{"id":20225,"date":"2018-02-26T01:25:05","date_gmt":"2018-02-25T22:25:05","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=20225"},"modified":"2018-03-05T12:35:53","modified_gmt":"2018-03-05T09:35:53","slug":"bir-karadelikle-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/02\/26\/bir-karadelikle-soylesi","title":{"rendered":"Evrenle s\u00f6yle\u015filer 4: Bir karadelikle s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"

\u00c7eviren: S. Cansu \u00d6zkan<\/strong><\/p>\n

Bu kez kara delikle s\u00f6yle\u015ftik. Kara delikte ilk ke\u015ffetti\u011fimiz \u015fey, matemati\u011fe olan e\u011filimi oluyor. Ger\u00e7ekten de kara delik bize, olay ufkunu, kara delik olu\u015fumunu, bir kara deli\u011fin nas\u0131l ke\u015ffedilece\u011fini, k\u00fc\u00e7\u00fck kara deliklere kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck kara delikleri, solucan deliklerini ve e\u011fri uzay\u0131, teknik olmayan bir yakla\u015f\u0131mla, bir ders verir gibi a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/em><\/p>\n

\u00a0– Uzak durmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum, kusura bakmay\u0131n ne olur\u2026<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Sizi \u00e7ok iyi anl\u0131yorum. Asl\u0131nda ben de sizi, \u2018Olay ufkuma girmeye kalk\u0131\u015f\u0131rsan\u0131z, kurtulamazs\u0131n\u0131z\u2019 diye uyaracakt\u0131m.<\/p>\n

– Belki bize biraz olay ufkundan s\u00f6z etmek istersiniz\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Peki, o zaman Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relili\u011finin alan denklemlerinden ba\u015flayal\u0131m; bu s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Riemann tens\u00f6r\u00fc enerji momentumuyla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n

– \u015eey\u2026 affedersiniz. Rica etsem bu konuyu biraz daha az teknik bir bi\u00e7imde anlatabilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Neden olmas\u0131n. Hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcz nas\u0131ld\u0131r?<\/p>\n

– \u0130yi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>G\u00fczel. B\u00fcy\u00fck bir siyah balon d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Balonun geni\u015fli\u011fi bir u\u00e7tan bir uca 1 m olsun; \u015fimdi de 2 m, yani yar\u0131\u00e7ap\u0131 1 m. Balonun, yar\u0131\u00e7ap\u0131 \u00f6nce 10 metreye, sonra 100 metreye, sonra da birka\u00e7 kilometreye ula\u015fana kadar \u015fi\u015fti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Takip edebiliyor musunuz?<\/p>\n

– \u015eimdilik evet.<\/em><\/strong><\/p>\n

– G\u00fczel. \u015eimdi de G\u00fcne\u015f\u2019in b\u00fct\u00fcn k\u00fctlesinin bu balonun merkezinde bir noktaya s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. G\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rabilecek misiniz?<\/p>\n

– Evet, u\u011fra\u015f\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu siyah balonun y\u00fczeyinin, d\u0131\u015far\u0131daki her \u015feyin i\u00e7eriye girmesine izin verdi\u011fini, ama i\u00e7erideki hi\u00e7bir \u015feyi d\u0131\u015far\u0131ya b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Par\u00e7ac\u0131klar, \u0131\u015f\u0131k, hi\u00e7bir \u015fey.<\/p>\n

– Tek y\u00f6nl\u00fc bir zar gibi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, \u015fimdi anlamaya ba\u015flad\u0131n\u0131z i\u015fte. Balonun bu hayali y\u00fczeyine olay ufku diyoruz. Ba\u015fka bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan noktad\u0131r.<\/p>\n

– Peki diyelim ki benim \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc roket motorlar\u0131m var, yine de kurtulamaz m\u0131y\u0131m?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ne yaz\u0131k ki. Bir kere olay ufkunun i\u00e7ine girdikten sonra, art\u0131k kaderiniz ba\u011flan\u0131r. Ne yaparsan\u0131z yap\u0131n, sonunda kendinizi yine balonun merkezinde bulursunuz. Biz buna tekillik noktas\u0131 diyoruz; buras\u0131 \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir yerdir; tabii ki hayatta kalamazs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Madem hi\u00e7bir \u015fey elinizden kurtulam\u0131yor, nas\u0131l ke\u015ffedildiniz \u00f6yleyse?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Her daim kap\u0131m\u0131 \u00e7alan ziyaret\u00e7ilerim var. O kadar \u00e7oklar ki, mesai \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fc trafi\u011finden beter bir trafik olu\u015fuyor d\u0131\u015far\u0131da. Barut kesiliyorlar. Hatta, etraftaki madde o kadar \u00e7ok \u0131s\u0131n\u0131yor ki, \u00f6zel bir t\u00fcr X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 radyasyonu yay\u0131yor. \u0130\u015fte sizin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz ve \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u015fey bu.<\/p>\n

