{"id":19214,"date":"2018-02-12T00:45:22","date_gmt":"2018-02-11T21:45:22","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=19214"},"modified":"2023-08-18T09:12:08","modified_gmt":"2023-08-18T06:12:08","slug":"evrimin-kanitlari-fosiller","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/02\/12\/evrimin-kanitlari-fosiller","title":{"rendered":"Fosiller: Evrim tarihinin derinliklerine yolculuk"},"content":{"rendered":"

Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131nda evrim d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile birlikte fosil de \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenmi\u015ftir. Fosiller, Yer\u2019in tarihinde ya\u015fam\u0131\u015f canl\u0131lar\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ve evrimin en \u00f6nemli kan\u0131tlar\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle ge\u00e7i\u015f formlar\u0131n\u0131n fosilleri ya\u015famda evrim zincirinin halkalar\u0131n\u0131 olu\u015fturmada \u00f6nemli kan\u0131tlard\u0131r. Her yeni ke\u015fif, evrimin bir ger\u00e7ek oldu\u011funu vurgular. Yer tarihinin derinliklerindeki ya\u015fama yolculuk etmek istiyorsan\u0131z, sizi oraya g\u00f6t\u00fcrecek \u201cta\u015f\u0131t\u201d fosillerdir. Bu yaz\u0131da fosillere ili\u015fkin temel bilgileri vermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/em><\/p>\n

Alman madenci Georgius Agricola (1494\u20131555) fosili \u201ctopraktan \u00e7\u0131kart\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc do\u011fal nesne\u201d olarak tan\u0131mlar. Kelimenin k\u00f6keni Latince\u2019dir. \u201cFossa\u201d ya da \u201cfogio\u201ddur. Topra\u011f\u0131 ya da kayay\u0131 kazma anlam\u0131na gelir. Di\u011fer deyi\u015fle \u201cfosil\u201d topra\u011f\u0131 kazarak \u00e7\u0131kart\u0131lan do\u011fal bir nesnedir.<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131n bu ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 klasik \u00e7a\u011fdan beri insanlar\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015ftir. Tepedeki deniz kabuklusu, deniz kenar\u0131ndaki ba\u015fka bir deniz kabuklusu ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu benzerlik kar\u015f\u0131s\u0131nda insan hep \u015fa\u015f\u0131r\u0131p kalm\u0131\u015ft\u0131r. Birisi denizde ya\u015famaktad\u0131r, di\u011feri ise kayan\u0131n i\u00e7indedir. \u0130nsan hep deniz kenar\u0131ndaki ile kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Peki ya di\u011feri! \u0130\u015fte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc olan da budur. Deniz kabu\u011fu nas\u0131l olup da o ta\u015f\u0131n i\u00e7ine girmi\u015ftir. Ta\u015f\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlarsak, fosilin de o ta\u015f\u0131n i\u00e7ine nas\u0131l girdi\u011fini anlayabiliriz. Canl\u0131n\u0131n milyonlarca y\u0131l \u00f6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 denizel bir ortamda \u00f6ld\u00fckten sonra deniz taban\u0131na g\u00f6m\u00fclmesiyle birlikte fosille\u015fme s\u00fcreci ba\u015flar. Bu bazen k\u0131sa olur, bazen de uzun. Ya da hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fmez ve fosille\u015fme olmaz. Diyelim ki ko\u015fullar olu\u015ftu ve canl\u0131 fosille\u015fti. Bu olay deniz taban\u0131ndaki \u00e7\u00f6kellerin (\u00e7amur, kum, karbonat gibi) kat\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n e\u015fli\u011finde ger\u00e7ekle\u015fecek, b\u00f6ylece canl\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam\u0131n da fosille\u015fmesiyle canl\u0131n\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131s\u0131 (fosili) kat\u0131la\u015fan ta\u015f\u0131n i\u00e7inde yer alacakt\u0131r (Steno prensipleri).<\/p>\n

Fosile ili\u015fkin d\u00fc\u015f\u00fcncelerin geli\u015fimi<\/strong><\/p>\n

Fosil \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcncelerin en ger\u00e7ek\u00e7i olanlar\u0131 klasik \u00e7a\u011f do\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri Thales, Anaximander, Pythagoras ve Xenophanes\u2019lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 M\u00d6 500\u2019li y\u0131llara aittir. Daha o zamanlarda fosillere bakarak bir zamanlar karalar\u0131n sular alt\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu basit ama do\u011fa tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemli \u00f6ng\u00f6r\u00fc, ne yaz\u0131k ki y\u00fczy\u0131llar boyu unutulacak, yerini orta\u00e7a\u011f\u0131n dogma d\u00fc\u015f\u00fcnceleri alacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin sonras\u0131nda \u0130slam bilgini \u0130bn-Sina (Avicenna) 11. y\u00fczy\u0131lda fosillerin olu\u015fumunu elastiki kuvvetlere ba\u011flayacak, ayn\u0131 y\u00fczy\u0131lda Volga pazarlar\u0131nda Sibirya fosil mamutlar\u0131n di\u015fleri fildi\u015fi olarak sat\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

12. ve 13. y\u00fczy\u0131lda yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re fosiller do\u011fan\u0131n bir oyunu ya da kitapta s\u00f6z edilen tufandan geriye kalan nesnelerdir. 15. y\u00fczy\u0131lda Leonardo da Vinci \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunur: \u201cFosiller b\u00fcy\u00fck tufan ile da\u011flara ta\u015f\u0131nmam\u0131\u015f, ya da topra\u011f\u0131n i\u00e7inde kendili\u011finden yeti\u015fmemi\u015ftir\u201d<\/p>\n

12. y\u00fczy\u0131lda do\u011fa bilimlerine ilgi gittik\u00e7e artm\u0131\u015ft\u0131r. Danimarkal\u0131 bilgin Steno\u2019nun bu bilimlere getirdi\u011fi ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce gelecekte \u00f6zellikle yerbilimlerinde b\u00fcy\u00fck \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7acakt\u0131r. Bu y\u00fczy\u0131lda fosilin \u00f6nemi ilk kez Steno taraf\u0131ndan belirtilir. Bununla ilgili d\u00fc\u015f\u00fcnceler bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framadan 21. y\u00fczy\u0131la kadar gelecektir. Kayalar\u0131n i\u00e7indeki k\u00f6pekbal\u0131\u011f\u0131 di\u015fi fosilini, \u00e7\u00f6kel ve ya\u015fam ili\u015fkisi ile ba\u011fda\u015ft\u0131rmas\u0131 konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ve bu di\u015fin nas\u0131l olup da kat\u0131 bir ta\u015f\u0131n i\u00e7ine girdi\u011fi konusundaki makalesi (1669) \u201cDe solido intra solidum naturaliter contento dissertationis prodromus\u201d (Kat\u0131lar i\u00e7inde do\u011fal olarak bulunan kat\u0131lar hakk\u0131nda bir teze medhal), halen de\u011ferini kaybetmemi\u015ftir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar halen ge\u00e7erlili\u011fini koruyan Steno prensiplerinin yan\u0131 s\u0131ra fosillerin tufanc\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015flerine katk\u0131lar\u0131 dikkati \u00e7ekmektedir. \u0130sve\u00e7li fizik\u00e7i ve do\u011fa tarih\u00e7isi Scheuchzer, 1725 y\u0131l\u0131nda, kire\u00e7ta\u015f\u0131 i\u00e7inde buldu\u011fu b\u00fcy\u00fck bir omurgal\u0131 iskeletini \u201cHomo Diluvii Testis\u201d di\u011fer ad\u0131 ile \u201cB\u00fcy\u00fck tufan\u0131n tan\u0131\u011f\u0131 olan insan\u201d olarak adland\u0131racakt\u0131r. Daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir fosile benzemeyen ancak kafa ve kemik yap\u0131s\u0131 ile insan\u0131 and\u0131ran bu iskelet, Scheuchzer\u2019e g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck tufanda bo\u011fulmu\u015f bir insana aittir. Ancak, bir y\u00fczy\u0131l sonra Frans\u0131z do\u011fa bilimci ve zoolog Cuvier (1769-1832), bunun bir salamender fosili oldu\u011funu belirtecektir<\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131l, do\u011fa bilimleri ve paleontolojinin alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r. 1834\u2019de paleontoloji s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile birlikte fosil kelimesi de \u00f6nem kazan\u0131r. Ayd\u0131nlanma ile ba\u015flayan geli\u015fmeler \u00f6zellikle do\u011fa bilimlerinde kendisini belirgin bir \u015fekilde g\u00f6sterecektir. Do\u011fa bilimlerine damgas\u0131n\u0131 vuran bir\u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015f ve hipotez bu y\u00fczy\u0131lda ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda evrim teorisi gelir. Ayr\u0131ca g\u00fcncelcilik ve tekd\u00fczecilik gibi prensipler de do\u011fa bilimlerinin geli\u015fmesine olanak sa\u011flam\u0131\u015f, evrim teorisi ile birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015feklini de\u011fi\u015ftirerek ya\u015fam\u0131 anlaml\u0131 k\u0131lan ele\u015ftirel akl\u0131n temelini olu\u015fturmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Bu y\u00fczy\u0131ldan sonra fosil, do\u011fa bilimlerinin en \u00f6nemli nesnesi halindedir. \u00d6zellikle dev s\u00fcr\u00fcngen (dinozor) fosillerinin ke\u015ffi, fosillere kar\u015f\u0131 ilgiyi bir kat daha art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Fosili tan\u0131yabilmek ve onun hangi canl\u0131ya ait oldu\u011funu bilebilmek i\u00e7in baz\u0131 kurallara ve \u00f6zellikle de bilgilere gereksinim vard\u0131r. Daha do\u011frusu fosilin nerde kullan\u0131laca\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. Koleksiyonculuk i\u00e7in ba\u015fka, s\u00fcr\u00fcngenler i\u00e7in ba\u015fka ya da bitkiler i\u00e7in \u00e7ok daha ba\u015fka bilgilere ihtiya\u00e7 vard\u0131r. \u0130klim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in farkl\u0131, ortamsal \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in farkl\u0131 fosiller kullan\u0131laca\u011f\u0131ndan bunlarla ilgili bilgi birikimleri de farkl\u0131 olacakt\u0131r. K\u0131saca fosil bilimi o kadar \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr ki nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131 ki\u015finin bilgi d\u00fczeyinin derinli\u011fi ile orant\u0131l\u0131 olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n

