{"id":19487,"date":"2015-08-01T17:45:23","date_gmt":"2015-08-01T14:45:23","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=19487"},"modified":"2018-02-14T18:00:31","modified_gmt":"2018-02-14T15:00:31","slug":"ateizmin-imkansizligi-tezi-baglaminda-inanmanin-dogasi-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/08\/01\/ateizmin-imkansizligi-tezi-baglaminda-inanmanin-dogasi-uzerine","title":{"rendered":"\u2018Ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u2019 tezi ba\u011flam\u0131nda inanman\u0131n do\u011fas\u0131 \u00fczerine"},"content":{"rendered":"

Ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani Tanr\u0131\u2019n\u0131n mutlak reddinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131 \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r ve yer yer toplumsal bilin\u00e7alt\u0131na yerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Hatta daha ileriye gidilerek, Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015faman\u0131n bile olanaks\u0131z oldu\u011funu savunan kimselerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu sav felsefi olarak do\u011fru mudur? Ger\u00e7ekten rasyonel olarak Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 ve dinleri yads\u0131mak, bir Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015famak imk\u00e2ns\u0131z m\u0131d\u0131r? Tanr\u0131 inanc\u0131 bilincimize i\u015flenmi\u015f a priori bir kavram m\u0131d\u0131r? <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Do\u00e7. Dr. Hasan Ayd\u0131n\u2019\u0131n okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makalesi, \u00c7ukurova \u00dcniversitesi E\u011fitim Fak\u00fcltesi b\u00fcnyesinde \u00e7\u0131kan \u00d6zne<\/em> kitap dizisinin G\u00fcz 2014 tarihli 21. Kitap\u2019\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yay\u0131mlamam\u0131za izin veren \u00d6zne<\/em> Genel Yay\u0131n Y\u00f6netmeni Mustafa G\u00fcnay\u2019a te\u015fekk\u00fcr ediyoruz.<\/p><\/blockquote>\n

Kimi teistler, bir fenomen olarak ateizmi ve ateistleri yok sayma e\u011filimi ta\u015f\u0131rlar. Onlara g\u00f6re, ateist diye birisi yoktur; \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131\u2019y\u0131 tan\u0131mayan, ona inanmayan hi\u00e7 kimse olmaz; adeta Tanr\u0131 ve a\u015fk\u0131nl\u0131k fikri do\u011fu\u015ftand\u0131r ve insan bilincinin k\u00f6klerine i\u015flenmi\u015ftir. Bu nedenle, sadece kar\u015f\u0131 taraf\u0131n dini anlay\u0131\u015f\u0131ndan, ya\u015fam tarz\u0131ndan, Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131ndan ho\u015flanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ateist oldu\u011funu s\u00f6yleyenler vard\u0131r.[1]<\/sup><\/a> Bu anlay\u0131\u015f yeni de\u011fildir; orta\u00e7a\u011f H\u0131ristiyan ilahiyat\u00e7\u0131s\u0131, St. Anselmus\u2019un \u201ckalbimde Tanr\u0131 yoktur diyen aptal\u0131n zihninde bile kendisinden daha yetkini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyen bir Tanr\u0131 idesi vard\u0131r\u201d[2]<\/sup><\/a> dedi\u011fini biliyoruz. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n kimi felsefi \u00e7evrelerde g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00f6nemli bir taraftar buldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. S\u00f6zgelimi, \u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc John Baillie, \u201cateistlerin kalplerinde olanlar\u0131 ink\u00e2r ettiklerini\u201d[3]<\/sup><\/a>; J. A. T. Robinson, \u201cTanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7sel bir zorunluluk oldu\u011funu, ateistin ise bu i\u00e7sel zorlamadan ka\u00e7an birisi oldu\u011funu\u201d ileri s\u00fcrmektedir.[4]<\/sup><\/a> Yine, Thomas Curtis ve John Balguy gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, \u201cateistlerin Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131, kasten k\u00f6r olduklar\u0131n\u0131\u201d ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.[5]<\/sup><\/a> Will Herberg, insan\u0131 \u2018homo religious\u2019 olarak nitelemekte, \u201cinsan\u0131n do\u011fas\u0131nda bulunan bir \u00f6zellik nedeniyle sonsuz bir varl\u0131\u011fa ilgi duydu\u011funu\u201d ileri s\u00fcrmektedir.[6]<\/sup><\/a> Benzer anlay\u0131\u015flar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de de savunuldu\u011fu, Mehmet Ayd\u0131n\u2019\u0131n, \u201ce\u011fer teizmin s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015f tutulursa, sadece agnostisizmin de\u011fil, ateizmin de imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilir\u201d iddias\u0131n\u0131 dile getirdi\u011fi ve bunu temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131[7]<\/a>; Mehmet Bulut\u2019un, \u201cTanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n f\u0131tri oldu\u011funu, ateistin ise f\u0131trat\u0131 bozuk, inan\u00e7s\u0131zl\u0131k hastal\u0131\u011f\u0131na yakalanm\u0131\u015f birisi olarak nitelenebilece\u011fini\u201d ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc[8]<\/a>, hatta bu t\u00fcrden savlar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de bilimsel nitelikli olmas\u0131 gereken tezlere de\u011fin girdi\u011fi g\u00f6zlenmektedir. S\u00f6zgelimi Efsun Ergezen, \u201cG\u00fcn\u00fcm\u00fcz Ateistlerinde Hayat\u0131 Anlamland\u0131rma\u201d adl\u0131 tezinde \u201cMutlak Ateizmin \u0130mk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d adl\u0131 bir b\u00f6l\u00fcme yer vermekte, T\u00fcrkiye\u2019deki alan yaz\u0131n\u0131na at\u0131flarla \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\"\"
Orta\u00e7a\u011f H\u0131ristiyan ilahiyat\u00e7\u0131s\u0131, St. Anselmus (1033-1109) \u201cKalbimde Tanr\u0131 yoktur diyen aptal\u0131n zihninde bile kendisinden daha yetkini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyen bir Tanr\u0131 idesi vard\u0131r\u201d demi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cAteist sadece Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmekle kalmay\u0131p zihninde hi\u00e7bir surette Tanr\u0131 kavram\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen ki\u015fidir. Ancak bunun m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin g\u00fc\u00e7l\u00fc tezler ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve ciddi tart\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar esnas\u0131nda baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler her ne olursa olsun ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmi\u015f, bir k\u0131s\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ise bunun aksini savunmu\u015flard\u0131r. Mutlak ateizmle ilgili ateistlerin fikirlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda pek \u00e7ok \u015feyin genelleme oldu\u011fu ve zorlama yorumlara ba\u015fvurdu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kabul etsin veya etmesin b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n zihninde Tanr\u0131 kavram\u0131 vard\u0131r. Bu kavram de\u011fi\u015fik k\u00fclt\u00fcr ve dinlerde farkl\u0131 bi\u00e7im almakta ve farkl\u0131 niteliklere b\u00fcr\u00fcnebilmektedir. Bunlardan hangisinin daha anla\u015f\u0131l\u0131r oldu\u011fu ya da olmad\u0131\u011f\u0131 bir tarafa, b\u00fct\u00fcn insanlarda b\u00f6yle bir fikrin bulunmas\u0131 daha i\u015fin ba\u015f\u0131nda mutlak ateizm iddialar\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Tanr\u0131\u2019ya inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen insanlar zihinlerindeki bu kavrama Tanr\u0131 ismini vermek istememektedirler. Ateistlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle birlikte kesinlikle evrende bir kaos bulundu\u011funu ya da kainat\u0131n d\u00fczensiz bir k\u00fctle y\u0131\u011f\u0131n\u0131 oldu\u011funu iddia etmemi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla onlar da evrende h\u00e2kim olan gizli bir g\u00fcc\u00fcn, sebebin, enerjinin, kozmik bilincin bulundu\u011funu belirtmektedirler. Sonu\u00e7ta Tanr\u0131\u2019y\u0131 kabul etmeseler dahi g\u00f6r\u00fcnen mevcut durum ve d\u00fczen kar\u015f\u0131s\u0131nda Tanr\u0131l\u0131k i\u015flevi g\u00f6ren bir ilkenin, g\u00fcc\u00fcn veya a\u00e7\u0131klaman\u0131n aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde bulunmu\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle materyalist olan ateistler teorik olarak a\u015fk\u0131n bir Tanr\u0131 fikrini reddetmekle birlikte, i\u00e7kin bir Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131 benimsemi\u015flerdir. Yani onlar bir anlamda do\u011fan\u0131n kendini Tanr\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Do\u011faya sonsuzluk, s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k, yarat\u0131c\u0131l\u0131k, ezelilik ve ebedilik gibi nitelikler atfetmekle bir \u015fekilde onu kutsalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu da onlar\u0131n dinden farkl\u0131 olsa da bir Tanr\u0131 kavram\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r.\u201d[9]<\/sup><\/a><\/p>\n

Ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani Tanr\u0131\u2019n\u0131n mutlak reddinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131 \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r ve yer yer toplumsal bilin\u00e7alt\u0131na yerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Hatta daha ileriye gidilerek, Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015faman\u0131n bile olanaks\u0131z oldu\u011funu savunan kimselerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu sav felsefi olarak do\u011fru mudur? Ger\u00e7ekten rasyonel olarak Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 ve dinleri yads\u0131mak, bir Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015famak imk\u00e2ns\u0131z m\u0131d\u0131r? Tanr\u0131 inanc\u0131 bilincimize i\u015flenmi\u015f a priori bir kavram m\u0131d\u0131r? Bu sorulara doyurucu yan\u0131tlar bulabilmek i\u00e7in, \u00f6nce genel olarak inanma fenomeninin insan ya\u015fant\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan \u00e7e\u015fitli formlar\u0131n\u0131 incelemek ve buradan yola \u00e7\u0131karak inanman\u0131n ve inanmaman\u0131n fenomenolojik \u00f6z\u00fcne y\u00f6nelik bir kavray\u0131\u015f olu\u015fturmak gerekmektedir. Ancak b\u00f6ylesi bir kavray\u0131\u015f, teizm ya da ateizm konusunda kimi felsefi belirlenimlerde bulunmam\u0131z\u0131 ve \u2018mutlak ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u2019 tezini yoklamam\u0131z\u0131 olanakl\u0131 k\u0131labilir. Gelin \u00e7\u00f6z\u00fcmlememize, \u201cinanman\u0131n\u201d do\u011fas\u0131na\u201d[10]<\/sup><\/a> ili\u015fkin fenomenolojik bir yakla\u015f\u0131mla, insan ya\u015fam\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak kimi belirlenimlerde bulunarak ba\u015flayal\u0131m.<\/p>\n

G\u00fcndelik inan\u00e7lar\u0131n fenomenolojik temeli: g\u00fcven<\/strong><\/p>\n