– Bu y\u00fczden biz asl\u0131nda sizi de\u011fil, olay ufkunuzun d\u0131\u015f\u0131ndaki gaz\u0131 g\u00f6r\u00fcyor ve yaln\u0131zca bu \u015fekilde var oldu\u011funuzu biliyoruz, \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hem evet, hem hay\u0131r. Bir \u00e7ift y\u0131ld\u0131z sisteminin par\u00e7as\u0131 oldu\u011fum ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

– Birbirinin y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6nen iki y\u0131ld\u0131zdan veya bir y\u0131ld\u0131z ve kendinizden mi s\u00f6z ediyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, olay ufkumdan ge\u00e7en maddelerin \u00e7o\u011fu da bu y\u0131ld\u0131zdan geliyor. Sizin ilk fark etti\u011finiz \u015fey, olmayan bir \u015feyin y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6nen y\u0131ld\u0131z e\u015fimdi. Tabii ki ben de oradayd\u0131m, ama ilk bak\u0131\u015fta beni g\u00f6rmediniz. Bu harekete yol a\u00e7acak b\u00fcy\u00fck bir nesne hesaplayarak X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131 aramaya ba\u015flad\u0131n\u0131z, g\u00f6zlem yapt\u0131n\u0131z, gerisi de oldu bitti i\u015fte.<\/p>\n

– Ama bir y\u0131ld\u0131zda sizin alabilece\u011finiz \u00e7ok fazla \u015fey var. \u00c7iftli sistemin biri y\u0131ld\u0131zken di\u011feri nas\u0131l kara delik olur?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Uzun hik\u00e2ye.<\/p>\n

– \u015eahsen benim d\u00fcnya kadar zaman\u0131m var.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ben de b\u00f6yle s\u00f6yleyebilirdim, ama a\u00e7\u0131klamamda t\u00fcm bu zaman\u0131 kullanmamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

– Te\u015fekk\u00fcrler, biraz abartt\u0131m san\u0131r\u0131m.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Biliyorum, fakat ben abartm\u0131yordum. Bizler, J\u00fcpiter\u2019in de a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gibi, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nizin do\u011fumuna benzer bir \u015fekilde, ama daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli devasa bir hidrojen bulutundan meydana geldik. Bu arada, J\u00fcpiter\u2019i bu kadar hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratan ne? Zavall\u0131 \u00e7ocuk.<\/p>\n

– Bilmiyorum, onun kederli hali \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131 beni. <\/em><\/strong>Neyse, diyordunuz ki…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Ah evet, afedersiniz. Hidrojen bulutu \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in biz de ortak k\u00fctle merkezimizin etraf\u0131nda d\u00f6nen iki y\u0131ld\u0131z haline geldik. E\u015fim olan y\u0131ld\u0131z, G\u00fcne\u015f\u2019inizden k\u00fctlece iki kat daha b\u00fcy\u00fckt\u00fc; ben de hayat\u0131ma G\u00fcne\u015f\u2019inizden k\u00fctlece \u00fc\u00e7 kat daha b\u00fcy\u00fck, parlak ve \u00e7ok mutlu bir y\u0131ld\u0131z olarak ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m. Daha b\u00fcy\u00fck bir y\u0131ld\u0131z oldu\u011fumdan daha h\u0131zl\u0131 yand\u0131m; hidrojenden helyuma, helyumdan karbona\u2026 F\u00fczyon durduk\u00e7a ben de so\u011fumaya ba\u015flad\u0131m, ama y\u00f6r\u00fcngelerimiz bizi \u00e7ok yak\u0131n hale getirdi ve ben de pireleri \u00e7eken bir k\u00f6pek gibi y\u0131ld\u0131z e\u015fimden madde \u00e7ekmeye ba\u015flad\u0131m. \u015ei\u015fmanlad\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok \u00e7ektim, \u015fi\u015fmanlad\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok \u00e7ektim ve sonunda karbon atomlar\u0131 bu muazzam k\u00fctle\u00e7ekim bas\u0131nc\u0131na dayanamaz hale geldi. \u00c7at\u0131r \u00e7utur sert n\u00f6tronlara ayr\u0131larak bir balon gibi patlad\u0131k. Bir an i\u00e7in soysuzla\u015fm\u0131\u015f n\u00f6tron taraf\u0131ndan desteklenen bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 haline geliyoruz diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, ama…<\/p>\n