Fosil nedir?<\/strong><\/p>\n

Fosil, gezegenimizin tarihinde ya\u015fam\u0131n kendisidir. Bir kaya par\u00e7as\u0131nda milyarlarca y\u0131l \u00f6ncesinin ya\u015fam\u0131ndan artakalan ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lard\u0131r. 4,5 milyar y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fam\u0131n kan\u0131tlar\u0131 fosillerdir. Yer tarihinin derinliklerindeki ya\u015fama yolculuk etmek istiyorsan\u0131z sizi oraya g\u00f6t\u00fcrecek \u201cta\u015f\u0131t\u201d fosillerdir. Bu heyecanl\u0131 yolculu\u011fa ancak fosiller e\u015fli\u011finde \u00e7\u0131kabilirsiniz.<\/p>\n

Fosiller yaln\u0131z evrimle ilgili bilgiler vermez. Madenlerin, petrol\u00fcn bulunu\u015fundan tutun da, koleksiyonculuk, zaman, eski iklimler, eski ya\u015fam ortamlar\u0131 (deniz, g\u00f6l, kara, batakl\u0131k vb.) gibi bir dizi \u00f6nemli konu hakk\u0131nda bilgi verebilir, \u00fclke do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131n ke\u015ffi i\u00e7in \u00f6nemli veriler olu\u015fturabilir.<\/p>\n

Fosiller tabii ki evrimin en \u00f6nemli kan\u0131tlar\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle ge\u00e7i\u015f formlar\u0131n\u0131n fosilleri ya\u015famda evrim zincirinin halkalar\u0131n\u0131 olu\u015fturmada \u00f6nemli kan\u0131tlard\u0131r. Her yeni ke\u015fif, evrimin teori de\u011fil bir ger\u00e7ek oldu\u011funu vurgular.<\/p>\n

Paleontoloji ve paleontolog<\/strong><\/p>\n

Canl\u0131 kal\u0131nt\u0131lar\u0131yla ya da fosiller ile u\u011fra\u015fan bilim dal\u0131 paleontolojidir. Eski Yunanca\u2019da kelimenin anlam\u0131 \u201ceski varl\u0131klar\u0131n bilimi\u201ddir. Yer\u2019in 4,5 milyar y\u0131ll\u0131k tarihinde do\u011fada ne ya\u015fam\u0131\u015f ise \u201cbitki yapra\u011f\u0131ndan tutun da denizdeki bir bal\u0131\u011fa, ormanda u\u00e7an bir b\u00f6ce\u011fe kadar\u201d hepsinin ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 yani fosilleriyle ilgilenen bilim dal\u0131 paleontolojidir. Tarihsel bilimlerde paleontoloji birinci s\u0131radad\u0131r. Paleontolojinin alt disiplinleri hi\u00e7bir bilim dal\u0131nda olamayacak kadar fazlad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, eski bitkilerle u\u011fra\u015fan dal paleobotanik, eski hayvanlarla ilgili olan\u0131 paleozooloji, mikrocanl\u0131lar ile u\u011fra\u015fan\u0131 mikro paleontolojidir. Eski ya\u015famla ilgili akl\u0131n\u0131za ne gelirse, ba\u015f\u0131na \u201cpaleo\u201d<\/em> ekini getirdi\u011finizde, o paleontolojinin bir alt disiplini olacakt\u0131r.<\/p>\n

Paleontoloji; genelde paleozooloji (eski hayvan bilimi) ve paleobotanik (eski bitki bilimi) olarak da ifade edilebilir. Bu bilim dal\u0131 ile u\u011fra\u015fan ki\u015filere paleontolog denir. Paleontolog jeolojik zamanlarda ya\u015fam\u0131\u015f canl\u0131lar\u0131n fosilleriyle (kal\u0131nt\u0131lar\u0131) ilgilenir, onun bilimini yapar.<\/p>\n

Paleontolojide ke\u015fifler g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de durmaks\u0131z\u0131n devam etmektedir. Her ge\u00e7en g\u00fcn yeni ve \u00f6nemli ke\u015fif haberlerinin medyada yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Detayl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan elde edilen veriler bilim dergilerinde yay\u0131mlanarak konu bilim d\u00fcnyas\u0131 ve insanl\u0131kla payla\u015f\u0131l\u0131yor. Paleontolojinin insan\u0131 inceleyen alt disiplini paleoantropolojide de durum b\u00f6yle. Di\u011fer bir deyi\u015fle insan\u0131n tarihini inceleyen bilim dal\u0131nda inan\u0131lmaz ke\u015fifler insan\u0131n tarihini g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kart\u0131yor. \u015e\u00fcphesiz ki en \u00f6nemli ke\u015fif insan\u0131n (Homo<\/em>) en eski atas\u0131 Australopithecus afarensis\u2019<\/em>in Do\u011fu Afrika Rift Vadisi\u2019nde Etiopya\u2019n\u0131n Afar B\u00f6lgesi\u2019nde bulunu\u015fudur. Bilim tarihine \u201cLucy\u201d ad\u0131yla ge\u00e7en bulu\u015f, Donald Johnson ve Tom Gray taraf\u0131ndan 24 Kas\u0131m 1974\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Daha sonra yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar b\u00f6lgede insan tarihine ait bir\u00e7ok fosilin g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n

