\u0130nsan\u0131n kaderinin aln\u0131nda yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu, daha do\u011fmadan \u00e7izildi\u011fi s\u00f6ylemiyle; genlerinin insan\u0131 olu\u015fturacak program\u0131 daha do\u011fmadan i\u00e7erdi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc aras\u0131nda ne b\u00fcy\u00fck bir benzerlik oldu\u011funu hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f m\u00fcyd\u00fcn\u00fcz? Peki, canl\u0131larla \u00e2lem aras\u0131nda anahtar ve kilit gibi ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir ahenk bulundu\u011fu inanc\u0131yla; organizmalar\u0131n i\u00e7lerine do\u011fduklar\u0131, kendi etkinliklerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan \u00e7evresel s\u00fcre\u00e7lere adaptasyon geli\u015ftirdikleri, uygun adaptasyonu geli\u015ftiremeyenin elendi\u011fi, b\u00f6ylece \u00e7evresine en iyi uyarlanan\u0131n soyunu devam ettirebildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi aras\u0131nda bir paralellik oldu\u011funu…<\/p>\n
Birinciler dinsel s\u00f6ylemler; ikincilerse bilimsel tezler… \u00dcnl\u00fc evrimsel biyolog ve pop\u00fclasyon genetik\u00e7isi Richard Lewontin, biyolojideki kimi bilimsel tezlerin, \u00f6zlerinde i\u00e7erdikleri, tarihsel ve ideolojik arka planlar\u0131ndan izler ta\u015f\u0131yan ve do\u011fay\u0131 kavramaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ba\u015fvurulan mecazlarla bilimin i\u00e7ine de ta\u015f\u0131nan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imlerini tart\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n
Lewontin, biyoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na sars\u0131c\u0131 ele\u015ftiriler getiren, T\u00fcrk\u00e7e\u2019de de on y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131nd\u0131r var olan \u00f6nemli eseri \u00dc\u00e7l\u00fc Sarmal<\/em>\u2019da, organizmay\u0131 olu\u015fturan i\u00e7sel (genler) ve d\u0131\u015fsal s\u00fcre\u00e7leri (\u00e7evre), birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131zlarm\u0131\u015f gibi ele alan tezlerle \u00e7etin tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. \u201cSaf bilimsel\u201d olma iddias\u0131ndaki bu tezleri, temelde metodolojileri \u00fczerinden ele\u015ftirse de, felsefi, ideolojik \u00a0ve tarihsel arka planlar\u0131ndan fazla uzakla\u015famam\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 da sergiliyor.<\/p>\n Kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lan DNA<\/strong><\/p>\n Organizmay\u0131 olu\u015fturan t\u00fcm yap\u0131 ve i\u015flevlerin, genlerinde \u00f6nceden var oldu\u011funu ileri s\u00fcren yakla\u015f\u0131m, biyologlar aras\u0131nda tutmu\u015f bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Ama bilim camias\u0131 ve pop\u00fcler bilim okurlar\u0131 (en az\u0131ndan Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019inkiler), bu yakla\u015f\u0131m\u0131n ele\u015ftirisine de a\u015finad\u0131r. Lewontin kitab\u0131nda, genleri t\u00fcm etkile\u015fmelerden soyut ve organizman\u0131n biricik belirleyeni olarak tan\u0131mlaman\u0131n, DNA\u2019ya olmad\u0131k s\u0131fatlar y\u00fcklememize, onu adeta kutsalla\u015ft\u0131rmam\u0131za ve hatta ideolojik \u00e7arp\u0131tmalara varacak yorumlar yapmam\u0131za nas\u0131l zemin olu\u015fturdu\u011funu g\u00f6steriyor. \u00c7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 kimi deneylerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 aktararak, genetik kodlar\u0131n organizmay\u0131 \u015fekillendirmekteki etkilerinin sabit olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, farkl\u0131 d\u0131\u015fsal ko\u015fullarda ayn\u0131 genetik kodlara sahip organizmalar\u0131n bamba\u015fka \u015fekillenece\u011fini \u00f6rnekleriyle ortaya koyuyor. Lewontin\u2019in \u00f6ncelikle g\u00f6rmemizi istedi\u011fi, genlerle organizman\u0131n geli\u015fimini ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi \u00e7evrenin ne denli s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011fu. Organizman\u0131n genlerinde kodlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; geli\u015fiminin olu\u015ftu\u011fu \u00e7evrenin, genlerin ifade bulmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6ncelikle hesaba kat\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00f6ne d\u00f6ne vurguluyor.