Her \u015feyden \u00f6nce belirtmek gerekir ki, insan\u0131n pratik ya\u015fam\u0131, inanma fenomenine g\u00f6m\u00fcl\u00fc bir ya\u015famd\u0131r ve daha do\u011fu\u015fundan itibaren insan, inanma duygusuyla tan\u0131\u015f\u0131r ve bu duygu, hayat boyu geli\u015fip devam eder. \u0130nanman\u0131n g\u00fcven duymakla k\u00f6kl\u00fc ba\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, ilk fenomenolojik temelini, insan\u0131n annesiyle olan ili\u015fkisinde buldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Annesinin \u015fefkatli kollar\u0131nda huzura kavu\u015fan ve annenin g\u00f6\u011fs\u00fcnde besin ve ya\u015fam kayna\u011f\u0131 bulan \u00e7ocuk, ilk g\u00fcven duygusunu ya\u015far. E. Erikson\u2019un deyi\u015fiyle, annenin bebe\u011fin \u00e7evresinde bulunup gereksinimlerini kar\u015f\u0131lamas\u0131 bebekte ilk g\u00fcven duygusunu olu\u015fturur.[11]<\/a> Bu g\u00fcven duygusunun herhangi bir refleksiyona dayand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmez. Bu gereksinimlerin kar\u015f\u0131lanma bi\u00e7iminin g\u00fcven ve g\u00fcvensizli\u011fi tetikledi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Anne, bebe\u011fin bak\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayarak, besleyerek onu korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Annenin g\u00fcl\u00fcmsemesine, bebek bir s\u00fcre sonra kar\u015f\u0131l\u0131k vermeye ba\u015flar ve ili\u015fkiler derinle\u015fir. B\u00f6ylece bebek, gereksinimlerinin s\u00fcrekli kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131na inanmaya ve annesine ya da annesinin yerine ge\u00e7en ki\u015fiye g\u00fcvenmeye ba\u015flar. Bu y\u00f6n\u00fcyle insan\u0131n ilk inand\u0131\u011f\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n annesi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u0130nan\u0131lan insan say\u0131s\u0131, \u00e7ocu\u011fun gereksinimlerini gideren, ona yard\u0131m eden insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a yay\u0131lmaya; anneyle at\u0131lan \u00f6z, b\u00fcy\u00fcyen \u00e7evreye do\u011fru geni\u015flemeye ba\u015flar. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, \u00e7ocukluk ya\u015fant\u0131s\u0131nda birine inanmakla, samimi, i\u00e7ten, kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z sevginin ve ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 aras\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir ba\u011f vard\u0131r. Bu durum insan ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n her d\u00f6neminde hi\u00e7 de\u011fi\u015fime u\u011framadan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. \u0130nsan gereksinimlerini giderenlere, elinden tutanlara, kendisine yard\u0131m edenlere, kendisini sevenlere inanmay\u0131, g\u00fcvenmeyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. \u00c7ocuk sosyalle\u015ftik\u00e7e, fizyolojik gereksinimlerinin d\u0131\u015f\u0131nda sosyal gereksinimleri ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flar ve sosyal gereksinimlerine yan\u0131t veren insanlara ba\u011flan\u0131r, onlara g\u00fcvenir ve inan\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle insan ili\u015fkilerinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn, bir ba\u015fkas\u0131na inanma ve g\u00fcvenme oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Takiyettin Meng\u00fc\u015fo\u011flu\u2019nun hakl\u0131 olarak belirtti\u011fi gibi, e\u011fer inanma insan yap\u0131p etmelerinin d\u0131\u015f\u0131na at\u0131l\u0131r, insan\u0131n yap\u0131p etmelerinden ayr\u0131l\u0131rsa, o zaman inanmaya dayanan insan olman\u0131n varl\u0131k yap\u0131s\u0131ndan kaynaklanan birlikte ya\u015fama kaosa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.[12]<\/a> Hatta daha ileriye giderek, insan\u0131n kendisine ve bir ba\u015fkas\u0131na inanmadan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcremeyece\u011fi bile ileri s\u00fcr\u00fclebilir. \u0130nsan\u0131n etraf\u0131nda inanaca\u011f\u0131, g\u00fcven duyaca\u011f\u0131 kimsenin kalmamas\u0131 ya\u015fam\u0131n\u0131 alt\u00fcst eder ve intihara bile s\u00fcr\u00fckleyebilir. \u00d6tekine inanma ve g\u00fcvenme sosyal ya\u015fam\u0131n ve sosyal ili\u015fkilerin temeline o denli oturmu\u015ftur ki, inanma olmaks\u0131z\u0131n, \u00f6tekiyle ileti\u015fim kurma, onunla anla\u015fma, onunla s\u00f6zle\u015fme, onunla birlikte ya\u015fama olana\u011f\u0131 yoktur. Birisiyle konu\u015fmaya y\u00f6neldi\u011fimizde, onun bizi anlayaca\u011f\u0131na, dostluk kurdu\u011fumuzda bizi sevdi\u011fine, s\u00f6z verdi\u011finde s\u00f6z\u00fcn\u00fc tutaca\u011f\u0131na, bizi sevdi\u011fini s\u00f6yledi\u011finde do\u011fruyu s\u00f6yledi\u011fine inan\u0131r\u0131z, inanmak isteriz.<\/p>\n

\u0130nsan s\u0131rf sosyal ili\u015fkilerde di\u011ferine inanmakla kalmaz; o ili\u015fkilerin temeline oturan de\u011ferlere de inan\u00e7 duyar. \u0130nsan \u00fcretti\u011fi de\u011ferlere inanmadan yapmaz; de\u011ferlere inan\u00e7s\u0131zl\u0131k, insan ya\u015fam\u0131nda nihilizme yol a\u00e7ar ve ya\u015fam\u0131n\u0131 kaosa sokar. Bu y\u00f6n\u00fcyle, sosyal ya\u015fam ve insan ili\u015fkileri de\u011fer y\u00fckl\u00fcd\u00fcr; her ne kadar ara\u00e7 de\u011ferler, yaz\u0131l\u0131 anla\u015fmalar, senetler vb. hukuksal ba\u011flarla saptan\u0131rsa da, y\u00fcksek de\u011ferlere dayanan ili\u015fkiler, anla\u015fmalar, hukuksal belgeler vb. hukuksal formlarla saptanamazlar. Sevgi, sadakat, sayg\u0131, do\u011fruluk, i\u00e7tenlik, samimiyet gibi y\u00fcksek de\u011ferler, yaz\u0131l\u0131 anla\u015fmalar, senetler gibi hukuksal belgelerle saptan\u0131p ger\u00e7ekle\u015ftirilemezler. Y\u00fcksek de\u011ferlerin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131, insan ve insan\u0131n sahip oldu\u011fu de\u011fer duygusudur. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda bir dayanaklar\u0131n\u0131n oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. \u015eu halde, hukukun korudu\u011fu ara\u00e7 de\u011ferlerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan y\u00fcksek de\u011ferlerin k\u00f6keninin inanma oldu\u011funu belirtmek gerekir. \u0130nsan ya\u015fam\u0131nda aldat\u0131labilir, sadakatsizlik, sayg\u0131s\u0131zl\u0131k, sevgisizlik gibi durumlarla kar\u015f\u0131la\u015fabilir. En yak\u0131nlar\u0131ndan bile zarar g\u00f6rebilir. Bu durumlar\u0131n insan\u0131n bu de\u011ferlere inanma duygusunu t\u00fcm\u00fcyle yitirtti\u011fi s\u00f6ylenemez; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu de\u011ferlere inan\u00e7 duymadan insan ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcremez. Onlara inanmak, onlar\u0131 ya\u015fatmak ister.[13]<\/a><\/p>\n

\u0130nsan sosyal ya\u015fam\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda do\u011fal d\u00fcnyaya y\u00f6nelik de inan\u00e7lar geli\u015ftirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fal d\u00fcnya onun ya\u015fam\u0131n\u0131n varl\u0131k ko\u015fuludur. Do\u011fan\u0131n d\u00fczenli ak\u0131\u015f\u0131na ve gelece\u011fe duydu\u011fu inan\u00e7, onun ekip-dikmesinin, \u00fcretmesinin temeline oturur. \u0130nsan do\u011fadan, do\u011fal \u00e7evreden beslenir, do\u011fayla girdi\u011fi ili\u015fki sonucu \u00fcretir. Olu\u015fturdu\u011fu k\u00fclt\u00fcr, do\u011fayla diyalekti\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Elbette do\u011fal felaketler ya\u015fayabilir, deprem, sel, yang\u0131n vb. emeklerinin heba olmas\u0131na yol a\u00e7abilir. \u0130nsan bunlar\u0131 an\u0131lar\u0131nda saklar, edebiyat\u0131na, mitolojisine, dinsel inan\u00e7lar\u0131na, sanat\u0131na malzeme yapar. Bu durum insan\u0131, olumsuz etkilese de, insan ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye d\u00f6n\u00fck, \u00fcretmeye d\u00f6n\u00fck \u00e7abas\u0131ndan vazge\u00e7mez. \u0130nsan\u0131n ya\u015fama kar\u015f\u0131 duydu\u011fu do\u011fal bir ya\u015fama i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fcnden, ya\u015fama duydu\u011fu kopmaz bir inan\u00e7tan s\u00f6z edilebilir. Bu ya\u015fama i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc, insan\u0131n do\u011fan\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u00fczenlili\u011fine d\u00f6n\u00fck k\u00f6kl\u00fc inanc\u0131n\u0131 besler. Tarlay\u0131 s\u00fcren, tohumu eken, fidan\u0131 diken insan\u0131n, gelece\u011fe ili\u015fkin umudu, do\u011fan\u0131n d\u00fczenli ak\u0131\u015f\u0131na inanmas\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan\u0131n evinin i\u00e7inde g\u00fcvenle oturmas\u0131, yap\u0131lm\u0131\u015f bir k\u00f6pr\u00fcden g\u00fcvenle ge\u00e7mesi, bir a\u011fac\u0131n g\u00f6lgesinde dinlenmesi, do\u011fan\u0131n d\u00fczenlili\u011fine duydu\u011fu inanc\u0131n g\u00f6stergeleridir. Do\u011fan\u0131n ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131na g\u00fcven duyulmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda, s\u00f6zgelimi bir deprem sonras\u0131 ya\u015fanan panikte, ya\u015fanan travmalar, do\u011fan\u0131n d\u00fczenlili\u011fine olan inanc\u0131n yitti\u011fi durumlard\u0131r. \u0130yi ki bunlar k\u0131sa s\u00fcre sonra ola\u011fan ak\u0131\u015fa d\u00f6nmekte ve insan ya\u015fam\u0131n\u0131 yeniden g\u00fcven i\u00e7inde in\u015fa etmektedir.<\/p>\n

\"\"
Annesinin \u015fefkatli kollar\u0131nda huzura kavu\u015fan ve annenin g\u00f6\u011fs\u00fcnde besin ve ya\u015fam kayna\u011f\u0131 bulan \u00e7ocuk, ilk g\u00fcven duygusunu ya\u015far, ilk inand\u0131\u011f\u0131 varl\u0131k annesi olur.<\/figcaption><\/figure>\n

Fenomenolojik yakla\u015f\u0131mla insan\u0131n ola\u011fan ya\u015fam\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak ortaya koydu\u011fumuz bu \u00f6zl\u00fc ve yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcmleme, inanman\u0131n fenomenolojik \u00f6z\u00fcn\u00fcn insan ili\u015fkilerinden soyutland\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu inanc\u0131n, de\u011ferlere, do\u011faya de\u011fin uzat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu haliyle, inanman\u0131n, insan\u0131n pratik ya\u015fam\u0131n\u0131n temeli oldu\u011fu itiraf edilmelidir. Fakat bu, inanman\u0131n sadece g\u00fcndelik ve pratik ya\u015famdaki \u00f6nemini g\u00f6sterir. T\u00fcm bunlar, insan\u0131n do\u011fu\u015ftan inand\u0131\u011f\u0131 \u015feylerin, fikirlerin, idelerin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama g\u00fc\u00e7l\u00fc bir inanma e\u011filimi ve yetene\u011finin oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu konuda teist ve ateistin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde uzla\u015fabilece\u011fi s\u00f6ylenebilir. Hem teist hem de ateist, sosyal ili\u015fkiler kurar, d\u00fczenli bir ya\u015fam s\u00fcrer, sosyal ya\u015fama y\u00f6nelik pek \u00e7ok de\u011feri benimser.<\/p>\n

