{"id":1948,"date":"2015-02-09T00:06:00","date_gmt":"2015-02-08T22:06:00","guid":{"rendered":"http:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=1948"},"modified":"2015-02-09T00:06:00","modified_gmt":"2015-02-08T22:06:00","slug":"yildizlar-bilinenden-cok-daha-sonra-olustu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/02\/09\/yildizlar-bilinenden-cok-daha-sonra-olustu","title":{"rendered":"Y\u0131ld\u0131zlar bilinenden \u00e7ok daha sonra olu\u015ftu"},"content":{"rendered":"

G\u00f6rsel:<\/strong> CMB (kozmik arkaplan \u0131\u015f\u0131mas\u0131) polarizasyonu<\/p>\n

Avrupa Uzay Ajans\u0131\u2019n\u0131n (ESA) Plank Uydusu uzay taramalar\u0131, erken evrenden gelen polarize \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 meydana \u00e7\u0131kararak ilk y\u0131ld\u0131z olu\u015fumlar\u0131n\u0131n daha \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenden \u00e7ok daha sonra ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ortaya koydu.
\n13,8 milyar ya\u015f\u0131ndaki evrenimizin t\u00fcm tarihi uzayda yaz\u0131l\u0131d\u0131r. \u015eansl\u0131y\u0131z ki, bu tarihi okuyabilmek i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir kayna\u011f\u0131m\u0131z mevcut: Erken evrenin fosille\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 olan \u201cKozmik Arkaplan I\u015f\u0131mas\u0131\u201d ya da k\u0131saca CMB (Cosmic Microwave Background). CMB, evrenin olu\u015ftu\u011fu B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan yakla\u015f\u0131k 380.000 y\u0131l sonras\u0131na ait ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde -evrenin geni\u015flemesinden dolay\u0131- dalgaboyu mikrodalga mertebelerine ula\u015fm\u0131\u015f \u0131\u015f\u0131k kal\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r. CMB\u2019de homojenli\u011fi bozan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck s\u0131cakl\u0131k ve yo\u011funluk dalgalanmalar\u0131, bug\u00fcnk\u00fc galaktik yap\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturur.
\nPlank Uydusu, 2009 ve 2013 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda CMB kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir detayda tarad\u0131 ve iki y\u0131l boyunca yap\u0131lan yay\u0131nlarla standart kozmolojik teorileri ve g\u00f6zlemleri daha kesin sonu\u00e7larla onaylad\u0131. Ancak dahas\u0131 da var: Plank \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Jan Tauber\u2019e g\u00f6re, CMB\u2019nin kozmik tarihimize dair \u00f6nemli bilgileri polarizasyonunda sakl\u0131.
\nI\u015f\u0131\u011f\u0131n polarize olmas\u0131, \u0131\u015f\u0131k dalgas\u0131n\u0131n hareket y\u00f6n\u00fcne dik gelen d\u00fczlemdeki sal\u0131n\u0131mlar\u0131n y\u00f6nlendirilmesi demektir ve fotonlar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla \u0131\u015f\u0131k polarize olabilir. Erken evrende CMB\u2019ye olan da ayn\u0131 \u015feydi: Evren hen\u00fcz birka\u00e7 saniye ya\u015f\u0131ndayken \u00e7o\u011funlukla elektron, proton ve n\u00f6trinolardan olu\u015fmu\u015f \u00e7ok s\u0131cak ve yo\u011fun bir kozmik \u00e7orbadan ibaretti. Bu sebepten dolay\u0131 i\u00e7erideki fotonlar kayda de\u011fer mesafeler alamadan elektronlarla etkile\u015fime giriyor; tuzaklan\u0131yordu. Bu s\u00fcrelerde evren olduk\u00e7a yo\u011fun bir kozmik sis<\/strong> olarak tasvir edilebilir.
