{"id":20416,"date":"2018-03-01T10:05:35","date_gmt":"2018-03-01T07:05:35","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=20416"},"modified":"2020-04-12T19:22:06","modified_gmt":"2020-04-12T16:22:06","slug":"50-olum-yildonumunde-yuri-gagarinin-anisina-insan-uzaya-nasil-cikti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/03\/01\/50-olum-yildonumunde-yuri-gagarinin-anisina-insan-uzaya-nasil-cikti","title":{"rendered":"50. \u00f6l\u00fcm y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcnde Yuri Gagarin\u2019in an\u0131s\u0131na:\u00a0\u0130nsan uzaya nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131?"},"content":{"rendered":"

Uzay u\u00e7u\u015funa haz\u0131rlan\u0131rken her bak\u0131mdan tedbirli olmak gereklidir. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir ihmal, bir trajediye yol a\u00e7abilir. Dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7ok say\u0131da etken vard\u0131r. Hemen \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7an mutlak vakum, radyasyonlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc so\u011fu\u011fu, g\u00f6kta\u015flar\u0131, \u00e7ekim kuvvetleri, evrenin milyonlarca y\u0131ll\u0131k sessizli\u011fi, uzun s\u00fcre a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda ya\u015fama zorunlulu\u011fu gibi daha nice etken. Ku\u015fkusuz bunlar\u0131n birle\u015fik etkisi durumu \u00e7ok daha tehlikeli k\u0131lmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131 uzay hafife al\u0131namaz. <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi pilotu ve kozmonotu Yuri Alekseyevi\u00e7 Gagarin (1934-1968), 12 Nisan 1961\u2019de Vostok uzay arac\u0131yla atmosferin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak D\u00fcnya y\u00f6r\u00fcngesinde turunu tamamlad\u0131. B\u00f6ylece uzaya \u00e7\u0131kan ilk insan oldu.<\/p>\n

Uzay \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n simgesi olan Gagarin, uluslararas\u0131 bir \u00fcn kazand\u0131 ve \u00fclkenin en b\u00fcy\u00fck onuru olan Sovyetler Birli\u011fi Kahramanl\u0131\u011f\u0131 dahil pek \u00e7ok madalya ve \u00f6d\u00fcle lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Yuri Gagarin, pilotluk yapt\u0131\u011f\u0131 Mig-15 e\u011fitim jetinin kaza yapmas\u0131yla 27 Mart 1968\u2019de hayat\u0131n\u0131 kaybetti.<\/p>\n

Gagarin\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 50. y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc dolay\u0131s\u0131yla, uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca geni\u015f bir bi\u00e7imde okurlar\u0131m\u0131za sunmak istedik. Yuri Gagarin ve d\u00f6nemin Sovyetlerinde \u00f6nde gelen bir psikolog olan V. Lebedev\u2019in birlikte kaleme ald\u0131klar\u0131 \u201cUzay ve Psikoloji\u201d adl\u0131 kitab\u0131 (S\u00fcre\u00e7 Yay\u0131nlar\u0131, Haziran 1984, \u00c7ev. Sibel \u00d6zbudun) temel ald\u0131k. Bu kitap 50 y\u0131l \u00f6nce yaz\u0131lm\u0131\u015f, 35 y\u0131l \u00f6nce her nas\u0131lsa T\u00fcrk\u00e7eye kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, tek bask\u0131 yapm\u0131\u015f, art\u0131k ancak sahaflarda bulunabilen bir eser.<\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin 4 Ekim 1957 g\u00fcn\u00fc D\u00fcnya y\u00f6r\u00fcngesine oturtmay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 ilk yapay uydu Sputnik-1 ile insano\u011flu binlerce y\u0131ll\u0131k uzay\u0131 ke\u015ffetme d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirme yolunda ilk somut ad\u0131m\u0131 atm\u0131\u015ft\u0131. Bunu pe\u015f pe\u015fe yeni giri\u015fimler izledi: 1959\u2019da Sovyet yap\u0131m\u0131 bir uzay arac\u0131 ilk kez Ay\u2019\u0131n y\u00fczeyine indi; 12 Nisan 1961 tarihinde Sovyet kozmonotu Gagarin Vostok-1 ile D\u00fcnya y\u00f6r\u00fcngesindeki turunu tamamlad\u0131. Temmuz 1969\u2019da ABD uzay arac\u0131 Apollo-2 ekibinden Neil Armstrong ve Edwin Aldrin Ay y\u00fczeyini ad\u0131mlayan ilk insanlar oldular. SB ile ABD aras\u0131ndaki uzay yar\u0131\u015f\u0131n\u0131n g\u00f6stergeleri olan bu ilk ad\u0131mlardan sonra g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 dev ad\u0131mlarla ilerledi.<\/p>\n

Biz bu yay\u0131nda 60 y\u0131ll\u0131k uzay yolculu\u011fu giri\u015fimlerinin bir \u00f6zetini vermeyece\u011fiz. S\u00f6z konusu kitaptan yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z derlemede, Sovyetlerdeki uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki altyap\u0131y\u0131 ve bilimsel tart\u0131\u015fmalar\u0131 sunmak istedik.<\/p>\n