\u0130nsan ya\u015fam\u0131 irdelendi\u011finde inanman\u0131n daha kompleks boyutlar\u0131yla da kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. Zira insan g\u00fcndelik ya\u015fama d\u00f6n\u00fck inan\u00e7lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, politik ve dinsel inan\u00e7lara da sahip bir varl\u0131kt\u0131r. Nerede insan varsa g\u00fcndelik inan\u00e7lar gibi bu inan\u00e7lar\u0131n da var oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlar\u0131n pratik boyutlar\u0131 varsa da, pratik boyutlar\u0131n\u0131n \u00fczerine uzanan daha kompleks teorik yap\u0131lara sahip olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Teizm ve ateizm inanc\u0131 problemati\u011fi de buradan kaynaklan\u0131r. Bu t\u00fcrden inan\u00e7lar\u0131n fenomenolojik temelinde ne ya da neler yatmaktad\u0131r? Bu inan\u00e7lar\u0131 g\u00fcndelik inan\u00e7lar\u0131m\u0131zdan ay\u0131ran unsurlar var m\u0131d\u0131r? Varsa nelerdir? Buna yan\u0131t bulmak i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcmlememizi biraz daha derinle\u015ftirmemiz gerekiyor.<\/p>\n

A\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n fenomenolojik temeli: yetersizlik, umut ve korku<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan yeti\u015fkinli\u011fe do\u011fru ad\u0131m att\u0131k\u00e7a, etraf\u0131ndakilerin, sevdiklerinin ve g\u00fcven duyduklar\u0131n\u0131n t\u00fcm sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zemedi\u011fini, ac\u0131 da olsa kavrar. Bu, insan olarak yetersizli\u011fin ilk duyumsan\u0131\u015f\u0131 anlam\u0131na gelir ve her insan bu duyguyu bir bi\u00e7imde ya\u015far. Bu yetersizli\u011fi a\u015fmak gerekmektedir ve bu yetersizli\u011fi a\u015fma bi\u00e7imlerinin, y\u00fcceltmeyle birlikte, a\u015fmaca inan\u00e7lar \u00fcretimindeki etkisi ink\u00e2r edilemez. Bu yetersizlik ile insan\u0131n sosyal ya\u015fam\u0131 ve do\u011fal ya\u015fam\u0131n\u0131n temeline oturan inanma ve g\u00fcvenme, insan\u0131n \u00fc\u00e7 boyutlu zaman alg\u0131s\u0131yla geli\u015ferek daha da karma\u015f\u0131k bir hale d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Do\u011fal d\u00fcnyada zaman tek y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr; ileriye do\u011fru akar ve geriye d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez. Oysa insan, zaman\u0131, her daim \u015fimdide teneff\u00fcs etse de, ayn\u0131 anda hem ge\u00e7mi\u015f hem de gelecekte ya\u015far. Ge\u00e7mi\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan o, insan ve do\u011fayla girdi\u011fi ili\u015fkilerden t\u00fcretti\u011fi ac\u0131-tatl\u0131 an\u0131larla y\u00fckl\u00fcd\u00fcr; bu an\u0131lar, \u015fimdiye ve gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck inan\u00e7lar\u0131na k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde etki eder. \u015eimdiden yola \u00e7\u0131karak ge\u00e7mi\u015fe ve gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck \u00f6yk\u00fcler olu\u015fturur ve olu\u015fturdu\u011fu \u00f6yk\u00fclere duydu\u011fu inan\u00e7, \u015fu ana olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirir ya da zay\u0131flat\u0131r. Yine insan\u0131n gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck tasar\u0131mlar\u0131 ve idealleri vard\u0131r; bu idealler ve tasar\u0131mlar kendine, topluma ve do\u011faya duydu\u011fu inan\u00e7la i\u00e7 i\u00e7e \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n yetersizli\u011finin, tarihselli\u011finin, an\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131nda, gelecek kuran, gelecek tasarlayan bir varl\u0131k olu\u015fu, onun ayn\u0131 zamanda, eksikliklerini a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fan umutvar bir varl\u0131k oldu\u011funun g\u00f6stergesidir. Umudun oldu\u011fu yerde, korkular\u0131n ve endi\u015felerin k\u00f6k salmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u0130\u015fte gelece\u011fe duyulan umut, gelece\u011fe ili\u015fkin \u00f6zlem, gelece\u011fe ili\u015fkin korkular, insan\u0131n eksikli\u011fi ve eksikli\u011fi a\u015fmaya y\u00f6nelen hayal g\u00fcc\u00fcyle birle\u015fince, gelece\u011fin in\u015fas\u0131na y\u00f6nelik a\u015fmaca \u00e7abalar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u0130nsan\u0131n zaman\u0131n bu \u00fc\u00e7 boyutunda ya\u015fay\u0131\u015f\u0131, inanma fenomeninin ya\u015fam\u0131nda daha derin bir bi\u00e7imde k\u00f6k salmas\u0131na neden olur. Fenomenolojik bir \u00f6z olarak insan ili\u015fkilerinden ve kendi yetersizli\u011finden soyutlad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcven temelli inanma, bu a\u015famada farkl\u0131 formlara b\u00fcr\u00fcnmeye ba\u015flar. Bunun etkisini takdir etmek i\u00e7in, bir insan\u0131n gelecek umudunu ve inanc\u0131n\u0131 yitirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek yeterlidir. Bu umut yitimi, inan\u00e7 yitimi, insan\u0131 edilginle\u015ftirir; \u00fcretimine ket vurur. \u0130nsan \u015fimdikinden, elinde olandan, sahip oldu\u011fundan daha iyi bir ya\u015fam\u0131n olas\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015fleme yetene\u011fine sahip oldu\u011fu i\u00e7in, eksikliklerini a\u015fmak, olumsuzluklar\u0131 gidermek i\u00e7in umutvar yeni tasar\u0131mlar \u00fcretmeye y\u00f6nelir. Bu inan\u00e7lar, genellikle politik ve dinsel inan\u00e7lar olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Bunlara, gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck umudun, gelece\u011fin gizinin besledi\u011fi fal, astroloji vb. duyulan inan\u00e7lar da eklenebilir. Bu y\u00f6n\u00fcyle insan\u0131n zaman\u0131n \u00fc\u00e7 boyutunda ya\u015famas\u0131, duyular, zihnin ve haf\u0131zan\u0131n yan\u0131nda hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn olmas\u0131, \u015fimdinin sorunlar\u0131n\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemede, eksikli\u011fini gidermede katk\u0131lar sundu\u011fu gibi, sorunlar\u0131 a\u015fmak i\u00e7in, Ulu\u011f Nutku\u2019nun deyi\u015fiyle \u00e7e\u015fitli \u201cyersel ve a\u015fk\u0131n a\u015fmacalar\u201d \u00fcretmesine neden olur.[14]<\/a> Bu a\u015fmacalarla insan, ontolojik anlamda, kendisinin ve real d\u00fcnyan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015far; ba\u015fka bir ontolojik d\u00fczleme ge\u00e7er.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n hayal g\u00fcc\u00fc bu a\u00e7\u0131dan olduk\u00e7a verimli olanaklar sa\u011flar. Ge\u00e7mi\u015ften beri, felsefe yaz\u0131n\u0131nda dinsel inan\u00e7lar\u0131n insan\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcyle ili\u015fkilendirilmesi[15]<\/a> nedensiz olmasa gerekir. Hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, etkisini takdir edebilmek i\u00e7in hayal g\u00fcc\u00fcyle ili\u015fkili olan r\u00fcya[16]<\/a>, sanat, edebiyat, mitoloji gibi \u00fcr\u00fcnleri incelemek yeterlidir. Epistemolojik olarak insan\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcnden esin alan bu a\u015fmacalar\u0131n ucunu kestirmek, insan\u0131n bu konudaki \u00fcrettiklerine bak\u0131l\u0131rsa, hi\u00e7 de kolay de\u011fildir. Bu a\u015fmacalar, insan\u0131n tarihsel ser\u00fcveninde \u00e7ok \u00e7e\u015fitli formlar alm\u0131\u015ft\u0131r. Politik inan\u00e7lar, ya\u015famda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sorunlar\u0131 bu ya\u015famda a\u015fmaya d\u00f6n\u00fckt\u00fcr; bu y\u00f6n\u00fcyle insana, eksikliklerini a\u015fma konusunda dayan\u0131\u015fma yoluyla umut ve ya\u015fama tahamm\u00fcl etme g\u00fcc\u00fc verir. Bunlar yery\u00fcz\u00fc a\u015fmacalar\u0131d\u0131r. Bu nedenle olsa gerek, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bir d\u00fcnya kurma umuduyla m\u00fccadele y\u00fcr\u00fct\u00fcr\u00fcz, adil ve karde\u015f\u00e7e bir ya\u015fam i\u00e7in tasar\u0131mlar \u00fcretiriz. Hatta politik yery\u00fcz\u00fc a\u015fmacas\u0131 olarak \u00fctopyalar kurar\u0131z. Bu politik tasar\u0131mlara ya\u015famlar\u0131n\u0131 koyan, onu ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in sava\u015f\u0131m veren insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 hi\u00e7 de az de\u011fildir. \u0130nsanl\u0131k, geli\u015fiminin pek \u00e7ok boyutunu bunlara bor\u00e7ludur. Tanr\u0131\u2019ya ve dinsel olana d\u00f6n\u00fck inan\u00e7lar ise, sorunlar\u0131n bu d\u00fcnyada a\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131na inanman\u0131n bir sonucu olarak sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc hayal g\u00fcc\u00fc yard\u0131m\u0131yla genelde \u00f6te d\u00fcnyaya ertelemek; insansal aczi itiraf etmek demektir. Kendisinin eksikli\u011finin ve yetersizli\u011finin fark\u0131nda olsa bile, bunu insan t\u00fcr\u00fc olarak birle\u015ferek a\u015fabileceklerine inananlar, a\u015fk\u0131n a\u015fmacalara meyletmezler. Bunlar d\u00fcnyevi a\u015fmacalarla kendi eksikliklerini tamamlama yoluna giderler ve genelde a\u015fk\u0131n inanc\u0131 olmayan ateist insanlar olarak an\u0131l\u0131rlar. \u0130nsandan umudu olmayanlar, kendi eksikliklerini kendi t\u00fcr\u00fcndeki varl\u0131klarla a\u015famayacaklar\u0131na inananlar, insan akl\u0131n\u0131 ve g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fcmseyenler, sorunlar\u0131 a\u015fmak i\u00e7in, bir t\u00fcr yans\u0131tmayla \u00fcst\u00fcn bir g\u00fcce y\u00f6nelirler ve adaleti ve hakikati \u00f6te d\u00fcnyaya ertelerler. Hatta bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 politik bir s\u00f6yleme bile d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilirler. Dinsel k\u00f6kenli siyasetin, mehdi ve mesih inanc\u0131, Tanr\u0131 devleti vb. tasar\u0131mlar\u0131n bunun bir g\u00f6stergesi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Politik ve dinsel inan\u00e7lar, varolan sorunlar\u0131 a\u015fmaya d\u00f6n\u00fck olsalar da, halis dinsel inan\u00e7lar\u0131n, politik inan\u00e7lardan daha kompleks bir yap\u0131ya sahip olduklar\u0131n\u0131 belirtmek gerekir. Onlar\u0131n insan ya\u015fant\u0131s\u0131ndan k\u00f6ken alan ve fakat metafizik alana yans\u0131t\u0131lan pek \u00e7ok boyutu ve formuyla kar\u015f\u0131la\u015fmak olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
G\u00f6beklitepe\u2019de ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan, 12 biny\u0131l \u00f6ncesine ait, d\u00fcnyan\u0131n bilinen en eski tap\u0131na\u011f\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Tanr\u0131 inanc\u0131ndan esin alan dinsel inan\u00e7lar\u0131n, yetersizlik, umut ve korkuyla ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k olsa da, bu yetersizlik, umut ve korkuda \u015fuana ve gelece\u011fe duyulan kayg\u0131lar kadar ve belki de daha fazla, insan\u0131n \u00f6l\u00fcme yazg\u0131l\u0131 bir varl\u0131k olu\u015funun etkisinin oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu anlam\u0131yla, dinsel inan\u00e7lar\u0131n insan\u0131n \u00f6l\u00fcm korkusunu a\u015fmak, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc aramakla k\u00f6kl\u00fc bir ba\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Pek \u00e7ok insan \u00f6l\u00fcm\u00fc, Tanr\u0131 ve \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck inanc\u0131yla a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu korkuda, do\u011fada yer yer kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 durumlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, deprem, sel, y\u0131ld\u0131r\u0131m gibi felaketlerin insan ya\u015fam\u0131n\u0131 alt\u00fcst etmesi, insana ve \u00fcretimlerine zarar vermesinin de etkisinin oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00d6zellikle halk inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131 irdelendi\u011finde, do\u011fal felaketlerin Tanr\u0131 taraf\u0131ndan ibret ve deneme olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan meydana getirildi\u011fi inanc\u0131yla, cennet ve cehennem tasar\u0131mlar\u0131n\u0131n k\u00f6kl\u00fc rol\u00fcn\u00fcn olu\u015fu bunun a\u00e7\u0131k kan\u0131t\u0131 olsa gerekir. Yine bu durumun yery\u00fcz\u00fcndeki adaletsizlikleri a\u015fma \u00e7abas\u0131na da i\u015faret etti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu halk inan\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ac\u0131lar\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcsleme, ac\u0131lara direnme ve onlar\u0131 a\u015fmadaki katk\u0131s\u0131 ink\u00e2r edilemez. Bu duruma dikkat \u00e7eken Howard Selsom \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201c\u0130nsanlar\u0131n bir Tanr\u0131\u2019ya inanmalar\u0131n\u0131n ve bu inanc\u0131 \u00fcst\u00fcn tutmalar\u0131n\u0131n nedenlerinden birisi, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck iste\u011fidir. Hangi s\u00fcrecin sonunda insanlar\u0131n \u00f6l\u00fcmden sonra bir hayata inand\u0131klar\u0131 h\u00e2l\u00e2 bir tart\u0131\u015fma konusudur. Bu iste\u011fin baz\u0131 nedenleri uygarl\u0131k tarihinde bulunabilir. \u0130nsan y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 i\u00e7in hayat genellikle mutlu ge\u00e7memi\u015ftir. Yoksulluk, g\u00fcvensizlik ve s\u0131k\u0131nt\u0131 insanl\u0131\u011f\u0131n \u00e7o\u011fu i\u00e7in ge\u00e7erli olmu\u015ftur. Devaml\u0131 yinelenen a\u00e7l\u0131k ve salg\u0131n hastal\u0131klar, insan\u0131n sefaletini de art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar \u00e7ok \u015fey istemi\u015f, az \u015feye ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fum ve mezar aras\u0131ndaki k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde s\u00fcrekli zahmet ve ac\u0131 \u00e7ekmenin ne de\u011feri olabilir? \u0130nsanlar herhalde bunun i\u00e7in d\u00fcnyaya gelmediler! Bu nedenle bu d\u00fcnyan\u0131n, daha iyi bir ba\u015fka d\u00fcnya, bir cennet i\u00e7in bir deneme ve bir haz\u0131rl\u0131k a\u015famas\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015flediler. Bu d\u00fcnyan\u0131n \u015fiddetle eksikli\u011fini duydu\u011fu \u015feylerin cennette bulundu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fc yarat\u0131ld\u0131. \u00c7\u00f6lde ya\u015fayan M\u00fcsl\u00fcman i\u00e7in Kuran<\/em>\u2019da keyifli bir g\u00f6lgelik ve akan dereleriyle cennet anlat\u0131l\u0131r. Amerikal\u0131 yerli i\u00e7in bir s\u00fcr\u00fc avlanacak av\u0131 olan ve d\u00fc\u015fman bulunmayan bir mutlu avlanma alan\u0131 anlat\u0131l\u0131r. Bir Cizvit rahibinin, cennette ay\u0131bal\u0131\u011f\u0131 bulundu\u011funa dair d\u00fcr\u00fcst\u00e7e yemin edemedi\u011fi i\u00e7in bir grup Eskimo\u2019yu H\u0131ristiyan yapamad\u0131\u011f\u0131 \u00f6yk\u00fcs\u00fc anlat\u0131l\u0131r. Bu kutsal evrene ya da cennete ili\u015fkin \u00e7ok daha ustal\u0131kl\u0131 bir kavram Alman filozofu Fichte\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fcncesinde bulunur. Ona g\u00f6re maddi d\u00fcnyam\u0131za benzemeyen kutsal d\u00fcnya isteklerimizin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi, \u00e7abalar\u0131m\u0131z\u0131n bo\u015fa \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 ve istenilen her \u015feye, yaln\u0131z istenildi\u011fi i\u00e7in ula\u015f\u0131lan bir yerdir. (\u2026) Fakat cennet ba\u015fka ama\u00e7lara da hizmet eder. Tanr\u0131 kesinlikle adil bir Tanr\u0131 olmal\u0131d\u0131r. (\u2026) Yery\u00fcz\u00fcnde adalet yoktur. G\u00fcnahk\u00e2rlar\u0131n, s\u00f6m\u00fcrenlerin yery\u00fcz\u00fcndeki k\u0131sa mutluluklar\u0131ndan dolay\u0131 ac\u0131 \u00e7ekecekleri ve burada ac\u0131 \u00e7ekmi\u015f olanlar\u0131n orada \u00f6d\u00fcllendirilece\u011fi ba\u015fka bir ya\u015fam kesinlikle olmal\u0131d\u0131r.\u201d[17]<\/a><\/p>\n

