{"id":19981,"date":"2015-07-01T16:08:59","date_gmt":"2015-07-01T13:08:59","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=19981"},"modified":"2018-02-20T16:39:49","modified_gmt":"2018-02-20T13:39:49","slug":"bilim-kazanindan-ses-uzerine-atip-tutmalar-inleyen-nagmeler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/07\/01\/bilim-kazanindan-ses-uzerine-atip-tutmalar-inleyen-nagmeler","title":{"rendered":"Bilim Kazan\u0131\u2019ndan \u2018ses\u2019 \u00fczerine at\u0131p tutmalar:\u00a0\u0130nleyen na\u011fmeler"},"content":{"rendered":"

Ses dedi\u011fimiz duyuyla asl\u0131nda neyi alg\u0131l\u0131yoruz? Uzayda ses var m\u0131? Sesi ses yapan \u00f6zellikler neler? Ses nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131yor, bize nas\u0131l geliyor? Sesin kula\u011f\u0131m\u0131zdaki ser\u00fcveni\u2026 Duyma yetimiz evrimsel s\u00fcre\u00e7te, sudaki hareketlenmeleri hisseden bal\u0131klardan, havadaki hareketlenmeleri hissederek biz insanlara nas\u0131l gelmi\u015f? Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi ile T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi aras\u0131ndaki yap\u0131sal farklar neler? <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Harvard \u00dcniversitesi\u2019nde doktora \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren \u00fc\u00e7 gen\u00e7 bilimcinin \u201cses\u201d \u00fczerine sohbetinden olu\u015fuyor: Genetik Departman\u0131\u2019ndan Aysu Uygur<\/strong>, Viroloji Program\u0131\u2019ndan \u0130lker \u00d6ztop<\/strong> ve Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden Alp Sipahigil<\/strong>. Kendi tan\u0131mlamalar\u0131yla bu \u201c\u00fc\u00e7 silah\u015forlar\u201d, 94.9 FM A\u00e7\u0131k Radyo\u2019da d\u00fczenli olarak haftada bir \u201cBilim Kazan\u0131\u201d adl\u0131 bir bilimsel sohbet program\u0131 yap\u0131yorlar. Her hafta bir konuyu sohbet format\u0131nda, ama bilimsellikten \u00f6d\u00fcn vermeden inceliyorlar. Bu program\u0131n 35.\u2019si \u201cses\u201d \u00fczerineydi. Geni\u015f ilgi alanlar\u0131 da olan farkl\u0131 disiplinlerden bilimcilerin tek bir konuya yo\u011funla\u015fmalar\u0131, o konunun \u00e7e\u015fitli boyutlar\u0131yla ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f. Hem fiziksel anlamda ses\u2019in ne oldu\u011fu, hem i\u015fitme organ\u0131m\u0131z\u0131n yap\u0131s\u0131, hem i\u015fitme sisteminin evrimsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde ge\u00e7irdi\u011fi a\u015famalar, hem de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak m\u00fczik t\u00fcrleri, bunlar\u0131n hepsi ak\u0131c\u0131 bir sohbet i\u00e7inde ele al\u0131n\u0131yor. Bu nedenle, Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019in al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k format\u0131ndan farkl\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu yaz\u0131n\u0131n, \u201cses\u201d konusunu i\u015fleyen kapak dosyam\u0131z\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmas\u0131n\u0131 istedik. Bizi k\u0131rmayarak yay\u0131m\u0131na izin veren \u201c\u00fc\u00e7 silah\u015forlara\u201d te\u015fekk\u00fcr ediyoruz.<\/p>\n

\u00d6te yandan Bilim Kazan\u0131 program\u0131n\u0131n ilk 12 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden olu\u015fan kitab\u0131n Temmuz ay\u0131nda Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 da buradan duyural\u0131m.<\/p><\/blockquote>\n

Alp:<\/strong> Merhaba sevgili dinleyiciler, Bilim Kazan\u0131\u2019n\u0131n 35. b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ho\u015f geldiniz. Ben Alp.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Ben \u0130lker\u2026<\/p>\n

Aysu<\/strong>: Ben Aysu\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bug\u00fcn konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z konu ses\u2026<\/p>\n

Hep beraber:<\/strong> Sesssssssss\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Sesin bilimi. Yani ses nedir? Bizim duydu\u011fumuz bu \u015fey ne? Alp sana soruyorum, istersen bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn uzman\u0131 olarak sen anlat.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Tamam, elimden geleni yapay\u0131m. \u00c7ok basit ve genel ge\u00e7er bir tan\u0131m olarak \u015funu diyebiliriz; ses bir titre\u015fim. Madde olan bir ortamda atomlar\u0131n, molek\u00fcllerin, periyodik bir \u015fekilde, kimi zaman periyodik olmasa da, titre\u015fmesine biz ses diyoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani bunu alg\u0131lamam\u0131z? Bu titre\u015fimi duyabilmemiz?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, bu titre\u015fimi duyduktan sonra, kula\u011f\u0131m\u0131za geldikten sonra biz ona ses diyoruz. Ama asl\u0131nda nedir diye soracak olursak birka\u00e7 \u00f6rnek verebiliriz, titre\u015fimler ne formda olabilir? Mesela bir kat\u0131 \u00f6rne\u011fi verelim; ben masaya vurdum, masaya vurdu\u011fum noktada atomlar titre\u015fmeye ba\u015fl\u0131yor ve bu titre\u015fimler masan\u0131n bir ucundan ba\u015fka bir ucuna aktar\u0131l\u0131yor. Bu belli bir h\u0131zda oluyor. Bu titre\u015fimin ortam i\u00e7inde ne h\u0131zla hareket etti\u011fine de ses h\u0131z\u0131 deniyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ses dedi\u011fimiz \u015fey, \u0131\u015f\u0131kta fotonun hareket etmesi gibi tan\u0131mlayaca\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feyden ziyade her hangi bir maddenin titre\u015fmesi ve bizim bunu alg\u0131lamam\u0131z. Ses dalgas\u0131 dedi\u011fimiz zaman bize gelen bir \u015fey yok, foton gibi.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Evet, \u00e7ok g\u00fczel bir noktaya de\u011findin. I\u015f\u0131k da \u00f6rne\u011fin dalgadan olu\u015fan bir \u015fey, ancak \u0131\u015f\u0131k dedi\u011fimiz \u015fey kendi ba\u015f\u0131na bir par\u00e7ac\u0131k. Ancak ses kendi ba\u015f\u0131na bir par\u00e7ac\u0131k de\u011fil. Bu ortamdaki atomlar\u0131n titre\u015fmesi.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani hareketin bir yerden bir yere aktar\u0131lmas\u0131 ve bir tarafta o hareketin bir sonuca ula\u015fmas\u0131 baz\u0131 durumlarda ses olarak alg\u0131lanabiliyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, alg\u0131lama k\u0131sm\u0131na girersek orada bir birey olmas\u0131 laz\u0131m. O titre\u015fim e\u011fer senin kula\u011f\u0131na geliyorsa ve o senin beynine bir \u015fekilde ula\u015f\u0131yorsa buna ses diyoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz, bizim i\u00e7in en \u00f6nemli duyulardan biri olan ses asl\u0131nda etraf\u0131m\u0131zdaki maddelerin titre\u015fimini alg\u0131lamam\u0131z.<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u015eu ana kadar kat\u0131 \u00f6rne\u011fini verdik. Kat\u0131 i\u00e7erisindeki molek\u00fcller birbirine ba\u011fl\u0131lar, bu titre\u015fimler b\u00f6ylece aktar\u0131labiliyor ancak ayn\u0131 \u015fey havada veya s\u0131v\u0131larda da ge\u00e7erli.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Mesela sen elini birbirine \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131nda ne oluyor?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Sen iki elini bir araya getirdi\u011finde havay\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f oldun ve bir bas\u0131n\u00e7 dalgas\u0131 yaratt\u0131n.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>\u0130ki elin aras\u0131nda?<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130ki elin aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fan havadaki atom yo\u011funlu\u011funa bas\u0131n\u00e7 diyoruz. Sen onlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f oldun.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Onlar Meksika dalgas\u0131 gibi benim kula\u011f\u0131ma kadar geldiler…<\/p>\n

\"\"Uzayda ses var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Alp:<\/strong> Evet, yaratt\u0131\u011f\u0131n bas\u0131n\u00e7 dalgas\u0131 odada yay\u0131lmaya ba\u015fl\u0131yor ve bunun da h\u0131z\u0131 saniyede 300 metre kadar. Hatta bu 300 metreyi de belki hat\u0131rlars\u0131n\u0131z ilkokulda ya da ortaokulda, y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00e7akt\u0131\u011f\u0131nda uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaplamak i\u00e7in bu form\u00fcl vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0131\u015f\u0131k neredeyse an\u0131nda geliyor, \u00e7ok h\u0131zl\u0131 hareket ediyor ancak ses gecikmeli olarak geliyor. Sen diyelim ki \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rd\u00fckten 3 saniye sonra duyarsan biliyorsun ki yakla\u015f\u0131k 1 kilometre \u00f6tede \u00e7\u00fcnk\u00fc ses saniyede 300 metre gider.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ses h\u0131z\u0131 dedi\u011fimiz \u015fey de havaya \u00f6zg\u00fc. \u00d6rne\u011fin suda daha farkl\u0131 de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, hatta havan\u0131n yo\u011funlu\u011funa g\u00f6re de sesin h\u0131z\u0131 de\u011fi\u015fiyor. Bulundu\u011fun ortam hangi materyaldeyse o ortam\u0131n ses h\u0131z\u0131 diye bir kavram var. Farkl\u0131 kat\u0131larda farkl\u0131 h\u0131zda ilerliyor. Havada farkl\u0131 ilerliyor, farkl\u0131 atmosferlerde daha farkl\u0131 ilerliyor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki hava olmayan yerlerde nas\u0131l ilerliyor?<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130lerleyemiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc.<\/p>\n

(G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Uzayda ses yok!<\/p>\n

Alp:<\/strong> Asl\u0131nda baya ilgin\u00e7 bir \u015fey uzayda ses olmamas\u0131, neden yok onu a\u00e7\u0131klayay\u0131m \u00f6nce.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani titre\u015ftirecek bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n olmamas\u0131\u2026 Mesela bir yerde bir patlama olsa ben o patlamay\u0131 duyam\u0131yorum.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u0130lker seni uzaya atsak bir daha hi\u00e7 duymak zorunda kalmay\u0131z yani, ho ho ho.<\/p>\n

(G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Alp: <\/strong>Uzayda \u0131\u015f\u0131k bir yerden bir yere gidebiliyor ama senin demin dedi\u011fin gibi \u0131\u015f\u0131k kendi ba\u015f\u0131na bir par\u00e7ac\u0131k, bo\u015flukta kendi ba\u015f\u0131na hareket edebiliyor ancak ses dedi\u011fimiz \u015fey kendi ba\u015f\u0131na hareket eden bir par\u00e7ac\u0131k de\u011fil. Uzayda ortam bo\u015f olaca\u011f\u0131 i\u00e7in titre\u015fecek \u015fey yok. Bu y\u00fczden uzay olduk\u00e7a sessiz bir yer.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Peki Alp, Rosetta\u2019dan duydu\u011fumuz o \u015fark\u0131lar t\u00fcrk\u00fcler neydi? Rosetta\u2019dan kaydedilen bir ses vard\u0131?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, dinleyicilerimize hat\u0131rlatal\u0131m ge\u00e7ti\u011fimiz sene 2014 y\u0131l\u0131nda, g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda y\u00f6r\u00fcngede olan bir kuyrukluy\u0131ld\u0131za bir uzay arac\u0131 yollanm\u0131\u015ft\u0131. Bu uzay arac\u0131 kuyrukluy\u0131ld\u0131za yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda biliminsanlar\u0131 bir ses dosyas\u0131 payla\u015ft\u0131lar medyayla. Bu ses dosyas\u0131n\u0131 kuyrukluy\u0131ld\u0131zdan gelen \u015fark\u0131 m\u00fczik diye payla\u015fm\u0131\u015flard\u0131 ama biz demin dedik ki uzayda ses gitmiyor. Bir yerden bir yere gitmiyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Sevgili dinleyiciler inanmay\u0131n bu bilimcilere hep yalan dolan! Neymi\u015f i\u015fin asl\u0131?<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130\u015fin asl\u0131 iyi niyetli bir yorum asl\u0131nda. Kuyrukluy\u0131ld\u0131zdan gelen sinyal elektromanyetik bir dalgayd\u0131 yani ses dalgas\u0131 de\u011fildi .<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani asl\u0131nda par\u00e7ac\u0131k yay\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet foton geliyordu. O uzay meki\u011fine gelen \u0131\u015f\u0131n\u0131 sonra\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Terc\u00fcme ettiler…<\/p>\n