Fosil nerede aran\u0131r? <\/strong><\/p>\n

Fosil bulmak i\u00e7in nereye, hangi ta\u015fa bakaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bilmeniz gerekir. Bunun i\u00e7in de amat\u00f6r dahi olsan\u0131z, belli bir bilgi birikimi gereklidir.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, metamorfik ya da di\u011fer anlam\u0131yla ba\u015fkala\u015f\u0131m ge\u00e7irmi\u015f kayalarda ya da volkanik kayalar ile magma kayalar\u0131 i\u00e7inde fosil aranmaz. Bu, basit ama son derece \u00f6nemli bir bilgidir. K\u0131sacas\u0131 i\u015fin alfabesindeki \u201cA\u201d harfidir. Bunu bilmezseniz, fosili de bulamazsan\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kayalar\u0131n olu\u015ftu\u011fu ortam y\u00fcksek \u0131s\u0131 ve bas\u0131n\u00e7 alt\u0131ndad\u0131r, bu da fosille\u015fmeye \u015fans tan\u0131maz. Onun i\u00e7in fosil \u00e7o\u011funlukla \u00e7\u00f6kel, tortul (sedimenter kayalar) i\u00e7inde bulunur. Baz\u0131 \u00f6zel korumalar canl\u0131y\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 ortamlarda fosille\u015ftirebilir. \u00d6rne\u011fin, k\u0131zg\u0131n volkan k\u00fclleri Pompei\u2019de insan dahil t\u00fcm canl\u0131lar\u0131 bir k\u00fcl k\u0131l\u0131f\u0131yla sarm\u0131\u015ft\u0131r. Canl\u0131 o andaki \u015fekliyle korunmu\u015ftur. Ya da silis i\u00e7eren gayser p\u00fcsk\u00fcrmeleri etraflar\u0131ndaki floray\u0131 fosille\u015ftirebilir. \u00d6rne\u011fin \u0130sko\u00e7ya\u2019da Alt Devoniyen (408-360 milyon y\u0131l \u00f6nce) ya\u015fl\u0131 Rhynie \u00c7\u00f6rtleri (\u00e7akmakta\u015f\u0131 SiO2<\/sub>) b\u00f6yle olu\u015fmu\u015ftur ve i\u00e7inde zengin bir bitki toplu\u011fu bar\u0131nd\u0131r\u0131r.\u00a0 Bu ender durumlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, fosil aramada \u201changi fosil i\u00e7in, hangi \u00e7\u00f6kel kaya\u201d bilgisi \u00f6nem kazanmaktad\u0131r ki, bu arayaca\u011f\u0131n\u0131z fosil a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00d6rne\u011fin dinozor fosilleri denizel \u00e7\u00f6kellerde bulunmaz, okyanuslar\u0131n derin b\u00f6lgelerinde ya\u015fayan ammonit denilen omurgas\u0131z bir hayvan karasal \u00e7\u00f6keller i\u00e7inde olamayaca\u011f\u0131 gibi, g\u00f6l \u00e7\u00f6kellerinin i\u00e7inde ya da s\u0131\u011f deniz ortam\u0131n\u0131 temsil eden kayalar i\u00e7inde de aranmaz. Ba\u015fka bir \u00f6rnek olarak, insan fosillerini bir sucul ortam\u0131 temsil eden kire\u00e7ta\u015f\u0131 tabakalar\u0131 i\u00e7inde arayamay\u0131z. Bunlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken g\u00fcncelcilik prensibi fosil aray\u0131c\u0131lar\u0131n referans\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Tabii ki insan denizde ya da g\u00f6l\u00fcn i\u00e7inde ya\u015famamaktad\u0131r. K\u0131saca g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ge\u00e7mi\u015fin aynas\u0131d\u0131r. Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fcden yola \u00e7\u0131karak fosilleri de\u011ferlendirebiliriz.<\/p>\n

Fosille\u015fme nedir ve nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fir?<\/strong><\/p>\n

Canl\u0131n\u0131n ta\u015fla\u015fmas\u0131na k\u0131saca fosille\u015fme denir. Ancak bu s\u00f6ylenildi\u011fi kadar kolay bir \u015fey de\u011fildir, bir s\u00fcre\u00e7tir. Bir zaman dilimi i\u00e7inde bir\u00e7ok ko\u015fulun bir araya gelmesi sonucunda fosille\u015fme ger\u00e7ekle\u015fir. E\u011fer ko\u015fullardan biri ortamda eksik olur ya da ortamdaki ko\u015fullar\u0131 etkileyen bir de\u011fi\u015fiklik meydana gelirse, fosille\u015fme ger\u00e7ekle\u015fmez. Zaman, bazen binlerce y\u0131l s\u00fcrebildi\u011fi gibi ani katastrofik olaylar baz\u0131 fosille\u015fmelerin \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011flayabilir. \u00d6rne\u011fin mamutlar\u0131n buz yar\u0131klar\u0131na ya da asfalt g\u00f6llerine d\u00fc\u015f\u00fcp fosille\u015fmeleri gibi….<\/p>\n

Fosiller \u00e7ok \u00e7e\u015fitli b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki organizmalara ait olabilir. \u00d6rne\u011fin mikron mertebesinde bir bakterinin fosili olabildi\u011fi gibi boyu 15 m\u2019yi bulan bir T. rex<\/em>\u2019in de fosili olabilir. Ancak bir bakteri fosilini tam olarak bulabilirsiniz, ama bir T. rex<\/em> fosilini tam olarak bulamazs\u0131n\u0131z. Kemikler etrafa da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olabilir. M\u00fczelerde bulunan tam bir T. rex<\/em> fosili yakla\u015f\u0131k 15-20 y\u0131l i\u00e7inde bir b\u00fct\u00fcn haline getirilebilir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar uzun ve yorucudur. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonucunda elde edilen tam bir dinozor fosili ba\u015fka bir olay i\u00e7in kullan\u0131lacakt\u0131r. O da i\u015fin ticari k\u0131sm\u0131d\u0131r. Fosilin her bir kemi\u011finden yap\u0131lan kopyalar birle\u015ftirilerek olu\u015fturulan \u201ckopya dinozor fosili\u201d olduk\u00e7a y\u00fckl\u00fc paralara ba\u015fka m\u00fczelere sat\u0131l\u0131r. Bu da ger\u00e7ek fosile sahip m\u00fczeye bu fosil i\u00e7in verdi\u011fi paray\u0131 fazlas\u0131yla geri kazand\u0131rabilir.<\/p>\n

Bir hayvan iskeletinin kemikleri fosille\u015febildi\u011fi gibi bir ayak izi, bir d\u0131\u015fk\u0131 ya da bir ku\u015f yuvas\u0131 veya deniz taban\u0131nda ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n s\u00fcr\u00fcnme izleri fosille\u015febilir. Kambriyen D\u00f6nemi\u2019nde deniz taban\u0131nda ya\u015fayan eklembacakl\u0131 trilobitlerin \u00e7amurlu y\u00fczeyde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcr\u00fcnme izleri bir\u00e7ok trilobitin tan\u0131nmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynar. Bu bilim dal\u0131na iknoloji ya da iz bilimi ad\u0131 verilir. Belirtti\u011fimiz gibi yaln\u0131z kemikler veya kabuklar fosille\u015fmez. \u0130zler, d\u0131\u015fk\u0131lar, yuvalar da fosille\u015febilir. \u00d6nemli olan bunlar\u0131 tan\u0131mak ve nerede kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini bilmektir.<\/p>\n

Fosille\u015fmeye bir \u00f6rnek <\/strong><\/p>\n

Ahtapotlar\u0131n atas\u0131 bir ammonit 65 milyon y\u0131l \u00f6nce nas\u0131l fosille\u015fti ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar nas\u0131l korunarak geldi? Bunu denizel ortamlardaki fosille\u015fmeye bir \u00f6rnek olarak verelim.<\/p>\n

Bu canl\u0131 2. Zaman Mesozoyik\u2019de Jura ve Kretase okyanuslar\u0131n\u0131n derin b\u00f6lgelerinde 199 -65 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Kretase\u2019nin sonunda dinozorlarla birlikte b\u00fcy\u00fck yok olu\u015f sonras\u0131nda nesilleri t\u00fckenmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bunlara benzeyen tek bir cins olan Nautilus d\u00fcnya okyanuslar\u0131nda halen ya\u015famaktad\u0131r. Bu canl\u0131n\u0131n nas\u0131l bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7ip, a\u015fama a\u015fama nas\u0131l fosille\u015fti\u011fine dikkat edelim.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1: Ammonitin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra deniz taban\u0131na d\u00fc\u015fmesi.<\/figcaption><\/figure>\n

1) \u00d6l\u00fcm:<\/strong> Ammonit yava\u015f\u00e7a deniz taban\u0131na do\u011fru batmaya ba\u015flar. Bu arada le\u015f yiyici avc\u0131lar organizman\u0131n yumu\u015fak k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 yiyip bitirir. Bir ka\u00e7 hafta i\u00e7inde geriye yaln\u0131z kabuk kalacakt\u0131r (\u015eekil 1).<\/p>\n

2) Depolanma:<\/strong> \u00d6l\u00fcmden bir ka\u00e7 ay sonra, kabuk yava\u015f yava\u015f silt ve kum ile \u00f6rt\u00fclmeye ba\u015flar. \u00c7\u00f6kelme sonras\u0131nda kabu\u011fun etraf\u0131nda olu\u015fan tortu k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7in kabu\u011fun tahrip olmas\u0131n\u0131 engelleyecektir. Zaman i\u00e7inde bu tortu sertle\u015fecek ve tabakalanacakt\u0131r. \u00c7\u00f6kelme devam etti\u011fi s\u00fcrece tabakalar\u0131n say\u0131s\u0131 artacak ve birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde kabuk deniz taban\u0131n\u0131n onlarca santim alt\u0131nda kalacakt\u0131r (\u015eekil 2, 3, 4).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u015eekil 3<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u015eekil 4: \u015eekil 2, 3 ve 4: Kabu\u011fun etraf\u0131na ve \u00fcst\u00fcne \u00e7\u00f6kellerin depolanmas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