D\u00fcnyevi ve insansal olan yetersizlik, adaletsizlik, umut ve korku gibi fenomenlerden, \u00f6zellikle \u00f6l\u00fcm korkusundan k\u00f6ken alan ve bunlar\u0131 a\u015fmaya y\u00f6nelen Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n, politik tasar\u0131mlar ve evrene ili\u015fkin \u00e7e\u015fitli yakla\u015f\u0131mlarla i\u00e7 i\u00e7e sokularak zaman i\u00e7inde karma\u015f\u0131k bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden, sosyal normlar\u0131n, ahlak kurallar\u0131n\u0131n, y\u00f6netsel erkin din ve Tanr\u0131 inanc\u0131yla ili\u015fkilendirildi\u011fi dinsel tasar\u0131mlar hi\u00e7 de az de\u011fildir. Yine pek \u00e7ok dinde, evrene, evrendeki ola\u011fan ve ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 ak\u0131\u015flara y\u00f6nelik at\u0131flar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, do\u011faya t\u0131pk\u0131 insan yap\u0131p-etmelerinde oldu\u011fu gibi hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yard\u0131m\u0131yla \u00e7e\u015fitli ama\u00e7lar (teleoloji) y\u00fcklendi\u011fi, nas\u0131l insan d\u00fcnyas\u0131nda insan yap\u0131p etmelerinin \u00f6znesi varsa, t\u0131pk\u0131 bunun gibi evrenin bir yap\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n bulundu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu y\u00f6n\u00fcyle insan ya\u015fam\u0131ndan edinilen tecr\u00fcbelerin, bir analojiyle evrene ve tanr\u0131sal olana aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, dinsel inan\u00e7lar, insan\u0131n psikolojik ya\u015fant\u0131s\u0131nda yer alan yetersizlik, umut ve korkudan esin alsalar da, politik ve entelekt\u00fcel k\u00fclt\u00fcr\u00fc de zaman i\u00e7erisinde kendisine eklemlemi\u015fler, bu politik ve entelekt\u00fcel k\u00fclt\u00fcre \u00f6nemli dinsel roller y\u00fcklemi\u015flerdir. Burada \u00f6zellikle bilinmezli\u011fin rol\u00fcn\u00fcn abart\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Dinin politik ve k\u00fclt\u00fcrel i\u015flevini, ilk\u00e7a\u011f ve orta\u00e7a\u011f dinsel metinlerinde ve toplumsal yap\u0131lar\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rmek olas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle, dinin politik ve k\u00fclt\u00fcrel i\u015flevinin, dini e\u011filimli filozoflarca i\u015flendi\u011fini, her \u015feyin dinsel temelde \u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc toplumlara y\u00f6nelik politik ve k\u00fclt\u00fcrel birikimler in\u015fa edildi\u011fini s\u00f6ylemek olas\u0131d\u0131r. Bu anlam\u0131yla, ilk ve orta\u00e7a\u011flar\u0131n bilim, sanat, siyaset, felsefe vb. etkinliklerinde, dinsel g\u00fcd\u00fc ve motifler ba\u015fat rol\u00fc oynam\u0131\u015flard\u0131r. Halk dinsel inan\u0131\u015f\u0131n\u0131n inceltilmi\u015f, felsefi k\u0131l\u0131\u011fa sokulmu\u015f bi\u00e7imi olan teolojik ve metafizik yap\u0131larda, Tanr\u0131\u2019n\u0131n evrenin ve varl\u0131\u011f\u0131n, bir b\u00fct\u00fcn olarak bilgi ve de\u011ferlerin ilk nedeni haline getirilmesi, Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n bunlar\u0131 a\u00e7\u0131klamak ve ilk nedenini g\u00f6stermek i\u00e7in ortaya konan bir aksiyoma d\u00f6n\u00fc\u015fmesine de neden olmu\u015ftur. Bu nedenle bu t\u00fcr yap\u0131larda Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerek\u00e7elendirmeye d\u00f6n\u00fck, a priori ve a posteriori pek \u00e7ok tas\u0131mla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. Bu tas\u0131mlarda, bilinmeyen, anla\u015f\u0131lmayan her \u015feyin Tanr\u0131 ile ili\u015fkilendirildi\u011fi, her \u015feyin dayana\u011f\u0131n\u0131n nedensel dizi sonsuza de\u011fin gidemez ilkesiyle Tanr\u0131\u2019da yani bir ilk nedende durduruldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu t\u00fcrden yakla\u015f\u0131mlar, insan ya\u015fam\u0131nda yer alan umut ve korku boyutundan \u00e7ok, insan\u0131n bili\u015fsel boyutunu g\u00fcndeme getirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, dinsel inanc\u0131, insan\u0131n bilgisel yetersizli\u011fini bahane ederek, evrene y\u00f6nelik a\u00e7\u0131klama sunan entelekt\u00fcel bir gelene\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n