– L\u00fctfen \u00e7ok teknik anlatmay\u0131n\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kusura bakmay\u0131n, bu konuda daha fazla bilgi i\u00e7in bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015fmelisiniz asl\u0131nda. \u015e\u00f6yle diyeyim, k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131 sert n\u00f6tronlar i\u00e7in bile a\u015f\u0131r\u0131 kuvvetliydi. Bu y\u00fczden \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir patlama oldu. Maddenin \u00e7o\u011fu, do\u011fal yo\u011funlu\u011funun \u00f6tesinde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131 ve geni\u015fledi\u011finde B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan bu yana ger\u00e7ekle\u015fen en b\u00fcy\u00fck patlamay\u0131 meydana getirdi. Sadece patlamakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda bu muazzam enerji D\u00fcnya\u2019da rastlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z t\u00fcm a\u011f\u0131r elementleri de olu\u015fturdu.<\/p>\n

– Bir dakika, yani demir, uranyum, alt\u0131n, kur\u015fun, hepsinin bu patlamadan m\u0131 geldi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, ya da onun gibi bir ba\u015fka patlamadan. Asl\u0131nda s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z karbon atomu bunu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131, ama a\u00e7\u0131klamas\u0131 bana biraz fazla \u015fairane geldi.<\/p>\n

– Peki ya patlamadan sonra?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Patlamadan sonra, k\u00fctlenin yar\u0131s\u0131ndan biraz daha az\u0131 geride kald\u0131 ve \u00e7\u00f6kmeye devam etti. Sonra, bir tuzak y\u00fczey olu\u015ftu…<\/p>\n

– Tuzak y\u00fczey mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ah, \u00f6z\u00fcr dilerim yine teknik oldu. Basit\u00e7e s\u00f6ylersek, sonras\u0131nda tek bildi\u011fim bir olay ufkumun oldu\u011fuydu. Ne olup bitti\u011fini anlamam biraz uzun s\u00fcrd\u00fc. Ben d\u0131\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6rebiliyordum, ama hi\u00e7 kimse i\u00e7eriyi g\u00f6remiyordu. Her neyse, madde bir tekilli\u011fe \u00e7\u00f6kt\u00fc, yani tek bir noktaya; b\u00f6ylece ben meydana geldim.<\/p>\n

– Ne do\u011fum ama! Peki hi\u00e7bir \u015fey bu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcrecine kar\u015f\u0131 durduramaz m\u0131yd\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hay\u0131r, k\u00fctle\u00e7ekim di\u011fer t\u00fcm kuvvetlerin hakk\u0131ndan gelir.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum. Peki \u00e7o\u011fu kara delik sizinle ayn\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fckte mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Benim gibi olan \u00e7ok kara delik var, ama siz b\u00fcy\u00fck olanlar\u0131 bulmak konusunda daha \u015fansl\u0131s\u0131n\u0131z tabii.<\/p>\n

– Ne kadar b\u00fcy\u00fck?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ben yakla\u015f\u0131k bir g\u00fcne\u015f b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeyim, ama siz son zamanlarda 10 milyon, 100 milyon g\u00fcne\u015f b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde karadelikler g\u00f6zlemliyorsunuz. Do\u011frusu onlar \u00e7ok daha g\u00fcvenli.<\/p>\n

– Daha g\u00fcvenli mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet. Olay ufkunun \u00e7ok yak\u0131na gelip yine de \u00e7ok g\u00fcvende olabilirsiniz. Ama mesela benim olay ufkumun yak\u0131n\u0131na gelseydiniz, daha tam yakla\u015fmadan gelgit kuvveti sizi \u00e7oktan par\u00e7alara ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

– Gelgit kuvveti mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– B\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f\u00a0Riemann tens\u00f6r\u00fc…<\/p>\n