3) Permineralizasyon (mineral de\u011fi\u015fimi):<\/strong> Kabu\u011fun kimyasal bile\u015fimi suyun<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 5<\/figcaption><\/figure>\n

i\u00e7inde kimyasallar ile (\u00f6rne\u011fin, kalsit, demir, silisyum ve di\u011f gibi) dereceli olarak yer de\u011fi\u015ftirir. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 kimyasal al\u0131\u015fveri\u015f i\u015flemine \u201cpermineralizasyon\u201d ya da yer de\u011fi\u015ftirme ad\u0131 verilir (\u015eekil 5, 6).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 6. \u015eekil 5, 6. Minerallerin yer de\u011fi\u015ftirmesi (permineralizasyon): Su i\u00e7indeki kimyasallar\u0131n kabu\u011fun dokusuna girmesi.<\/figcaption><\/figure>\n

4) Erezyon (a\u015f\u0131nma):<\/strong> Organizman\u0131n kabu\u011fu t\u00fcm\u00fcyle mineralle\u015fir ve ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f bir kopyas\u0131 meydana gelir. Bu art\u0131k bir fosildir. Kimyasal i\u015flemler, mineralizasyon kabu\u011fun orijinal rengini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Ancak \u015fekil ger\u00e7ek canl\u0131n\u0131n \u015feklidir. Fosil etraf\u0131nda \u00e7\u00f6kelmi\u015f ve ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f tabakalar\u0131n tektonik hareketlerle su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131yla a\u015f\u0131nma evresi ba\u015flayacakt\u0131r (\u015eekil 7).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 7: Tektonik hareketlerle tabakalar\u0131n y\u00fckselmeye ba\u015flamas\u0131. Erozyonun ilk evresi.<\/figcaption><\/figure>\n

5) Y\u00fczeyle\u015fme:<\/strong> Bu \u00e7ok de\u011fi\u015fik etkenlerle olabilir. \u00d6rne\u011fin dalga a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131 bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Ya da r\u00fczg\u00e2r veya ya\u011fmur a\u015f\u0131nd\u0131rmalar\u0131 bu i\u015flemi ger\u00e7ekle\u015ftiren di\u011fer ko\u015fullard\u0131r. Bunun i\u00e7in \u00fclkemizden iyi \u00f6rnek yerleri oldu\u011fu gibi d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc fosil buluntu yerleri de vard\u0131r. \u0130ngiltere\u2019nin g\u00fcney sahillerindeki Lyme Regis B\u00f6lgesi zengin ammonit fosilleri ile me\u015fhurdur. Bu b\u00f6lgenin deniz kenar\u0131nda olmas\u0131, dalga, ya\u011fmur ve r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n deniz kenar\u0131ndaki bu kayalar\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131, i\u00e7lerinde deniz s\u00fcr\u00fcngeni olan Ichtyosaurus<\/em> ve bunun yan\u0131 s\u0131ra bir\u00e7ok ammonit fosilini y\u00fczeye \u00e7\u0131kart\u0131r (\u015eekil 8, 9). Buras\u0131 art\u0131k d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc bir fosil buluntu yeri olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 8<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u015eekil 9. \u015eekil 8 ve 9, fosilin yery\u00fcz\u00fcnde y\u00fczeyle\u015fmesi ve d\u0131\u015f etkenlere maruz kal\u0131p etraf\u0131ndaki \u00e7\u00f6kellerin a\u015f\u0131nmas\u0131yla ke\u015ffedilmeye haz\u0131r hale gelmesi.<\/figcaption><\/figure>\n

Fosille\u015fme \u015fekilleri<\/strong><\/p>\n

Fosille\u015fmenin anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in baz\u0131 kurallar vard\u0131r. Bunun i\u00e7in bir terminoloji kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bozu\u015fmadan korunma:<\/strong> Organizmalar bazen amber (katran), asfalt ya da buz veya volkanik aktivite i\u00e7inde de\u011fi\u015fmeden korunur, hatta bazen bunlar\u0131n yumu\u015fak dokular\u0131 bile bu ortamlarda korunmu\u015f olabilir.<\/p>\n

Petrifikasyon (ta\u015fla\u015fma):<\/strong> Kristal eriyikleriyle zenginle\u015fmi\u015f sular organizman\u0131n h\u00fccre yap\u0131s\u0131n\u0131n i\u00e7ine girer ve kristallenir. B\u00f6ylece organik malzemenin yerini kristal alm\u0131\u015f olur. Bu i\u015fleme petrifikasyon (ta\u015fla\u015fma) ya da permineralizasyon (yeniden minerallle\u015fme) ad\u0131 verilir. \u00d6rne\u011fin a\u011fa\u00e7lar\u0131n ya da kemiklerin yeniden mineralle\u015fmesi gibi.<\/p>\n

Yerine ge\u00e7me (replacement):<\/strong> Organizma \u00e7amura g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde mineraller sert k\u0131s\u0131mlar\u0131n yerine ge\u00e7er. \u00d6rne\u011fin kalsit veya silis gibi. Bu organizman\u0131n yumu\u015fak dokular\u0131n\u0131 korur ve bu i\u015flem eski organizman\u0131n yap\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda bilgi verir. \u00d6rne\u011fin Rhynie \u00c7\u00f6rtlerinde oldu\u011fu gibi.<\/p>\n

Karbonizasyon (k\u00f6m\u00fcrle\u015fme):<\/strong> Bitkiler bu yolla k\u00f6m\u00fcrle\u015fir. Bu i\u015flemde ortamdaki bakterilerin \u00e7\u00fcr\u00fcmeye neden olmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ortama hidrojen, oksijen ve nitrojen gibi elementler a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar ve bunun sonucunda da karbon olu\u015fur. Bu da k\u00f6m\u00fcrle\u015fmedir. Zonguldak\u2019daki bitki fosilleri i\u00e7eren k\u00f6m\u00fcr veya linyitlerdeki bitki fosilleri bu yolla olu\u015fmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Rekristalizasyon (yeniden kristalle\u015fme):<\/strong> Bir\u00e7ok sucul organizman\u0131n kabuklar\u0131 kalsiyum karbonattan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu stabil mineral milyonlarca y\u0131l sonra kalsite d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Bu i\u015flemde mikroskobik kalsit kristalleri iri kristaller \u015fekline gelecektir. Yeniden kristalle\u015fmede orijinal malzemenin kendisi korunacak ancak yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fecektir.<\/p>\n

Otogenik korunma (kendi kendine koruma):<\/strong> Kayan\u0131n i\u00e7inde korunan fosil erozyon veya ba\u015fka ko\u015fullar nedeniyle tahrip olur ve yeri bo\u015f kal\u0131r. Bu bo\u015flu\u011fa d\u0131\u015f kal\u0131p ad\u0131 verilir. Bazen bu bo\u015fluk sedimenlerle dolar ve orijinal organizman\u0131n yeri bir kal\u0131p \u015feklinde olu\u015fur. Buna da i\u00e7 kal\u0131p ad\u0131 verilir. B\u00f6ylece kabu\u011fun bir kal\u0131b\u0131 meydana gelir. Bu tip fosiller o cins hakk\u0131nda ancak \u00e7ok y\u00fczeysel bilgiler verebilir.<\/p>\n

Canl\u0131lar hangi ortamlarda fosille\u015fir?<\/strong><\/p>\n

Fosille\u015fme i\u00e7in uygun ortamlar hangileridir? Deniz, g\u00f6l gibi sucul ortamlar fosille\u015fme i\u00e7in en uygunlar\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, buz, re\u00e7ine, asfalt, batakl\u0131k fosille\u015fmeyi en kolay sa\u011flayan ortamlar olarak bilinir. Fosille\u015fmede \u00f6ncelikli kural, \u00f6len organizman\u0131n olabildi\u011fince \u00e7abuk g\u00f6m\u00fclerek d\u0131\u015f etkenlerden kurtulmas\u0131d\u0131r. S\u00fcre\u00e7 bundan sonra ba\u015flayacakt\u0131r. Ortam ne kadar sakin olursa canl\u0131 o kadar iyi korunacak ve s\u00fcratle fosille\u015fecektir.<\/p>\n

Denizel ortamlar<\/strong><\/p>\n

Yer\u2019in tarihi boyunca d\u00fcnya denizlerinde ya\u015fam\u0131\u015f tekh\u00fccreliler, bakteriler, omurgas\u0131z hayvanlar, algler (yosunlar), denizel omurgal\u0131lar (bal\u0131klar, s\u00fcr\u00fcngenler, memeliler) gibi canl\u0131lar\u0131n fosille\u015fti\u011fi ortamlard\u0131r. Bunlar yery\u00fcz\u00fcnde en yayg\u0131n ortamlard\u0131r ve jeoloji tarihi boyunca fosille\u015fme ko\u015fullar\u0131n\u0131n en uygun oldu\u011fu yerlerdir. Ancak, bu tip sulu ortamlarda dahi fosille\u015febilme her zaman olamamaktad\u0131r.<\/p>\n