Alp: <\/strong>Terc\u00fcme ettiler bir titre\u015fime evet. Asl\u0131nda ger\u00e7ekte kula\u011f\u0131n\u0131 versen Rosetta\u2019ya bir ses duymuyorsun yani.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki bu b\u00fct\u00fcn bu \u0131\u015f\u0131klar b\u00f6yle terc\u00fcme ettirilebilir mi sese?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet yani sonu\u00e7ta \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131p kapayabilirsin mesela. Biz bunu elimizle yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda saniyede bir kere yap\u0131yoruz. Yani frekans\u0131 bir oluyor. Ama uzaktaki, frekans\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek olan, \u00e7ok h\u0131zl\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131p kapanan bir \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 hoparl\u00f6re versen, elektrik \u015feklinde aktar\u0131m\u0131n\u0131 yapsan sese d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilirsin tabi. Hatta buna \u00e7ok ilgin\u00e7 bir \u00f6rnek ge\u00e7mi\u015fte var: Kepler gezegenlerin hareketini bir d\u00fczen i\u00e7inde anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Kepler 16. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f bir astrofizik\u00e7i, astronom. \u015eunu yap\u0131yor, gezegenlerin hareketinin periyoduna bak\u0131yor ve g\u00f6r\u00fcyor ki gezegenler de periyodik \u015fekilde hareket ediyor. Sonras\u0131nda Kepler\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Gezegenlerin m\u00fczi\u011fi gibi bir \u015fey mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet gezegenlerin m\u00fczi\u011fi diye bir \u015fey yap\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc notalarda oldu\u011fu gibi, gezegenlerin hareket periyodu var. Kepler gezegenlerin hareket periyotlar\u0131 aras\u0131nda m\u00fczikte farkl\u0131 notalar\u0131n aras\u0131ndaki uyuma benzeyen matematiksel ili\u015fkiler buluyor. \u00d6rne\u011fin Mars ile J\u00fcpiter\u2019in frekans aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n ne kadar s\u0131kl\u0131kla hareket etti\u011fini koruyor ve bunlar\u0131 birer notaya terc\u00fcme ediyor. Bu oranlar, Newton\u2019un yer\u00e7ekimi yasalar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmesinde \u00e7ok \u00f6nemli rol oynuyor sonras\u0131nda.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u0130\u015fte R\u00f6nesans adam\u0131!<\/p>\n

Sesi ses yapan \u00f6zellikler<\/strong><\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki abi \u015fimdi, ses maddenin titre\u015fmesi dedin. \u00c7e\u015fitli maddeler ayn\u0131 \u015fekilde titre\u015firse ayn\u0131 ses mi \u00e7\u0131k\u0131yor? Ya da sesi ses yapan tek \u00f6zellik titre\u015fim say\u0131s\u0131 m\u0131?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Sesi tan\u0131mlayan birka\u00e7 \u00f6zellik var bunlardan bir tanesi senin dedi\u011fin gibi titre\u015fimin periyodu ne? Yani bu titre\u015fim ne s\u0131kl\u0131kta oluyor? Saniyede bir kere mi oluyor, on kere mi oluyor, y\u00fcz kere mi oluyor, bin kere mi oluyor?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ya da on bin<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ya da on bin olabilir. Sesin bu \u00f6zelli\u011fine yani saniye de ka\u00e7 kere titre\u015fti\u011fine ortam i\u00e7erisinde, frekans diyoruz. Yani ben belli bir frekans dedi\u011fimde, frekans\u0131n birimi hertz, saniye ba\u015f\u0131na ka\u00e7 kere titre\u015fti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorum. 100 hertz dedi\u011fimde hangi ortamda olursa olsun diyorum ki oradaki atomlar veya molek\u00fcller saniyede 100 kere titre\u015fiyorlar. Bu \u00f6zelliklerinden bir tanesi.<\/p>\n

\"\"
\u201cY\u00dcKSEK AMPL\u0130T\u00dcTTE KONU\u015eUYORUM!\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu: <\/strong>Tamam, buna frekans diyoruz.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Buna frekans diyoruz evet.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Di\u011fer \u00f6zellik nedir?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Di\u011feri de ne kadar y\u00fcksek veya al\u00e7ak ses oldu\u011fu, sesin amplit\u00fct\u00fc, genli\u011fi.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>O dalgan\u0131n y\u00fcksekli\u011fi<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, o dalgan\u0131n y\u00fcksekli\u011fi. Molek\u00fcller saniyede 10 kere hareket ediyor ama nereye kadar hareket ediyor? Odan\u0131n bir ucundan di\u011fer ucuna m\u0131 gidiyor? Yoksa bir milimetre mi hareket ediyor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani sesimi y\u00fckseltmem gibi mi mesela? Yani \u015fu anda d\u00fc\u015f\u00fck amplit\u00fctte konu\u015fuyorum. \u201c\u015eU ANDA Y\u00dcKSEK AMPL\u0130T\u00dcTTE KONU\u015eUYORUM\u201d<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, dinleyicilerden \u0130lker ad\u0131na \u00f6z\u00fcr diliyoruz bu noktada ve program\u0131m\u0131za devam ediyoruz. Evet \u0130lker aynen dedi\u011fin gibi, hatta bu etkiyi bas hoparl\u00f6r\u00fcnde , bunlara \u201cwoofer\u201d da deniyor, bu etkiyi g\u00f6z\u00fcnle g\u00f6rebilirsin. Araban\u0131n arkas\u0131na bagaj\u0131na koyup mahallenin inletildi\u011fi hoparl\u00f6rler. Sesini a\u00e7t\u0131klar\u0131nda bu wooferlar\u0131n, hoparl\u00f6rlerin asl\u0131nda bir zar\u0131 var sesi yaratan zar\u0131, onun hareket etti\u011fini g\u00f6r\u00fcyorsun. O ne kadar \u00e7ok hareket ediyorsa mahalle o kadar \u00e7ok inliyor.<\/p>\n

Do, re, mi\u2026 <\/strong><\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani ses bir bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fikli\u011fi demi\u015ftin zaten. Bu bas wooferlar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda da bas\u0131nc\u0131 baya\u011f\u0131 midemizde de hissediyoruz. Peki Alp, iki temel eleman var diyorsun seste, bir tanesi frekans bir tanesi amplit\u00fct, yani ne kadar y\u00fcksek veya al\u00e7ak oldu\u011fu. Duydu\u011fumuz sesler aras\u0131nda bir\u00e7ok fark var. Senin sesinle benim sesim ayn\u0131 de\u011fil, enstr\u00fcmanlardaki notalar ayn\u0131 de\u011fil, bu farklar neden do\u011fuyor?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ben ondan evvel bir \u015fey sormak istiyorum, yaln\u0131z enstr\u00fcmanlar\u0131n notalar\u0131 dedin, sesi tan\u0131mlarken frekans ve amplit\u00fct var sadece dedin, nota tabiri bizim g\u00fcnl\u00fck hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z neye kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor peki?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bende bunu soracakt\u0131m i\u015fte!<\/p>\n

(G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Sesler aras\u0131 farklar hangi \u00f6zelli\u011fin varyasyonlar\u0131nda olu\u015fuyor?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Nota birebir frekansa tekab\u00fcl ediyor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Belli bir frekans asl\u0131nda bir nota demek<\/p>\n

Alp: <\/strong>Mesela 440 kere titre\u015fiyorsa ses, o zaman bu titre\u015fime \u201cla\u201d deniyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani iki eleman var: Frekans, duydu\u011fumuz sesin notas\u0131, havay\u0131 ne kadar titre\u015ftirdi\u011fi ve biz bunu farkl\u0131 sesler farkl\u0131 notalar gibi alg\u0131l\u0131yoruz. Amplit\u00fct, yani dalga boyunun y\u00fcksekli\u011fi, de sesi k\u0131s\u0131k bir ses mi duyuyoruz y\u00fcksek bir ses mi duyuyoruz bunu tan\u0131ml\u0131yor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yani \u00f6zetlemek gerekirse iki temel \u00f6zelli\u011fi var; frekans ince sesle diiiii yoksa kal\u0131n sesle b\u00f6\u00f6 m\u00fc. Genlik amplit\u00fct da buu mu yoksa buuuuu mu<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bunu gitarla yapsana Alp<\/p>\n

Alp: <\/strong>Gitarda mesela en d\u00fc\u015f\u00fck frekans\u0131 \u00e7alabilece\u011finiz mi teli, (gitarla mi) bunun frekans\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak 82 hertz. Yani bu tel saniyede 82 kere titre\u015fiyor. \u015eimdi ben bir sonraki mi\u2019ye ge\u00e7ebilirim, hani nas\u0131l do, re, mi, fa, sol, la, si, do diye bir do\u2019dan ba\u015fka bir do\u2019ya ge\u00e7ebiliyoruz buna oktav deniyor. Bu kal\u0131n mi\u2019den ince mi\u2019ye ge\u00e7ti\u011fimiz zaman (gitarla ince mi) sesin frekans\u0131 iki kat\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman bir kal\u0131n mi\u2019den bir ince mi\u2019ye ge\u00e7mi\u015f oluyorsun.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u0130lker \u00e7arp bakal\u0131m ikiyle.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>164.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bravo.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bu 164\u2019t\u00fc.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bu 164. Bundan daha da \u00f6teye gidebiliriz. (gitarla daha da ince mi) yine mi, ayn\u0131 nota<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>328.<\/p>\n

Alp: <\/strong>vayyy<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Heyt be!<\/p>\n

Alp: <\/strong>Zor soru (gitarla mi)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Peki o zaman Alp bir sorum var, diyorsun ki her notan\u0131n farkl\u0131 frekans\u0131 var ama farkl\u0131 oktavlardaki ayn\u0131 notalar\u0131n birbirinin iki kat\u0131 olmas\u0131 gibi bir durum var. Bunun nedeni biraz teknik san\u0131r\u0131m.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bu i\u015f bir \u015fekilde isim verme; frekanslar s\u0131f\u0131rdan sonsuza kadar giden say\u0131lar asl\u0131nda. Hani insanlar olarak birbirimizle ileti\u015febilmemiz laz\u0131m de\u011fil mi? Her say\u0131y\u0131 birbirimizle payla\u015famay\u0131z, o y\u00fczden ne yap\u0131yoruz sistemi kaba bloklar halinde b\u00f6l\u00fcyoruz.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Biz nereleri duyabiliyoruz?<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130nsan kula\u011f\u0131 20 hertzden yani saniyede 20 titre\u015fimden 20 bin titre\u015fime kadar duyabiliyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7ok g\u00fczel be\u2026<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bu asl\u0131nda baya geni\u015f bir aral\u0131k.<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> On \u00fczeri \u00fc\u00e7 gibi bir spektrum.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Titre\u015fim frekans\u0131n\u0131n maksimumu ile minimumu aras\u0131nda bin kat fark var. Bunu mesela g\u00f6z\u00fcm\u00fczle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursak, g\u00f6z\u00fcm\u00fcz sadece frekans aral\u0131\u011f\u0131 iki kat olan bir aral\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rebiliyor. Yani kula\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok geni\u015f bir aral\u0131\u011f\u0131 duyuyor ancak mesela g\u00f6z\u00fcm\u00fcz sadece i\u015fte mavi \u0131\u015f\u0131ktan k\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011fa kadar g\u00f6rebiliyor ve o aral\u0131\u011fa frekans olarak bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda \u00e7ok dar bir aral\u0131k.<\/p>\n