– Ben gene yaya kal\u0131yorum san\u0131r\u0131m. <\/em><\/strong>S<\/em><\/strong>\u00f6z <\/em><\/strong>etti\u011finiz J\u00fcpiter\u2019in lo \u00fczerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 kuvvet mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, aynen \u00f6yle. Benim \u00e7ekim alan\u0131m zavall\u0131 ya\u015fl\u0131 J\u00fcpiter\u2019inkinden daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7ok daha fazla hasara yol a\u00e7abiliyorum. Bak\u0131n \u015fimdi size g\u00f6sterece\u011fim… Hay\u0131r hay\u0131r, geri ka\u00e7may\u0131n, karatahtan\u0131z\u0131 kullanabilir miyim?<\/p>\n

– \u00dczg\u00fcn\u00fcm, ama ger\u00e7ekten t\u00fcm bu denklemleri tam olarak anlayamad\u0131m\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Tamam, \u015f\u00f6yle anlatay\u0131m; e\u011fer olay ufkuma d\u00fc\u015fseydiniz, gelgit kuvveti yakla\u015f\u0131k iki trilyon ton olacakt\u0131, bu da sizi \u00e7ekip ay\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015facak yakla\u015f\u0131k iki trilyon tonluk bir kuvvet demek oluyor.<\/p>\n

– Olur i\u015f de\u011fil, fakat bu b\u00fcy\u00fck bir kara delik i\u00e7in o kadar da ge\u00e7erli de\u011fil, \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Hay\u0131r, d\u00fc\u015fmekten dolay\u0131 burnunuz bile kanamazd\u0131, hatta i\u00e7erideki gezintinin keyfini s\u00fcrece\u011finiz \u00e7ok\u00e7a vaktiniz bile olurdu.<\/p>\n

– Akl\u0131mda olsun. Bu arada, bir de \u00e7\u0131plak tekillik diye bir ifade duydum. <\/em><\/strong>Bunun hakk\u0131nda bir \u015fey biliyor musunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>S\u00f6yledi\u011fim gibi, merkezimde bir tekilli\u011fe sahibim.<\/p>\n

– Belki bir kere daha hat\u0131rlatabilirsiniz, tekillik derken neyi kastediyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Peki, buraya tahtaya bak\u0131n, yar\u0131\u00e7ap s\u0131f\u0131ra do\u011fru inerken neler oluyor g\u00f6r\u00fcn.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum, ama basit c\u00fcmlelerle nas\u0131l a\u00e7\u0131klars\u0131n\u0131z bunu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015e\u00f6yle anlatay\u0131m: Sahip oldu\u011funuz b\u00fcy\u00fck miktardaki maddenin, mesela benim durumumda G\u00fcne\u015f\u2019inizin k\u00fctlesi kadar bir k\u00fctlenin, yani 2 x 1030<\/sup> kilogram\u0131n tek bir noktada toplanmas\u0131, i\u015fte tekillik bu. Fakat, olay ufkum onu \u00f6rtt\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in siz bu tekilli\u011fi g\u00f6remezsiniz. E\u011fer olay ufkum olmasayd\u0131, tekilli\u011fim d\u0131\u015f d\u00fcnyaya g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olurdu, bu da tekilli\u011fin \u00e7\u0131plak olmas\u0131 i\u015fte.<\/p>\n

– Yani \u00e7\u0131plak tekillik, olay ufku olmayan bir tekillik, \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet.<\/p>\n

– Peki bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131na g\u00f6re de\u011fil. Bir tekillik olu\u015ftu\u011funda mutlaka bir olay ufkunun da olmas\u0131 gerekti\u011fi kan\u0131tland\u0131.<\/p>\n

– O zaman \u00e7\u0131plak tekillikle ilgili b\u00fct\u00fcn bu spek\u00fclasyonlar niye?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kan\u0131t Einstein\u2019\u0131n denklemlerine ve maddenin enerji ve bas\u0131nc\u0131na dair belli varsay\u0131mlara dayan\u0131yor. E\u011fer bu varsay\u0131mlar yanl\u0131\u015fsa, kan\u0131t da ge\u00e7erli olmayacak. Biliyorsunuz, bu konularda a\u00e7\u0131k fikirli olmak gerek.<\/p>\n