Deniz ve okyanuslar\u0131n hangi ortamlar\u0131 fosille\u015febilmeyi \u00e7ok daha iyi ger\u00e7ekle\u015ftirir?<\/p>\n

Fosille\u015febilmede genel kural canl\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fckten sonra korunabilmesidir. Bu da sakin ve enerjisiz b\u00f6lgelerdir. \u00d6rne\u011fin denizlerin sahil kesimlerindeki y\u00fcksek dalga enerjisine sahip k\u0131y\u0131larda fosille\u015fme ko\u015fullar\u0131 hemen hemen yok gibidir. Y\u00fcksek dalga enerjisi nedeniyle organizma par\u00e7alan\u0131r ve etrafa da\u011f\u0131larak ufalan\u0131r. Bu da canl\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak korunmas\u0131na engel olur. \u00d6rne\u011fin bir resifal ortam\u0131 temsil eden mercanlar\u0131n iyi fosille\u015fmi\u015f olanlar\u0131n\u0131 bu tip ortamlarda bulabiliriz. Bunlar\u0131n enerjiye dayan\u0131kl\u0131 ve her zaman iyi korunabilen ve par\u00e7alanmalar\u0131 son derece zor sert iskeletleri (CaCO3<\/sub>) vard\u0131r. Daha derin b\u00f6lgeler \u00f6zellikle dalga enerjisinin azald\u0131\u011f\u0131 sakin ortamlar, fosille\u015fme i\u00e7in \u00e7ok daha uygun yerlerdir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra bir bal\u0131\u011f\u0131n tam iskeletiyle fosille\u015fmesi olduk\u00e7a zordur. Organik k\u0131s\u0131mlar bakteriler taraf\u0131ndan par\u00e7aland\u0131ktan sonra bal\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm iskelet \u00f6zelliklerini verebilecek bi\u00e7imde korunmas\u0131 ise tamamen ortamsal tesad\u00fcflere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ortamda bir anda meydana gelecek de\u011fi\u015fiklikler fosille\u015fmeyi engelleyecektir.<\/p>\n

\u015eimdi organizma tipini de\u011fi\u015ftirelim. Fosil olarak bulunabilmeleri son derece kolay tekh\u00fccreli ya da bakteri \u00f6rneklerini inceleyelim.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 10. Derin deniz \u00e7\u00f6kelleri i\u00e7inde tekh\u00fccreli radyoloria fosilleri.<\/figcaption><\/figure>\n

Okyanuslarda planktonlar\u0131 temsil eden tekh\u00fccrelilerin fosille\u015febilmesi \u00e7ok kolayd\u0131r. Bir derin deniz \u00e7\u00f6keli i\u00e7inde, \u00f6rne\u011fin \u00dcst Kretase ya\u015fl\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 ya da siyah renkli bir \u00e7amurta\u015f\u0131n\u0131n mikroskop alt\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnde 1 cm2<\/sup> alan i\u00e7inde y\u00fczlerce hatta binlerce tekh\u00fccrelinin fosilini bulabiliriz (\u015eekil 10).<\/p>\n

Derin deniz \u00e7\u00f6kelleri i\u00e7inde s\u0131\u011f ortamlarda ya\u015fayan organizmalar\u0131n\u0131n fosilleri bulunmaz. Ancak zaman zaman bu ger\u00e7ekle\u015febilir. S\u0131\u011f ortamlardan derin ortamlara fosil olarak ta\u015f\u0131nan \u00f6rnekler olabilir. O zaman derin deniz fosilleriyle s\u0131\u011f deniz fosilleri bir arada bulunabilir. B\u00f6yle durumlarda jeolojik olaylar\u0131n neler oldu\u011fu konusunda tart\u0131\u015fmalar bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu ayr\u0131c\u0131l\u0131kl\u0131 ko\u015fullar her zaman olmaz, \u00f6rne\u011fin bir dinozor fosilini her zaman karasal \u00e7\u00f6keller i\u00e7inde bulabiliriz. Ama \u015f\u00f6yle bir durum da ger\u00e7ekle\u015febilir, fosil par\u00e7alar\u0131 denizel ya da sulu bir ortama, \u00f6rne\u011fin bir akarsu \u00e7\u00f6keli i\u00e7ine de kar\u0131\u015fabilir. O zaman bu fosil hakk\u0131nda yap\u0131lacak yorumlar \u00f6nem kazanacakt\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6l ortamlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Denizel ortamlardaki fosille\u015fmenin bir benzeri g\u00f6llerde de ger\u00e7ekle\u015fir. Genelde d\u00fc\u015f\u00fck enerjili ortamlar olduklar\u0131ndan burada ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n kabuklar\u0131 da enerjili ortamlara g\u00f6re daha ince ve k\u0131r\u0131lgan olacakt\u0131r. Fosille\u015fme i\u00e7in uygun ortamlard\u0131r. Tatl\u0131 su ya da ac\u0131 su ortamsal ya\u015fam\u0131n\u0131 temsil eden canl\u0131lar\u0131n fosilleri aynen denizel ortamlarda oldu\u011fu gibi fosille\u015fir. Bu ortama uyum sa\u011flam\u0131\u015f canl\u0131lar denizel ortam\u0131nkinden farkl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, deniz kabuklular\u0131 (bivalvia<\/em>, gastropoda<\/em>, bal\u0131k gibi). Bunun yan\u0131 s\u0131ra denize \u00f6zg\u00fc tekh\u00fccrelileri bu ortamlarda bulamay\u0131z. Bunlar genelde d\u00fc\u015f\u00fck oksijen i\u00e7eren ortamlard\u0131r. Bu nedenle anoksik ko\u015fullar g\u00f6l tipi ortamlar\u0131n karakteristi\u011fidir. G\u00f6l \u00e7\u00f6kelleri i\u00e7inde denizel \u00e7\u00f6kellere g\u00f6re \u00e7ok daha iyi korunmu\u015f bal\u0131k fosillerine rastlamak olas\u0131d\u0131r. Enerjinin az olmas\u0131 nedeniyle suda uzun s\u00fcre as\u0131l\u0131 duran ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck partik\u00fcllerin dibe \u00e7\u00f6kmesiyle, \u00f6len bir bal\u0131\u011f\u0131n \u00fcst\u00fc bir t\u00fcl gibi nazik bir \u015fekilde \u00f6rt\u00fcl\u00fcr. Bu i\u015flem uzun s\u00fcrelidir. Ancak fosille\u015fme de bir o kadar iyidir. G\u00f6l ortam\u0131nda fosille\u015fmi\u015f bal\u0131k fosilleri \u00e7ok iyi olu\u015fmu\u015f \u00f6rneklerdir. Bazen g\u00f6l \u00e7\u00f6kellerinde, bazen binlerce \u00e7amur yaprakl\u0131 sayfadan olu\u015fmu\u015f bir defterin her bir sayfas\u0131, son derece k\u0131r\u0131lgan yaprak ya da bal\u0131k fosilleri i\u00e7erebilir. Her bir sayfay\u0131 jilet ya da maket b\u0131\u00e7a\u011f\u0131 ile heyecanla a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131zda bu fosillerden biriyle kar\u015f\u0131la\u015fabilirsiniz. \u00d6rne\u011fin, Ege B\u00f6lgesi\u2019nde k\u00f6m\u00fcr yataklar\u0131ndaki killi seviyeler ya da Trakya da k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131ndaki ince taneli \u00e7\u00f6kellerden olu\u015fan ince d\u00fczeyler aras\u0131nda bu tip fosilleri bulmak m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n

D\u00fcnyan\u0131n \u00f6nemli buluntu yerlerinde bu tip olu\u015fumlar vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u00c7in\u2019in Liaoning Eyaleti\u2019nde ince taneli ve yatay tabakal\u0131 g\u00f6l \u00e7\u00f6kelleri i\u00e7inde t\u00fcyl\u00fc dinozorlardan tutun da bitki, bal\u0131k ve daha bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n fosillerine rastlan\u0131r. Ortam fosille\u015fmek i\u00e7in elveri\u015flidir. \u00d6zellikle u\u00e7an hayvanlar i\u00e7in bulunmaz bir fosille\u015fme ortam\u0131d\u0131r. Ba\u015fka \u00f6nemli bir \u00f6rnek Almanya\u2019da ki Solnhofen kire\u00e7ta\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015ftu\u011fu lag\u00fcn ortam\u0131d\u0131r. Burada s\u00fcr\u00fcngen-ku\u015f ge\u00e7i\u015f formu Archaeopteryx<\/em> ve daha bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n fosiline rastlan\u0131r. Solnhofen kire\u00e7ta\u015f\u0131 olu\u015fumu bak\u0131m\u0131ndan son derece \u00f6zel bir \u00e7\u00f6keldir. Ta\u015f bask\u0131 kitaplar i\u00e7in bu ta\u015flar kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00f6kelin taneleri o kadar k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ki, bir Archaeopteryx<\/em> t\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u00fcm yap\u0131s\u0131n\u0131 bu ta\u015fta fosil olarak g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n