Do\u011fald\u0131r ki, uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve yolculuklar\u0131 gibi dev ad\u0131mlarla ilerleyen bir alanda 50 y\u0131l \u00f6nce yaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitab\u0131n teknik a\u00e7\u0131dan fazla bir de\u011feri yok. Kitab\u0131n de\u011feri, insano\u011flunun ilk kez atmosfer d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n arka plan\u0131ndaki inan\u0131lmaz kolektivizmi yans\u0131t\u0131yor olmas\u0131.<\/p>\n

Bilimin hemen hemen her alan\u0131nda \u00fcst d\u00fczeye ula\u015fmadan, yani genel anlamda bir bilim seferberli\u011fi ger\u00e7ekle\u015ftirmeden ve bu farkl\u0131 alanlardan biliminsanlar\u0131n\u0131n ortak hedefe kilitlenerek kolektif \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6rg\u00fctlemeden b\u00f6yle bir ad\u0131m\u0131n at\u0131lmas\u0131na olanak yok. Ve bu \u00e7apta bir ba\u015far\u0131y\u0131, 30 y\u0131l i\u00e7inde iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131nda iki kez yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, en de\u011ferli evlatlar\u0131n\u0131 yitirmi\u015f bir emek\u00e7i iktidar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f. Sosyalizmi se\u00e7mi\u015f bir halk\u0131n sadece kendi ad\u0131na de\u011fil, t\u00fcm insanl\u0131k ad\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyi g\u00f6stermektedir insano\u011flunun uzaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f ser\u00fcveni. Teknik d\u00fczeyden veya bu i\u015f i\u00e7in gerekli olan maliyeden s\u00f6z etmiyoruz; daha farkl\u0131 bir d\u00fczlemden, olabilecek en rafine eme\u011fin kolektif \u00f6rg\u00fctleni\u015findeki ula\u015f\u0131lan d\u00fczeyden s\u00f6z ediyoruz.<\/p>\n

Kitaptan aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z pasajlardan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere Sovyetler, sadece k\u0131sa s\u00fcreli uzay yolculuklar\u0131n\u0131n yaratabilece\u011fi problemler \u00fczerinde kafa yormam\u0131\u015f. Uzun s\u00fcre uzay ko\u015fullar\u0131nda ya\u015famak, hatta gezegenleraras\u0131 insanl\u0131 uzay yolculuklar\u0131 yapmak i\u00e7in ne t\u00fcr sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelmek gerekti\u011fi \u00fczerinde son derece ciddi bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Bu konuda olu\u015fturduklar\u0131 geni\u015f literat\u00fcr, gerek hangi sorunlar\u0131n \u00e7\u0131kabilece\u011finin tespiti, gerekse bunlar\u0131n nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilece\u011fi a\u00e7\u0131lar\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de de\u011ferlidir. Bug\u00fcn\u00fcn ileri teknolojileri ve bunlar\u0131n getirdi\u011fi yeni yakla\u015f\u0131mlar, 50-60 y\u0131l \u00f6nce yarat\u0131lan bu birikimin \u00fczerinde y\u00fckseliyorlar.<\/p>\n

Yuri Gagarin\u2019i ve ilk uzay k\u00e2\u015fiflerini bir kez daha sayg\u0131yla anarken, dikkatlerimizi bu b\u00fcy\u00fck insanl\u0131k at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n arka plan\u0131nda yatan bilimsel birikime ve en \u00e7ok da insan kolektivizminin ula\u015fabilece\u011fi d\u00fczeylere \u00e7evirmemiz gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n

Bakal\u0131m ilk uzay k\u00e2\u015fifleri ne gibi sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015fabileceklerini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015fler ve nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmi\u015fler. \u0130yi okumalar\u2026<\/p><\/blockquote>\n

\u2018Uzay gemim benim evimdir\u2019<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan, havan\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, \u0131s\u0131n\u0131n s\u0131f\u0131r\u0131n alt\u0131nda 270 santigrad dereceden s\u0131f\u0131r\u0131n \u00fcst\u00fcnde binlerce dereceye dek de\u011fi\u015fim g\u00f6sterdi\u011fi, g\u00f6kta\u015f\u0131 ve di\u011fer g\u00f6ksel cisimlerin b\u00fcy\u00fck bir s\u00fcratle y\u00f6r\u00fcngelerinde yol ald\u0131\u011f\u0131 uzayda, ger\u00e7ek bir kaleye gereksinecektir.<\/p>\n

\u0130lk uzay gemisi Vostok iki ana k\u0131s\u0131mdan olu\u015fmaktayd\u0131; hava ge\u00e7irmez bir kabin (ini\u015f mod\u00fcl\u00fc) ve g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131n\u0131, tepkili roket birimini, vericiyi, k\u0131sacas\u0131 y\u00f6r\u00fcngeli bir u\u00e7u\u015f i\u00e7in gerek duyulan her \u015feyi i\u00e7eren bir alet b\u00f6lmesi.<\/p>\n

S\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f hava ve oksijen depolar\u0131 kabinin alet b\u00f6lmesine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 noktada yer almaktayd\u0131. Bunlar davran\u0131\u015f kontrol sistemine ve kabinde ani bir bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc halinde kozmonotun uzay giysisi i\u00e7inde nefes almas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya y\u00f6nelikti.<\/p>\n