Ayn\u0131 nota, farkl\u0131 sesler\u2026 Neden?<\/strong><\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bu arada bir \u015fey eklemek istiyorum -daha sonra de\u011finece\u011fiz ama- memeliler \u00e7ok iyi duyucular asl\u0131nda. Bizim kulaklar\u0131m\u0131z sesleri hem \u00e7ok iyi ay\u0131rt edebiliyor hem de \u00e7ok geni\u015f bir aral\u0131\u011f\u0131 duyabiliyor. Alp demin farkl\u0131 sesler duyuyorum bunlar\u0131n aras\u0131nda ne fark var dedim, sende bana dedin ki frekanslar\u0131 farkl\u0131. Duydu\u011fun farkl\u0131 notalar\u0131n farkl\u0131 seslerin farkl\u0131 titre\u015fimlerden kaynakl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledin. Ama ben ayn\u0131 notay\u0131, ayn\u0131 oktavdaki farkl\u0131 enstr\u00fcmanlardan duydu\u011fumda da farkl\u0131 sesler duyuyorum. Ud da la \u00e7al\u0131yor, piyano da la \u00e7al\u0131yor ama ben bu ud sesi bu da piyano sesi diyebiliyorum o zaman onlar\u0131n aras\u0131nda ne fark var?<\/p>\n

\"\"Alp: <\/strong>\u00c7ok zor sordu, asl\u0131nda bu \u00e7ok ilgin\u00e7 bir soru. \u015e\u00f6yle anlatabilirim bunu mesela: gitarda (gitarla la) la teline bast\u0131\u011f\u0131n zaman bir la sesi \u00e7\u0131kart\u0131yorsun orada. Telin titre\u015fti\u011fi frekanslardan bir tanesi, en g\u00fc\u00e7l\u00fc titre\u015fti\u011fi frekans la frekans\u0131.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Diyelim 440.<\/p>\n

Alp: <\/strong>440 ama sen bu tele vurdu\u011fun zaman (gitarla la) bunun i\u00e7inde sadece 440 frekans\u0131nda titre\u015fen bir dalga yok. Ayn\u0131 zamanda bunun iki kat\u0131nda titre\u015fen bir dalga var, (gitarla) o iki kat\u0131 olan ses, benim tele vurdu\u011fumda o sesin i\u00e7erisinde mevcut. Ayn\u0131 \u015fekilde (gitarla tel basma) \u00fc\u00e7 kat\u0131 olan ses de mevcut, 4 kat\u0131 olan da, yani 440 \u00e7almas\u0131na ra\u011fmen bu enstr\u00fcman, i\u015fin i\u00e7erisinde 880 var, 1320 var.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bir frekans kompozisyonu var\u2026<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ama ana frekans yine de 440\u2019ta.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ana frekans yine 440.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ve bu kompozisyon sadece ilk frekans\u0131n katlar\u0131n\u0131, tam katlar\u0131n\u0131 i\u00e7erebiliyor. Yar\u0131ml\u0131, bu\u00e7uklu katlar\u0131n\u0131 i\u00e7eremiyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet aynen \u00f6yle, bu da \u015funla alakal\u0131. Bu telin i\u00e7erisine ka\u00e7 tane dalga s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rabilece\u011finle alakal\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc gitar telinin ba\u015f\u0131 ve sonu hareket etmiyor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Diyelim ki bir metre.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bir metre ise, iki tane yar\u0131m metrelik dalga s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rabilirim, \u00fc\u00e7 tane 33 cm\u2019lik dalga s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rabilirim.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Heyt be!<\/p>\n

Alp: <\/strong>Koyar\u0131m da koyar\u0131m.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ama bu e\u015fyan\u0131n do\u011fas\u0131ndan dolay\u0131 diyelim, \u00e7\u00fcnk\u00fc bilgisayarda sadece 440\u2019l\u0131k p\u00fcr bir frekans sentezleyebilirsin.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yapay olarak saf bir ses yaratabiliriz, hatta yaratay\u0131m.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yarat ya bir tane.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani kastetti\u011finiz \u015fu mu? Asl\u0131nda dijital bir \u015fekilde p\u00fcr, saf bir ses yaratabiliyoruz ama dijital ortam d\u0131\u015f\u0131ndaki biz insanlar olarak ya da enstr\u00fcmanlar olarak yarat\u0131\u011f\u0131m\u0131z ses kirli yani sadece p\u00fcr bir frekans de\u011fil o frekans\u0131n b\u00fct\u00fcn katlar\u0131n\u0131 da \u00e7\u0131kart\u0131yoruz mecburen.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Analog olarak da yani dijitale \u00f6zg\u00fc bir \u015fey de\u011fil p\u00fcr sin\u00fcs \u00e7\u0131karmak. \u00d6yle bir enstr\u00fcman yapabilirsin ki o enstr\u00fcman sadece p\u00fcr bir ses \u00e7\u0131karabilir. Onu tasarlayabilirsin asl\u0131nda. Bu arada bu p\u00fcr ses yani harmoni olmayan iki \u00fc\u00e7 kat\u0131n\u0131 bulundurmayan ses nas\u0131l duyuluyor onu bir \u00e7alal\u0131m isterseniz. \u015eu anda bilgisayara bir tane sin\u00fcs dalgas\u0131 yaratmas\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ve bu sin\u00fcs dalgas\u0131 saniyede 440 kere titriyor.<\/p>\n

(Bilgisayarda bir tu\u015fa bas\u0131ld\u0131)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yaratamad\u0131n.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yaratamad\u0131m.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Bu Alp\u2019in tu\u015flara basma frekans\u0131.<\/p>\n

(Bilgisayardan bir frekans sesi \u00e7\u0131kt\u0131)<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bu duydu\u011funuz gibi kula\u011fa \u00e7ok ho\u015f gelen bir ses de\u011fil ama tek bir frekans kula\u011fa nas\u0131l geliyor dedi\u011finizde bu.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bir de sen la de bakay\u0131m Alp.<\/p>\n

Alp: <\/strong>(Alp la sesi \u00e7\u0131kar\u0131r)<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130lker sen de.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>(\u0130lker la sesi \u00e7\u0131kar\u0131r)<\/p>\n

(Hep beraber la sesi \u00e7\u0131kar\u0131rlar)<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u00dc\u00e7\u00fcm\u00fcz de ayn\u0131 notay\u0131 s\u00f6yledik.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u0130lker biraz detoneydi.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ben bu notay\u0131 s\u00f6yledi\u011fimde ana frekans\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcm\u00fcz de ayn\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131k ama hepimizin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 dalgaya yak\u0131ndan bakacak olursak, yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bas\u0131n\u00e7 dalgas\u0131na, periyodu ayn\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen o periyodun i\u00e7erisinde\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Dominant periyodun\u2026<\/p>\n

Alp: <\/strong>Dominant periyot ayn\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, o dominant periyodun i\u00e7indeki detayl\u0131 hareketler birbirinden farkl\u0131. Yani bu zaman i\u00e7erisinde yaratt\u0131\u011f\u0131m bas\u0131n\u00e7 dalgas\u0131na bakarsak, onun foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekersek mesela\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Hatta \u00e7ekelim ve siteye koyal\u0131m. Hepimizin ses dalgalar\u0131n\u0131n ve bu bilgisayarda \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z p\u00fcr sesin dalgalar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ral\u0131m. Yani diyorsun ki Alp, sen, ben, \u0130lker bizim seslerimiz de farkl\u0131.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7eksek havada yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bas\u0131n\u00e7 dalgas\u0131n\u0131n, hepimizinkinin kendine has karakteristik bir \u015fekli olacak. Sevgili dinleyiciler kay\u0131t s\u0131ras\u0131nda \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z la seslerinin foto\u011fraflar\u0131n\u0131 internet sitemize koyaca\u011f\u0131z. Ayn\u0131 \u015fekilde bunlar\u0131n \u015fekli neden farkl\u0131 oluyor ona de\u011finelim istersen. Bunu gitar \u00f6rne\u011fi \u00fcst\u00fcnden konu\u015fabiliriz yine. Gitarda ben bu teli vurdu\u011fum zaman (gitarda tel basma) dedim ki i\u015fte temel frekans ve \u00fcst frekanslar var. \u00dcst frekanslar\u0131n\u0131 yarat\u0131yorum \u00fc\u00e7 kat\u0131n\u0131, d\u00f6rt kat\u0131n\u0131. Bu tel titre\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda kendi ba\u015f\u0131na \u00e7ok ses yaratam\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc mesela ikimiz bir teli iki ucundan tutsak o teli titre\u015ftirsek havada pek bir ses yaratm\u0131yor.<\/p>\n

\u201cLa\u201d notas\u0131ndaki bas\u0131n\u00e7 dalgalar\u0131n\u0131n foto\u011fraf\u0131. Yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya Bilgisayar, Alp, Aysu ve \u0130lker\u2019in ses dalgalar\u0131. Titre\u015fimin ana periyot ayni olmas\u0131na ra\u011fmen, periyodun i\u00e7erisindeki ufak de\u011fi\u015fiklikler sesin karakteristi\u011fini belirliyor. Bu sayede farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar\u0131 ya da insanlar\u0131 ay\u0131rt edebiliyoruz.<\/p>\n

\"\"
\u201cLa\u201d notas\u0131ndaki bas\u0131n\u00e7 dalgalar\u0131n\u0131n foto\u011fraf\u0131. Yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya Bilgisayar, Alp, Aysu ve \u0130lker\u2019in ses dalgalar\u0131. Titre\u015fimin ana periyot ayni olmas\u0131na ra\u011fmen, periyodun i\u00e7erisindeki ufak de\u011fi\u015fiklikler sesin karakteristi\u011fini belirliyor. Bu sayede farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar\u0131 ya da insanlar\u0131 ay\u0131rt edebiliyoruz.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu: <\/strong>Ding giye bir ses \u00e7\u0131kar<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ding der ve s\u00f6ner. Gitar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fey \u015fu, telden ba\u015flayan titre\u015fimler gitar\u0131n g\u00f6vdesine geliyor ve g\u00f6vdede bu titre\u015fimler b\u00fcy\u00fcyor, b\u00fcy\u00fcyor ve d\u0131\u015far\u0131ya o dalgan\u0131n sesi veya miktar\u0131 artarak \u00fcretilmi\u015f oluyor. Burada sese \u00f6zelli\u011fini veren \u015fey gitar\u0131n geometrisi. \u0130\u015fte bunun kasas\u0131n\u0131n neden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, o a\u011fa\u00e7 sesi ne kadar h\u0131zl\u0131 iletiyor, vb\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ne kadar?<\/p>\n

Alp:<\/strong> Evet, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ne kadar\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>O sesi olu\u015fturan frekanslar\u0131n kompozisyonlar\u0131n\u0131 belirliyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, as\u0131l enerji telin titre\u015fiminden geliyor ancak g\u00f6vde ya da i\u00e7inde bulundu\u011fu yap\u0131 farkl\u0131 frekanslar\u0131 farkl\u0131 miktarda b\u00fcy\u00fcterek d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131yor. Farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar da farkl\u0131 frekanslar\u0131 b\u00fcy\u00fcterek d\u0131\u015far\u0131 veriyor. \u00d6rne\u011fin, ud gitardan farkl\u0131 bir \u015fekle sahip, o y\u00fczden onun d\u0131\u015far\u0131ya daha verimli olarak yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 frekanslar da farkl\u0131 ve sesini o y\u00fczden farkl\u0131 duyuyoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Peki Alp, en pahal\u0131 gitar\u0131 ald\u0131m ben, neye para veriyorum?<\/p>\n