Batakl\u0131k ortamlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Ba\u015fka bir \u00f6nemli fosille\u015fme ortam\u0131 da batakl\u0131klard\u0131r. Buradaki ko\u015fullar sakin oldu\u011fundan fosille\u015fme belirgindir. Boylar\u0131 30 m\u2019ye varan a\u011fa\u00e7lar\u0131n bulundu\u011fu Karbonifer D\u00f6nemi ormanlar\u0131n\u0131n fosille\u015fmeleri bu d\u00f6nemde geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015f batakl\u0131k ortamlarda olu\u015fmu\u015ftur. K\u00f6m\u00fcrle\u015fme i\u00e7in gerekli olan anoksik ko\u015fullar b\u00f6yle ortamlar\u0131n birincil \u00f6zelli\u011fidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu ko\u015fullarda fosille\u015fen Karbonifer D\u00f6nemi\u2019nin a\u011fa\u00e7lar\u0131 Zonguldak ta\u015f k\u00f6m\u00fcrlerinin meydana geldi\u011fi yer yer batakl\u0131kl\u0131 geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6l ko\u015fullar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Dev boyutlu atkuyruklar\u0131, e\u011freltiotlar\u0131, kibritotlar\u0131 d\u00fcnyada bu d\u00f6nem batakl\u0131klar\u0131n\u0131n karakteristik bitkileridir. \u00dclkemizdeki fosilleri Zonguldak k\u00f6m\u00fcrleri i\u00e7inde yayg\u0131n olarak bulunur. B\u00f6yle ortamlar yaln\u0131z bitki fosilleri i\u00e7ermez. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bitkilerin \u00fcremeleri i\u00e7in gerekli milyonlarca spor ve polen k\u00f6m\u00fcr \u00e7\u00f6kelleri i\u00e7inde mikroskobik fosil olarak bulunur.<\/p>\n

Asfalt ortamlar<\/strong><\/p>\n

Fosille\u015fmenin en iyi oldu\u011fu ve canl\u0131n\u0131n t\u00fcm \u00f6zellikleri ile korundu\u011fu ortamlard\u0131r. Burada ya\u015fam yoktur ancak, asfalt g\u00f6lleri yak\u0131n\u0131na gelen herhangi bir canl\u0131 herhangi bir sebeple buraya d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde kurtulmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. \u00d6ld\u00fc\u011f\u00fcnde an\u0131nda fosille\u015fme ba\u015flayacakt\u0131r. Fosille\u015fme ise m\u00fckemmeldir. Bir k\u0131l\u0131\u00e7 di\u015fli kaplan, u\u00e7an bir ku\u015f, bir mamut veya ba\u015fka bir canl\u0131, \u00f6rne\u011fin bir k\u0131nkanatl\u0131 bu ortamlarda fosille\u015febilir. D\u00fcnyada en me\u015fhur asfalt g\u00f6lleri K. Amerika\u2019da bulunur. K\u0131tan\u0131n bat\u0131s\u0131ndaki Los Angeles Kenti\u2019nde bu tip g\u00f6ller halen mevcuttur. Kentin i\u00e7inde 40.000 y\u0131l ile 8.000 y\u0131l \u00f6nce b\u00f6lgede ya\u015fam\u0131\u015f canl\u0131 toplulu\u011funun fosille\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131ran La Brea Asfalt G\u00f6l\u00fc halen aktif durumdad\u0131r. G\u00f6l\u00fcn yan\u0131ndaki m\u00fcze ise konusunda d\u00fcnyan\u0131n say\u0131l\u0131 m\u00fczeleri aras\u0131nda yer al\u0131r. Burada 56 memeli hayvan, 135 ku\u015f t\u00fcr\u00fc, say\u0131s\u0131z omurgas\u0131z hayvan ve zengin bitki toplulu\u011fu olmak \u00fczere toplam 660 t\u00fcre ait fosil \u015fimdiye kadar saptanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Buz ortamlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Asfalt g\u00f6ller kadar iyi fosille\u015fme veren ortamlard\u0131r. Kutup b\u00f6lgelerine yak\u0131n yerlerde ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n buzul \u00e7atlaklar\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ya da donduklar\u0131nda t\u00fcm \u00f6zellikleriyle, hatta t\u00fcylerine var\u0131ncaya kadar korunabildikleri bilinmektedir. Sibirya\u2019da s\u0131k\u00e7a rastlanan bu olayda iklimsel ko\u015fullar nedeniyle yok olan t\u00fcyl\u00fc mamutlar bu tip fosille\u015fmeye g\u00fczel bir \u00f6rnektir. Bunlar o kadar iyi fosille\u015fmi\u015flerdir ki, k\u0131llar\u0131na var\u0131ncaya kadar t\u00fcm \u00f6zelliklerini fosil \u00fczerinde g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n

Bu tip fosille\u015fmenin en g\u00fczel \u00f6rneklerinden bir olan Mamut ya da di\u011fer ismi ile Mastodon\u2019un iri memeliler d\u00fcnyas\u0131nda ilgin\u00e7 bir hayat hik\u00e2yesi vard\u0131r. Son buzullar d\u00f6neminin bu dev memelisinin fosil kal\u0131nt\u0131lar\u0131na Tersiyer D\u00f6nemi\u2019nde Avrupa, Afrika, Asya ve K. Amerika k\u0131talar\u0131nda rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak onun k\u00f6k\u00fc Kuzey Afrika\u2019d\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 4,8 milyon y\u0131l \u00f6nce Pliyosen Zaman\u0131\u2019nda Mammuthus africananus<\/em>\u2019a ait fosil kal\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00c7ad, Libya, Fas ve Tunus\u2019daki kaz\u0131larda bulunmu\u015ftur. Bunlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Asya fillerinin olas\u0131 atas\u0131d\u0131r ve evrimsel olarak. 7,3-6 milyon y\u0131l \u00f6nce Afrika fillerinden ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Afrika mamutlar\u0131 Pliyosen D\u00f6nem\u2019de Avrupa\u2019ya g\u00f6\u00e7 ettikten sonra g\u00fcney mamutlar\u0131 diye adland\u0131r\u0131lan Mammuthus meridionalis<\/em> ismini alacak ve daha sonra Asya\u2019dan Bering Bo\u011faz\u0131 yolu ile K.Amerika\u2019ya ge\u00e7eceklerdir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczden 700.000 y\u0131l \u00f6nce, \u0131l\u0131man iklimin k\u00f6t\u00fcye gitmesiyle birlikte Avrupa\u2019daki savan d\u00fczl\u00fckleri ile Asya ve K. Amerika\u2019daki steplere kadar olan b\u00f6lge so\u011fuk bir iklime b\u00fcr\u00fcnd\u00fc. B\u00f6ylece buradaki Mammuthus trogontherii<\/em>\u2019ler so\u011fuk iklime uyarlanmak i\u00e7in k\u00fcrkl\u00fc mamut olan Mammuthus primigenius<\/em>\u2019a evrildiler. Yakla\u015f\u0131k 300.000 y\u0131l \u00f6nce de bunlar Buzul D\u00f6nemi\u2019nin en ba\u015far\u0131l\u0131 memelileri oldu. Bunlar \u0130spanya d\u00fczl\u00fcklerinden K. Amerika d\u00fczl\u00fcklerine kadar olan son derece geni\u015f bir co\u011frafyada nesilleri t\u00fckeninceye kadar son derece ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f en iri memeliler olarak ya\u015fad\u0131.<\/p>\n

Bunlar\u0131n yok olu\u015flar\u0131 ise son derece dramatiktir. Mamutlar Son Buzul D\u00f6nemi\u2019nin sonunda ortadan kalkt\u0131. Yok olmalar\u0131n\u0131n nedeni iklim ko\u015fullar\u0131n\u0131n \u0131l\u0131man hale geli\u015fi ve en \u00f6nemlisi insanlar\u0131n avlanmas\u0131d\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 4-8 ton aras\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa sahip bu memelilerden \u00e7\u0131kacak protein pek yabana at\u0131lacak bir \u015fey de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n beslenmede eti ke\u015ffetmesi bu dev memelilerin sonunu getirecektir. Son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar bu yok olu\u015fta Homo erectus<\/em>\u2019u sorumlu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Re\u00e7ine (kehribar)<\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eekil 11. Kehribar i\u00e7inde b\u00f6cek fosili.<\/figcaption><\/figure>\n