\"\"
Sovyet kozmonot Yuri Alekseyevi\u00e7 Gagarin (1934-1968), 12 Nisan 1961\u2019de Vostok uzay arac\u0131yla atmosferin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak uzaya \u00e7\u0131kan ilk insan oldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Alet b\u00f6lmesi d\u0131\u015f\u0131nda g\u00fcne\u015f-al\u0131c\u0131 paketi ve davran\u0131\u015f kontrol\u00fc sisteminin bir k\u0131sm\u0131 yer almaktayd\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra radyo haberle\u015fmesi i\u00e7in birka\u00e7 anten uzay gemisinin iki yan\u0131na raptedilmi\u015fti.<\/p>\n

Y\u00f6r\u00fcngeye giri\u015f ve y\u00f6r\u00fcnge u\u00e7u\u015fu s\u0131ras\u0131nda kabin ve alet b\u00f6lmesi bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturmaktayd\u0131. \u0130ni\u015ften \u00f6nce kabin, para\u015f\u00fct sistemi sayesinde g\u00fcvenlik i\u00e7inde gezegenimizin y\u00fczeyine inerken, atmosferin yo\u011fun tabakalar\u0131na giri\u015fte yanacak olan alet b\u00f6lmesinden ayr\u0131l\u0131yordu. Para\u015f\u00fctlerin a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan \u00f6nce alet b\u00f6lmesinin kaderini payla\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek \u00fczere, kabinin \u0131s\u0131ya kar\u015f\u0131 koruyucu bir kabu\u011fu vard\u0131. Unutulmas\u0131n ki, atmosfere giren uzay gemisinin etraf\u0131ndaki hava tabakas\u0131n\u0131n \u0131s\u0131s\u0131 10.000 dereceye kadar ula\u015f\u0131r!<\/p>\n

Kozmonotun \u201cev\u201di yery\u00fcz\u00fcndeki s\u0131radan bir odaya pek az benzerlik g\u00f6sterir. \u00d6ncelikle \u015fekli k\u00fcreseldir; bu nedenle b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc kare de\u011fil k\u00fcp birimleri olarak verilir. Kabin k\u00fcresi \u00e7ap\u0131 itibar\u0131yla 2-3 metre, total hacmi ise 6 metre k\u00fcp idi.<\/p>\n

Her oda gibi kabin de d\u00f6\u015feliydi. Asl\u0131nda t\u00fcm d\u00f6\u015feme, kozmonotun \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, dinlendi\u011fi ve yemek yedi\u011fi tek bir d\u00f6\u015fekten ibaretti. Kozmonotun yaln\u0131zca \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve dinlenmesini de\u011fil, u\u00e7u\u015fun ba\u015flang\u0131c\u0131 ve y\u00f6r\u00fcngeden al\u00e7al\u0131\u015f\u0131 a\u015famalar\u0131nda harekete ge\u00e7en \u00e7ekim kuvvetlerine kar\u015f\u0131 dayanmas\u0131n\u0131 da kolayla\u015ft\u0131racak tarzda yap\u0131lm\u0131\u015f olan d\u00f6\u015fek ayn\u0131 zamanda uzay giysisi havaland\u0131rma sistemini de ta\u015f\u0131maktayd\u0131.<\/p>\n

D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcyle kozmonotun d\u00f6\u015fe\u011fi bir u\u00e7a\u011f\u0131n koltu\u011funu and\u0131rmaktayd\u0131. Ger\u00e7ekte koltu\u011fun kendisi u\u00e7an bir makineye benziyordu; kozmonotun gerekti\u011finde kabini terk etmesini ve kendi ba\u015f\u0131na d\u00fcnyaya inmesini sa\u011flayan \u00f6zel bir jet f\u0131rlat\u0131c\u0131s\u0131 vard\u0131. \u0130ni\u015f otomatik olarak i\u015fleyen, olduk\u00e7a geli\u015fkin bir para\u015f\u00fct sistemiyle m\u00fcmk\u00fcn olmaktayd\u0131.<\/p>\n

7000 metrelik bir y\u00fckseklikte, giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kapa\u011f\u0131 otomatik olarak a\u00e7\u0131l\u0131yor ve iki saniye sonra kozmonot, koltu\u011fu \u00fcst\u00fcnde f\u0131rl\u0131yordu.<\/p>\n

Do\u011fal olarak Vostok, tek ki\u015filik k\u0131sa u\u00e7u\u015flar i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn bir ekibi uzun y\u00f6r\u00fcngesel ve gezegenlararas\u0131 u\u00e7u\u015flarda ta\u015f\u0131mak \u00fczere yap\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck uzay gemilerinde, yaln\u0131z \u00e7al\u0131\u015fma ve dinlenme i\u00e7in de\u011fil, ba\u015fka ama\u00e7lar, \u00f6rne\u011fin seralar i\u00e7in de ayr\u0131 odalar gerekecekti.<\/p>\n

Nefes almak i\u00e7in gerekli oksijen nas\u0131l sa\u011flanacak? <\/strong><\/p>\n

Vostok\u2019taki havan\u0131n gaz bile\u015fimi, y\u00fcksek \u00f6l\u00e7\u00fcde aktif kimyasal bile\u015fkeler kullanan bir rejenerat\u00f6r ile normal tutulmaktayd\u0131. Bunlar verilen karbondioksiti emip ayn\u0131 zamanda gerekli oksijeni salabilecek bile\u015fkelerdi; baz\u0131 zararl\u0131 bedensel gaz yan \u00fcr\u00fcnlerini ve nemi emebilmekteydiler. Ancak hava nemi ne olacakt\u0131? Bir uzay gemisi i\u00e7indeki \u00e7evrenin en \u00f6nemli etkenlerinden biri de buydu. Uzay gemisi kabini i\u00e7in en uygun nem yay\u0131l\u0131m\u0131 y\u00fczde 30 ila 70 aras\u0131ndad\u0131r. Vostok rejenerat\u00f6r sisteminin sabit tuttu\u011fu g\u00f6reli nemlilik oran\u0131 da budur.<\/p>\n