Alp: <\/strong>En pahal\u0131 gitar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131nda neye para vermiyoruz onu soral\u0131m \u00f6nce, ben \u0130lker\u2019e soruyorum. Bir ucuz bir de pahal\u0131 gitar al\u0131yorum. \u0130kisinden ayn\u0131 frekans\u0131 \u00e7\u0131karabilir miyim?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>\u00c7\u0131kar\u0131rs\u0131n.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Peki, ikisinden de ayn\u0131 frekans\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131yorsam\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Enayi mi bu \u00e7ocuk?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Enayi miyim, neye para veriyorum? Burada paray\u0131 verdi\u011fimiz \u015fey sesin t\u0131n\u0131s\u0131. Sese karakterini veren \u015fey de bu ana frekans\u0131 de\u011fil de di\u011fer \u00fcst frekanslar\u0131n da\u011f\u0131l\u0131m\u0131.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yanc\u0131 frekanslar uyumlu ve g\u00fczel birbiriyle\u2026<\/p>\n

Alp: <\/strong>Aynen \u00f6yle.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani yanc\u0131 derken tekrar dinleyiciler i\u00e7in yard\u0131mc\u0131 olacak belki, diyelim ki 440 hertzte la \u00e7al\u0131yorsun iki farkl\u0131 enstr\u00fcmanda, bir tanesi 880\u2019i de 1760\u2019u da \u00e7ok g\u00fczel duyururken \u00f6b\u00fcr\u00fc 1760\u2019\u0131 o kadar g\u00fczel duyurmay\u0131p 880\u2019i mi duyuruyor?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet aynen \u00f6yle. Peki madem pahal\u0131 enstr\u00fcmanlar konusunu a\u00e7t\u0131n, en pahal\u0131 enstr\u00fcman hangisi sence diye soray\u0131m.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Arplar \u00e7ok pahal\u0131.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet veya en de\u011ferli enstr\u00fcman\u0131m\u0131z hangisi olabilir?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7ello pahal\u0131, piyanolar \u00e7ok pahal\u0131, s\u00fcper pahal\u0131 piyano.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Neyle alakal\u0131 peki bu? Ne kadar b\u00fcy\u00fck bir spektrumu duyurmas\u0131 ile mi alakal\u0131?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yani karakteristik, bundan d\u00fcnyada birka\u00e7 milyar tane var, bu enstr\u00fcmandan.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Milyar?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u0130nsan.<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130nsan.<\/p>\n

(G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Alp: <\/strong>Demin Aysu sormu\u015ftun ya sen, ben, \u0130lker ayn\u0131 sesi \u00e7\u0131kard\u0131k foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ektik. Onlar\u0131n foto\u011fraf\u0131 birbirinden farkl\u0131yd\u0131. \u0130\u015fte o foto\u011fraf\u0131n farkl\u0131 olmas\u0131n\u0131n nedeni de nas\u0131l gitarla udun g\u00f6vdesinin \u015fekli farkl\u0131, yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u011fa\u00e7 birbirinden farkl\u0131 ayn\u0131 \u015fekilde her insan da birbirinden farkl\u0131. Nas\u0131l gitar ve udda g\u00f6vdelerin boyu, materyali birbirinden farkl\u0131ysa insanda da ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erli. Bizim ses tellerimiz var o ses tellerinden\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Tam olarak tel de\u011fil, bunu a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z birazdan.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani biz konu\u015furken enstr\u00fcman olarak kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z organ\u0131m\u0131z ses tellerimiz. Ama \u0130lker diyorsun ki onlar tel de\u011fil, nedir peki onlar?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Asl\u0131nda tel gibi, Alp az \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131nda titre\u015fen \u015feyler var. Fakat tel gibi ince uzun bir \u015feyden s\u00f6z etmiyoruz. Onun yerine bo\u011faz bo\u015flu\u011fumuzdaki yuvarlak g\u0131rtlakta iki taraf\u0131 kapatan iki perdeden s\u00f6z ediyoruz . Bu perdeler zar olarak da ge\u00e7iyor. Bunlar\u0131n titre\u015fmesi ve aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fun a\u00e7\u0131l\u0131p kapanmas\u0131.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ben ci\u011ferlerimden hava verdik\u00e7e bunlar dalgalanarak\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Aralardaki bo\u015flu\u011fu dalgaland\u0131rarak da\u011f\u0131t\u0131yorlar, birbirlerine deyiyorlar, kapan\u0131yorlar tamamen ya da a\u00e7\u0131l\u0131yorlar. Evet iki tane zar\u0131 hareket ettiriyoruz, ve o iki zar\u0131n aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fu oynuyoruz.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet gitardaki frekans\u0131 de\u011fi\u015ftirmek istedi\u011fimde ben ne yapabilirim? Gitarda bir tel var bu g\u0131rtla\u011f\u0131m\u0131zdaki bahsetti\u011fin yap\u0131 gibi. Ben bunun frekans\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek istedi\u011fimde gitar\u0131n kula\u011f\u0131n\u0131 (gitardan ses \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131) de\u011fi\u015ftirerek\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Gerginli\u011fini ald\u0131r\u0131yorsun.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Telin gerginli\u011fi ile oynayabilirim.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ve frekans\u0131 de\u011fi\u015ftiriyorsun.<\/p>\n

Alp: <\/strong>B\u00f6ylece frekans de\u011fi\u015ftirmi\u015f\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Telin uzunlu\u011funu de\u011fi\u015ftiriyorsun asl\u0131nda de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yo bu \u00f6rnekte uzunlu\u011funu de\u011fi\u015ftirmiyorum, sadece gerginli\u011fini de\u011fi\u015ftiriyorum.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Anlad\u0131m.<\/p>\n

(Gitardan ses) benzer \u015feyi g\u0131rtla\u011f\u0131nda da yapabilirsin. Oradaki kaslar gerginli\u011fi de\u011fi\u015ftirdi\u011finde, oradaki titre\u015fim frekans\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilirsin. Gerginlik artt\u0131k\u00e7a frekans y\u00fckseliyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Asl\u0131nda demek ki insan sesleri aras\u0131ndaki farklardan kast\u0131m\u0131z da, senin sesin dalgal\u0131 benim sesim daha ince\u2026. G\u0131rtla\u011f\u0131m\u0131zdaki iki perdenin insanlar aras\u0131nda yap\u0131sal farkl\u0131l\u0131klara sahip olmas\u0131. Ayn\u0131 \u015fekilde ergenlikte hormonlar\u0131n aksiyonlar\u0131yla sesler kal\u0131nla\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ayn\u0131 zamanda erkeklerin sesleri kad\u0131nlardan daha kal\u0131n genellikle ama asl\u0131nda birbirleriyle \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fckleri yerler de var. Bir de burada \u015funu s\u00f6ylemek istiyorum; kal\u0131n derken kastetti\u011fimiz \u015fey d\u00fc\u015f\u00fck frekanslardan \u00e7\u0131kan sesler de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Daha az titre\u015ftirdi\u011fimiz sesler daha kal\u0131n duyuluyor. Daha \u00e7ok titre\u015ftirdi\u011fimiz sesler daha tiz daha y\u00fcksek duyuluyor.<\/p>\n

Alp: Evet, <\/strong>titre\u015ftirdi\u011fimizde frekans\u0131 d\u00fc\u015f\u00fckse kal\u0131n oluyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Peki \u0130lker mesela insan sesi en d\u00fc\u015f\u00fck ka\u00e7 frekansa inebiliyor? En kal\u0131n sesli erkek diyelim d\u00fcnyadaki ka\u00e7 frekansta ses veriyor?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Erkeklerde ortalama frekans 125 Hertz, kad\u0131nlarda ortalama 200-210 Hertz civar\u0131nda, \u00e7ocuklarda daha tiz bir ses \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00c7ocuklar 300 Hertz civar\u0131nda ortal\u0131yorlar, bebekler kulaklar\u0131m\u0131z\u0131 par\u00e7alamak i\u00e7in 400-600 Hertz aras\u0131nda \u00e7\u0131\u011fl\u0131k atabiliyorlar.<\/p>\n

(gitardan ses)<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Te\u015fekk\u00fcrler Alp.<\/p>\n

Sesin kulaktaki ser\u00fcveni<\/strong><\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bir \u015fey s\u00f6yleyece\u011fim Alp, ses maddenin titre\u015fmesi dedik ama madde istedi\u011fi kadar titre\u015febilir, \u00f6rne\u011fin bir a\u011fa\u00e7 ormanda d\u00fc\u015fse ama bunu duyan olmasa, yine de d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f say\u0131l\u0131r m\u0131? (G\u00fcl\u00fc\u015fmeler) Biz bunu duymasak buna ses denir miydi? Biz asl\u0131nda bunu duydu\u011fumuz i\u00e7in bir isim veriyoruz. Maddenin titre\u015fimine bir tan\u0131m veriyoruz. \u0130sterseniz buradan sesi nas\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131za yani kulaklar\u0131m\u0131za ge\u00e7elim.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, asl\u0131nda kulaklar\u0131n yap\u0131s\u0131 demin bahsetti\u011fimiz g\u0131rtla\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131na \u00e7ok benziyor. G\u0131rtla\u011f\u0131m\u0131za bir sinyal yolluyoruz ve onun titre\u015fmesini sa\u011fl\u0131yoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bir ses \u00e7\u0131kar\u0131yoruz.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Havay\u0131 hareket ettiriyoruz. Hava kafam\u0131z\u0131n i\u00e7indeki bedenimizin i\u00e7indeki rezonans kasalar\u0131nda titre\u015fme yarat\u0131yor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Rezonans kasalar\u0131 nedir ya? (G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Alp: <\/strong>Do\u011fru bir tabir asl\u0131nda.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Kafan\u0131n i\u00e7inde yank\u0131lan\u0131yor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Gitar g\u00f6vdesi gibi yani.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Gitar g\u00f6vdesi gibi o yank\u0131lad\u0131\u011f\u0131n sesi a\u011fz\u0131 da b\u00fcy\u00fcterek a\u011f\u0131z bo\u015flu\u011fundan d\u00fcnyaya\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Hayk\u0131r\u0131yorsun.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Hayk\u0131r\u0131yorsun.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Peki kulakta ne oluyor? Kulakta olan bunun tam tersi asl\u0131nda<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Hayk\u0131r\u0131\u015flar\u0131 al\u0131yoruz.<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130lker hayk\u0131rd\u0131, odan\u0131n i\u00e7erisindeki molek\u00fcller titre\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Sa\u011fa sola titre\u015fiyorlar ve dalgalar kula\u011f\u0131ma do\u011fru geldi.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ka\u00e7 hertz?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>400-600 aras\u0131<\/p>\n

Alp: <\/strong>Valla \u00e7ok h\u0131zl\u0131 geliyor saniye de 300 metre ile gitti\u011fi i\u00e7in ka\u00e7mak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. O y\u00fczden bu titre\u015fimler benim kula\u011f\u0131ma geldi. Kulakta bu titre\u015fimlerin \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131 ilk obje bir zar. Kulak zar\u0131. Bu d\u0131\u015f kulakla orta kulak aras\u0131nda bulunan ince bir zar.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>D\u0131\u015f kulak kafam\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olan, orta kulak kafam\u0131z\u0131n i\u00e7inde olan b\u00f6lge de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Orta kulakla d\u0131\u015f kulak aras\u0131nda bir zar var. Bu zardan hava ge\u00e7emiyor. \u0130lker\u2019in yaratt\u0131\u011f\u0131 dalgalar, titre\u015fimler bu zar\u0131 titre\u015ftirmeye ba\u015fl\u0131yor. Bu i\u015fte v\u00fccudumun ilk defa uyar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 nokta. Sonras\u0131nda bu titre\u015fimleri bir \u015fekilde iletmemiz laz\u0131m. Bir \u015fekilde beyne ge\u00e7irmemiz laz\u0131m. Bunun i\u00e7in bir\u00e7ok ad\u0131m var.<\/p>\n

