Prof. David Brain, \u201cHakk\u0131nda \u00e7ok \u015fey bildi\u011fimiz bir gezegen olan Mars\u2019\u0131, hen\u00fcz haklar\u0131nda pek de fazla bilgiye sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z G\u00fcne\u015f Sistemimiz d\u0131\u015f\u0131ndaki kaya gezegenleri \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in laboratuvar olarak kullanabiliriz.\u201d<\/p>\n
MAVEN, 2014\u2019den beri Mars\u2019\u0131n atmosfer kayb\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir dizi ayg\u0131t\u0131 \u00fczerinde ta\u015f\u0131yor. \u00c7al\u0131\u015fmalar, baz\u0131 kimyasal ve fiziksel s\u00fcre\u00e7lerin bir araya gelmesi sonucunda atmosferin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun uzaya s\u00fcr\u00fcklendi\u011fine i\u015faret ediyor. Uzay meki\u011finin cihazlar\u0131, her bir s\u00fcrecin bu atmosfer kayb\u0131na ne denli katk\u0131da bulundu\u011funu ay\u0131rt etmemize yard\u0131m edecek \u015fekilde se\u00e7ildi.<\/p>\n
Ge\u00e7ti\u011fimiz \u00fc\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde G\u00fcne\u015f, solar aktivitenin daha y\u00fcksek ve daha az oldu\u011fu d\u00f6nemlerden ge\u00e7ti ve b\u00f6ylelikle Mars da solar f\u0131rt\u0131nalar\u0131, solar patlamalar\u0131 ve k\u00fctle at\u0131mlar\u0131n\u0131 deneyimledi. Bu de\u011fi\u015fken ko\u015fullar MAVEN\u2019a, Mars\u2019\u0131n atmosfer yitiminin doruk noktas\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve azald\u0131\u011f\u0131 durumlar\u0131 inceleme f\u0131rsat\u0131 tan\u0131d\u0131. Brain ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 bu bulgular\u0131, galaksimizde en s\u0131k rastlanan M cinsi y\u0131ld\u0131z ya da daha \u00e7ok bilinen ad\u0131yla k\u0131rm\u0131z\u0131 c\u00fcce y\u00f6r\u00fcngesinde bulunan Mars benzeri, farazi bir gezegene uygulamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, MAVEN\u2019dan gelen verilerle baz\u0131 \u00f6n hesaplamalar yapt\u0131. Bu varsay\u0131msal gezegenin de, t\u0131pk\u0131 Mars gibi y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n ya\u015fanabilir b\u00f6lgesinin tam s\u0131n\u0131rlar\u0131nda bulundu\u011funu varsayd\u0131lar. Ancak k\u0131rm\u0131z\u0131 c\u00fcceler bizim G\u00fcne\u015fimizden daha az parlak oldu\u011fu i\u00e7in, ya\u015fanabilir b\u00f6lgedeki gezegenin y\u00f6r\u00fcngesinin y\u0131ld\u0131z\u0131na uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Merk\u00fcr\u2019\u00fcn G\u00fcne\u015f\u2019e olan mesafesinden de k\u0131sa olmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n
K\u0131rm\u0131z\u0131 c\u00fccelerin u\u00e7 mor\u00f6tesi (UV) dalga boyundaki parlakl\u0131\u011f\u0131 ve gezegen y\u00f6r\u00fcngesinin y\u0131ld\u0131za yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 hesaba kat\u0131l\u0131nca, bu farazi gezegenin Mars\u2019tan 5 ila 10 kat daha fazla UV radyasyonu bombard\u0131man\u0131na maruz kalaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Atmosferin uzaya s\u00fcr\u00fcklenmesine sebep olan s\u00fcre\u00e7lerin kullanabilece\u011fi enerji miktar\u0131 da, bu sebeplerle artm\u0131\u015f oluyor. MAVEN\u2019\u0131n elde etti\u011fi bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Brain ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, her bir atmosfer s\u00fcr\u00fcklenme s\u00fcrecinin bu y\u00fcksek UV seviyesinden nas\u0131l etkilenece\u011fini de\u011ferlendirdi.<\/p>\n
Hesaplamalar\u0131, gezegenin atmosferinin iyon ka\u00e7\u0131\u015f\u0131 denen s\u00fcre\u00e7le, Mars\u2019a g\u00f6re 3 ila 5 kat daha fazla y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131k kayb\u0131na u\u011frayabilece\u011fini g\u00f6steriyor. UV radyasyonunun \u00fcst atmosferdeki molek\u00fclleri par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131 fotokimyasal ka\u00e7\u0131\u015f s\u00fcreciyleyse, yakla\u015f\u0131k 5 ila 10 kat daha fazla y\u00fcks\u00fcz par\u00e7ac\u0131k kayb\u0131 ger\u00e7ekle\u015febiliyor.<\/p>\n