G\u00f6zenekli maddelerin y\u00fczeyine yerle\u015ftirilen rutubet emici bir eklenti, kabin atmosferindeki su buhar\u0131n\u0131 derhal emiyor ve havadaki su buhar\u0131 miktar\u0131 ve sistemin i\u015flerlik s\u00fcresine ba\u011fl\u0131 olarak ya kristalinhidrata ya da doymu\u015f bir eriyi\u011fe \u00e7eviriyordu.<\/p>\n

Kabin-i\u00e7i \u0131s\u0131s\u0131 ba\u015fka bir \u00f6zel sistemle, art\u0131k \u0131s\u0131y\u0131 uzaya da\u011f\u0131tan s\u0131v\u0131yla so\u011futulmu\u015f bir \u0131s\u0131-de\u011fi\u015ftiricisi ile normal tutulmaktayd\u0131.<\/p>\n

G\u00f6revlerini yapt\u0131ktan sonra kimyasal bile\u015fkeler havay\u0131 ar\u0131tamaz olurlar. Bu ise, u\u00e7u\u015f s\u00fcresi uzad\u0131k\u00e7a daha \u00e7ok rejeneratif maddenin al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi anlam\u0131na gelir. Ancak gezegenleraras\u0131 u\u00e7u\u015flarda her gram\u0131n \u00f6nemi olacakt\u0131r. \u015eu halde \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu nedir?<\/p>\n

\u0130sve\u00e7li bilimadam\u0131 Scheele\u2019in oksijeni ke\u015ffedi\u015finden bu yana iki y\u00fczy\u0131l ge\u00e7ti. Ayn\u0131 gaz\u0131, ondan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bir de \u0130ngiliz kimyager Priestley bulmu\u015ftu. T\u00fcm canl\u0131lar\u0131n solumas\u0131 ve yanmalar\u0131n neden oldu\u011fu s\u00fcrekli kayb\u0131 kar\u015f\u0131layacak oksijenin nereden geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flayan Priestley\u2019dir.<\/p>\n

Bu bilimadam\u0131, 1771\u2019de basit bir deney yoluyla, canl\u0131lar\u0131n solumaya elveri\u015fli olmayan havay\u0131 verdi\u011fini, bu havan\u0131n ise bitkilerce restore edildi\u011fini g\u00f6sterebildi. G\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n vurdu\u011fu bir pencerenin kenar\u0131na, kavanoz i\u00e7inde canl\u0131 bir fare yerle\u015ftirdi. Birka\u00e7 saat sonra fare, oksijen yoklu\u011fundan \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Ancak Priestley, kavanozun i\u00e7ine fareyle birlikte bir nane sap\u0131 yerle\u015ftirince, hayvan olduk\u00e7a normal davranmaya ba\u015flad\u0131; hi\u00e7bir rahats\u0131zl\u0131k belirtisi g\u00f6stermiyordu. Priestley\u2019in bulu\u015fu \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 aras\u0131nda geni\u015f yank\u0131lar uyand\u0131rd\u0131. Ancak k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, deneyi yapan Priestley de olsa, her zaman ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7 vermedi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

1779\u2019da Hollandal\u0131 botanik\u00e7i Jan Ingenhousz, ye\u015fil bitkilerin havay\u0131 yaln\u0131zca g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda temizledi\u011fini g\u00f6stererek, konuya a\u00e7\u0131kl\u0131 getirdi.<\/p>\n

\u0130svi\u00e7reli botanik\u00e7i Jean Senebier bu hayret verici deneyi daha da ayd\u0131nlatt\u0131. 1782\u2019de g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda ye\u015fil bitkilerin oksijen verdi\u011fini ve havay\u0131 yaln\u0131zca nefes ald\u0131klar\u0131 i\u00e7in de\u011fil, karbon beslenmeleri i\u015flemi s\u0131ras\u0131nda temizlediklerini, ku\u015fkuya yer b\u0131rakmayacak tarzda g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serdi. Bitkiler havadan karbondioksit al\u0131rlar ve onu karbon ve oksijen olarak \u00e7\u00f6zerler. Oksijen atmosfere verilir, karbon ise bitki organizmas\u0131 i\u00e7inde su ile birle\u015ferek karbonhidrat olarak bilinen azotsuz t\u00f6zleri (ya\u011f ve \u015feker) olu\u015fturur. Daha sonra bu i\u015fleme fotosentez ad\u0131 verildi.<\/p>\n

\"\"
Andriyan Nikolayev uzaya ilk gidecek olan Vostok 1 uzay arac\u0131 stim\u00fclat\u00f6r\u00fcnde.<\/figcaption><\/figure>\n