\u00a0– \u0130nsanlar bunlara inan\u0131yor mu, inanm\u0131yor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00c7o\u011funlukla inanm\u0131yorlar. Asl\u0131nda Roger Penrose bunlar\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor; bunun i\u00e7in de varl\u0131klar\u0131na olanak vermeyen bir s\u00f6z uydurmu\u015f, kozmik sans\u00fcr.<\/p>\n

– Ben ba\u015fka bir \u015feyi merak ediyorum.<\/em><\/strong> \u0130ki kara delik \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ne olur?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Daha b\u00fcy\u00fck bir kara delik olu\u015fur.<\/p>\n

– Aaa, peki daha fazla madde i\u00e7inize d\u00fc\u015ferse ne oluyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Daha b\u00fcy\u00fck oluyorum. Olay ufkumun yar\u0131\u00e7ap\u0131 k\u00fctle ile do\u011fru orant\u0131l\u0131, burada tahtada g\u00f6stereyim size…<\/p>\n

– Hay\u0131r te\u015fekk\u00fcr ederim, anl\u0131yorum. Yani \u00f6yle b\u00fcy\u00fcmeye devam ediyorsunuz, sonra koca bir galaksiyi yalay\u0131p yutuyorsunuz, ve sonra…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Hay\u0131r, bir kere olay ufkumdan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, di\u011fer ba\u015fka cisimlerde oldu\u011fu gibi benim \u00e7ekim alan\u0131m da zay\u0131flar. Ancak, galaksilerin merkezlerine yak\u0131n olan baz\u0131 karadelikler di\u011fer y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve kara delikleri yutarlar.<\/p>\n

– Yani, bir kara delikten \u00f6l\u00e7ebilece\u011fimiz tek \u015fey \u00e7ekim alan\u0131 m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hay\u0131r. A\u00e7\u0131sal momentimi ve y\u00fck\u00fcm\u00fc de \u00f6l\u00e7ebilirsiniz.<\/p>\n

– A\u00e7\u0131sal momentinizi nas\u0131l \u00f6l\u00e7ebiliriz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kabul ediyorum zor, ama biz d\u00f6nd\u00fck\u00e7e, yaln\u0131zca \u00e7evremizdeki i\u00e7eri d\u00fc\u015fen par\u00e7ac\u0131klar\u0131 s\u00fcr\u00fcklemekle kalm\u0131yoruz, biraz uzay da s\u00fcr\u00fckl\u00fcyoruz.<\/p>\n

– Uzay\u0131 m\u0131 s\u00fcr\u00fckl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, siz buna eylemsizlik \u00e7er\u00e7evelerinin s\u00fcr\u00fcklenmesi\u00a0(dragging of inertial frames) diyorsunuz, sa\u00e7ma bir isim i\u015fte. Ama bu g\u00f6zlemlenebilir kimi etkilere yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

– Peki ya y\u00fck?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, \u00e7o\u011fumuz olduk\u00e7a n\u00f6tr haldeyiz, ama net pozitif veya negatif y\u00fcke de sahip olabiliyoruz. Elektromanyetik alanlar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6l\u00e7ebilirsiniz.<\/p>\n

– Kafam kar\u0131\u015ft\u0131. Hi\u00e7bir \u015fey kara delikten kurtulam\u0131yorsa, elektrik alan\u0131 nas\u0131l d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Biz \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde elektrik alan zaten mevcuttu. Bu arada, \u00e7evremdeki uzaya hi\u00e7 etki edemeyece\u011fimi iddia etmedim. Bir elektrik alan yan\u0131 s\u0131ra \u00e7ekim alan\u0131m, olay ufkum olmadan \u00f6nce de vard\u0131. Olay ufkumun olu\u015fmu\u015f olmas\u0131, Evren\u2019in geri kalan\u0131ndan tamamen koptu\u011fum anlam\u0131na gelmiyor. Hi\u00e7bir y\u00fck\u00fcm ka\u00e7amaz, i\u00e7imdeki hi\u00e7bir madde ka\u00e7amaz, ama alanlar\u0131m t\u0131pk\u0131 olay ufkum olu\u015fmadan \u00f6nce oldu\u011fu gibi t\u00fcm uzayda var olmaya devam eder.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum. A\u00e7mak istedi\u011fim bir konu daha var.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Buyrun.<\/p>\n