\nEvren geni\u015fledik\u00e7e so\u011fudu. Elektronlar\u0131n ve protonlar\u0131n birle\u015febilece\u011fi yeterli so\u011fuklu\u011fa ula\u015fan evrenin bu evresinde ilk n\u00f6tral atomlar meydana geldi. Evrenin geni\u015flemesi ve buna ba\u011fl\u0131 atomlar\u0131n olu\u015fmas\u0131 sonucunda evren daha seyrek bir yer halini ald\u0131. Seyrek evrende ise fotonlar tuzaklanmadan yol alabilirdi; sisten ka\u00e7an fotonlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek yol almaya devam ederek CMB olarak kar\u015f\u0131m\u0131za geldi ve gelirken de son etkile\u015fime girdi\u011fi elektronun \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 polarizasyonu da beraberinde getirdi.
\n\u201cCMB\u2019nin polarizasyonu, bir yerden ba\u015fka bir yere evren boyunca s\u0131cakl\u0131k dalgalanmalar\u0131 gibi k\u00fc\u00e7\u00fck dalgalanmalar g\u00f6stermektedir. Bu dalgalanmalar ise evrenin o zamanki ya\u015f\u0131na ait madde ve \u0131\u015f\u0131k da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131 hakk\u0131nda bilgi vermektedir\u201d diyen Fran\u00e7ois Bouchet, bu y\u00f6ntemin evrenin ya\u015f\u0131n\u0131n ve geni\u015fleme oran\u0131n belirlenmesinde; madde, karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerji y\u00fczdelerinin tespit edilmesinde kullan\u0131labilecek g\u00fc\u00e7l\u00fc bir y\u00f6ntem oldu\u011funu savunuyor.
\nPlank\u2019\u0131n polarizasyon verileri CMB s\u0131cakl\u0131k dalgalanmalar\u0131ndan belirlenmi\u015f kozmolojik resmi onaylamas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00e7ok \u00f6nemli bir sorunun daha cevab\u0131n\u0131 veriyor:
\nY\u0131ld\u0131zlar ne zaman olu\u015ftu?
\nPlank \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Marco Bersanelli, \u201cCMB\u2019nin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanlarda evren \u015fimdikinden \u00e7ok daha farkl\u0131yd\u0131 ve y\u0131ld\u0131z olu\u015fumu i\u00e7in \u00e7ok uzun s\u00fcreler ge\u00e7mesi gerekiyordu. Plank\u2019\u0131n CMB polarizasyon verileri g\u00f6stermi\u015ftir ki \u201ckaranl\u0131k \u00e7a\u011f<\/strong>\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bu evre B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan yakla\u015f\u0131k 550 milyon y\u0131l kadar sonra sona ermi\u015ftir; daha \u00f6nce tahmin edilenden 100 milyon y\u0131l sonra. 14 milyar ya\u015f\u0131n yan\u0131nda 100 milyon ihmal edilebilir g\u00f6z\u00fckebilir fakat konu ilk y\u0131ld\u0131zlar\u0131n formasyonlar\u0131 oldu\u011funda bu say\u0131 \u00f6nem kazan\u0131r.\u201d
\nKaranl\u0131k \u00e7a\u011f ilk y\u0131ld\u0131z parlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda son buldu. Y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 evrendeki gaz ile etkile\u015fime girince, atomlar bile\u015fenlerine ayr\u0131\u015farak yeniden proton ve elektrona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bu d\u00f6nem \u201cyeniden iyonla\u015fma d\u00f6nemi<\/strong>\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Serbest kalm\u0131\u015f elektronlar ise -evren her ne kadar eskisi kadar yo\u011fun olmasa da- CMB ile yeniden \u00e7arp\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bu etkile\u015fimler CMB\u2019nin polarizasyonunda kal\u0131c\u0131 izler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Uzaktaki galaksi ve kuasar \u00f6l\u00e7\u00fcmleri sonucunda yeniden iyonla\u015fman\u0131n evren yakla\u015f\u0131k 900 milyon ya\u015f\u0131ndayken bitti\u011fini belirten George Efstathiou, s\u00fcrecin ba\u015flang\u0131\u00e7 zaman\u0131n\u0131 kestirebilmek i\u00e7in ise elimizde sadece CMB verilerinin oldu\u011fundan bahsediyor.
