{"id":19578,"date":"2017-08-01T16:25:12","date_gmt":"2017-08-01T13:25:12","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=19578"},"modified":"2018-02-16T16:42:41","modified_gmt":"2018-02-16T13:42:41","slug":"evrene-dair-bir-resim-ortaya-cikiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2017\/08\/01\/evrene-dair-bir-resim-ortaya-cikiyor","title":{"rendered":"Evrene dair bir resim ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor!"},"content":{"rendered":"

\u201cDo\u011fa yasalar\u0131n\u0131n ve genelde tekd\u00fczeli\u011fin hesab\u0131n\u0131 vermenin tek yolu\u00a0\u00a0<\/em>bunlar\u0131n evrimin sonucu olduklar\u0131n\u0131 saymakt\u0131r.\u201d <\/em><\/p>\n

Charles Sanders Peirce<\/strong>, The Architecture of Theories <\/em>(Kuramlar\u0131n Mimarisi<\/em>)<\/p>\n

\u201cBiz y\u0131ld\u0131z tozuyuz.\u201d Zihnimizde b\u00fcy\u00fck bir etki yaratan ve art\u0131k anonimle\u015fen bu s\u00f6z, evrenin olu\u015fumuna dair pek \u00e7ok soru ve cevab\u0131 i\u00e7inde gizliyor. Olu\u015ftu\u011fumuz hidrojen d\u0131\u015f\u0131nda her \u015feyin y\u0131ld\u0131zlarda kayna\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freneli hen\u00fcz 70 y\u0131ldan daha az zaman oldu. Lee Smolin, fizik\u00e7i olarak uzun y\u0131llar boyunca kuantum kuram\u0131 ile g\u00f6relili\u011fi birle\u015ftirecek bir kuram\u0131 in\u015fa etme yoluna gitmi\u015f. Bunun sonucunda, evrene dair b\u00fct\u00fcn sorular\u0131n ancak bize do\u011fan\u0131n kapsaml\u0131 bir resmini verebilecek tek bir kuramda birle\u015ftirilmesiyle cevaplanabilece\u011fi fikrini ortaya atm\u0131\u015f.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131lda elde edilen bilgiler ger\u00e7ekten m\u00fcthi\u015f! Peki, bu a\u015famadan sonra evren nas\u0131l bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm kazanacak? Lee Smolin, kitab\u0131nda bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 veriyor. Atomculuktan sicim kuram\u0131na, felsefe ve dinden kozmolojiye pek \u00e7ok konuya dokunuyor. Elbette en \u00e7ok Einstein\u2019\u0131n ismini an\u0131yor. Kozmoloji ve kuantuma, evrenin bir ili\u015fkiler \u015febekesi oldu\u011funa ve nihayet zaman\u0131n evrimine de\u011finiyor. \u201cSons\u00f6z\u201d k\u0131sm\u0131nda notlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra evrim ve kozmolojik do\u011fal se\u00e7ilimin s\u0131nanmas\u0131yla ilgili bilgiler bulunuyor.<\/p>\n

\u201cEvren nedir?\u201d sorusunun tarihsel yan\u0131tlar\u0131<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 6. y\u00fczy\u0131lda filozoflar evrenin bo\u015f uzayda devinen b\u00fcy\u00fck say\u0131lardan olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Bu fikir kesin bir bi\u00e7imde Aristoteles taraf\u0131ndan reddedildi. \u201cAtomculuk\u201d ad\u0131 verilen bu d\u00fc\u015f\u00fcnce o d\u00f6nemlerde epey kurcaland\u0131. Antik\u00e7a\u011f filozoflar\u0131, herhangi bir \u015feyin atomlar\u0131na ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini ancak d\u00fc\u015fleyebiliyorlard\u0131. Evrenin olu\u015fumu ve evrimine dair bilgimiz y\u0131llar i\u00e7inde geli\u015fti. 20. y\u00fczy\u0131lda ise art\u0131k kuarklar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131k; atomun i\u00e7inde bulunan \u015feylerin i\u00e7indeki \u015feyler \u00fczerine. Bug\u00fcn bu bilime sahibiz!<\/p>\n

\u201cBa\u015fka ba\u015fka evrenler varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Halbuki bunlar her monad\u0131n ba\u015fka monaddan farkl\u0131 olan bak\u0131\u015f noktas\u0131na g\u00f6re, tek evrenin t\u00fcrl\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir\u201d, der Leibniz 1714 tarihli Monadoloji<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda.<\/p>\n

18. ve 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n fizik\u00e7ileri evreni b\u00fcy\u00fck bir saate benzetiyorlard\u0131. Bununla anlatmak istedikleri \u015fey, hareketin basit ve determinist yasalar\u0131na uymas\u0131yd\u0131, t\u0131pk\u0131 bir sarkac\u0131n t\u0131k\u0131rt\u0131lar\u0131 gibi. Bu y\u00fczden \u201chareket bilime\u201d, \u201cmekanik\u201d diyorlard\u0131; bu kelime ayn\u0131 zamanda makinelerle de ili\u015fkiliydi. Bu fikir Newton fizi\u011fiyle b\u00fct\u00fcnle\u015fiktir. Saat ister \u00e7arklardan, ister t\u00fcrl\u00fc maddelerden yap\u0131lm\u0131\u015f olsun, eninde sonunda duracakt\u0131r. Newton ger\u00e7ekten de bir saatin temsil etti\u011fi bu durum i\u00e7in, gezegenlerin, y\u00f6r\u00fcngelerinde momentum yitirip helis \u00e7izerek G\u00fcne\u015f\u2019e d\u00fc\u015fmelerinden kayg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Buna kar\u015f\u0131 kozmik saatin ebediyen \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in de saat\u00e7inin zaman zaman inerek gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerinde kalmalar\u0131 i\u00e7in biraz olsun d\u00fcrtme gereklili\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7ok yatk\u0131nd\u0131r. Ancak 19. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131na do\u011fru G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin kararl\u0131 oldu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Evreni h\u00e2l\u00e2 pek bilmiyoruz…<\/strong><\/p>\n