Daha fazla y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131k \u00fcretimi olaca\u011f\u0131ndan, bir ba\u015fka atmosferik kay\u0131p s\u00fcreci olan p\u00fcsk\u00fcrtme (sputtering) de daha fazla olacakt\u0131r. P\u00fcsk\u00fcrtme, enerjik par\u00e7ac\u0131klar\u0131n atmosfere do\u011fru ivmelenip etraflar\u0131ndaki molek\u00fcllerle \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131yla oluyor. Par\u00e7ac\u0131klar\u0131n \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131 bu molek\u00fcllerin bir k\u0131sm\u0131 uzaya itilirken, bir k\u0131sm\u0131 da t\u0131pk\u0131 bilardodaki beyaz top gibi di\u011fer molek\u00fcllerin de kom\u015fular\u0131yla \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131na sebep oluyor.<\/p>\n
Son olarak, bu farazi gezegen Mars\u2019la ayn\u0131 miktarda, Jeans kayb\u0131 da denilen termal kay\u0131p ya\u015f\u0131yor olabilir. Termal kay\u0131p, hidrojen gibi yaln\u0131zca hafif molek\u00fclleri etkiliyor. Mars hidrojenlerini, atmosferinin \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131nda meydana gelen termal kay\u0131p sonucunda kaybediyor. Mars \u00f6tesi gezegenlerde termal ka\u00e7\u0131\u015f\u0131n artmas\u0131 i\u00e7in, UV radyasyonunun daha fazla hidrojeni atmosferin \u00fcst tabakalar\u0131na itmesi gerekiyor.<\/p>\n
Hepsi bir araya geldi\u011finde, kendi halinde M t\u00fcr\u00fc bir y\u0131ld\u0131z\u0131n ya\u015fanabilir b\u00f6lgesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndaki gezegende ya\u015fanabilir kalma \u00f6mr\u00fcn\u00fcn, G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki \u00f6mr\u00fcne k\u0131yasla 5 ila 20 kat azalaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Tazmanya canavar\u0131n\u0131 an\u0131msatacak aktiflikteki M t\u00fcr\u00fc y\u0131ld\u0131zlar i\u00e7inse bu oran 1000 kat\u0131 bulabilir; yani jeoloji dilinden konu\u015facak olursak g\u00f6z a\u00e7\u0131p kapay\u0131ncaya kadar ge\u00e7en bir s\u00fcre. Yaln\u0131zca solar f\u0131rt\u0131nalar bile, kendi G\u00fcne\u015fimizin normal etkinli\u011finden binlerce kat daha yo\u011fun radyasyon patlamalar\u0131yla bu gezegeni peri\u015fan edebilir.<\/p>\n
Ancak Brain ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131, Mars\u2019\u0131 M tipi bir y\u0131ld\u0131z etraf\u0131na koyarak, ya\u015fanabilirlik konusunda kendilerine bilhassa zorlu bir g\u00f6rev bi\u00e7iyorlar. Farkl\u0131 gezegenler bu etkileri azalt\u0131c\u0131 etkenler bar\u0131nd\u0131rabilir; \u00f6rne\u011fin atmosferi bir miktar yenileyebilecek jeolojik s\u00fcre\u00e7ler, solar r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n atmosferdeki a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131 etkisine kalkan olacak bir manyetik alan ya da daha b\u00fcy\u00fck bir gezegenin daha fazla yer\u00e7ekimiyle atmosferine daha s\u0131k\u0131 tutunmas\u0131 gibi.<\/p>\n
Colorado Boulder \u00dcniversitesi\u2019nde MAVEN\u2019da ba\u015fara\u015ft\u0131rmac\u0131 olarak g\u00f6rev alan Bruce Jakovsky konu hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor, \u201cYa\u015fanabilirlik, astronomideki en \u00f6nemli konulardan biri ve bu hesaplamalar sayesinde, Mars ve G\u00fcne\u015f hakk\u0131nda bildiklerimizi, di\u011fer sistemlerdeki gezegenlerde ya\u015fanabilirli\u011fi etkileyen unsurlar\u0131 saptamak i\u00e7in kullanabiliriz.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
NASA\u2019n\u0131n, K\u0131z\u0131l Gezegen\u2019in atmosferinin neden yok oldu\u011funu ara\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc Mars Atmosferi ve Buharla\u015fan Madde Evrimi (Mars Atmosphere and Volatile Evolution \/MAVEN) Program\u0131\u2019ndan gelen bilgiler, ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngesindeki kaya gezegenlerin ya\u015fanabilirli\u011fini anlamada biliminsanlar\u0131na yard\u0131m sa\u011flayabilir. Mars benzeri bir kaya gezegen, bir k\u0131rm\u0131z\u0131 c\u00fccenin y\u00f6r\u00fcngesinde olsayd\u0131, ne kadar s\u00fcre ya\u015fanabilir kal\u0131rd\u0131? Bu karma\u015f\u0131k bir soru, ancak […]<\/p>\n","protected":false},"author":928,"featured_media":17968,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2147,30,19],"tags":[248,249,2004,657,1057],"class_list":["post-17967","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-167-sayi","category-astronomi","category-bilim-gundemi","tag-astronomi","tag-atmosfer","tag-dunya-disi-yasam","tag-evren","tag-mars"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t