\nDaha \u00f6nceki CMB polarizasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yeniden iyonla\u015fma ya\u015f\u0131n\u0131 450 milyon y\u0131l olarak koyuyor ve b\u00f6ylece ilk y\u0131ld\u0131zlar\u0131n olu\u015fumu daha erken bir zamana denk geliyordu. NASA-ESA Hubble Uzay Teleskobu\u2019nun uzay\u0131n derinliklerini tarad\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re ise, galaksilerin olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan 300-400 milyon y\u0131l sonras\u0131na denk d\u00fc\u015fmektedir ve bu bulgular \u00f6nceki CMB polarizasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla \u00e7eli\u015fki i\u00e7erisindedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc karanl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n sona erebilmesi i\u00e7in 450 milyon y\u0131l yeterli olamaz. Yeniden iyonla\u015fma s\u00fcrecini yakla\u015f\u0131k 100 milyon y\u0131l sonras\u0131na atan Plank verileri bu problemin \u00fcstesinden geldi\u011fi i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.
\nKaranl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n daha uzun olmas\u0131 ilksel galaksilerin yeni nesil teleskoplarla daha kolay tespit edilebilmesine de i\u015faret eder. Ayr\u0131ca Plank\u2019\u0131n verileriyle Samanyolu\u2019ndaki gaz ve toz kaynakl\u0131 \u00f6nplan emisyon polarizasyonu da analiz edilerek galaktik manyetik alan hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor. Bunlara ek olarak kozmik enflasyonun sebep oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 da CMB\u2019nin polarizasyonuna kaz\u0131nm\u0131\u015f olabilir. Sinyale dair hen\u00fcz do\u011frudan bir tespit olmasa da eski uzay taramalar\u0131yla yenisi birle\u015ftirilerek ilksel k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131na bir \u00fcst limit koyulabilir.
\n\u201cBunlar Plank\u2019\u0131n CMB polarizasyon taramas\u0131ndan elde edilmi\u015f hen\u00fcz birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k\u201d diyen Jan Tauber, Plank\u2019\u0131n verilerinin inan\u0131lmaz zengin ve ke\u015fiflere gebe oldu\u011fundan bahsediyor. <\/p>\n

Haz\u0131rlayan: Hakan Sert
\nY\u0131ld\u0131z \u00dcnv. Fizik Blm Doktora \u00d6\u011fr.<\/strong><\/em><\/p>\n

Kaynaklar ve ileri okuma:<\/strong>
\n–\thttp:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2015\/02\/150205131233.htm
\n–\thttp:\/\/www.cosmos.esa.int\/web\/planck\/publications<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00f6rsel: CMB (kozmik arkaplan \u0131\u015f\u0131mas\u0131) polarizasyonu Avrupa Uzay Ajans\u0131\u2019n\u0131n (ESA) Plank Uydusu uzay taramalar\u0131, erken evrenden gelen polarize \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 meydana \u00e7\u0131kararak ilk y\u0131ld\u0131z olu\u015fumlar\u0131n\u0131n daha \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenden \u00e7ok daha sonra ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini ortaya koydu. 13,8 milyar ya\u015f\u0131ndaki evrenimizin t\u00fcm tarihi uzayda yaz\u0131l\u0131d\u0131r. \u015eansl\u0131y\u0131z ki, bu tarihi okuyabilmek i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir kayna\u011f\u0131m\u0131z mevcut: Erken evrenin fosille\u015fmi\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1949,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19],"tags":[],"class_list":["post-1948","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1948","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1948"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1948\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1948"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1948"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1948"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}