Ba\u015fka bir \u00f6nemli fosille\u015fme ortamlar\u0131ndan biri de Koniferlerin (\u00e7amgiller) olu\u015fturdu\u011fu re\u00e7inelerdir. Re\u00e7ine \u00f6zellikle insektlerin di\u011fer bir deyi\u015fle b\u00f6cekler \u00e2leminin en iyi fosille\u015fti\u011fi ortamd\u0131r (\u015eekil 11). Bu bitkilerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan sonra re\u00e7inelere kendisini kapt\u0131ran b\u00f6cekler, re\u00e7ineyle birlikte son derece iyi korunarak kehribarlar i\u00e7indeki de\u011ferli b\u00f6cek fosillerini olu\u015fturmu\u015ftur. Hymenopterler<\/em>\u2019den (zar kanatl\u0131lar) Dipterler<\/em>\u2019e (iki kanatl\u0131lar), Arachnidler<\/em>\u2019den (\u00f6r\u00fcmcekler) Coleopterler<\/em>\u2019e (k\u0131nkanatl\u0131lar) kadar bir\u00e7ok b\u00f6cek ailesinin cins ve t\u00fcrleri re\u00e7ineler i\u00e7inde \u00f6zelikle ormanl\u0131k alanlarda fosille\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Kehribar iyi bir m\u00fccevher olarak bilinen re\u00e7inenin fosille\u015fmi\u015f \u015feklidir. Bir de bunlar\u0131n i\u00e7inde b\u00f6cek fosilleri olursa, kehribarlar\u0131n de\u011feri \u00e7ok daha fazla artar. Bu tip kehribarlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki m\u00fccevherci ya da yar\u0131 de\u011ferli ta\u015f satan yerlerde g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

D\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc fosilli kehribarlar Balt\u0131k Denizi k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki Eosen \u00c7\u00f6kelleri\u2019ndedir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde bir\u00e7ok fosil b\u00f6cek \u00e7ok ilgin\u00e7tir ve m\u00fccevher piyasas\u0131nda \u00f6nemli konumlar\u0131yla dikkat \u00e7eker.<\/p>\n

Fosillerin \u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Karakteristik fosiller paleontolojinin (fosil bilim) en \u00f6nemli do\u011fal nesneleridir. Bunlar d\u00fcnya tarihi i\u00e7inde belli zaman aral\u0131klar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f ve nesli t\u00fckenmi\u015f canl\u0131lard\u0131r. \u00d6rnek olarak dinozorlar\u0131, u\u00e7an s\u00fcr\u00fcngenleri verebiliriz. Bunun yan\u0131 s\u0131ra trilobitler, 1. zamanda ya\u015fam\u0131\u015f mercanlar, ahtapotlar\u0131n atas\u0131 ammonitler, ge\u00e7i\u015f formlar\u0131n\u0131n fosilleridir. \u00d6rne\u011fin bir Archaeopterix <\/em>ve daha bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n fosili gibi\u2026 Kayalar\u0131n i\u00e7indeki fosilleri temsil eden canl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre ne kadar k\u0131sa olursa, o fosil de o kadar de\u011ferli olacak ve kayaya \u00e7ok daha iyi ya\u015f verebilecektir. Ancak bu ya\u015f mutlak (kesin) bir ya\u015f olamayacakt\u0131r.<\/p>\n

Paleontolojide fosiller yaln\u0131z bilimsel a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli de\u011fildir. Eski ya\u015fam\u0131 temsil eden bir\u00e7ok canl\u0131n\u0131n ge\u00e7irdi\u011fi fosille\u015fme bazen onu, g\u00f6ze g\u00fczel gelecek \u015fekilde de olu\u015fturabilir. O zaman fosiller g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleri nedeniyle de\u011ferli olabilir. Bu fosiller bir de ender bulunuyorsa o zaman \u00e7ok daha aran\u0131r ve k\u0131ymetli olacaklard\u0131r. Bu fosil koleksiyonerleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Son teknolojiler, ger\u00e7e\u011fi ile sahtesini ay\u0131rt edemeyecek kadar ba\u015far\u0131l\u0131 fosil yap\u0131m\u0131na olanak sa\u011flamaktad\u0131r. Hatta yepyeni bir canl\u0131n\u0131n fosilini dahi yapman\u0131z ve belli bir s\u00fcre sonra bunu ender bulunan bir fosil olarak bilim d\u00fcnyas\u0131na sunman\u0131z g\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojisiyle m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir. \u00d6rne\u011fin, re\u00e7inenin i\u00e7ine sinekleri koyup \u201cbunlar 50 milyon y\u0131ldan beri de\u011fi\u015fmeyen fosiller\u201d diyebilirsiniz. Ya da insan kafatas\u0131na maymun \u00e7enesi koyup (Piltdawn adam\u0131) yeni bir kafatas\u0131 yapabilir ve bunu bilimsel bulu\u015f olarak a\u00e7\u0131klayabilirsiniz. \u00c7ok daha g\u00fcncel bir \u00f6rnek, t\u00fcyl\u00fc dinozorlarla ilgili olan\u0131d\u0131r. Ba\u015fka ba\u015fka t\u00fcyl\u00fc dinozora ait fosil par\u00e7alar\u0131n\u0131 bir araya getirerek yeni bir fosil (Archaeraptor) olu\u015fturabilirsiniz. Bu Nature<\/em> dergisine konu olabilecek kadar da ciddiye al\u0131nabilmi\u015ftir. Bu etik d\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015f ne yaz\u0131k ki insana aittir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de fosil <\/strong><\/p>\n

Do\u011fa, \u00fclkemize ne yaz\u0131k ki bu konuda pek o kadar da bonk\u00f6r davranmam\u0131\u015ft\u0131r. Yine de omurgal\u0131 hayvan, omurgas\u0131z hayvan ve bitki fosillerini Anadolu ve Trakya\u2019da \u00e7e\u015fitli jeolojik d\u00f6nemlere ait kayalar\u0131n i\u00e7inde bulabiliriz.<\/p>\n

Omurgal\u0131 hayvan fosillerinin en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcm\u00fc genelde 23 milyon y\u0131ldan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadarki zaman aral\u0131\u011f\u0131nda bu topraklarda ya\u015fam\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli memeli hayvan gruplar\u0131na ait fosillerdir. \u00d6rne\u011fin \u0130stanbul K\u00fc\u00e7\u00fck \u00c7ekmece memeli hayvan fosiller toplulu\u011fu 10 milyon y\u0131l \u00f6ncesinin ya\u015fam\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. Fosil kay\u0131tlar\u0131 b\u00f6lgede aslan, z\u00fcrafa, gergedan gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Afrika\u2019s\u0131n\u0131n hayvan topluluklar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, Pa\u015falar (Bursa), Mu\u011fla ve Ankara civar\u0131 gibi yerlerde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarla bir\u00e7ok fosil bilime kazand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. 2. zaman omurgal\u0131 fosilleri neredeyse yok denecek kadar azd\u0131r. Bu zamanda Anadolu enlemlerinde okyanuslar egemendir. \u00d6rne\u011fin, C. Tuno\u011flu taraf\u0131ndan bulunan Ge\u00e7 Mesozoyik su s\u00fcr\u00fcngeni Mesozor<\/em> bunu do\u011frulamaktad\u0131r. Kara ya\u015fam\u0131na ait canl\u0131 kal\u0131nt\u0131s\u0131 ise yok gibidir. Omurgas\u0131z hayvanlara ait makro fosiller \u00e7o\u011fu jeolojik formasyonlar\u0131n i\u00e7inde bulunabilir. Ancak \u015fu fosili alay\u0131m da, odam\u0131n bir k\u00f6\u015fesine koyay\u0131m diyecek kadar albenisi olan fosiller enderdir. 1. zamana ait en iyi fosil topluluklar\u0131 bitkilere aittir. Zonguldak ve civar\u0131ndaki ta\u015fk\u00f6m\u00fcr\u00fc ocaklar\u0131nda Karbonifer D\u00f6nemi batakl\u0131k bitkilerinin (e\u011freltiotlar\u0131, atkuyruklar\u0131, kibritotlar\u0131 gibi) fosilleri \u00e7ok iyi korunmu\u015f \u00f6rneklerdir. Ayr\u0131ca Neojen D\u00f6nemi linyit ocaklar\u0131nda iyi korunmu\u015f bitki topluluklar\u0131 dikkati \u00e7eker. \u00d6rne\u011fin K\u0131z\u0131lcahamam, bu d\u00f6neme ait bitki ve bal\u0131k toplulu\u011funun ger\u00e7ekten iyi korunmu\u015f ve koleksiyonu yap\u0131labilecek fosil \u00f6rneklerini i\u00e7ermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli lokalitedir.<\/p>\n