Lee Smolin, kozmolojik do\u011fal se\u00e7ilim ve kendini \u00f6rg\u00fctleme s\u00fcre\u00e7leri gibi fikirleri de yokluyor. Bir bak\u0131ma fizik kuramlar\u0131n\u0131n Platoncu modeli b\u0131rakarak evrenin a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda, biyolojide oldu\u011fu gibi, tarihsel ve istatistiksel a\u00e7\u0131klamalar yoluyla bir kavray\u0131\u015f\u0131 benimsedi\u011fini vurguluyor. E\u011fer bilmediklerimize bir anlam vereceksek, h\u00e2l\u00e2 neler \u00f6\u011frenmek istedi\u011fimizi, ger\u00e7ekten de neler bilmemiz gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, evreni bili\u015fimizdeki bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm d\u00f6neminin hen\u00fcz doru\u011fa ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan bir ku\u015fkumuz yok. Hen\u00fcz \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc derecede bilmedi\u011fimiz \u015fey oldu\u011fu ortada\u2026<\/p>\n

Zaman ve de\u011fi\u015fmenin kendilerinin birer yap\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusu bir yana, t\u00fcm bunlardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak evreni alg\u0131laman\u0131n yolu olabilir mi? \u0130nsan zihninin d\u00fc\u015fleyebileceklerinde ger\u00e7ek bir s\u0131n\u0131r olup olmad\u0131\u011f\u0131 bilinemiyor, ama bu sorular \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek insan zihnini alg\u0131lama ya da dilin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmaya daha \u00e7ok yakla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, 20. y\u00fczy\u0131lda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ilerleme kaydetti\u011fimiz bir ger\u00e7ek. Ancak Smolin\u2019e g\u00f6re, genel g\u00f6relilik ile kuantumun hen\u00fcz birle\u015ftirilememi\u015f olmas\u0131, evrenin ne oldu\u011funa ili\u015fkin elimizde inanabilece\u011fimiz tek bir resim olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na geliyor. Basit olarak ifade etmek gerekirse, bir \u00e7ocuk evrenin ne oldu\u011funu sorsa ona anlatacak pek \u00e7ok kuram\u0131m\u0131z var, fakat tam anlam\u0131yla elimizde hi\u00e7bir \u015fey yok! Lee Smolin\u2019in savundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f, evrendeki nesnelerin t\u00fcm \u00f6zelliklerinin yaln\u0131zca nesneler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin birer yan\u0131 oldu\u011fudur. Dolay\u0131s\u0131yla bunlar<\/p>\n

herhangi bir mutlak ya da sabitlenmi\u015f ardalan yap\u0131s\u0131na ba\u011flanmadan betimlenebilecekleridir. Kula\u011fa karma\u015f\u0131k gibi gelse de Smolin, dikkate de\u011fer bir varg\u0131ya ula\u015f\u0131yor. Genel g\u00f6relili\u011fin anlaml\u0131 olmas\u0131 evrenin karma\u015f\u0131k olmas\u0131n\u0131 gerektirir. \u00d6te yandan kuantum kuram\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn evrene uygulanacak bir yorumunu evren yeterince karma\u015f\u0131k olmad\u0131k\u00e7a edinemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn evrenin kuantum kuram\u0131n\u0131 anlaml\u0131 k\u0131lmay\u0131 hedefledi\u011fini bildi\u011fimiz her giri\u015fim, evrenin karma\u015f\u0131k ve \u00e7e\u015fitlilikle sarmalanm\u0131\u015f bir bi\u00e7imde oldu\u011funu varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ba\u015far\u0131l\u0131 olur.<\/p>\n

– Evrenin Ya\u015fam\u0131, -Ge\u00e7mi\u015ften Gelece\u011fe Evrenin Evrimi-, Lee Smolin, \u00c7ev. R. \u00d6m\u00fcr Aky\u00fcz, Alfa Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, May\u0131s 2015, 423 s.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201cDo\u011fa yasalar\u0131n\u0131n ve genelde tekd\u00fczeli\u011fin hesab\u0131n\u0131 vermenin tek yolu\u00a0\u00a0bunlar\u0131n evrimin sonucu olduklar\u0131n\u0131 saymakt\u0131r.\u201d Charles Sanders Peirce, The Architecture of Theories (Kuramlar\u0131n Mimarisi) \u201cBiz y\u0131ld\u0131z tozuyuz.\u201d Zihnimizde b\u00fcy\u00fck bir etki yaratan ve art\u0131k anonimle\u015fen bu s\u00f6z, evrenin olu\u015fumuna dair pek \u00e7ok soru ve cevab\u0131 i\u00e7inde gizliyor. Olu\u015ftu\u011fumuz hidrojen d\u0131\u015f\u0131nda her \u015feyin y\u0131ld\u0131zlarda kayna\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freneli hen\u00fcz 70 […]<\/p>\n","protected":false},"author":587,"featured_media":19579,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[175,30,511],"tags":[248,1132,657,324],"class_list":["post-19578","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-138-sayi","category-astronomi","category-yayin-dunyasi","tag-astronomi","tag-atom","tag-evren","tag-kozmoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t