– \u201cKara deliklerle ba\u011flant\u0131l\u0131 solucan deli\u011fi\u201d ve bir de \u201cb\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay\u201d diye bir ifade duydum. Bana bunlar hakk\u0131nda bir \u015feyler s\u00f6yleyebilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Elbette, \u00e7ok basit. Yaln\u0131zca Kruskal koordinatlar\u0131n\u0131 kullanarak maksimum geni\u015flemi\u015f Kerr geometrisini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn…<\/p>\n

– Tekrar \u00f6z\u00fcr dilerim, ama s\u00f6ylediklerinizi anlamakta biraz sorun ya\u015f\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00d6yle mi? Kusuruma bakmay\u0131n. Peki, o zaman hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc kullanmaya d\u00f6nelim. Var m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n

– Tabii ki\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Tamam, \u015fimdi yatay bir davul derisi hayal edin, bu deriyi epeyce geni\u015fletelim. \u015eimdi de bu davul derisinin ger\u00e7ekten \u00e7ok ince oldu\u011funu ya da hi\u00e7 kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, d\u00fcz, iki boyutlu bir y\u00fczeyimiz olsun.<\/p>\n

– Yatay derken yere paralel mi demek istediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, peki bu y\u00fczeyin \u00fczerinde bir misket yuvarlan\u0131rsa ne olur?<\/p>\n

– D\u00fcz bir \u00e7izgi boyunca yuvarlanacakt\u0131r de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kesinlikle. \u015eimdi, biraz daha ilerleyelim, bu davul derisinin elastik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, b\u00f6ylece mesela onun \u00fczerinde bir yerde durdu\u011funuzda, durdu\u011funuz yer a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru geni\u015fleyecektir ve etraf\u0131n\u0131z b\u00fck\u00fcl\u00fcrken uza\u011f\u0131n\u0131zdaki yerler d\u00fcz olacakt\u0131r…<\/p>\n

– Takip edebiliyorum sizi.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u0130\u015fte madde uzay\u0131 b\u00f6yle b\u00fcker. B\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f iki boyutlu uzay\u0131 kolayca g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rabilirsiniz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu, \u00fc\u00e7 boyutlu bir uzay\u0131n i\u00e7ine oturtabilme gibi bir l\u00fcks\u00fcn\u00fcz var. Madde \u00fc\u00e7 boyutlu uzay\u0131 da b\u00fcker, ama siz d\u00f6rt boyutlu uzay\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131ramad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in onu g\u00f6remezsiniz. Bu nedenle yaz\u0131 tahtas\u0131n\u0131 kullanmak istedim.<\/p>\n

– Ben de yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z benzetmeyle devam edeyim. <\/em><\/strong>Ne kadar a\u011f\u0131rsam, zar\u0131 o kadar b\u00fckebilirim; yani ne kadar \u00e7ok k\u00fctle varsa, uzay o kadar \u00e7ok b\u00fck\u00fcl\u00fcr. <\/em><\/strong>Do\u011fru mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet tam da bu, e\u011fer devasa bir k\u00fctleniz varsa, bu zar \u00fczerinde \u00e7ok derin ve dar bir t\u00fcp olu\u015fturursunuz ve b\u00f6yleyken \u00e7ok yak\u0131n\u0131n\u0131za bir misket yuvarlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 hayal edin, t\u00fcp\u00fcn i\u00e7ine d\u00fc\u015fecek ve bir daha asla oradan \u00e7\u0131kamayacakt\u0131r. \u0130\u015fte d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bu nokta da…<\/p>\n

– Olay ufku! T\u00fcm bunlar\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim, peki bu solucan deli\u011fi nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Korkar\u0131m bu ger\u00e7ekten matematiksel bir ke\u015fif ve anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla siz matematik g\u00f6rmeyi pek tercih etmiyorsunuz?<\/p>\n

– M\u00fcmk\u00fcnse.<\/em><\/strong><\/p>\n

– O zaman sadece \u015funu s\u00f6yleyeyim, uzay koordinatlar kullan\u0131larak tarif edilir, \u00e7ok farkl\u0131 koordinat sistemleri kullanmakta da \u00f6zg\u00fcrs\u00fcn\u00fczd\u00fcr. Ke\u015fif,\u00a0\u00f6zel bir koordinat sistemi i\u00e7inde,\u00a0bir kara deli\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z uzay\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn, b\u00fct\u00fcn uzay\u0131n yar\u0131s\u0131 olmas\u0131yd\u0131. Di\u011fer yar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6remezsiniz.<\/p>\n