<\/p>\n Organizma ve \u00e7evre birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z m\u0131?<\/strong><\/p>\n Darwin evrim kuram\u0131n\u0131 olu\u015ftururken, \u00a0organizmay\u0131 yaratan i\u00e7sel s\u00fcre\u00e7ler ile organizman\u0131n etkinlik g\u00f6sterdi\u011fi d\u0131\u015fsal s\u00fcre\u00e7leri birbirine yabanc\u0131la\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Darwin\u2019in g\u00f6re, canl\u0131lardaki \u00e7e\u015fitlilik, d\u0131\u015f d\u00fcnyaya tamamen duyars\u0131z olan i\u00e7sel s\u00fcre\u00e7lerin bir sonucuydu. Olu\u015fan rasgele \u00e7e\u015fitlilik, bu \u00e7e\u015fitlilikten t\u00fcm\u00fcyle \u00a0ba\u011f\u0131ms\u0131z bir d\u0131\u015f d\u00fcnya taraf\u0131ndan organizmaya dayat\u0131lan ko\u015fullarla s\u0131nan\u0131yordu; d\u0131\u015f d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131na uyarlanamayan \u00e7e\u015fitlenme eleniyor, uyarlanabilen (adaptasyon) \u00e7e\u015fitlenme ise kal\u0131c\u0131la\u015f\u0131yordu. Yani organizma ve \u00e7evrenin etkile\u015fimi, do\u011fal se\u00e7ilim s\u00fcreciyle s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131.<\/p>\n Lewontin, Darwin\u2019in organizmaya i\u00e7sel olanla d\u0131\u015fsal olan\u0131 birbirinden ay\u0131rmas\u0131n\u0131, modern biyolojinin geli\u015febilmesi i\u00e7in at\u0131lmas\u0131 gereken \u00e7ok \u00f6nemli bir ad\u0131m olarak de\u011ferlendiriyor. Canl\u0131 ve cans\u0131z olanlar, ayr\u0131 ayr\u0131 analiz edilebilecek \u015fekilde birbirinden ayr\u0131lmasayd\u0131; bilimin gerici bir b\u00fct\u00fcnsellik bata\u011f\u0131na saplan\u0131p kalaca\u011f\u0131n\u0131, ilerleyemeyece\u011fini savl\u0131yor. Peki, bilgimizi bir d\u00f6nem ilerletmi\u015f olan bu kavray\u0131\u015f, \u015fimdi daha ileriye gitmemizi engelliyor olabilir mi? Lewontin, do\u011fan\u0131n derin bir kavray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in, organizma ve \u00e7evresi ya da i\u00e7sel ve d\u0131\u015fsal s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz gerekti\u011fi kan\u0131s\u0131nda. \u201cAdaptasyon\u201d kavram\u0131n\u0131n yerini, \u201cyap\u0131lanma s\u00fcreci modeline\u201d b\u0131rakmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Yap\u0131lanmac\u0131 (in\u015fac\u0131) modelde organizmalar, kendilerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7evrelere do\u011fmazlar; \u00e7evre, bizzat organizman\u0131n ya\u015fam etkinlikleriyle in\u015fa edilir. Organizmalar \u00e7evrelerini s\u00fcrekli olarak yoklar, de\u011fi\u015fimleri belirler; bu de\u011fi\u015fimlere yan\u0131tlar\u0131yla \u00e7evreyi gene de\u011fi\u015ftirirler. \u201cLewontin\u2019in \u201c\u00e7evreyle\u201d kastetti\u011fi, D\u00fcnyada ya\u015fam geli\u015fmeseydi de var olacak fiziksel \u00e7evre de\u011fildir; organizmalar\u0131 \u00e7evreleyen, ku\u015fatan, farkl\u0131 fiziksel ko\u015fullara in\u015fa edilmi\u015f \u00e7evrelerdir.<\/p>\n Biraz daha a\u00e7mak i\u00e7in, Lewontin\u2019in anlatt\u0131\u011f\u0131, ilk bak\u0131\u015fta, \u201corganizmaya d\u0131\u015fsal olarak dayat\u0131lan \u00e7evrenin\u201d u\u00e7 bir \u00f6rne\u011fiymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen durumlardan birine bakabiliriz. \u00c7ift\u00e7iler b\u00f6ceklerden kurtulmak i\u00e7in tarlalara b\u00f6cek ilac\u0131 p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcrler. (Nedenin, b\u00f6ceklerin tarlay\u0131 istila edecek kadar \u00e7o\u011falmalar\u0131, yani ya\u015fam etkinlikleri oldu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 edelim.) B\u00f6cek ilac\u0131, b\u00f6ceklere d\u0131\u015fsal olarak dayat\u0131lan bir \u00e7evre, bir anlamda meydan okuma gibi duruyor, de\u011fil mi? Peki b\u00f6cekler, b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fclere daha diren\u00e7li