Rus biyologu Kliment Timiryazev fotosentezin yaln\u0131zca ayd\u0131nl\u0131kta ve yaln\u0131zca bitkilerin ye\u015fil k\u0131s\u0131mlar\u0131nda, klorofil tanelerinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini kan\u0131tlad\u0131. Ayr\u0131ca, bu tanelerin, spektrumun t\u00fcm g\u00f6r\u00fcnen \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 de\u011fil, sadece k\u0131z\u0131l ve mavi-moru emdi\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Havan\u0131n rejenerasyonu sorununun nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilece\u011fini, kendisi de ger\u00e7ekte evrenin u\u00e7suz bucaks\u0131zl\u0131klar\u0131 i\u00e7inde seyreden dev bir uzay gemisi olan d\u00fcnya ortaya koymu\u015ftu. Bu \u00f6neriyi ilk kavrayan kendini yeti\u015ftirmi\u015f Rus d\u00e2hisi Konstantin Tsiolkovsky olmu\u015ftur. \u015e\u00f6yle yaz\u0131yordu:<\/p>\n

\u201cD\u00fcnyan\u0131n atmosferi nas\u0131l g\u00fcne\u015fin yard\u0131m\u0131yla bitkiler taraf\u0131ndan temizleniyorsa, bizim yapay atmosferimiz de ayn\u0131 \u015fekilde rejenere edilebilir\u2026 D\u00fcnyan\u0131n y\u00fczeyinde nas\u0131l sonsuz bir mekanik ve kimyasal bir madde d\u00f6ng\u00fcs\u00fc varsa, k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fcnyam\u0131zda da bu yap\u0131labilir.\u201d<\/p>\n

Su ihtiyac\u0131 nas\u0131l kar\u015f\u0131lanacak? <\/strong><\/p>\n

Suyun bir insan\u0131n bedeninin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fczde 60-65\u2019ini olu\u015fturdu\u011fu bilinir. Bunun y\u00fczde 10 kadar\u0131n\u0131n kayb\u0131 dahi, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilir. \u0130nsan besinsiz olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre ya\u015fayabilir, oysa susuz birka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde \u00f6lmeye mahk\u00fbmdur.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n organizmas\u0131 g\u00fcndelik 2-2,5 litre suya gereksinir. Bu miktar \u00e7evrenin \u0131s\u0131s\u0131na, yap\u0131lan i\u015fe, beslenmeye vb. g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterebilir. Bir uzay u\u00e7u\u015fu da bir i\u015ftir, \u00fcstelik ola\u011fan\u00fcst\u00fc ko\u015fullarda yap\u0131lan bir i\u015f; yine de kozmonotun normal su i\u00e7mesi gerekir. Bu nedenle su sorunu uzay u\u00e7u\u015fu lojisti\u011finde en \u00f6nemli sorunlardan biridir.<\/p>\n

Ancak \u015fimdiye kadar u\u00e7u\u015flar\u0131n hi\u00e7biri bir geceden uzun s\u00fcrmedi. Su tedariki b\u00f6ylesi u\u00e7u\u015flar i\u00e7in yeterli olmu\u015ftur. Ancak su sorunu uzun uzay yolculuklar\u0131nda nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmlenecektir? Her \u015feyden \u00f6nce, birka\u00e7 ay hatta y\u0131l s\u00fcrecek bir gezegenleraras\u0131 u\u00e7u\u015fta, su yaln\u0131z yemek haz\u0131rlamak i\u00e7in de\u011fil, hijyenik ama\u00e7lar i\u00e7in de gerekli olacakt\u0131r.<\/p>\n

Ekibin her \u00fcyesinin g\u00fcnde 4 litre suya gereksinece\u011fini varsaysak (i\u00e7mek i\u00e7in 1,2 litre, yemek haz\u0131rlamak i\u00e7in 1 litre, hijyenik ve di\u011fer ihtiya\u00e7lar i\u00e7in 1,8 litre), 6 ki\u015filik bir ekibin bir ayl\u0131k u\u00e7u\u015f i\u00e7in su ihtiyac\u0131 720 litredir. B\u00f6ylesi bir miktar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n engelleyicili\u011fi a\u015fik\u00e2rd\u0131r. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki, organizmaya, d\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131, derisinden buharla\u015fan ve solu\u011fundan verdi\u011fi suyu yeniden sa\u011flamak gerekmektedir. Bilimadamlar\u0131 t\u00fcm bu suyun yeniden kullan\u0131labilece\u011fini \u00f6nermektedirler. Hijyenik ve di\u011fer ihtiya\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lan su da b\u00f6yledir.<\/p>\n

Basit bir hesap bir ay\u0131 ge\u00e7en u\u00e7u\u015flarda su tedarikini birlikte g\u00f6t\u00fcrmenin kullan\u0131\u015fs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir; onun yerine insan\u0131n d\u0131\u015fk\u0131s\u0131ndan yeniden su \u00e7\u0131kart\u0131labilir. B\u00f6ylesi bir yeniden \u00e7\u0131karma ayg\u0131t\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 gereksinilen su miktar\u0131ndan birka\u00e7 kat daha az olacakt\u0131r.<\/p>\n

Uzay gemisinde kapal\u0131 bir eko-sistem yarat\u0131larak su devridaimi kurman\u0131n yollar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Uzayda ne yenecek? <\/strong><\/p>\n

Sovyet bilimadamlar\u0131 alt\u0131 ay\u0131 ge\u00e7meyen u\u00e7u\u015flar i\u00e7in yiyecek tedarikini birlikte g\u00f6t\u00fcrmenin uygun olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunuyorlar. Bunun i\u00e7in yiyece\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131k ve hacminin asgariye indirilmesi gerekiyordu. Bu ise liyofize edilmi\u015f, yani suyu al\u0131narak bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yiyeceklerin kullan\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Bunun pek de i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 bir tasar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 teslim etmek gerekecek, ancak ne var ki bilim de fedak\u00e2rl\u0131k ister\u2026 Peki, daha uzun yolculuklarda ne yapmak gerek?<\/p>\n