\u00dclkemizde do\u011fa k\u00fclt\u00fcr\u00fc olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bunun tarihini de \u00f6nemseyecek bir ortam yoktur. \u00c7o\u011fu zaman k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131, yol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gibi b\u00fcy\u00fck hafriyat gerektiren \u00e7al\u0131\u015fmalarda b\u00fcy\u00fck boyutlu fosiller bulunabilir. Ancak bunlar da bir i\u015f makinesinin kep\u00e7esinde par\u00e7alanmaktan kurtulamaz.<\/p>\n

De\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde fosillere verilen de\u011fer hep farkl\u0131 olmu\u015ftur. Klasik d\u00f6nemde deniz kenar\u0131nda bulunan bir kabuklunun kaya i\u00e7indeki bir benzeri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 yanal (lateral) d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131 ile \u201cbenzer ortamlar\u201d \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Orta\u00e7a\u011fda din etkisinin g\u00fc\u00e7l\u00fc ve engisizyon yarg\u0131lanmalar\u0131n\u0131n g\u00fcndemde oldu\u011fu d\u00f6nemde bir g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan insanlar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman cezaland\u0131rmak i\u00e7in g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden d\u00fcnyaya g\u00f6nderilen do\u011fa\u00fcst\u00fc nesneler \u015feklinde yorumlanm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin sivri ok \u015fekilli belemnit fosilinin \u015fim\u015fek \u00e7akmas\u0131ndan sonra yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve \u015feytan taraf\u0131ndan yere at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. Ayr\u0131ca belemnit fosillerinin baz\u0131 hastal\u0131klara iyi geldi\u011fi o zamanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Ba\u015fka bir \u00f6rnek ise \u00e7ok daha ilgin\u00e7tir. \u0130ngiltere\u2019nin kuzeybat\u0131 sahillerinde Anglosakson D\u00f6nem\u2019de Witby Manast\u0131r\u0131 Kuzeyumbria B\u00f6lgesi\u2019nde tarihi konumu nedeniyle olduk\u00e7a ilgi \u00e7ekici bir yerdir. Buras\u0131 ayr\u0131ca ammonit fosilleri ile de tan\u0131nan ve fosil bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a zengin bir b\u00f6lgedir. Milattan \u00f6nce ve sonras\u0131nda buradaki fosiller mitolojik bir tarihin kahraman\u0131 olmu\u015flard\u0131r. O d\u00f6nemdeki Witby Manast\u0131r\u0131\u2019n\u0131n kral\u0131n\u0131n etraf\u0131n\u0131 bir y\u0131lan sarm\u0131\u015f ve onu deniz atm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte o y\u0131lan\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f \u015fekli, di\u011fer ismiyle y\u0131lan ta\u015f\u0131 (snakestone) ger\u00e7ekte bir ammonit fosilidir.<\/p>\n

Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131na girilirken fosiller hakk\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fler de de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Zaman zaman tufanlar\u0131 destekleyen katostrofik g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lm\u0131\u015f, semender fosili tufan\u0131 g\u00f6ren insan olarak tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fosil kelimesinin ilk kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131 16. y\u00fczy\u0131ldad\u0131r. Bundan sonra bu anlam \u00e7ok daha de\u011fi\u015fecek ve kendisine daha g\u00fc\u00e7l\u00fc anlamlar y\u00fcklenecektir. Bu Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131ndan biri olacak ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin geli\u015fiminde evrim d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile birlikte fosil de \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenecektir. Agricola\u2019n\u0131n dedi\u011fi gibi fosil topraktan \u00e7\u0131kart\u0131lan her \u015feydir ama, \u00e7ok daha ba\u015fka bir olay\u0131n da kahraman\u0131d\u0131r. Fosiller, Yer\u2019in tarihinde ya\u015fam\u0131\u015f canl\u0131lar\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ve evrimin en \u00f6nemli kan\u0131tlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

D\u0130PNOT
\n<\/strong><\/p>\n

Evrimin kay\u0131tlar\u0131n\u0131 tutan fosilbilimine (paleontolojiye) temelden ayk\u0131r\u0131 olan \u201cFosiller canl\u0131lar\u0131n milyonlarca y\u0131ld\u0131r de\u011fi\u015fmedi\u011finin kan\u0131t\u0131d\u0131r” bi\u00e7imindeki safsata kar\u015f\u0131s\u0131nda, okurlara konuyla ilgili doyurucu bilimsel bilgi verebilmek i\u00e7in, Prof. Dr. Mehmet Sak\u0131n\u00e7\u2019\u0131n, fosiller ve fosilbilim hakk\u0131ndaki bu makalesini de sunuyoruz. Makale, Say\u0131n Sak\u0131n\u00e7\u2019\u0131n Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinin 39. say\u0131s\u0131nda yer alan \u201cEvrimin Kan\u0131tlar\u0131: Fosiller\u201d adl\u0131 makalesinin baz\u0131 eklemelerle geni\u015fletilmi\u015f halidir. Bu haliyle, Harun Yahya Safsatas\u0131 ve Evrim Ger\u00e7e\u011fi<\/em> kitab\u0131nda da (Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, 2. Bask\u0131: \u015eubat 2009, ss.54-70) yer alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) M. Sak\u0131n\u00e7, \u201cYer\u2019in Evrimi\u201d, Bilim ve Gelecek, S. 26, 2006, s.8\u201360.<\/p>\n

2) M. Sak\u0131n\u00e7, \u201cMu\u015f\u2019da Bir Okyanus\u201d, Bilim ve Gelecek, S.32, 2006, s.8\u201360???.<\/p>\n

3) AMC \u015eeng\u00f6r, Ya\u015fam\u0131n Evrimi Fikrinin Darwin D\u00f6neminin Sonuna Kadarki K\u0131sa Tarihi, \u0130T\u00dc Yay\u0131nevi, 2004, 187 s.<\/p>\n

4) AMC \u015eeng\u00f6r, \u201cJeolojik Takvim\u201d, Cogito (ek), S.22, Yap\u0131 Kredi K\u00fclt\u00fcr Sanat Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 2000, s.3-47.<\/p>\n

5) www.discoveringfossils.co.uk\/Whatisafossil.htm – 30k –<\/p>\n

6) www.geo.ucalgary.ca\/~macrae\/t_origins\/carbbones\/burrow.html – 5k<\/p>\n

7) www.beloit.edu\/~SEPM\/Fossil_Explorations\/Trace_Fossils.html – 12k –<\/p>\n

8) en.wikipedia.org\/wiki\/Petrified_wood – 28k<\/p>\n

9) www.nhm.uio.no\/…\/montre\/english\/a31741.htm<\/p>\n

10) www.ucmp.berkeley.edu\/mesozoic\/jurassic\/solnhofen.html – 6k<\/p>\n

11) www.worldstonex.com\/en\/InfoItem.asp?ICat=32&ArticleID=155 – 13k<\/p>\n

12) www.lymeregis.ukfossils.co.uk<\/p>\n

13) www.ngdir.ir<\/p>\n

14) www.tonmo.com\/science\/fossils\/mythdoc\/mythdoc.php – 36k<\/p>\n

15) www.nhm.ac.uk\/nature-online\/earth\/fossils\/fossil-folklore\/ – 9k<\/p>\n

16) www-odp.tamu.edu<\/p>\n

17) piclib.nhm.ac.uk<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131nda evrim d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile birlikte fosil de \u00f6nemli bir rol \u00fcstlenmi\u015ftir. Fosiller, Yer\u2019in tarihinde ya\u015fam\u0131\u015f canl\u0131lar\u0131n ta\u015fla\u015fm\u0131\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ve evrimin en \u00f6nemli kan\u0131tlar\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle ge\u00e7i\u015f formlar\u0131n\u0131n fosilleri ya\u015famda evrim zincirinin halkalar\u0131n\u0131 olu\u015fturmada \u00f6nemli kan\u0131tlard\u0131r. Her yeni ke\u015fif, evrimin bir ger\u00e7ek oldu\u011funu vurgular. Yer tarihinin derinliklerindeki ya\u015fama yolculuk etmek istiyorsan\u0131z, sizi oraya g\u00f6t\u00fcrecek \u201cta\u015f\u0131t\u201d fosillerdir. […]<\/p>\n","protected":false},"author":168,"featured_media":19215,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[32,232],"tags":[2311,200,816,2309,2310,464],"class_list":["post-19214","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-evrim","category-yerbilimleri","tag-cokel","tag-evrim","tag-fosil","tag-fosilbilim","tag-jeolojik-evrim","tag-paleontoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t