Kimileri dinsel inanc\u0131n, umut ve korku boyutunu g\u00f6remedi\u011fi, sadece teolog ve dini e\u011filimli filozoflarca geli\u015ftirilen ve genelde bilinmezlikten beslenen bu entelekt\u00fcel boyutunu \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 i\u00e7in, bilimin geli\u015fimiyle, bilgisel bo\u015fluklar\u0131n dolaca\u011f\u0131 ve Tanr\u0131\u2019ya ve dine d\u00f6n\u00fck inanc\u0131n yok olaca\u011f\u0131n\u0131, kimileri de onu \u00fcretim ili\u015fkilerinden soyutlanan politik tasar\u0131m\u0131n sonucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek, \u00fcretim ili\u015fkileri de\u011fi\u015fince ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Asl\u0131nda, bu her iki d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi de, Tanr\u0131\u2019ya ve dine y\u00f6nelik inanc\u0131n fenomenolojik \u00f6z\u00fcn\u00fc ve insan\u0131n psikolojik yap\u0131s\u0131ndaki i\u015flevlerini g\u00f6remedikleri i\u00e7in, Tanr\u0131\u2019ya inan\u00e7tan beslenen dinsel inanca eklemlenen unsurlardan yola \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedirler. Tanr\u0131 inanc\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan eklentiler, r\u00f6nesans, reform ve ayd\u0131nlanmadan bu yana dinsel inan\u00e7tan ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fsalar da, dini inan\u00e7 ve rit\u00fceller varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesintisiz s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr ve s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Modern d\u00f6nemde Tanr\u0131 ve dinsel olana inanc\u0131n azald\u0131\u011f\u0131, ya da bunlar\u0131 yads\u0131yanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclse de, Tanr\u0131\u2019ya ve dinsel olana inan\u00e7 h\u00e2l\u00e2 ayaktad\u0131r. Bu nedensiz de\u011fildir; Tanr\u0131\u2019ya inanma, insani yetersizlik, umut ve korkuyla i\u00e7 i\u00e7edir ve \u00f6zellikle \u00f6l\u00fcm korkusu bu inanc\u0131n fenomenolojik k\u00f6k\u00fcne oturmaktad\u0131r. \u00d6l\u00fcm korkusu oldu\u011fu s\u00fcrece inanan insanlar daima olacakt\u0131r. Bu anlamda, ateistlerin, \u00f6l\u00fcm korkusunu yenmeyi ba\u015faran insanlar aras\u0131ndan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Fakat burada sadece \u015funu an\u0131msatmak gerekir: \u00d6l\u00fcm korkusundan k\u00f6ken alan Tanr\u0131\u2019ya olan inanca yap\u0131lm\u0131\u015f eklentiler gittik\u00e7e ayr\u0131lmakta, inan\u00e7 bireyselle\u015fmekte, Tanr\u0131 inanc\u0131ndan esin alan din gittik\u00e7e bireyin kurtulu\u015funa, Tanr\u0131 ile insan aras\u0131ndaki ki\u015fisel ba\u011fa y\u00f6nelmektedir. Bu Tanr\u0131\u2019ya d\u00f6n\u00fck inan\u00e7tan esin alan dinsel inanc\u0131n geli\u015fen s\u00fcre\u00e7te, bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ve de\u011fi\u015fim ve geli\u015fimle birlikte yeni formlar kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kazanaca\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesi olarak yorumlanmaya m\u00fcsaittir. Dinsel inanc\u0131n tarih i\u00e7erisinde farkl\u0131 formalara girmesi de a\u00e7\u0131k\u00e7a buna i\u015faret etmektedir.[18]<\/a><\/p>\n

G\u00fcndelik inan\u00e7larla a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u015eu halde yal\u0131n olarak insan\u0131n sosyal ili\u015fkilerinde ortaya \u00e7\u0131kan g\u00fcndelik inan\u00e7lar\u0131n g\u00fcven duygusuna ve bir \u00f6l\u00e7\u00fcde insani \u00e7\u0131karlara ba\u011fl\u0131 olu\u015funa kar\u015f\u0131n, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n insan\u0131n yetersizlik, umut ve korkular\u0131ndan beslendi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Tek fark bu mudur? Ebette tek fark bu de\u011fildir; g\u00fcndelik inan\u00e7lar, pratik ya\u015fam\u0131n i\u00e7erisinde s\u00fcrekli s\u0131nan\u0131rlar. Bu s\u0131nanabilirlik onlar\u0131n deneysel temelli yap\u0131lar\u0131ndan kaynaklan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, ileti\u015fim kurmaya y\u00f6neldi\u011fim ki\u015finin beni anlayaca\u011f\u0131na inanarak ona g\u00fcnayd\u0131n derim. E\u011fer kar\u015f\u0131 taraftan tepki al\u0131rsam, bu tepkiye ba\u011fl\u0131 olarak beni anlay\u0131p anlamad\u0131\u011f\u0131na karar verebilirim. Yine bir insan\u0131n beni sevdi\u011fine inan\u0131yorsam, bunu t\u00fcketircesine olmasa da, benle olan ili\u015fkisine ve davran\u0131\u015flar\u0131na bakarak bu konuda farkl\u0131 sezgiler edinebilirim. Ku\u015fkusuz onun kalbinin i\u00e7ine bakma olana\u011f\u0131m\u0131z yoktur; ancak davran\u0131\u015flar\u0131 bize onun i\u00e7sel tutumlar\u0131yla ilgili pek \u00e7ok ipu\u00e7lar\u0131 verir.<\/p>\n

G\u00fcndelik inan\u00e7lar\u0131n insan yap\u0131s\u0131nda varl\u0131k kazanmalar\u0131, belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde s\u0131nanabilir olmalar\u0131, bu inan\u00e7lar\u0131n hemen her toplumda ayn\u0131 bi\u00e7imde varolmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. Oysa ayn\u0131 durumu a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar i\u00e7in s\u00f6ylemek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Ku\u015fkusuz bu inan\u00e7lar\u0131n her toplumda farkl\u0131 formda da olsa ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, onlar\u0131n da insan\u0131n varl\u0131k yap\u0131s\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrse de, bu inan\u00e7lar\u0131n s\u0131nanabilir nitelikte olmamalar\u0131 onlar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde pratik ya\u015fama d\u00f6n\u00fck inan\u00e7lardan ay\u0131rmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n s\u0131nanabilir nitelikte olmamalar\u0131n\u0131n iki \u00f6nemli nedeni vard\u0131r: \u0130lki, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar, nesneleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, bildirim olarak insan deney ve tecr\u00fcbesinin d\u0131\u015f\u0131na uzanmaktad\u0131rlar. Bu nedenle, Tanr\u0131 vard\u0131r, ruh \u00f6l\u00fcms\u00fczd\u00fcr gibi inan\u00e7lar\u0131n insani olanaklarla do\u011frulu\u011funun ve yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6sterilmeleri imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Fakat bu s\u00f6z konusu inan\u00e7lar\u0131n, teistlerin s\u0131k s\u0131k yineledikleri gibi, epistemik temelinin insan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, yani Tanr\u0131\u2019da oldu\u011fu anlam\u0131na al\u0131namaz. \u0130kincisi, bu inan\u00e7lar\u0131n, sosyal yans\u0131malar\u0131 bulunsa da, epistemik do\u011falar\u0131 olduk\u00e7a bireyseldir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu inan\u00e7lar, insani bir dille, insanlar taraf\u0131ndan ortaya konmaktad\u0131rlar. Dinsel d\u00fczlemde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, s\u00f6z konusu inan\u00e7lar peygamberlere dayand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r; peygamberler ise, bunlar\u0131 Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirmektedir. Oysa Thomas Hobbes\u2019un yal\u0131n bir bi\u00e7imde g\u00f6sterdi\u011fi gibi, peygamberin Tanr\u0131yla ileti\u015fim kurdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek hem sav\u0131 kan\u0131t saymak hem de tek ki\u015fi olan peygamberin do\u011fru s\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00fcvenmek demektir.[19]<\/a><\/p>\n

Bireysel olan, \u00f6znel olan ve hayal g\u00fcc\u00fcnden beslenen \u015feylerin s\u0131nabilir olmayaca\u011f\u0131 kendili\u011finden a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu sadece bireysel bir kabulden ibarettir. Ateistin bu konunun \u00fczerinde durmas\u0131, teizmin epistemik temeli konusunda \u00f6nemli ku\u015fkular do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7abilecek niteliktedir. Elbette a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n, ya\u015fam\u0131n zorluklar\u0131na katlanmak gibi pozitif i\u015flevleri vard\u0131r; ama bir \u015feyin salt bir tak\u0131m pozitif i\u015flevlerine bakarak do\u011frulanm\u0131\u015f say\u0131lmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Muska takan birisinin bunun kendisine iyi geldi\u011fine inanmas\u0131, muska takman\u0131n do\u011fru bir \u015fey oldu\u011funu kan\u0131tlamaz. \u00d6te yandan g\u00fcndelik inan\u00e7lar\u0131n, insan ya\u015fam\u0131ndaki i\u015flevini yads\u0131yan insan bulmak olanaks\u0131zken, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131 yads\u0131yanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ink\u00e2r edilemez. Yine bu a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n, din ve mezhep bi\u00e7imindeki \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f bi\u00e7imlerinin, e\u011fitime konu oldu\u011fu, k\u00fclt\u00fcrel olarak aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131; tarihsel s\u00fcre\u00e7te ve hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yer yer \u00e7at\u0131\u015fmalara yol a\u00e7t\u0131klar\u0131, insanlar\u0131n birbirini \u00f6ld\u00fcrmesine de\u011fin varan nefretlere neden olduklar\u0131 bilinmektedir.[20]<\/a> Bu durumlar, ateistlerin teizmin bar\u0131\u015fa de\u011fil, sava\u015fa neden oldu\u011fu t\u00fcr\u00fcnden sav\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli veriler i\u00e7ermektedir. Yine g\u00fcndelik inan\u00e7lar, insan\u0131n pratik ya\u015fam\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131larken, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lara eklemlenen ve dinsel inanca d\u00f6n\u00fc\u015fen pek \u00e7ok unsurun, insani de\u011ferlerin ve bilimin geli\u015fimine yer yer ket vurdu\u011fu da bilinen bir ger\u00e7ektir. Bu y\u00f6n\u00fcn \u00f6zellikle, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lara kar\u015f\u0131 olanlar taraf\u0131ndan s\u0131k s\u0131k dile getirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.[21]<\/a><\/p>\n

Bir inan\u00e7 olarak ateizmin imk\u00e2n\u0131: negatif ve pozitif ateizm<\/strong><\/p>\n

\u015eimdi, insan ya\u015fam\u0131ndan yola \u00e7\u0131kan fenomenolojik bir yakla\u015f\u0131mla ortaya koydu\u011fumuz inanmaya y\u00f6nelik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerden hareketle, ba\u015fta ortaya koydu\u011fumuz,teistin, \u2018mutlak ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r\u2019 sav\u0131na geri d\u00f6nebiliriz. Bu sav, kabul etsin veya etmesin b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n zihninde Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n var oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n do\u011fu\u015ftan ya da apriori oldu\u011fu sav\u0131, fenomenolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerimizden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi t\u00fcm\u00fcyle temelsizdir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bunu ne mant\u0131ksal bak\u0131mdan ne de insan ya\u015fam\u0131ndan ve ger\u00e7eklikten yola \u00e7\u0131karak kan\u0131tlamak olanakl\u0131d\u0131r. Tanr\u0131 kavram\u0131 do\u011fu\u015ftan de\u011fil, insan\u0131n hayal yetisiyle ili\u015fkili bir kavramd\u0131r ve bir kez ortaya at\u0131ld\u0131ktan sonra sosyalle\u015fme ve k\u00fclt\u00fcrlenme s\u00fcreciyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. En az\u0131ndan nesnel a\u00e7\u0131dan ve bir ateist a\u00e7\u0131s\u0131ndan durum bu \u015fekildedir. Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n do\u011fu\u015ftanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak i\u00e7in, yeni do\u011fan \u00e7ocuklar\u0131n zihninde bu kavram\u0131n bulundu\u011funu deneysel olarak g\u00f6stermek gerekir ki, bu imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Tanr\u0131 idesinin do\u011fu\u015ftanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek i\u00e7in genelde insan zihnindeki yetkinlik\/m\u00fckemmellik kavram\u0131na dayan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu kavram\u0131n do\u011fada olmamas\u0131 g\u00f6sterilerek, deneysel olarak elde edilmeyece\u011fi; bu y\u00fczden de zihnimize Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yerle\u015ftirildi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Oysa matemati\u011fi kuran insan zihninin, yetkin olmayan \u015feylerden soyutlama yoluyla, biraz yetkin, yetkin, en yetkin vb. d\u00fc\u015f\u00fcncesine ula\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde hi\u00e7bir engel yoktur. E\u011fer durum b\u00f6yle ise,Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 olas\u0131 demektir; varl\u0131\u011f\u0131 olas\u0131 olan her \u015feyin yoklu\u011fu da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. \u015eu halde teizm mant\u0131ksal olarak ne kadar m\u00fcmk\u00fcn ise ateizmde o kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Asl\u0131nda mutlak ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r tezinin kendisi bile aksini d\u00fc\u015f\u00fcnenlerin varoldu\u011funu, yani ateizmin var ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu ima etmektedir.<\/p>\n