Bilim dengeli bir beslenme i\u00e7in orant\u0131lar\u0131 tespit etmi\u015ftir. Beslenmemiz her bir protein ve bir ya\u011f birimi i\u00e7in d\u00f6rt karbonhidrat birimi i\u00e7eriyorsa dengelidir. Hafif beden i\u015fi yapan bir ki\u015finin g\u00fcndelik \u00f6\u011f\u00fcn\u00fc 400 gram karbonhidrat, 100 gram protein ve 100 gram ya\u011f, yani (su hari\u00e7) 600 graml\u0131k bir miktardan olu\u015fur. \u00d6rne\u011fin Mars\u2019a yap\u0131lacak bir yolculu\u011fun (gidi\u015f d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in birka\u00e7 y\u0131l gerektirecek bir yolculuk) gerektirece\u011fi yiyecek miktar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirmek hi\u00e7 de zor olmasa gerek. Bu gezegenin y\u00fczeyine indirilecek bir kilograml\u0131k yiyece\u011fin maliyeti bir kilograml\u0131k k\u00fcl\u00e7e alt\u0131ndan fazla olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
7 Mart 1960\u2019da 12 ki\u015fiden olu\u015fan bir ekip kurulmu\u015ftu. Soldan sa\u011fa: P. Popovi\u00e7, V. Gorbatko, Y. Khrunov, Y. Gagarin, S. Korolev, N. Koroleva, Y. Karpov, N. Nikitin, Y. Fyodorov. Arka s\u0131rada soldan sa\u011fa: A.Leonov, A. Nikolayev, M. Rafikov, D. Zaikin, B. Volinov, G. Titov, G. Nelyubov, V. B\u0131kovski, G. \u015eonin. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131ra soldan sa\u011fa: V. Filatyev, \u0130. Aniyekev ve P. Belyayev. Foto\u011frafta 20 kursiyer kozmonot bulunuyor, bunlardan 11\u2019i uzaya u\u00e7tu.<\/figcaption><\/figure>\n

A\u00e7\u0131kt\u0131r ki, ba\u015fka bir \u00e7\u00f6z\u00fcm aranmal\u0131d\u0131r. Maddenin yok olmayaca\u011f\u0131 bilinir. Organizman\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131, besinin t\u00f6z\u00fc de\u011fil, i\u00e7erdi\u011fi enerjidir. Enerjiyi verdikten sonra karma\u015f\u0131k organik ala\u015f\u0131mlar olan proteinler, ya\u011flar ve karbonhidratlar organizmadan d\u0131\u015flan\u0131rlar. Ancak d\u0131\u015flanmalar\u0131 azot, karbon, hidrojen, kalsiyum ve fosfor gibi basit t\u00f6zler bi\u00e7iminde olur. Bu nedenle bu basit t\u00f6zlerden insan\u0131n yeniden kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in karma\u015f\u0131k ala\u015f\u0131mlar halinde sentezle\u015ftirmede yararlanmak, mant\u0131kl\u0131 olacakt\u0131r. Bu bir uzay u\u00e7u\u015funda ger\u00e7ekle\u015ftirilebilirse, ekibin her bir \u00fcyesi i\u00e7in bu t\u00f6zlerden yaln\u0131zca birka\u00e7 kilogram gerekecektir. Ne yaz\u0131k ki, fizibilitesi y\u00fcksek olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bilim ve m\u00fchendisli\u011fin mevcut d\u00fczeyinde b\u00f6ylesi bir sentezin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi zordur.<\/p>\n

\u00c7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi yine Tsiolkovsky\u2019nin seras\u0131ndan gelmektedir. Bedensel art\u0131klardan besin maddesi yapmak i\u00e7in u\u011fra\u015fmak gerekmektedir.<\/p>\n

\u00c7ok say\u0131da deney, bilimadamlar\u0131n\u0131 uzay yolculuklar\u0131 i\u00e7in en elveri\u015fli bitkinin tek-h\u00fccreli algler oldu\u011fu sonucuna vard\u0131rd\u0131. Ger\u00e7ekten daha y\u00fcksek bitkiler g\u00fcne\u015ften ald\u0131klar\u0131 enerjinin yaln\u0131zca y\u00fczde 1\u2019ini kullanabilirken alglerin baz\u0131 tipleri y\u00fczde 10\u2019a kadar kullanabilmektedir. Yan\u0131 s\u0131ra insan ve hayvan art\u0131klar\u0131n\u0131 i\u015fleyerek fotosentez i\u015flemiyle ya\u011f, protein, karbonhidrat ve vitaminlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilmektedirler. Bir eko-sistemden istenen de i\u015fte tamamen budur.<\/p>\n