\"\"Aysu: <\/strong>Zardan sonra orta kulak ba\u015fl\u0131yor. Orta kulakta da \u00fc\u00e7 tane kemik var, ilkokul kitaplar\u0131nda da \u00f6\u011frendi\u011fimiz \u00e7eki\u00e7, \u00f6rs, \u00fczengi.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, do\u011fru.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bunlar da titriyorlar.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Zar titremeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131, bunlar da titre\u015fimleri i\u00e7eriye do\u011fru aktarmaya devam ediyorlar.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Orta kulakta bu titre\u015fimler seyahat ederek i\u00e7 kulaktaki bir s\u0131v\u0131ya ula\u015ft\u0131r\u0131yor titre\u015fimleri.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Bu ikisinin aras\u0131nda tekrar bir zar var san\u0131r\u0131m, de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, aynen \u00f6yle.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Orta kulakla i\u00e7 kulak aras\u0131nda bir zar var. \u0130\u00e7 kulak zaten alabildi\u011fine s\u0131v\u0131.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani burada olan \u015fey, d\u0131\u015f d\u00fcnyada havan\u0131n kocaman titre\u015fimlerini gittik\u00e7e k\u00fc\u00e7\u00fclterek yo\u011funla\u015ft\u0131rarak m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar y\u00fcksek verimlilikle enerjisini koruyarak beynimizin i\u00e7inde en yak\u0131n yere yava\u015f yava\u015f ta\u015f\u0131mak de\u011fil mi?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Sesi ta\u015f\u0131yoruz. O zaman madem orta kulaktay\u0131z. Bu \u00fc\u00e7 kemikten s\u00f6z ediyoruz. Ben sana bir soru daha sorarak, orta kula\u011f\u0131n yap\u0131sal \u00f6zelliklerinden bir tanesine daha de\u011finmek istiyorum. \u015eimdi sen bana dedin ki sesler maddenin i\u00e7inde meydana gelen bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fikli\u011fi. Mesela havadaki bas\u0131n\u00e7 birazc\u0131k de\u011fi\u015fiyor diyorsun, ama mesela ben bu odan\u0131n bas\u0131nc\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131ra ba\u011f\u0131ra de\u011fi\u015ftiremem. Bunlar \u00e7ok ufak de\u011fi\u015fimler de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Mahalleye bagaj\u0131nda woofer\u2019la biri gelmedi\u011fi s\u00fcrece bu de\u011fi\u015fimler ufak de\u011fi\u015fimler.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Evet bunlar ufak titre\u015fimler ve bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fiklikleri. Fakat e\u011fer bunun d\u0131\u015f kulaktan i\u00e7 kula\u011fa iletilmesinden s\u00f6z ediyorsak, o zaman iki kompart\u0131mandaki bas\u0131nc\u0131n ayn\u0131 olmas\u0131 gerekir ki ufak bir de\u011fi\u015fim iletilebilsin. Ama zar var diyorsun, zardan hava ge\u00e7emiyor, o zaman ben her ortam de\u011fi\u015ftirdi\u011fimde \u00e7evrenin bas\u0131nc\u0131 da de\u011fi\u015fti\u011finde benim bu sistemin kalibrasyonu bozulur. O zaman buna \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak \u00f6staki borusundan s\u00f6z edebilir misin?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Kapal\u0131 bir kutu olsayd\u0131 orta kulak, onun sabit bir bas\u0131nc\u0131 olacakt\u0131. Ama sen g\u00fcn i\u00e7erisinde farkl\u0131 bas\u0131n\u00e7 ortamlar\u0131nda hareket ediyorsun. Diyelim ki suyun alt\u0131na dald\u0131n, bir anda \u00e7ok fazla bas\u0131nca maruz kal\u0131yor d\u0131\u015f kula\u011f\u0131n ve bu dengesiz bir ortam yarat\u0131yor. \u00c7ok bas\u0131n\u00e7l\u0131 bir ortamdaysan d\u0131\u015f kula\u011f\u0131nda \u00e7ok fazla bas\u0131n\u00e7 var ve i\u00e7erdeki kutuda orta kulakta ise daha d\u00fc\u015f\u00fck bas\u0131n\u00e7 var\u2026<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani zar i\u00e7eriye do\u011fru itiliyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Zar i\u00e7eriye do\u011fru \u00e7ok y\u00fcksek bir kuvvetle itiliyor ve bu olduk\u00e7a tehlikeli bir \u015fey. Hatta birka\u00e7 metre derine dald\u0131ysan\u0131z bunu kulaklar\u0131n\u0131zda biraz rahats\u0131zl\u0131k olarak hissedersiniz. \u00d6staki borusu buna bir \u00e7\u00f6z\u00fcm. \u00d6staki borusu orta kulakla solunum yolumuz aras\u0131nda bildi\u011fim kadar\u0131yla bir ba\u011f kuruyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bir k\u0131sa yol.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bir k\u0131sa yol var. B\u00f6ylece diyelim ki d\u0131\u015far\u0131n\u0131n bas\u0131nc\u0131 artt\u0131, \u00f6staki borusunda hareket ettirebildi\u011fimiz kaslar var. Sak\u0131z \u00e7i\u011fneme ile onu aktive ediyor kimi insanlar. U\u00e7aktayken kulaklar\u0131 a\u00e7mak i\u00e7in esnerler veya \u00e7i\u011fneme gibi bir hareket yaparlar. Bu sayede orta kulak ile solunum yolu aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131yoruz ve b\u00f6ylece orta kula\u011f\u0131n bas\u0131nc\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya e\u015fitliyoruz ki zar\u0131n \u00fczerine \u00e7ok kuvvet binmesin.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Orta kulak asl\u0131nda d\u0131\u015far\u0131s\u0131yla ba\u011flant\u0131s\u0131 olan organ\u0131m\u0131z ve d\u0131\u015far\u0131s\u0131n\u0131n bas\u0131nc\u0131yla s\u00fcrekli e\u015fitleniyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Burada \u00e7ok ilgin\u00e7 bir \u015fey payla\u015fmak istiyorum. Bu kaslar\u0131n\u0131z\u0131 o bahsetti\u011fimiz \u00e7i\u011fneme hareketiyle a\u00e7arsan\u0131z asl\u0131nda burnunuzdan da ses duyabilece\u011finizin fark\u0131na varacaks\u0131n\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc solunum yollar\u0131m\u0131z ile orta kulak aras\u0131nda bir ba\u011f var, \u00f6staki borusu. O kaslar\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, yani bas\u0131nc\u0131 dengeleme hareketi yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, e\u011fer denerseniz, diyelim ki bir kulakl\u0131\u011f\u0131n\u0131z varsa burnunuza getirin bu hareketi yaparken, o zaman sesi burnunuzdan duyabiliyorsunuz. Bunu ben ortaokulda ke\u015ffetti\u011fimde herkesle payla\u015f\u0131yordum garip bir \u015fekilde.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Alp ne yaln\u0131z bir \u00e7ocuksun ya (g\u00fcl\u00fc\u015fmeler) (k\u00fc\u00e7\u00fck gitar\u0131na sar\u0131l\u0131p a\u011fl\u0131yor \u015fu an). Peki, orta kulaktan sesi ilettik. \u0130\u00e7 kula\u011fa, orta ile i\u00e7 aras\u0131ndaki zara geldik.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani h\u00e2l\u00e2 mekanik titre\u015fimleri transfer ediyoruz.<\/p>\n

Alp: <\/strong>\u0130\u00e7 kulak \u00e7ok ilgin\u00e7 bir yer, i\u00e7 kulakta da yine d\u0131\u015f kulak ve orta kulak aras\u0131nda oldu\u011fu gibi bir zar var. Ama bu sefer bu zar\u0131n di\u011fer taraf\u0131nda i\u00e7i s\u0131v\u0131 ile dolu salyangoz \u015feklinde bir t\u00fcp var. Orta kulak ve i\u00e7 kulak aras\u0131ndaki bu zar titre\u015fti\u011fi zaman bu s\u0131v\u0131y\u0131 da titre\u015ftirmeye ba\u015fl\u0131yor. Ve bu t\u00fcp\u00fcn i\u00e7erisinde, titre\u015fimlere hassas, mekanik titre\u015fimleri elektrik sinyallerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilen h\u00fccreler var.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Tamam yani bu titre\u015fimler art\u0131k s\u0131v\u0131da titre\u015fimler oluyorlar ve olay salyangoz denen yap\u0131n\u0131n, yap\u0131ya ba\u011flanan sinir h\u00fccrelerinin farkl\u0131 dalga frekanslar\u0131na farkl\u0131 derecede duyarl\u0131 olmas\u0131yla bizim sesleri farkl\u0131 alg\u0131lamam\u0131z ger\u00e7ekle\u015fiyor, \u00f6yle de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Senin dedi\u011fin gibi frekans alg\u0131s\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 kulakta.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Mekanik alg\u0131n\u0131n farklar\u0131ndan dolay\u0131 bir k\u0131sm\u0131 da sinirler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla beyne iletildikten sonra beynin bilgi korteksinde beynin bunu i\u015flemesiyle alakal\u0131.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Evet.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet.<\/p>\n

Bal\u0131klardan memelilere ses duyusunun evrimi<\/strong><\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Tamam son be\u015f on dakikada kula\u011f\u0131n anatomisini, kulakta en d\u0131\u015ftan en i\u00e7e kadar sesin nas\u0131l transfer edildi\u011fini, daha sonra bunun beynimize nas\u0131l i\u015flendi\u011fini anlatt\u0131k. Peki bu b\u00f6yle komplike bir \u015fekilde insanlarda m\u0131 oldu ilk defa? Evveli yok mu bunun?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ne diyeceksin Aysu?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7ok g\u00fczel bir soru sordun \u0130lker. \u015e\u00f6yle yan\u0131t vermek isterim. Sohbetin ba\u015f\u0131nda s\u00f6yledi\u011fim gibi memelilerin ses duyusu \u00e7ok geli\u015fmi\u015f. Bizim di\u011fer hayvanlara k\u0131yasla sesleri alg\u0131layabilmemiz ve ayr\u0131\u015ft\u0131rabilmemiz de epey geli\u015fmi\u015f. Bunun i\u00e7in biraz memelilerin ilk evrimle\u015fti\u011fi zamanlara gidelim, yakla\u015f\u0131k 200 milyon y\u0131l \u00f6ncesinden s\u00f6z ediyorum.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Of baya uzun s\u00fcrecek o zaman. (G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bildi\u011finiz gibi o zamanlar dinozorlar ve iri s\u00fcr\u00fcngenler d\u00fcnyay\u0131 domine etmekte. Onlar\u0131n borusu \u00f6t\u00fcyor. G\u00fcnd\u00fcz vakti etrafta kabaday\u0131l\u0131k tasl\u0131yorlar. Memeliler daha \u00e7ok geceleri avlanan ve b\u00f6cek ile beslenen hayvanlar. Gece avlan\u0131yorsan\u0131z ve b\u00f6cekle besleniyorsan\u0131z av\u0131n\u0131z\u0131 yakalamak i\u00e7in b\u00f6ceklerin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 seslere ya da daha d\u00fc\u015f\u00fck seviyedeki seslere duyarl\u0131 olmak size acayip bir avantaj sa\u011fl\u0131yor. O y\u00fczden demin anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7 kemik \u00e7eki\u00e7, \u00f6rs, \u00fczengi ve bu kaliteli ses alg\u0131 a\u011f\u0131 memelilerle geli\u015fmi\u015f bir evrimsel \u00f6zellik.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bu konuda bazen ben \u015fik\u00e2yet\u00e7i olabiliyorum. Gece yaz vakti odada bir tane sinek varsa odan\u0131n ba\u015fka bir k\u00f6\u015fesinde, kafam\u0131n i\u00e7erisinde yank\u0131lan\u0131yor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>O zaman Alp sana bir kertenkele olman\u0131 tavsiye ederim. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00fcr\u00fcngenlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00f6rne\u011fin, \u00f6rs, \u00e7eki\u00e7, \u00fczengi kemikleri yok. Onlar\u0131n i\u015fitme duyusu biraz daha ilkel bir sistemle i\u015fliyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Nas\u0131l bir sistem?<\/p>\n