\"\"\u00d6te yandan felsefi olarak bir \u015feyin imk\u00e2ns\u0131z olmas\u0131, mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki bar\u0131nd\u0131rmas\u0131n\u0131 gerektirir. Oysa \u2018Tanr\u0131 var de\u011fildir\u2019 iddias\u0131 mant\u0131ksal bak\u0131mdan bir \u00e7eli\u015fki bar\u0131nd\u0131rmaz. Ancak Tanr\u0131 vard\u0131r iddias\u0131nda dile gelen Tanr\u0131, kendi kendinin nedeni olarak tan\u0131mlan\u0131rsa, ortaya mant\u0131ksal bir \u00e7eli\u015fki \u00e7\u0131kabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u015feyi kendi kendinin nedeni olarak tan\u0131mlamak, o \u015feyin varolmadan \u00f6nce varolmas\u0131n\u0131 gerektirir. Tabi \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131mayan Tanr\u0131 tan\u0131mlar\u0131 her zaman yap\u0131labilir ve yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r da. Bu anlamda, Tanr\u0131 vard\u0131r ya da Tanr\u0131 var de\u011fildir savlar\u0131n\u0131n her ikisi de e\u015fit d\u00fczeyde olas\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc varl\u0131\u011f\u0131 zorunluluk gerektiren hi\u00e7bir varl\u0131k yoktur. \u0130nsan\u0131n inan\u00e7s\u0131z ya\u015fayamad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131na gelince, bu savda hakl\u0131l\u0131k pay\u0131 vard\u0131r; insan\u0131n inan\u00e7s\u0131z ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; ama insan ya\u015fam\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lan inan\u00e7s\u0131zl\u0131k, \u00f6nceki \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerimizde de i\u015faret etti\u011fimiz gibi, pratik ya\u015fama d\u00f6n\u00fck olan inan\u00e7s\u0131zl\u0131kt\u0131r. Yoksa insan \u2018Tanr\u0131 var de\u011fildir\u2019 sav\u0131na inanarak ya\u015fam\u0131n\u0131 hi\u00e7bir s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ekmeden s\u00fcrd\u00fcrebilir ve s\u00fcrd\u00fcrenler de vard\u0131r. Hatta kimilerine g\u00f6re, tarihte hi\u00e7 Tanr\u0131 ve din inanc\u0131 olmadan ya\u015fam\u0131\u015f toplumlar bile bulunmaktad\u0131r.[22]<\/a><\/p>\n

Ateizmin, t\u0131pk\u0131 teizm gibi mant\u0131ksal bak\u0131mdan m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu a\u015fik\u00e2rd\u0131r; ancak bu ba\u011flamda yeni bir soru ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: Epistemolojik olarak birinin di\u011ferinden herhangi bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc var m\u0131d\u0131r? Epistemolojik olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Tanr\u0131\u2019n\u0131n oldu\u011funa inanmak gibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131na inanman\u0131n da bir t\u00fcr inan\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6ylemek gerekmektedir. Her ne kadar ateist, Tanr\u0131\u2019n\u0131n var oldu\u011funu iddia edenin onun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamas\u0131 gerekti\u011fini belirterek, kendi epistemolojik temelini sa\u011flama almaya \u00e7al\u0131\u015fsa da, Tanr\u0131 var de\u011fildir iddias\u0131nda bulundu\u011fu i\u00e7in, varl\u0131\u011fa ili\u015fkin bir bildirimde bulunmaktad\u0131r. Yani agnostik olarak kalmamaktad\u0131r; olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fini s\u00f6ylemektedir. Burada genelde iki t\u00fcr ateizmden s\u00f6z edildi\u011fini an\u0131msatmak gerekir:[23]<\/a><\/p>\n

\u0130lki negatif ateizmdir; bu ateizm t\u00fcr\u00fcnde, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fckleri savlar\u0131n ele\u015ftirisi merkezi bir yer tutar. Bu t\u00fcr insanlar asl\u0131nda dindarlar\u0131n ve Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n Tanr\u0131\u2019ya y\u00f6nelik ileri s\u00fcrd\u00fckleri arg\u00fcmanlar\u0131 kabul etmezler. Negatif ateistlerin, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n, iyi k\u00f6t\u00fc her \u015feyi Tanr\u0131\u2019ya ili\u015ftirmelerine, t\u00fcm sava\u015flar\u0131n ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin alt\u0131nda Tanr\u0131 ve iradesini g\u00f6rmelerine meydan okuduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Hatta onlar, teistin bir yandan Tanr\u0131\u2019y\u0131 iyi, yetkin ve adil olarak nitelendirip, \u00f6te yandan, ona k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ili\u015ftirmelerinin derin bir \u00e7eli\u015fki oldu\u011funu ilan ederler. Bu \u00e7eli\u015fki, \u2018Tanr\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6nlemek istiyor da \u00f6nleyemiyor mu? \u00d6yleyse o g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fcr. \u00d6nleyebiliyor ama \u00f6nlemek mi istemiyor? \u00d6yleyse o k\u00f6t\u00fc niyetlidir. Hem \u00f6nleyebiliyor hem de \u00f6nlemek mi istiyor? O halde k\u00f6t\u00fcl\u00fck nereden geliyor?\u201d bi\u00e7iminde ifade edilir.[24]<\/a> Bu k\u00f6t\u00fcl\u00fck sorunu, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n en temel problemati\u011fidir ve negatif ateistin bu konuda hi\u00e7 de haks\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Yine onlar\u0131n, teistlerin Tanr\u0131\u2019y\u0131 \u00f6l\u00fcms\u00fcz bir insana benzeterek tasarlamalar\u0131na da kar\u015f\u0131 olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Yani negatif ateiste g\u00f6re, bir teist Tanr\u0131 konu\u015fur, ister, bilir, irade eder, intikam al\u0131r, tuzak kurar vb. diyorsa, bir ateistin Tanr\u0131 insana benzetiliyor, oysa Tanr\u0131 bunlardan y\u00fcce olmal\u0131d\u0131r deme hakk\u0131 bulunmaktad\u0131r. \u0130nsanda varolan nitelikleri al\u0131p ba\u015f\u0131na en koymakla, en bilgili, en g\u00fc\u00e7l\u00fc, en adil, en yetkin vb. demek, sadece insanda varolan s\u0131fatlara en tak\u0131s\u0131 koyarak onu y\u00fcceltmek, a\u015fk\u0131nla\u015ft\u0131rmak demektir. Bu y\u00fczden negatif ateistlerin, t\u00fcm kutsal kitaplardaki Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin s\u00f6ylemleri, insanbi\u00e7imci oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle yads\u0131d\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu t\u00fcr negatif ateizmde, Tanr\u0131\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131k, mutlak ink\u00e2r\u0131ndan \u00e7ok ona y\u00f6nelik yap\u0131lm\u0131\u015f tan\u0131mlamalar\u0131n ink\u00e2r\u0131 s\u00f6z konusudur. Negatif ateist, Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin her s\u00f6ylemin tanr\u0131sal olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek, Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin yakla\u015f\u0131mlar\u0131n insanili\u011fini dile getirerek kar\u015f\u0131 koyar. Hatta kutsal kitaplardaki Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin deyi\u015flerin Tanr\u0131\u2019ya yak\u0131\u015fmayan insanbi\u00e7imci deyi\u015fler oldu\u011funu; oradaki ifadelerin insan\u0131n hayal g\u00fcc\u00fc, dili ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc a\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Onlar\u0131n tanr\u0131sal olamayaca\u011f\u0131 ve Tanr\u0131\u2019y\u0131 i\u00e7ermeyece\u011fini g\u00f6stermeye y\u00f6nelir. Yine Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik olarak geli\u015ftirilmi\u015f a priori ve a pesteriori kan\u0131tlar\u0131, a\u015fk\u0131n g\u00fcc\u00fc g\u00f6steremedi\u011fi gerek\u00e7esiyle yads\u0131rlar. Bu anlam\u0131yla negatif ateizm, agnostisizme daha yak\u0131n durmaktad\u0131r. Asl\u0131nda negatif ateizmin ilk temsilcisi olarak, \u201c\u00f6k\u00fczlerin Tanr\u0131s\u0131 olsayd\u0131, \u00f6k\u00fcz bi\u00e7iminde tasarlarlard\u0131\u201d diyen Ksenophones\u2019i anmak gerekir. Kan\u0131mca negatif ateizmin, teizm kar\u015f\u0131s\u0131nda hi\u00e7 de yabana at\u0131lamayacak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir pozisyona sahip oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Tanr\u0131sal oldu\u011fu s\u00f6ylenen \u015feylerin, hatta Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131n\u0131n bile insani oldu\u011funu de\u015fifre etmek, kutsal metinlerin, seslendi\u011fi toplumlar\u0131n dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve bili\u015fince s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymak, bir anlam\u0131yla onlar\u0131n tanr\u0131sal de\u011fil insansal oldu\u011funu g\u00f6stermek demektir. Yani, bu tutum, a\u015fk\u0131n a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131n insan\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcyle ba\u011f\u0131na dokunmak anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n

Ateizmin ikinci t\u00fcr\u00fc pozitif ateizmdir. Bu t\u00fcr ateistler, Tanr\u0131\u2019ya inananlar\u0131n ona ili\u015fkin tan\u0131mlamalar\u0131n\u0131 ve kutsal kitaplar\u0131 reddetmekle kalmazlar, ayn\u0131 zamanda Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bunlar\u0131n agnostik tutuma raz\u0131 olmad\u0131klar\u0131, teistin arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 ele\u015ftirmekle yetinmedikleri, Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebileceklerine inand\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya \u00e7e\u015fitli felsefi ilkelerden yola \u00e7\u0131karak kan\u0131tlamaya ya da varl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenini ve canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelen, bilimsel kuramlardan yola \u00e7\u0131karak Tanr\u0131 inanc\u0131na gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterme yoluyla d\u00fc\u015f\u00fcncelerini gerek\u00e7elendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.[25]<\/sup><\/a> Kan\u0131mca bu t\u00fcrden pozitif ateizmin son d\u00f6nemlerdeki en \u015f\u00f6hretli savunucusu Tanr\u0131 Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em> (The God Delusion) kitab\u0131n\u0131n da yazar\u0131 olan R. Dawkins\u2019tir.[26]<\/sup><\/a> Onun, antropik ilke ve do\u011fal se\u00e7ilim kuramlar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeyi denedi\u011fi b\u00f6l\u00fcme, \u2018Neden Neredeyse Kesin Olarak Tanr\u0131 Yoktur\u2019 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 vermesi bu a\u00e7\u0131dan olduk\u00e7a anlaml\u0131d\u0131r.[27]<\/a> Pozitif ateistler, Tanr\u0131 yoksa evren nas\u0131l varoldu, insani de\u011ferler nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 vb. sorulara bilimsel yoldan yan\u0131tlar vermeye, evreni, varl\u0131k ve olu\u015fu Tanr\u0131\u2019y\u0131 i\u015fin i\u00e7ine sokmadan a\u00e7\u0131klaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Negatif ateistlerin yan\u0131nda pozitif ateistlerin de bulunmas\u0131,[28]<\/sup><\/a> mutlak ateizmin olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131n\u0131 en az\u0131ndan s\u00f6ylem itibar\u0131yla ku\u015fkulu hale getirir ve ateizmin hi\u00e7bir mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015f\u00fclmeden savunulabilece\u011fine \u00f6rnek te\u015fkil eder. Hatta Tanr\u0131 var de\u011fildir sav\u0131n\u0131n, Tanr\u0131 vard\u0131r sav\u0131 gibi rasyonel ve savunulabilir oldu\u011funu; Tanr\u0131 var de\u011fildir sav\u0131n\u0131n bilimsel a\u00e7\u0131dan daha makul oldu\u011funu kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Evrenin bir yarat\u0131c\u0131 g\u00fcce, ilk nedene ba\u015fvurmadan da mant\u0131ksal ve bilimsel a\u00e7\u0131dan a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini temellendirmeye y\u00f6nelirler.[29]<\/a><\/p>\n