Peki, organizma b\u00f6ylesi bir besinle ya\u015fayabilir mi? Gerek ABD\u2019de gerekse \u00fclkemizde algi insan beslenmesine dahil etmek yolunda giri\u015fimlerde bulunuldu. Ancak yemeklere alg ilave edildi\u011fi fark edildi, insanlar bu besinin lezzetsizli\u011finden, k\u00f6t\u00fc koktu\u011fundan yak\u0131nd\u0131lar, baz\u0131 mide bozukluklar\u0131 vakalar\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. B\u00f6ylece yaln\u0131z ba\u015f\u0131na algin gezegenleraras\u0131 u\u00e7u\u015flardaki besin sorununu \u00e7\u00f6zemeyece\u011fi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Biyologlar, tek h\u00fccreli algin yan\u0131 s\u0131ra, daha y\u00fcksek bitkileri de kapal\u0131 eko-sisteme dahil etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Uzay gemisinin seralar\u0131nda salatal\u0131k, bezelye, domates, kabak ve fasulye gibi sebzeleri yeti\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olabilmelidir; tabii havu\u00e7, \u015falgam ve turp gibi k\u00f6k bitkileri de unutmamak gerekir. Her yerde mevcut patates de tabii ki bulunacakt\u0131r.<\/p>\n

Hayvanlar da muhtemelen yararl\u0131 olacakt\u0131r. Daha a\u015fa\u011f\u0131 hayvanlar aras\u0131nda en ilginci ku\u015fkusuz planktondur; ayr\u0131ca su sine\u011fi ve kykyop gibi k\u00fc\u00e7\u00fck kabuklular da b\u00f6yledir. Do\u011frusu, uzun s\u00fcre besin olarak kullan\u0131l\u0131rlarsa insan organizmas\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyecekleri \u015fimdilik bilinmiyor. Daha y\u00fcksek hayvanlar aras\u0131nda uzun u\u00e7u\u015flar i\u00e7in en uygunlar\u0131 tavuk ve tav\u015fanlard\u0131r; \u00e7abuk b\u00fcy\u00fcy\u00fcp \u00fcremekte, dahas\u0131 g\u00f6reli olarak az besine ihtiya\u00e7 duymaktad\u0131rlar (kilogram ba\u015f\u0131na). Bu hayvanlar tek h\u00fccreli algle, daha y\u00fcksek bitkilerin art\u0131klar\u0131yla ya da kendi art\u0131klar\u0131yla beslenebilmektedirler.<\/p>\n

Bilimadamlar\u0131 Tsiolkovsky\u2019nin rokette bir t\u00f6zler devridaimi kurma fikri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ne var ki bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi i\u00e7in daha \u00e7ok gayret gerekiyor. S\u0131f\u0131r \u00e7ekim ko\u015fullar\u0131nda nas\u0131l yemek haz\u0131rlanaca\u011f\u0131, kokuya kar\u015f\u0131 ne yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi gibi yeni sorunlar da gelmektedir g\u00fcndeme.<\/p>\n

Tahminen bu sorunlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak \u00e7ok zor olmayacakt\u0131r. Elde edilmesi \u00e7ok daha \u00e7apra\u015f\u0131k olan \u015fey, insanlar, hayvanlar ve bitkiler aras\u0131ndaki gerekli biyolojik dengeyi kurmak, yani t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ya\u015fam s\u00fcre\u00e7lerinin ritmini birbirine yakla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Bu, insan ve bitkilerin solumas\u0131n\u0131 biyokimyasal bir uyum i\u00e7ine sokmay\u0131 ve kozmonotlar\u0131n besin \u00fcr\u00fcnlerinin art\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u00fcketimlerine t\u00fcm\u00fcyle uygun olarak d\u00fczenlemelerini gerektirecektir.<\/p>\n

Uzay giysisi nas\u0131l olmal\u0131?<\/strong><\/p>\n

Ger\u00e7ekte t\u00fcm d\u00fcnyal\u0131lar bir hava okyanusuna dalm\u0131\u015f durumdad\u0131rlar. Hava bir y\u00fczeyin her santimetre karesine bir kilogram a\u011f\u0131rl\u0131kta bas\u0131n\u00e7 yapmaktad\u0131r ve organizmam\u0131zda daima b\u00fcy\u00fck miktarda bir hava erimi\u015f halde bulunur. E\u011fer bu okyanusun y\u00fczeyine h\u0131zla \u00e7\u0131kart\u0131lacak olsak, okyanus derinliklerinden h\u0131zla y\u00fczeye \u00e7\u0131kart\u0131lan dalg\u0131c\u0131n ba\u015f\u0131na gelenler, bizim ba\u015f\u0131m\u0131za da gelir.<\/p>\n

\"\"
Yuri Gagarin\u2019i uzaya g\u00f6nderen uzay arac\u0131 (Vostok 1) f\u0131rlat\u0131l\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Uzay u\u00e7u\u015flar\u0131 ko\u015fullar\u0131n d\u00fcnyadakine benzedi\u011fi hava ge\u00e7irmez kabinlerde yap\u0131l\u0131r. Yine de kabinde bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir zaman g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gereken bir olas\u0131l\u0131kt\u0131r; k\u00fc\u00e7\u00fck bir g\u00f6kta\u015f\u0131n\u0131n uzay gemisine \u00e7arpmas\u0131 dahi buna neden olabilir. \u0130lk insanl\u0131 u\u00e7u\u015flar haz\u0131rlan\u0131rken g\u00f6kta\u015f\u0131 olay\u0131na b\u00fcy\u00fck dikkat g\u00f6sterilmekteydi. Kabinde bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015fmesi durumunda kozmonotun g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in uzmanlar \u00f6zel bir uzay giysisi haz\u0131rlad\u0131lar.<\/p>\n