\"\"
Yakla\u015f\u0131k 200 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f erken memelilerden \u201cmorganucodon\u201d.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu: <\/strong>Mesela bizim \u00e7eki\u00e7, \u00f6rs \u00fczengiler s\u00fcr\u00fcngenlerde ve ku\u015flarda kafatas\u0131n\u0131 \u00e7eneye ba\u011flayan eklem kemikleri asl\u0131nda. \u015eu an ayn\u0131 kemiklerden bahsediyorum. Kafatas\u0131n\u0131 \u00e7eneye ba\u011flayan daha b\u00fcy\u00fck ve daha iri kemikler. Peki, neden bizim kula\u011f\u0131m\u0131zdaki minicik kemiklerle ayn\u0131 kemikler oldu\u011funu biliyoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu kemiklerin embriyonik d\u00f6nemine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ayn\u0131 h\u00fccrelerden olu\u015ftu\u011funu, ayn\u0131 sinir a\u011flar\u0131yla d\u00f6\u015fendiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Embriyonik s\u00fcre\u00e7 ilerledik\u00e7e o kemikler s\u00fcr\u00fcngende \u00e7eneye do\u011fru hareket edip orada \u00e7eneyi olu\u015fturuyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7ene ile kafatas\u0131 aras\u0131ndaki eklemi olu\u015fturuyor. Memelilerde ise \u00e7ene ile kafatas\u0131 aras\u0131nda ba\u015fka bir eklem var. Daha direkt bir eklem var. Eklemi olu\u015fturan kemikler ortakula\u011fa do\u011fru hareket ediyor, hi\u00e7 daha fazla b\u00fcy\u00fcmeden orada bizim duyu sistemimizin, i\u015fitme duyumuzun bir par\u00e7as\u0131 oluyorlar.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Peki s\u00fcr\u00fcngenlerde de bahsetti\u011fin salyangoz yap\u0131s\u0131 var m\u0131? Yine o salyangoz yap\u0131s\u0131 ile mi ses duyuluyor?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bunu bilmiyorum, \u00e7ok g\u00fczel bir soru. Hemen google\u2019layay\u0131m. Evet, bakt\u0131m, s\u00fcr\u00fcngenlerde de varm\u0131\u015f bu salyangoz yap\u0131. Yani sistem ayn\u0131 asl\u0131nda, fakat memelilerde \u00e7ok daha rafine bir aktar\u0131m y\u00f6ntemi var. \u00c7ok daha k\u0131s\u0131k sesleri duymam\u0131z\u0131, frekanslar\u0131 birbirinden daha iyi ay\u0131rt edebilmemizi sa\u011fl\u0131yor. Demin hayvanlar\u0131n ayn\u0131 kemiklere farkl\u0131 fonksiyonlar verdiklerini, dolay\u0131s\u0131yla evrimsel s\u00fcre\u00e7te memelilerin bu i\u015fe yaramaz \u00e7ene kemiklerini al\u0131p orta kulakta sesi aktarmaya yard\u0131mc\u0131 olan kemiklere \u00e7evirdi\u011fini anlatt\u0131m. \u015eimdi biz bunu embriyonik bulgulara bakarak s\u00f6yl\u00fcyoruz. Ayn\u0131 kemikler oldu\u011funu biliyoruz. Ama bir s\u00fcre \u00f6ncesine kadar bunun fosil kay\u0131tlar\u0131nda bir \u00f6rne\u011fi yoktu. Memeli fosillerine bak\u0131yoruz mesela: Orta kulak kemikleri var, bu kemikler orta kulakta bulunuyor. S\u00fcr\u00fcngen fosillerine bak\u0131yoruz ayn\u0131 orta kulak kemikleri onlarda \u00a0\u00e7ene ile kafatas\u0131n\u0131 birbirinde ba\u011fl\u0131yor. Acaba ne ara k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fcler, ne ara orta kula\u011fa do\u011fru seyahat ettiler diye ararken \u201caraform\u201d bulundu. Araform fosilinin ad\u0131 \u201cmorganucodon\u201d. Yakla\u015f\u0131k 200 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f erken memelilerden. Bu hayvanda memelilerin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerinden biri olan kafatas\u0131 ile \u00e7ene aras\u0131ndaki direkt eklem var ama bahsetti\u011fim s\u00fcr\u00fcngenlerde eklemi olu\u015fturan ve bizde \u00e7eki\u00e7le \u00f6rs haline gelmi\u015f kemikler de bu erken memelilerde \u00e7ene kemi\u011fine yak\u0131n bulunuyor. \u00c7ok \u00e7ok ufalm\u0131\u015f \u015fekilde bulunuyor. Yani biz memeli fosili ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z fakat kulaklar\u0131 o kadar da iyi duymuyor. Araform bulundu yani.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki Aysu, memelilerle s\u00fcr\u00fcngenler aras\u0131ndaki farktan bahsediyorsun ama s\u00fcr\u00fcngenlerde yine bir duymaca var.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Evet s\u00fcr\u00fcngenler de duyuyorlar.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki duymayan hayvanlar var m\u0131? Ne zaman ilk defa mekanik titre\u015fimleri ses olarak duyumsamaya ba\u015flad\u0131 herhangi bir canl\u0131n\u0131n beyni?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Tamam d\u00fc\u015f\u00fcnelim. \u0130lk olarak tetrapotlara gidelim. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fu maddenin titre\u015fimlerini duyabilir bal\u0131k. Bal\u0131\u011f\u0131n v\u00fccudunun kenarlar\u0131ndaki organlardan suyun nas\u0131l hareket etti\u011fini yani sudaki dalga formlar\u0131n\u0131 alg\u0131layabilmesini sa\u011flayan bir organ sistemi var.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Derisi var, b\u00fct\u00fcn v\u00fccudu asl\u0131nda suyun i\u00e7indeki titre\u015fimleri alg\u0131layabiliyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7\u00fcnk\u00fc bal\u0131\u011f\u0131n buna ihtiyac\u0131 var. Su nas\u0131l hareket ediyor onu alg\u0131layan bir sistemi var. \u0130lk tetrapotlar zaman\u0131nda, bal\u0131klar sudan karaya ge\u00e7meye ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, art\u0131k bu sistemin sudaki titre\u015fimleri de\u011fil havadaki titre\u015fimleri alg\u0131lar bir yap\u0131ya \u00e7evrilmesi gerekiyor. Zaten i\u015fitme duyumuzun evrilmesi de sudan karaya \u00e7\u0131kmam\u0131zla oluyor. \u015eimdi bal\u0131k bunun i\u00e7in hangi sistemi kullanacak? Bu ilk tetrapotlar\u0131n yani sudan karaya \u00e7\u0131kan bal\u0131klar\u0131n elindeki alet edevata, organlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u015f\u00f6yle bir organ fark ediyoruz. S\u0131\u011f sularda gezinirken havadan da nefes alabiliyorlar bu tetrapot ge\u00e7i\u015fini yapan bal\u0131klar. Yani \u201csparkle\u201d denilen bir organlar\u0131 var, kafalar\u0131n\u0131n tepelerinde.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>T\u00fck\u00e7esi stigma san\u0131r\u0131m.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>T\u00fck\u00e7esi stigma. Bu organla bal\u0131k d\u0131\u015far\u0131dan hava alabiliyor v\u00fccuduna. Bazen bunu sudaki dengesini yani hangi y\u00fckseklikte y\u00fczd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ayarlamak i\u00e7in kullan\u0131yor, bazen oksijen almak i\u00e7in kullanabiliyor, ama bal\u0131kta havay\u0131 alabilen yar\u0131 kemikten olu\u015fan bir organ mevcut. Fosillere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bunu g\u00f6rebiliyoruz. Bu stigmalar\u0131n ilk tetrapotlarda \u00f6staki borumuza tekab\u00fcl eden, yani v\u00fccudun i\u00e7ine hava transferini sa\u011flayan bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcyoruz evrimsel s\u00fcre\u00e7te ve ses duyumuzu sa\u011flayan ilk altyap\u0131m\u0131z bu \u015fekilde olu\u015fuyor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Hava ge\u00e7iyorsa bir yerden havadaki titre\u015fim de ge\u00e7iyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ses dedi\u011fimiz \u015fey havan\u0131n i\u00e7indeki bas\u0131n\u00e7taki ufak de\u011fi\u015fimler ve e\u011fer hava v\u00fccudun i\u00e7ine girebiliyorsa bu, ses de v\u00fccudun i\u00e7ine girebiliyor demek.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Oray\u0131 rezone ettirebiliyor. Ama bunun sinirsel a\u011f\u0131n geli\u015fmesiyle beyinde ses olarak i\u015flenmesi evrimsel s\u00fcrecin sonraki a\u015famas\u0131.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ve zaten ses duyusu da g\u00f6rme duyusu gibi benzer altyap\u0131y\u0131 kullan\u0131yor. D\u0131\u015far\u0131dan ald\u0131\u011f\u0131n bir sinyali beyinde i\u015fliyorsun.<\/p>\n

Alp: <\/strong>G\u00f6rmek i\u00e7in d\u0131\u015far\u0131dan elektromanyetik dalga geliyor, foton geliyor. G\u00f6z\u00fcndeki resept\u00f6r h\u00fccrelere \u00e7arp\u0131yor, sonra o sinir h\u00fccrelerinde bir elektrik sinyaline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Seste de ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erli, bu sefer foton de\u011fil de mekanik titre\u015fimler sinir h\u00fccrelerinde elektrik sinyaline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

\"\"
Tetrapot ge\u00e7i\u015fini yapan bal\u0131klar s\u0131\u011f sularda gezinirken havadan da nefes alabiliyorlar. Kafalar\u0131n\u0131n tepelerinde \u201csparkle\u201d denilen bir organlar\u0131 var. Bu organla bal\u0131k v\u00fccuduna d\u0131\u015far\u0131dan hava alabiliyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu: <\/strong>Duyu altyap\u0131s\u0131 denilen \u015fey zaten var ilk tetrapotlarda. G\u00f6rmek olsun, dokunmak olsun duyu altyap\u0131m\u0131z var. Havan\u0131n rezone etmesini sa\u011flayan bir altyap\u0131 da var. \u00d6staki borusu spreakle ile bunlar birle\u015fiyor ve al sana ses duyusu.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Zaten en ba\u015f\u0131ndan anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi sese asl\u0131nda ses deme nedenimiz duyumsama bi\u00e7imimiz. Yoksa asl\u0131nda bahsetti\u011fimiz \u015fey mekanik titre\u015fimler, maddenin titre\u015fmesi.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>O zaman arkada\u015flar bu b\u00f6l\u00fcmde bizim ses dedi\u011fimiz duyuyla asl\u0131nda neyi alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, daha do\u011frusu neyi duyumsad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 konu\u015ftuk. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz maddenin titre\u015fmesini alg\u0131l\u0131yoruz. Daha sonra sesin nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bize nas\u0131l geldi\u011fini anlatt\u0131k. Sonra da bu yetimizin evrimsel s\u00fcre\u00e7te sudaki hareketlenmeleri hisseden bal\u0131klardan, havadaki hareketlenmeleri hissederek biz insanlara nas\u0131l geldi\u011fini anlatt\u0131k. Yani memelileri \u00f6zel yapan bizi \u00f6zel yapan geli\u015fmi\u015f i\u015fitme duyumuzun nas\u0131l olup da evrimsel s\u00fcre\u00e7te geli\u015fti\u011fine de\u011findik.<\/p>\n

Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi – T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi<\/strong><\/p>\n

Aysu: <\/strong>Kopuz nerden \u00e7\u0131kt\u0131 Alp?<\/p>\n

\u0130lker:<\/strong> Alp ozan duyguland\u0131.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Duyguland\u0131m be \u0130lker.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yaln\u0131z bir \u015fey s\u00f6yleyece\u011fim kopuzda daha fazla nota m\u0131 var?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Neden bu kadar duyguland\u0131r\u0131yor bizi de\u011fil mi?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Beni hi\u00e7 duyguland\u0131rm\u0131yor.<\/p>\n