Ateizmin m\u00fcmk\u00fcn, hatta teizm kar\u015f\u0131s\u0131nda, negatif ateizmde oldu\u011fu gibi, kimi konularda \u00f6nde oldu\u011funu g\u00f6steren t\u00fcm bu gerek\u00e7eleri bir yana b\u0131raksak bile, ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r s\u00f6ylemini yine kabul edemeyiz. \u0130nan\u00e7lar insanlar\u0131n i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131yla ilgili oldu\u011fu i\u00e7in, ki\u015finin ger\u00e7ekten neye inan\u0131p neye inanmad\u0131\u011f\u0131 kendi beyan\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ki\u015fi, \u201cben Tanr\u0131\u2019ya inanm\u0131yorum\u201d diyor ve makul gerek\u00e7elerini sunuyorsa, ona sen Tanr\u0131\u2019ya inan\u0131yorsun, i\u00e7inde Tanr\u0131 var bunu reddedemezsin, inan\u00e7s\u0131z ya\u015fayamazs\u0131n demek sadece ona bask\u0131 yapmaya y\u00f6nelmek olsa gerekir. Bu anlamda ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r sav\u0131 h\u00fcmanizmden uzak bask\u0131c\u0131 bir savd\u0131r. Bunu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u0130slam teoloji (kelam) gelene\u011fi, iman\u0131 kalp ile tasdik, dil ile ikrar olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f, bask\u0131yla iman\u0131, iman saymam\u0131\u015ft\u0131r.[30]<\/sup><\/a> Mutlak ateizmin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrenler asl\u0131nda bir strateji ile inanan-inanmayan ayr\u0131m\u0131n\u0131 inanan lehine tersine \u00e7evirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta ve ateistleri ve rasyonel savlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelmeye y\u00f6nelmektedirler. Siz de dilinizle ink\u00e2r etseniz dahi Tanr\u0131\u2019ya i\u00e7ten i\u00e7e inan\u0131yorsunuz diyerek bir s\u00f6ylem in\u015fa etmeye ve in\u015fa ettikleri bu s\u00f6ylemle ateistler ve onlara kat\u0131lmaya y\u00f6nelebilecekler \u00fczerinde bask\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Bu asl\u0131nda, modern d\u00f6nemlerde yo\u011fun emekle ula\u015f\u0131lan laik, demokratik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc h\u00fcmanist k\u00fclt\u00fcr\u00fcn aksine i\u015fleyen bir yap\u0131 \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fmak, tarihi geriye d\u00f6nd\u00fcrmek anlam\u0131na gelmektedir. Mutlak ateizm yoktur s\u00f6yleminin psikolojik temeline bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha da ilgin\u00e7 bir durum ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: Bu durum, hayal g\u00fcc\u00fcyle etkile\u015fim i\u00e7erisinde korku, umut, yetersizlik, ko\u015fullanma vb. psikolojik ve toplumsal nedenlerden dolay\u0131 inand\u0131\u011f\u0131 bir g\u00fcce, di\u011ferinin meydan okuyu\u015funu kabullenememedir. B\u00f6ylelikle inanan di\u011ferine, di\u011ferinin r\u0131zas\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, kendi inanc\u0131n\u0131 giydirmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

Burada bir konuya daha de\u011finmek gerekir: Tanr\u0131\u2019ya ili\u015fkin varl\u0131k\/teizm ve yokluk\/ateizm; imk\u00e2n-imk\u00e2ns\u0131zl\u0131k iddias\u0131 daima iki de\u011ferli Aristoteles mant\u0131\u011fa dayanmaktad\u0131r. Oysa mant\u0131k, ontolojik anlamda ger\u00e7eklikle ilgili bir \u015fey s\u00f6ylemez. Mant\u0131k ger\u00e7ekli\u011fe eklemlenemez; \u00e7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7eklik mant\u0131ksal olan\u0131 a\u015fmaktad\u0131r; bu y\u00fczden s\u00f6z konusu ikilemin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131kan k\u00f6kl\u00fc ontolojik sorunlar vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, UFO\u2019lar, Kaf Da\u011f\u0131, Agulamunko -evrenin bir k\u00f6\u015fesinde gizemli da\u011fda ya\u015fayan ve kad\u0131na \u015fiddet uygulayan erkekleri iktidars\u0131z k\u0131lan, geceleri \u00e7\u0131kan eli ustural\u0131 korkun\u00e7 bir hayalet-, Alohim, vb.\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 iki de\u011ferli mant\u0131k yoluyla t\u00fcm\u00fcyle halledebilir miyiz? Ya da salt mant\u0131ktan yola \u00e7\u0131k\u0131p bunlara kesin olarak, epistemik bir temelde var ya da yok diyebilir miyiz? Bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131na ya da yoklu\u011funa kesin bir bi\u00e7imde i\u015faret edemiyorsak durum ne olacakt\u0131r? Mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131sa, yoktur denilebilir. S\u00f6zgelimi karedaire yoktur; bir \u015fey ayn\u0131 anda hem kare hem daire olamaz; ancak, mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131mayan, ussal a\u00e7\u0131dan m\u00fcmk\u00fcn olan \u015feylere yok ya da var demek i\u00e7in tek yol kal\u0131yor, deneysel olarak oldu\u011funu ya da olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek. Bu a\u00e7\u0131dan bir \u015feyin rasyonel olmas\u0131, mant\u0131ksal bak\u0131mdan m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131, onu ger\u00e7ekte var k\u0131lmaz. Bu anlamda, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ya da yoklu\u011funun deneysel olarak g\u00f6sterilmesi gerekir. Bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? \u00d6ncelikle Tanr\u0131 var de\u011fildir diyen pozitif ateistlerin durumuna bakabiliriz. Felsefi olarak mutlak yoklu\u011fa i\u015faret edilemez; bu deneysel olarak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Asl\u0131nda sadece orada, \u015furada, burada var olan g\u00f6sterilebilir; onlara i\u015faret edilebilir; yok\u2019a, yoklu\u011fa nas\u0131l i\u015faret edecek, onu nas\u0131l g\u00f6sterece\u011fiz; orada ya da \u015furada yok dedik, olmad\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmeyi denedik, ama arad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015fey evrenin her yan\u0131nda olabilirse, olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z ediliyorsa, onun yoklu\u011funa kim, nas\u0131l i\u015faret edecektir. Hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fczle uydurdu\u011fumuz Agulamunko\u2019nun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kim g\u00f6sterebilir? Hayalete s\u00f6zde inanmayan, ama mezarl\u0131ktan ge\u00e7erken hayaletlerden korkan insanlar\u0131, korkuya iten, onun yoklu\u011funa i\u015faret edilememesi olsa gerekir. O hayal g\u00fcc\u00fc d\u00fczeyinde de olsa hep olanakl\u0131 halde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc aklen imk\u00e2n dahilindedir. Bu a\u00e7\u0131dan ontolojik anlamda, insan, daima, \u2018var, yok ve olabilir\u2019 aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fmaktad\u0131r ve hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fc olan \u2018olabilirler\u2019 ya\u015fam\u0131n\u0131 \u00e7o\u011fu kez \u00e7ekilmez k\u0131lmaktad\u0131r. Bu olabilirler umut ve korkuyla ili\u015fkili olduklar\u0131nda, i\u015f daha da ileri bir boyuta uzanmaktad\u0131r. Teistlerin dedi\u011fi gibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ya da ateistlerin sand\u0131\u011f\u0131 gibi onun yoklu\u011funa a\u00e7\u0131k\u00e7a i\u015faret edebilseydik, g\u00f6sterebilseydik, sorun nihai olarak \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f olurdu. Bu anlamda teistlerin ne tan\u0131mdan yola \u00e7\u0131kan ontolojik kan\u0131tlar\u0131 ne de evrenden yola \u00e7\u0131kan kozmolojik kan\u0131tlar\u0131 Tanr\u0131\u2019ya i\u015faret eder. Ontolojik kan\u0131tlar, kan\u0131t\u0131 ortaya koyan\u0131n m\u00fckemmellik tasar\u0131m\u0131na dayan\u0131rken; kozmolojik kan\u0131tlar, sadece kozmosa i\u015faret ederler.[31]<\/a> Ayn\u0131 durum, apriori tas\u0131mlardan ya da kozmostaki d\u00fczensizlikten yola \u00e7\u0131karak Tanr\u0131\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeyi deneyen ateist[32]<\/a> i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Her ikisi de e\u015fit d\u00fczeyde rasyoneldir, imkan dahilindedir ve savunulabilir. Ama rasyonel nedenler, bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da yoklu\u011funu g\u00f6stermez. B\u00f6ylelikle bir teistle ateistin kafas\u0131n\u0131n ayn\u0131 i\u015fledi\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmaktad\u0131r; biri varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 di\u011feri yoklu\u011funu kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Ama Hume\u2019un da dedi\u011fi gibi Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ya da yoklu\u011fu sorununu nihai olarak \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in sondam\u0131z yetmemektedir.[33]<\/a><\/p>\n

\"\"Asl\u0131nda bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlememiz, insanlar\u0131n neden inand\u0131\u011f\u0131 ya da inanmad\u0131\u011f\u0131 sorunsal\u0131na da bir yan\u0131t \u00f6nermektedir. T\u00fcrk\u00e7edeki deyi\u015fle, bir deli bir kuyuya bir ta\u015f atar k\u0131rk ak\u0131ll\u0131 \u00e7\u0131karamaz. Birisi, umut ve korkunun tetikledi\u011fi hayal g\u00fcc\u00fcyle bir \u015fey \u00fcretip ona vard\u0131r der ve ona inananlar da \u00e7\u0131karsa, bu \u015fey mant\u0131ksal a\u00e7\u0131dan imk\u00e2ns\u0131z de\u011fil olas\u0131ysa, t\u00fcm ak\u0131ll\u0131lar bir araya gelse deneysel olarak onun yoklu\u011funu g\u00f6steremezler. Tabi ayn\u0131 bi\u00e7imde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6steremezler. O mant\u0131ksal \u00e7eli\u015fki ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in imk\u00e2n dahilinde kal\u0131r, varl\u0131\u011f\u0131 ve yoklu\u011fu konusunda pek \u00e7ok spek\u00fclatif rasyonel arg\u00fcman geli\u015ftirilebilir. Ancak, birileri var diye inanmaya ba\u015flay\u0131p, onu yayarsa ve o yayd\u0131\u011f\u0131 \u015fey bilinmezden beslenen, insan i\u00e7in umut ve korku i\u00e7eren a\u015fmaca bir \u015fey ise, onu deneyimleyenler bile \u00e7\u0131kabilir; arkas\u0131nda kutsanan mistik bir gelenek bile olu\u015fabilir. Bu arada, bu yaz\u0131da uydurdu\u011fumuz Agulamunko, e\u011fer inananlar \u00e7\u0131karsa onlar\u0131n zihninde varolmaya ba\u015flayabilir. Ancak birlerinin onun varl\u0131\u011f\u0131na inanmas\u0131, onu ger\u00e7ekte var k\u0131lar m\u0131?<\/p>\n