– Evet san\u0131r\u0131m g\u00f6rm\u00fcyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Grafik k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 gibi bir par\u00e7a k\u00e2\u011f\u0131t d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, bu k\u00e2\u011f\u0131d\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc koordinatlarla, yatay ve dikey \u00e7izgilerle kaplay\u0131n. \u015eimdi bunu ikiye katlanm\u0131\u015f olarak ke\u015ffetti\u011finizi ve geride koca bir bo\u015f taraf kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayal\u0131m. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, orijinal koordinatlar\u0131n\u0131z olduk\u00e7a k\u00f6t\u00fc se\u00e7ildi, onlar uzay\u0131n sadece yar\u0131s\u0131n\u0131 kaplad\u0131lar. Bir kara deli\u011fin d\u0131\u015f\u0131ndaki uzay\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fczde canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, izin verilen uzay\u0131n yaln\u0131zca yar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u015eimdi de t\u0131pk\u0131 az \u00f6nce anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi ba\u015fka bir davul derisi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, sadece \u00e7ok uzakta olsun. O da merkezinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir cisme sahip, bu y\u00fczden t\u00fcp \u00e7ok dar ve olay ufku da olu\u015fmu\u015f tabii. \u015eimdi bu iki \u00e7ok ince t\u00fcp\u00fcn birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! \u0130\u015fte bu ba\u011f da Einstein-Rosen k\u00f6pr\u00fcs\u00fc veya bo\u011faz veya solucan deli\u011fi. Di\u011fer karadelik s\u00f6z etti\u011fimiz sayfan\u0131n \u00f6b\u00fcr yar\u0131s\u0131 gibidir.<\/p>\n

– O zaman bir tane kara delik g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz her seferinde, asl\u0131nda iki tane mi g\u00f6rmemiz gerekir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hay\u0131r, birbirlerine yak\u0131n olmayabilirler. Di\u011fer kara delik herhangi bir yerde olabilir, farkl\u0131 bir galakside de olabilir.<\/p>\n

– Ama nerede olursa olsun ba\u015fka bir kara deli\u011fe ba\u011fl\u0131 olman\u0131z gerekir.<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00d6yleydi, ama art\u0131k de\u011fil. Bu solucan deli\u011fi dinamik bir yap\u0131d\u0131r. Elini uzat\u0131r ve \u00e7imdikler; benim ki uzun s\u00fcre \u00f6nce \u00e7imdikledi.<\/p>\n

– Peki, benim i\u00e7in \u00e7ok ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 bir s\u00f6yle\u015fi oldu. S\u00f6z etti\u011finiz ziyaret\u00e7ilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye ba\u015fl\u0131yorum, i\u00e7eri giriyorlar ama geri \u00e7\u0131kam\u0131yorlar.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, korkar\u0131m \u00f6yle.<\/p>\n

– Ve s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Korkar\u0131m \u00f6yle.<\/p>\n

– Vay can\u0131na, saate bak\u0131n. Benim bir sonraki s\u00f6yle\u015fi i\u00e7in yola \u00e7\u0131kmam gerekiyor. <\/em><\/strong>\u00c7ok te\u015fekk\u00fcr ederim anlatt\u0131klar\u0131n\u0131z i\u00e7in.<\/em><\/strong><\/p>\n

EVRENLE S\u00d6YLE\u015e\u0130LER 5 – Bir uranyum atomuyla s\u00f6yle\u015fi<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7eviren: S. Cansu \u00d6zkan Bu kez kara delikle s\u00f6yle\u015ftik. Kara delikte ilk ke\u015ffetti\u011fimiz \u015fey, matemati\u011fe olan e\u011filimi oluyor. Ger\u00e7ekten de kara delik bize, olay ufkunu, kara delik olu\u015fumunu, bir kara deli\u011fin nas\u0131l ke\u015ffedilece\u011fini, k\u00fc\u00e7\u00fck kara deliklere kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck kara delikleri, solucan deliklerini ve e\u011fri uzay\u0131, teknik olmayan bir yakla\u015f\u0131mla, bir ders verir gibi a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u00a0– […]<\/p>\n","protected":false},"author":412,"featured_media":20226,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,2317,26],"tags":[766,2423,2028],"class_list":["post-20225","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-evrenle-soylesiler","category-fizik","tag-kara-delik","tag-olay-ufku","tag-solucan-deligi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t