(G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Sevgili dinleyiciler, \u0130lker\u2019in m\u00fczik zevki yok, o y\u00fczden bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc Alp ile ben in\u015fa ettik daha \u00e7ok.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet Aysu, dedi\u011fin gibi asl\u0131nda g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda daha \u00e7ok bat\u0131 enstr\u00fcmanlar\u0131ndan m\u00fczik dinliyoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani sen ve ben.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ama dedi\u011fin gibi T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde ve ba\u015fka Do\u011fu m\u00fcziklerinde Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde kullan\u0131lan nota sisteminden \u00e7ok daha farkl\u0131 notalar kullan\u0131l\u0131yor. \u015eimdi program\u0131n en ba\u015flar\u0131nda demi\u015ftik ki her notan\u0131n bir frekans\u0131 var. Ve demi\u015ftik ki bir oktav\u0131 yani do\u2019dan do\u2019ya giden 7 tane nota var. Do, re, mi, fa, sol, la, si, do. Bat\u0131 makamlar\u0131nda, \u00f6rne\u011fin maj\u00f6r ve min\u00f6r, 7 tane nota var. Ama bu aral\u0131k tam olarak 12 e\u015fit par\u00e7aya b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f durumda Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde. Mesela piyanoya bakarsan aral\u0131klar birbirinde e\u015fit uzakl\u0131kta. Yani kom\u015fu olan iki notan\u0131n frekanslar\u0131n\u0131n birbirine oran\u0131 Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde sabit. Ama gel g\u00f6r ki T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde ve di\u011fer Do\u011fu m\u00fcziklerinde bu oktav\u0131, yani 440 hertzten 880 hertze ge\u00e7erken bir la\u2019dan ba\u015fka bir la\u2019ya ge\u00e7erken kullanabilece\u011fin nota say\u0131s\u0131 12\u2019den \u00e7ok daha fazlad\u0131r.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Yani biz T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde do ve re aras\u0131ndaki, o iki notan\u0131n frekans\u0131 aras\u0131ndaki ara frekanslar\u0131 da \u00e7al\u0131yoruz ve m\u00fczikteki kompozisyonlarda kullan\u0131yoruz. Ama Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde bu ara notalar\u0131n bir \u00e7o\u011funa ton d\u0131\u015f\u0131, yani bu nota bozuk d\u00f6nd\u00fcreyim g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131yor. Ara notalar bestelerde kullan\u0131lm\u0131yor. En az\u0131ndan pop\u00fcler m\u00fczikte kullan\u0131lm\u0131yor. Modern 20. y\u00fczy\u0131l klasik m\u00fczi\u011finde art\u0131k onlar\u0131 denemeye ba\u015fl\u0131yorlar. \u00c7eyrek ton m\u00fczi\u011fi diye bir m\u00fczik var, 12\u2019ye de\u011fil ama 48\u2019e -daha ufak par\u00e7alara- b\u00f6l\u00fcp onlar\u0131 kullan\u0131yorlar ama biraz u\u00e7 \u00f6rnekler. Bat\u0131 m\u00fczi\u011finin genelinde bahsetti\u011fin bu ufak aral\u0131klar, do ile re aras\u0131ndaki daha ufak aral\u0131klar kullan\u0131lm\u0131yor ama bu da tarihsel bir tercihten geliyor asl\u0131nda.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Bunu soracakt\u0131m ben de. O iki frekans aras\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn sesler var zaten spektrumda. Sadece baz\u0131 k\u00fclt\u00fcrler m\u00fczikte baz\u0131 \u015feyleri tercih etmi\u015fler, baz\u0131 frekanslar\u0131 daha s\u0131k kullanm\u0131\u015flar. Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde bu 7 nota olmu\u015f, T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde ba\u015fka frekanslar olmu\u015f. Ayn\u0131 spektrumdan bahsediyoruz ama\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Farkl\u0131 sesler var evet.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Elbette yani, istedi\u011fin sesi \u00e7\u0131karabilirsin.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Anlad\u0131m, k\u00fclt\u00fcrel olarak daha \u00e7ok domine eden sesler.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde hangi notalar\u0131n kullan\u0131laca\u011f\u0131 konusunda daha disiplinli bir tarz var. Bunun, bunun, bunun, nota olarak kompozisyonlarda kullan\u0131lmas\u0131na izin veriyorum gibi bir alg\u0131yla\u2026<\/p>\n

\"\"
Tek parmakla piyano \u00e7al\u0131yorsan\u0131z, sadece bir melodi \u00e7al\u0131yorsunuz; ama ayn\u0131 anda be\u015f noktada bas\u0131yorsan\u0131z -buna bir akor deniyor Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde- \u00e7ok sesi bir arada \u00fcretmi\u015f oluyorsunuz.<\/figcaption><\/figure>\n

Alp: <\/strong>\u00d6zellikle Bach sonras\u0131ndaki d\u00f6nemde bu \u00e7ok standardize ediliyor. E\u015fit aral\u0131klara b\u00f6l\u00fcn\u00fcyor. Bir oktav aras\u0131ndaki 12 aral\u0131k birbirine e\u015fit. Ancak \u00f6rne\u011fin T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde bu bir oktav i\u00e7erisinde 12 e\u015fit aral\u0131kl\u0131 nota yerine, kimileri yakla\u015f\u0131k 50, kimileri 51 diyor, 12\u2019den \u00e7ok daha fazla say\u0131da yakla\u015f\u0131k 50 tane nota var. Bunlar\u0131n birbirleriyle olan uzakl\u0131klar\u0131 da ayn\u0131 de\u011fil. Bunu \u015f\u00f6yle g\u00f6rebilirsiniz mesela, gitar \u00fcst\u00fcnde perdeler var de\u011fil mi?<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Evet, hepsi e\u015fit aral\u0131kl\u0131.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bunlar\u0131n aral\u0131k oran\u0131 birbirine e\u015fit. \u00c7ok d\u00fczenli bir \u015fekilde yerle\u015ftirilmi\u015f perdeler. Ancak bir T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi enstr\u00fcman\u0131na bakacak olursan\u0131z, elimdeki saza mesela, bunun \u00fczerindeki perdelerin aral\u0131klar\u0131 birbirine e\u015fit de\u011fil. Daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00f6rnek, tambur mesela. Tambura klasik T\u00fcrk m\u00fczi\u011finin piyanosu denir, \u00e7\u00fcnk\u00fc onun \u00fczerinde T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde kullan\u0131lan t\u00fcm bu ufak aral\u0131klar\u0131 bulabiliyorsunuz. Bu m\u00fczik a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne demek oluyor, 12 yerine 50 tane nota var elimizde, \u00e7ok daha zengin gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7ok beste yapar\u0131z Serdar Orta\u00e7 olsa, y\u00fcz binlerce beste yapabiliriz belki.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Neydi Serdar Orta\u00e7\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fc?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>7 nota var, ben ne yapay\u0131m bestelerin hepsi birbirine benziyorsa. (G\u00fcl\u00fc\u015fmeler)<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, yani bir a\u00e7\u0131dan do\u011fru. Sonu\u00e7ta bir melodi \u00fcreteceksen se\u00e7ebilece\u011fin melodi \u00e7ok daha zengin olabilir. Yani elindeki kelime say\u0131s\u0131 \u00e7ok daha fazlaysa, kurabilece\u011fin \u00e7ok daha \u00e7e\u015fitli c\u00fcmleler var gibi.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Burada kastetti\u011finiz pe\u015f pe\u015fe dizilmi\u015f tek tek notalar de\u011fil mi?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet melodi ile kastedilen tek bir teli \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorsun, ayn\u0131 anda bir\u00e7ok notaya basm\u0131yorsun. T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde \u00f6rne\u011fin burada izleyebilece\u011fin alternatiflerin say\u0131s\u0131 \u00e7ok daha fazlad\u0131r. O y\u00fczden T\u00fcrk m\u00fczi\u011findeki makamlar\u0131n say\u0131s\u0131 Bat\u0131 m\u00fczi\u011findeki olas\u0131 makamlara g\u00f6re \u00e7ok fazlad\u0131r.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Ama Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde de, nota bak\u0131m\u0131ndan daha fakir oldu\u011fu i\u00e7in, \u015funu daha fazla g\u00f6r\u00fcyoruz. Daha polifonik besteler, kompozisyonlar var. Birbirinin \u00fcst\u00fcne birbiriyle uyumlu armonik sesleri ekleyerek b\u00f6yle bir ses mimarisi yarat\u0131yorlar.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Yani evet.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ayn\u0131 anda farkl\u0131 notalara basan m\u0131 demek bu.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet, yani \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klayabiliriz. Melodi \u015fu demek, belli bir zamanda sadece bir nota \u00e7al\u0131n\u0131yor o m\u00fczikte. Ama zaman i\u00e7erisinde bu nota de\u011fi\u015fiyor. Polifoni yani \u00e7ok sesli dendi\u011fi zaman \u015fu oluyor, belli bir vakitte ayn\u0131 anda bir\u00e7ok nota birden \u00e7al\u0131n\u0131yor. \u00d6rne\u011fin tek parmakla piyano \u00e7al\u0131yorsan\u0131z, o zaman sadece bir melodi \u00e7al\u0131yorsunuz; ama ayn\u0131 anda be\u015f noktada bas\u0131yorsan\u0131z -buna bir akor deniyor Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde- \u00e7ok sesi bir arada \u00fcretmi\u015f oluyorsunuz. Bunu Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde yapmak daha kolay; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok detayl\u0131 bir melodiniz varsa bu detayl\u0131 ufak ses aral\u0131klar\u0131na uyacak ba\u015fka notalar bulmak olduk\u00e7a zor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde detayl\u0131 melodi oldu\u011fu i\u00e7in diyorsun, bunu yapmak zor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Problem \u00e7ok karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor bir anda.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Peki akor daha az kullan\u0131lan bir \u015fey mi T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Geleneksel m\u00fczikte neredeyse hi\u00e7 kullan\u0131lm\u0131yor. \u00d6rne\u011fin bir T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi orkestras\u0131na bakacak olursak, at\u0131yorum Dede Efendi\u2019nin bir eseri \u00e7al\u0131n\u0131yor, bunu yine bir\u00e7ok enstr\u00fcman, bir orkestra \u00e7al\u0131yor olabilir, ancak farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar genellikle ayn\u0131 notay\u0131 \u00e7al\u0131yorlar. Yani bir senfoni \u00e7al\u0131n\u0131rken farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar farkl\u0131 notalar \u00e7al\u0131yorlar; ancak T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde bir melodi orkestra taraf\u0131ndan icra edilirken, farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar ayn\u0131 anda ayn\u0131 notay\u0131 \u00e7al\u0131yor.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Yani bizdeki zenginlik sadece farkl\u0131 t\u0131n\u0131lar\u0131n ayn\u0131 notada farkl\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 ayn\u0131 anda dinlememiz oluyor. Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde farkl\u0131 notalar, farkl\u0131 t\u0131n\u0131lar\u2026<\/p>\n

Alp: <\/strong>Ama as\u0131l zenginlik T\u00fcrk m\u00fczi\u011fini dinlerken \u015fu: O notalardaki \u00e7ok ufak de\u011fi\u015fikliklerin zaman i\u00e7erisinde dinledik\u00e7e fark\u0131na varmaya ba\u015fl\u0131yor insan. O ufak melodideki detaylar ger\u00e7ekten estetik fark\u0131 yaratan \u015feyler. Polifoni de ba\u015fka bir zenginlik \u00e7e\u015fidi.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi dinleyerek b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f bir insansan\u0131z, ara notalar\u0131n fark\u0131nda ve onlar\u0131 melodilerin bir par\u00e7as\u0131 olarak duymaya, daha zengin melodiler duymaya al\u0131\u015f\u0131k olarak b\u00fcy\u00fcyebiliyor insan. Fakat bir T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi bestesini \u00f6rne\u011fin piyanoda \u00e7alamazs\u0131n, \u00e7\u00fcnk\u00fc piyanoda notalar\u0131n aral\u0131klar\u0131 belli, ara notalar\u0131 \u00e7\u0131kartam\u0131yorsun, bir yabanc\u0131 belki o notalar\u0131 duydu\u011fu zaman, bu aletin teli bozulmu\u015f notay\u0131 do\u011fru \u00e7alm\u0131yor bile diyebilir. Ama onun yapt\u0131\u011f\u0131 bestelerdeki zenginlik de zaten daha az notay\u0131 farkl\u0131 \u015fekilde kombine ederek ayn\u0131 anda sunmak.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>T\u00fcrk m\u00fczi\u011finin notasyonu farkl\u0131 m\u0131? Yoksa ayn\u0131 notalar\u0131 m\u0131 kullan\u0131yor?<\/p>\n