Sonu\u00e7 ve de\u011ferlendirme<\/strong><\/p>\n

Varl\u0131\u011f\u0131 da yoklu\u011fu da g\u00f6sterilemeyen \u015feylere inanmak, rasyonel gerek\u00e7eleri olsa da, deneysel bir temeli yoksa, varl\u0131\u011f\u0131 ya da yoklu\u011fu deneysel olarak s\u0131nanam\u0131yorsa, sadece bireysel bir tercih i\u015fidir. \u0130nanc\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sananlar, onu dayatmaya y\u00f6nelenlerdir. Oysa inan\u00e7 kan\u0131tlanm\u0131\u015f olursa, inan\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131kar bilgi haline gelir. \u2018Ateizm imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r\u2019 tezini savunanlar, bu anlamda teizmi bir inan\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p bilgi haline getirmeye \u00e7al\u0131\u015fanlard\u0131r. Ayn\u0131 durum \u2018teizmi imk\u00e2ns\u0131z ve \u00e7eli\u015fik olarak g\u00f6ren\u2019 ateist i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Oysa a\u015fmaca inan\u00e7lar\u0131 bilgi haline getirmek olanaks\u0131zd\u0131r. Onlar\u0131 bilgi haline getirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak, a\u015fmaca inan\u00e7lar s\u0131r ve gizemden, hayal g\u00fcc\u00fcnden beslendikleri i\u00e7in, inanc\u0131n b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc yok etmek anlam\u0131na gelmektedir. D\u00fc\u015f\u00fcnce ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ba\u011flam\u0131nda geli\u015fmi\u015f toplumlar\u0131n, inanma (ya da inanmama) \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anayasal teminat alt\u0131na almalar\u0131n\u0131n nedeni bu olsa gerekir. Bu teminat, sadece nesnel olarak s\u0131nanabilir olmayan bir \u015feye inananlar\u0131 de\u011fil, o \u015feye inanmayanlar\u0131 da kapsar. Teorik olarak, teizm ne kadar m\u00fcmk\u00fcnse, ateizm de o kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Teizm ne kadar rasyonel olarak savunulabilirse, ateizm de o kadar rasyonel bir bi\u00e7imde savunulabilir.<\/p>\n

\"\"\u015eu halde yap\u0131lmas\u0131 gereken, bir grubun di\u011ferini yok saymas\u0131 ya da teist-ateist kavgas\u0131 de\u011fil, kimi insanlar\u0131n neden inan\u0131rken kimilerinin neden inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak; bunlar\u0131n fenomenolojik temellerini \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6nelmektir. \u0130nanma ve inanmama fenomenlerinin k\u00f6klerine, insandaki temellerine y\u00f6nelmektir. Teistlerin ateistlerden daha fazla olmalar\u0131, teizmin ateizmden daha makul oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, onu destekleyen, umut, korku ve hayal g\u00fcc\u00fc gibi bireysel fenomenler ile dinsel kal\u0131plar\u0131 e\u011fitim nesnesi k\u0131lan sosyal-siyasal yap\u0131n\u0131n egemenli\u011fidir. Bu anlamda ateist zor olan\u0131, kar\u015f\u0131 olan\u0131 se\u00e7mi\u015f ki\u015fidir; o, kar\u015f\u0131t ve ele\u015ftirel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn temsilcisi olarak bile g\u00f6r\u00fclebilir. Pratik a\u00e7\u0131dan da, teizm ateizmden ya da ateizm teizmden daha \u00fcst\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ne teizm, ne de ateizm, kendi ba\u015f\u0131na erdemlilik sa\u011flamaktad\u0131r. Hem ateist hem de teistler i\u00e7erisinde ahlaki erdemi geli\u015fmemi\u015f insanlar bulunabilir. Bu y\u00fczden erdemlili\u011fin temeli a\u015fk\u0131n inan\u00e7 ya da inan\u00e7s\u0131zl\u0131k de\u011fil, insan\u0131n kendisidir.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[1]<\/a>Bkz. Ayd\u0131n Topalo\u011flu,\u00a0Ateizm ve Ele\u015ftirisi<\/em>, D\u0130B Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2000, s. 35-36.<\/p>\n

[2]<\/a>Bkz. Anselmus, \u201cProslogion\u201d, MonologionandProslogion<\/em> i\u00e7inde, \u00e7ev.: T. Williams, Hackett Publishing Company\u0130ndianapolis 1995, 165-167.<\/p>\n

[3]<\/a> Bkz. J. Baillie, The Sense andthePrecence of God<\/em>, Oxford 1939, s. 4.<\/p>\n

[4]<\/a>Bkz. J. A. T Robinson, The New Reformation<\/em>, London 1965, s. 117 vd.<\/p>\n

[5]<\/a>Bkz. D. Berman, A History of Atheism in in Britain<\/em>, London 1988, s. 8.<\/p>\n

[6]<\/a>Bkz. K. Nielsen, PhilosophyandAtheism<\/em>, New York 1985, s. 124.<\/p>\n

[7]<\/a>Bkz. Mehmet Ayd\u0131n, Din Felsefesi<\/em>, Sel\u00e7uk yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1992, s. 204-205.<\/p>\n

[8]<\/a> Bkz. Mehmet Bulut, Kur\u2019an\u2019da Allah\u2019\u0131n Varl\u0131\u011f\u0131<\/em>, \u0130zmir, tarihsiz, s. 15.<\/p>\n

[9]<\/a>Efsun Ergezen, G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Ateistlerinde Hayat\u0131 Anlamland\u0131rma<\/em>, A\u00dcSBE, Ankara 2004, 22-23. Efsun Ergezen Mutlak Ateizmin \u0130mk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131 Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndaki t\u00fcm bilgileri, Ayd\u0131n Topalo\u011flu\u2019nun Ateizm ve Ele\u015ftirisi, (D\u0130BY, Ankara, 2000) adl\u0131 yap\u0131ttan aktarmaktad\u0131r. Bu aktarmac\u0131l\u0131k da, asl\u0131nda bilimsel a\u00e7\u0131dan tezlerde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en temel problemlerden birisidir.<\/p>\n

[10]<\/a> \u0130nanman\u0131n do\u011fas\u0131na ili\u015fkin T\u00fcrk felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde en temel yap\u0131t, kan\u0131mca Ulu\u011f Nutku\u2019nun \u0130nanman\u0131n Felsefesi (\u00d6zebak\u0131\u015f\u00e7\u0131 Bir Giri\u015f),<\/em> An\u0131 Yay\u0131nlar\u0131 2012 adl\u0131 yap\u0131tt\u0131r.<\/p>\n

[11]<\/a>Bkz. Erik Erikson, The Life CycleCompleted. ExtendedVersionwith New Chapters on the Ninth Stage of Development byJoan H. Erikson,<\/em> New York 1997, s. 61<\/p>\n

[12]<\/a>Bkz. Takiyettin Meng\u00fc\u015fo\u011flu, \u0130nsan Felsefesi<\/em>, Remzi Kitabevi, \u0130stanbul 1988, s. 197.<\/p>\n

[13]<\/a>Bkz. Takiyettin Meng\u00fc\u015fo\u011flu, \u0130nsan Felsefesi<\/em>, s. 197-198.<\/p>\n

[14]<\/a>Kr\u015f. Ulu\u011f Nutku, \u0130nanman\u0131n Felsefesi (\u00d6zebak\u0131\u015f\u00e7\u0131 Bir Giri\u015f)<\/em>, An\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2012, s. 1vd.<\/p>\n

[15]<\/a> Bkz. Bkz. \u0130bnS\u00een\u00e2, Avicenna\u2019s De Anima<\/em>, ne\u015fr.:Fazlur Rahman, Oxford \u00dcniversityPress, 1970, s. 41 vd.; Thomas Hobbes, Leviathan<\/em>, \u00e7ev.: Salih Lim, YKY, \u0130stanbul 1995, s. 82 vd.; BenedictusSpinoza, Teolojik-Politik \u0130nceleme<\/em>, \u00e7ev.: C. B. Akal-R. Erg\u00fcn, Dost Kitabevi, Ankara 2008, s. 55 vd.; Arthur Schopenhaur, Din \u00dcst\u00fcne<\/em>, \u00e7ev.: Ahmet Aydo\u011fan, Say Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2009, s. 72 vd.;<\/p>\n

[16]<\/a> R\u00fcyalara dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncede k\u00f6kl\u00fc anlamlar y\u00fcklenmesi ve vahiyle r\u00fcya aras\u0131nda ba\u011f kurulmas\u0131 olduk\u00e7a anlaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

[17]<\/a>Howard Selsam, Din, Bilim ve Felsefe<\/em>, \u00e7ev.: A. And, Sarmal Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1995, s. 35.<\/p>\n

[18]<\/a> Bkz. H\u00fcseyin G. Yurtayd\u0131n-Mehmet Da\u011f, Dinler Tarihi<\/em>, G\u00fcnd\u00fcz Matbaac\u0131l\u0131k, Ankara 1978, s. 24 vd.; David Hume, Din \u00dcst\u00fcne<\/em>, \u00e7ev.: Mete Tuncay, \u0130mge Kitabevi, Ankara 1995, s. 33 vd.<\/p>\n

[19]<\/a>Bkz. Thomas Hobbes, Leviathan<\/em>, s. 82 vd.; 292 vd.<\/p>\n

[20]<\/a>Bkz. Yasin Ceylan, Din ya da Politika: Neden Felsefe<\/em>, Phoenix Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2011, s. 180 vd.<\/p>\n

[21]<\/a>Bkz. Yasin Ceylan, Din ya da Politika: Neden Felsefe<\/em>, s. 42 vd.<\/p>\n

[22]<\/a> Bkz. David Hume, Din \u00dcst\u00fcne<\/em>, s. 33.<\/p>\n

[23]<\/a>Bkz. Nebi Mehdiyev, Tanr\u0131 \u0130nanc\u0131n\u0131n Rasyonelli\u011fi<\/em>, \u0130sam Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2008, s. 28 vd;<\/p>\n

[24]<\/a>Bkz. John Hick, EvilandGodLove<\/em>, MacmillanPress, London 1985, s.5.<\/p>\n

[25]<\/a> Bkz. Nebi Mehdiyev, Tanr\u0131 \u0130nanc\u0131n\u0131n Rasyonelli\u011fi<\/em>, s. 28 vd; 35 vd.<\/p>\n

[26]<\/a>Bkz. R. Dawkis, Tanr\u0131 Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em><\/strong>, \u00e7ev.: T. T. Bilgin, Kuzey yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2012, s. 19 vd. <\/strong><\/p>\n

[27]<\/a>Bkz. R. Dawkis, Tanr\u0131 Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em>, s. 143 vd.<\/p>\n

[28]<\/a>Bkz. Nebi Mehdiyev, Tanr\u0131 \u0130nanc\u0131n\u0131n Rasyonelli\u011fi<\/em>, s. 35 vd.<\/p>\n

[29]<\/a>Bkz. R. Dawkis, Tanr\u0131 Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em>, s. 19vd.<\/p>\n

[30]<\/a> Ebu el-Hasan el-E\u015fari, Kitab el-Luma\u2019<\/em>, tah.: R. J. MacCarthy, Beyrut 1952, s. 75.<\/p>\n

[31]<\/a> Kr\u015f. David Hume, Din \u00dcst\u00fcne<\/em>, s. 135 vd.<\/p>\n

[32]<\/a> Kr\u015f. R. Dawkins, Tanr\u0131 Yan\u0131lg\u0131s\u0131<\/em>, s. 143 vd.<\/p>\n

[33]<\/a> Bkz. David Hume, \u0130nsan Zihni \u00dczerine Bir \u0130nceleme<\/em>, \u00e7ev.: Selmin Evrim, MEB Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1986, s.108<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ateizmin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani Tanr\u0131\u2019n\u0131n mutlak reddinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 sav\u0131 \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r ve yer yer toplumsal bilin\u00e7alt\u0131na yerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Hatta daha ileriye gidilerek, Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015faman\u0131n bile olanaks\u0131z oldu\u011funu savunan kimselerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu sav felsefi olarak do\u011fru mudur? Ger\u00e7ekten rasyonel olarak Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 ve dinleri yads\u0131mak, bir Tanr\u0131\u2019ya ve bir dine inanmadan ya\u015famak […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":19488,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[175,224,28],"tags":[1554,229,961,962,612,963],"class_list":["post-19487","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-138-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-sosyal-bilimler","tag-ateizm","tag-din","tag-inanc","tag-inanmak","tag-tanri","tag-teizm"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t