hale geldiklerinde, \u00e7ift\u00e7iyi p\u00fcsk\u00fcrtme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rmaya ya da kulland\u0131\u011f\u0131 b\u00f6cek ilac\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6neltmezler mi? B\u00f6ylece kendi d\u00fc\u015fman s\u00fcre\u00e7lerini, kendi genetik de\u011fi\u015fimleriyle in\u015fa etmi\u015f olmazlar m\u0131? Yani ya\u015fam, gene bu ya\u015fam\u0131n biyolojik etkinliklerinin sonucu olan d\u0131\u015fsal ko\u015fullarda evrimle\u015fmektedir! \u00c7evre ve organizma, birlikte bir evrim s\u00fcrecinin, hem nedenleri, hem de sonu\u00e7lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Par\u00e7a-b\u00fct\u00fcn ili\u015fkisi nas\u0131l bir ili\u015fkidir?<\/strong><\/p>\n Lewontin kitab\u0131nda, sadece, do\u011fal d\u00fcnyan\u0131n, organizma ve \u00e7evresi olarak birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnmesinden kaynaklanan k\u00f6t\u00fc biyoloji yapma bi\u00e7imleriyle tart\u0131\u015fm\u0131yor. Ayn\u0131 zamanda, bizzat y\u00f6ntemin kendisiyle, yani b\u00fct\u00fcn\u00fc par\u00e7alara ay\u0131rarak incelerken, her bir par\u00e7ay\u0131 b\u00fct\u00fcnden ba\u011f\u0131ms\u0131zm\u0131\u015f gibi ele alma indirgemecili\u011fiyle de tart\u0131\u015f\u0131yor. Lewontin, Descartes\u2019in d\u00fcnyay\u0131 bir makine gibi g\u00f6rme mecaz\u0131n\u0131 i\u00e7eren Metot \u00dczerine Konu\u015fma <\/em>yap\u0131t\u0131ndan ba\u015flayan, makinenin par\u00e7alar\u0131n\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 inceleyen Kartezyen bilim anlay\u0131\u015f\u0131ndaki indirgemecili\u011fin, analitik kolayl\u0131klar yaratmas\u0131na ve bilgimizi ilerletmesine ra\u011fmen, do\u011fal d\u00fcnyay\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde kavramam\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc t\u0131kayabilece\u011fini de g\u00f6steriyor. Lewontin\u2019in son tahlilde s\u00f6yledi\u011fi \u015fu: B\u00fct\u00fcn\u00fcn do\u011fru bir kavray\u0131\u015f\u0131na ula\u015fmak istiyorsak, biyolojide par\u00e7alar ve b\u00fct\u00fcnler aras\u0131nda var olan diyalektik ili\u015fkiyi g\u00f6rmezden gelemeyiz!<\/p>\n – Richard Lewontin, \u00dc\u00e7l\u00fc Sarmal \u2013gen, organizma ve \u00e7evre-, \u00c7ev. Ergi Deniz \u00d6zsoy, Say Yay\u0131nlar\u0131, 2013, (1. Bask\u0131 T\u00dcB\u0130TAK Pop\u00fcler Bilim Kitaplar\u0131, 2007), 180 s.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u0130nsan\u0131n kaderinin aln\u0131nda yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu, daha do\u011fmadan \u00e7izildi\u011fi s\u00f6ylemiyle; genlerinin insan\u0131 olu\u015fturacak program\u0131 daha do\u011fmadan i\u00e7erdi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc aras\u0131nda ne b\u00fcy\u00fck bir benzerlik oldu\u011funu hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f m\u00fcyd\u00fcn\u00fcz? Peki, canl\u0131larla \u00e2lem aras\u0131nda anahtar ve kilit gibi ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir ahenk bulundu\u011fu inanc\u0131yla; organizmalar\u0131n i\u00e7lerine do\u011fduklar\u0131, kendi etkinliklerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan \u00e7evresel s\u00fcre\u00e7lere adaptasyon geli\u015ftirdikleri, uygun adaptasyonu geli\u015ftiremeyenin elendi\u011fi, b\u00f6ylece […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":18705,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2148,21,217,513,231],"tags":[198,272,292,488],"class_list":["post-18704","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-168-sayi","category-biyoloji","category-cevre-bilimleri","category-kitapcil","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-cevre","tag-dna","tag-genetik","tag-organizma"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18704","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/470"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18704"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18704\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18705"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}