\"\"
Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde, nota bak\u0131m\u0131ndan daha fakir oldu\u011fu i\u00e7in, daha polifonik besteler, kompozisyonlar var. Birbirinin \u00fcst\u00fcne birbiriyle uyumlu armonik sesleri ekleyerek bir ses mimarisi yarat\u0131yorlar.<\/figcaption><\/figure>\n

Alp: <\/strong>Notasyon sistemi farkl\u0131 evet. Yani daha \u00e7ok i\u015faret var, mesela diyez i\u015fareti vard\u0131r Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde, o diyezin iki dikey iki paralel \u00e7izgisi vard\u0131r. Diyez i\u015fareti notay\u0131 incele\u015ftir anlam\u0131na gelir. Mesela do diyez, do ile re aras\u0131ndaki notaya denk gelir, yani yar\u0131m nota ince \u00e7al demek.T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde do ile re aras\u0131nda bir\u00e7ok ara nota oldu\u011fundan, farkl\u0131 farkl\u0131 diyezler var. Mesela tek dikey \u00e7izgi iki yatay \u00e7izgi gibi.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Ama oradaki oranlar Bat\u0131 m\u00fczi\u011findeki gibi kesin mi diye soracaksan, de\u011fil.<\/p>\n

Alp:<\/strong> Asl\u0131nda o \u00e7ok ilgin\u00e7 bir konu. Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde nota yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, buna denk gelen matematiksel notalar var. Yani \u00e7almam\u0131z gereken frekanslar belli. Ancak T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde notasyon daha \u00e7ok bir hat\u0131rlama arac\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131yor. Bat\u0131 m\u00fczi\u011finde insanlar basacaklar\u0131 notay\u0131 biliyorlar, onun tam olarak hangi frekans oldu\u011fu da biliniyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc enstr\u00fcmanlar\u0131nda perdelerin tam olarak nereye koyuldu\u011fu \u00fcretilecekleri frekans\u0131 belirliyor zaten. Notasyona bakt\u0131\u011f\u0131 zaman orada notada yazan \u015feyle perde aras\u0131nda bir ba\u011f kuruyor. Ancak T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde ka\u011f\u0131t \u00fcst\u00fcnde bu notalar\u0131n hepsinin frekanslar\u0131 teorik olarak \u00e7al\u0131nanlarla uyum g\u00f6stermiyor. Yani bu notalar\u0131n belli bir teorisi var, o teori bize hangi frekans olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor, ama insanlar\u0131n icra etti\u011fi m\u00fczik ondan biraz farkl\u0131, o y\u00fczden notasyonla as\u0131l icra edilen m\u00fczik aras\u0131nda biraz uyumsuzluk var. Notasyon daha \u00e7ok hat\u0131rlama arac\u0131 gibi. Nas\u0131l \u015fark\u0131 okurken s\u00f6zlere bakars\u0131n veya s\u00f6zleri hat\u0131rlatacak birka\u00e7 \u015feye bakars\u0131n, onun gibi. Asl\u0131nda T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde notasyon \u00e7ok ilgin\u00e7 tarihsel bir konu. T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde farkl\u0131 jenerasyonlar aras\u0131nda bestelerin aktar\u0131m\u0131 usta-\u00e7\u0131rak arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla oluyor. M\u00fczisyenler kendi \u00f6\u011frencilerine ezberledikleri par\u00e7alar\u0131 \u00f6\u011fretiyorlar. Bu g\u00fczel bir gelenek olmas\u0131na ra\u011fmen ayn\u0131 zamanda diyelim ki \u00e7\u0131ra\u011fa bir \u015fey olursa bir sonraki jenerasyon o par\u00e7ay\u0131 tamamen unutmu\u015f olabiliyor. Bildi\u011fim kadar\u0131yla Osmanl\u0131 saray\u0131nda \u00e7al\u0131nan besteler ilk defa yabanc\u0131 bir el\u00e7i taraf\u0131ndan notasyona al\u0131n\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde bir melodi orkestra taraf\u0131ndan icra edilirken, farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar ayn\u0131 anda ayn\u0131 notay\u0131 \u00e7al\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Aysu: <\/strong>Do\u011fu m\u00fczi\u011finde kullan\u0131lan ba\u015fka bir kay\u0131t sistemi var m\u0131?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bildi\u011fim kadar\u0131yla, hani Bat\u0131daki anlam\u0131yla yok. Hat\u0131rlatma ara\u00e7lar\u0131 olabilir belki ama bunu ilk yapan isim de zaten Bat\u0131l\u0131 biri. Moldova\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 el\u00e7isi Dimitri Kantemir. Bu el\u00e7i geldi\u011finde oradaki m\u00fczi\u011fi dinliyor, be\u011feniyor – kendisi de b\u00fcy\u00fck ihtimalle m\u00fczisyendi. Sarayda dinledi\u011fi m\u00fczi\u011fi kay\u0131t alt\u0131na alabilmek i\u00e7in bir notasyon geli\u015ftiriyor.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Nota sistemi b\u00f6yle mi ba\u015fl\u0131yor?<\/p>\n

Alp: <\/strong>Bildi\u011fim kadar\u0131yla b\u00f6yle ba\u015fl\u0131yor. Bu \u00e7ok de\u011ferli bir \u015fey, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6b\u00fcr t\u00fcrl\u00fc tarih i\u00e7erisinde yok olacakt\u0131 besteler. Dimitri Kantemir\u2019in kay\u0131t alt\u0131na almas\u0131 sayesinde bug\u00fcn dinleyebiliyoruz saraydaki erken donem besteleri.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Tabi nota sistemi Bat\u0131 m\u00fczi\u011fini kaydetmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor ama Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi ayn\u0131 zamanda daha d\u00fczenli, yani daha matematiksel ve kayda almas\u0131 daha kolay.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Kulland\u0131\u011f\u0131 sesler y\u00fcz\u00fcnden, se\u00e7ti\u011fi frekanslar y\u00fcz\u00fcnden de\u011fil mi?<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Buna kar\u015f\u0131n T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi, Alp\u2019in dedi\u011fi gibi 51 tane nota oldu\u011fu zaman bunlar\u0131 kaydetmek daha zor olabilir. Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi ile T\u00fcrk m\u00fczi\u011fini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131mda hep \u015funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, e\u011fer bu m\u00fczik dansa tekab\u00fcl etseydi, danstan bahsediyor olsayd\u0131k, Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi bana daha \u00e7ok bale gibi geliyor. Daha disiplinli bir \u015fey. T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi ise daha caz dans\u0131 gibi daha a\u00e7\u0131k.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Aynen \u00f6yle, bir beste icra edilirken, bir orkestra icra ediyor olsa bile mesela arada kanuni\u2026<\/p>\n

Aysu: <\/strong>\u00c7alg\u0131c\u0131lar birbirine bakarak ileti\u015fim kurarak bir \u015feyler do\u011fa\u00e7layabiliyorlar; o da o tecr\u00fcbenin bir par\u00e7as\u0131 oluyor. \u0130cran\u0131n bir par\u00e7as\u0131, do\u011fa\u00e7layabilmek.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Do\u011fru, \u00f6zellikle T\u00fcrk m\u00fczi\u011finde taksim denen \u015fey \u00f6rne\u011fin, belli bir makamdan ba\u015fka bir makama ge\u00e7i\u015f. Her makam\u0131n beraberinde getirdi\u011fi bir atmosfer, bir ruh hali var. Taksimler bir icrac\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131yor ve do\u011fa\u00e7lama par\u00e7as\u0131d\u0131r. Ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 par\u00e7an\u0131n ruh haliyle ba\u015flar, sonras\u0131nda seni bir tura \u00e7\u0131kar\u0131r ruh uzay\u0131nda, sonras\u0131nda da bir sonraki par\u00e7an\u0131n ruh haline getirir ve bir sonraki par\u00e7a ba\u015flar.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Her taksimde farkl\u0131 \u00e7alabiliyor yani ayn\u0131 \u015fey \u00e7al\u0131nm\u0131yor.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Evet.<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Bilim kazan\u0131 olarak ba\u015flad\u0131k musiki kazan\u0131 olarak devam ediyoruz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Bu b\u00f6l\u00fcmde iyice tekke gibi olduk.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Neyse, ses \u00e7ok boyutlu bir konu ve sesten bahsetti\u011fimizde k\u00fclt\u00fcrel boyutlar\u0131ndan, tarihsel boyutlar\u0131ndan bahsetmeden olmazd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Moldova\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 el\u00e7isi Dimitri Kantemir sarayda dinledi\u011fi m\u00fczi\u011fi kay\u0131t alt\u0131na alabilmek i\u00e7in bir notasyon geli\u015ftiriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lker: <\/strong>Do\u011fru, bug\u00fcn genellikle -sonda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bonus d\u0131\u015f\u0131nda- sesin fiziksel \u00f6zelliklerinden ve duyumsanmas\u0131ndan s\u00f6z ettik. \u0130lerde denk gelirse belki hakikaten alg\u0131lanmas\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel alanlardaki de\u011ferlendirilmesinden ve insanlar\u0131n m\u00fczikle olan ili\u015fkisinden s\u00f6z ederiz.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Baz\u0131 tonlar, minor akorlar, neden insanlar\u0131n \u00e7o\u011funa h\u00fcz\u00fcnl\u00fc geliyor ya da neden baz\u0131 tonlar i\u00e7imizde sevin\u00e7 uyand\u0131r\u0131yor, bunlardan da s\u00f6z edebiliriz. Yan\u0131t\u0131n\u0131 bilmiyoruz. O y\u00fczden spek\u00fclasyon yapar dururuz.<\/p>\n

Alp: <\/strong>Belki bilen arkada\u015f buluruz bir tane, bir bakal\u0131m bu konuya.<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Evet sevgili dinleyiciler, bilim tekkesinin, musiki teknesinin de bu hafta sonuna geldik. Bize ula\u015fabilece\u011finiz adresler www.bilimkazani.org<\/p>\n

Alp: <\/strong>Facebook sayfam\u0131z Bilim Kazan\u0131<\/p>\n

Aysu: <\/strong>Twitter sayfam\u0131z da bilim kazan\u0131<\/p>\n

\u0130lker: <\/strong>Bize e-mail atmak isterseniz de bilimkazaniposta@gmail.com adresinde bize ula\u015fabilirsiniz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ses dedi\u011fimiz duyuyla asl\u0131nda neyi alg\u0131l\u0131yoruz? Uzayda ses var m\u0131? Sesi ses yapan \u00f6zellikler neler? Ses nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131yor, bize nas\u0131l geliyor? Sesin kula\u011f\u0131m\u0131zdaki ser\u00fcveni\u2026 Duyma yetimiz evrimsel s\u00fcre\u00e7te, sudaki hareketlenmeleri hisseden bal\u0131klardan, havadaki hareketlenmeleri hissederek biz insanlara nas\u0131l gelmi\u015f? Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi ile T\u00fcrk m\u00fczi\u011fi aras\u0131ndaki yap\u0131sal farklar neler? Sunu\u015f Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Harvard \u00dcniversitesi\u2019nde doktora \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1155,"featured_media":19983,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[174,21,1464,26,562],"tags":[1852,2393,343,868],"class_list":["post-19981","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-137-sayi","category-biyoloji","category-dosya","category-fizik","category-sanat","tag-bilim-kazani","tag-duyma","tag-muzik","tag-ses"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t