Vostok s\u0131n\u0131f\u0131ndaki uzay gemileri i\u00e7in uzay giysisi haz\u0131rlayanlar \u015fu hedefleri tespit etmi\u015flerdi: Uzay giysisi her \u015feyden \u00f6nce kozmonotu korumal\u0131 ve kabinde bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015fmesi halinde i\u015fine devam etmesini sa\u011flamal\u0131yd\u0131. \u0130kinci olarak \u015fu ya da bu nedenle atmosferde zararl\u0131 maddeler belirirse, kozmonotun kendini kabin atmosferinden yal\u0131tlayabilmesini sa\u011flamal\u0131yd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak suya inmesi halinde y\u00fczmesini sa\u011flamal\u0131yd\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olarak so\u011fuk bir alana inmesi durumunda onu so\u011fuktan koruyabilmeliydi. Ve be\u015finci olarak, uzay giysisi f\u0131rlatma s\u0131ras\u0131nda koruyucu olmal\u0131yd\u0131. Nihayet uzay giysisi, ormanlara ya da tepeler aras\u0131na ini\u015f yapmas\u0131 halinde kozmonotun bir yerini incitmesini \u00f6nlemeliydi.<\/p>\n

Uzay giysileri i\u00e7inde kozmonotlar yaln\u0131zca bas\u0131n\u00e7 odalar\u0131nda e\u011fitilmekle kalmazlar. Para\u015f\u00fctl\u00fc atlay\u0131\u015flarla hem karaya hem suya inerler. Ve uzay giysisi \u015fimdiye dek onlara ihanet etmemi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, giysi i\u00e7indeki bir insan\u0131n 12 saat s\u00fcreyle so\u011fu\u011fu hissetmeksizin buz gibi suda kalabilece\u011fi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Kozmonotluk aday\u0131 pilotlar uzay teknolojisini inceliyor. Yuri Gagarin (sa\u011fdan ikinci) ve Andrey Nikolayev (sa\u011fdan alt\u0131nc\u0131).<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsan\u0131n uzaydaki ilk ad\u0131mlar\u0131 \u00f6zel bir uzay giysisinin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 gerektirdi. Bu giysi model olarak di\u011ferlerinden farkl\u0131yd\u0131; daha hafif, hareket etmek ve \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in daha elveri\u015fliydi. Uzay gemisine g\u00f6bekten ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, oksijen tedarikinde \u00f6zerkti.<\/p>\n

Ay\u2019a, Mars\u2019a ya da di\u011fer g\u00f6ksel cisimlere ayak basma g\u00f6revini y\u00fcklenecek olanlar\u0131n \u201cuzay z\u0131rh\u0131\u201d daha da karma\u015f\u0131k olacakt\u0131r.<\/p>\n

Uzayda \u2018a\u015fa\u011f\u0131s\u0131\u2019 ve \u2018yukar\u0131s\u0131\u2019 neresi? <\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar yery\u00fcz\u00fcndeyken neyin yukar\u0131 neyin a\u015fa\u011f\u0131 oldu\u011funu ak\u0131llar\u0131na dahi getirmezler. Bu y\u00f6nler kendiliklerinden bellidir. Ya uzayda?<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki deney bir kozmonotun kendini (k\u0131sa bir s\u00fcre) a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir durumda bulundu\u011funda y\u00f6n\u00fcn\u00fc nas\u0131l belirleyebilece\u011fini saptamak \u00fczere d\u00fczenlenmi\u015ftir. Kozmonot aday\u0131 iki koltuklu jet u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n arka koltu\u011funa kemerle ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. U\u00e7u\u015fta s\u0131f\u0131r yer\u00e7ekimine var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda pilot u\u00e7a\u011f\u0131 60-65 derece yat\u0131rm\u0131\u015f, kozmonot ise izlenimlerini ona radyoyla aktarm\u0131\u015ft\u0131. Deney sonucu kozmonotun g\u00f6zleri a\u00e7\u0131k oldu\u011funda y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirlemede g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmedi\u011fi, ancak kapatt\u0131\u011f\u0131 andan itibaren yan\u0131lsamalara u\u011frad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Bu neden olur? Ki\u015fi v\u00fccudunun d\u00fcnya y\u00fczeyine ya da \u00e7e\u015fitli nesnelerin kendisine ya da birbirlerine g\u00f6re olan konumlar\u0131n\u0131 duyum organlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla saptar. Bu organlar ya d\u0131\u015f d\u00fcnyaya (d\u0131\u015f al\u0131c\u0131lar) ya da organizman\u0131n i\u00e7ine (i\u00e7 al\u0131c\u0131lar) y\u00f6nelik al\u0131c\u0131lard\u0131r. G\u00f6zler, kaslar, eklemler, deri ve kanallar sisteminden s\u00fcrekli bilgi alan beyin, mek\u00e2n\u0131 do\u011fru olarak duyumsamam\u0131z\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lar.<\/p>\n

Mek\u00e2nsal y\u00f6neli\u015fi belirleyen esas duyum organlar\u0131ndan biri vestib\u00fcler analiz\u00f6rd\u00fcr. Bu \u00e7evresel al\u0131c\u0131 (resept\u00f6r) ayg\u0131t, yani ilerici sinirler, \u00e7ekirdekleri beyin sap\u0131nda bulunan merkezi bir k\u0131s\u0131m ve beyin kabu\u011fundaki (cerebral korteks) b\u00f6lgelerden olu\u015fan tekil bir sistemdir. Al\u0131c\u0131 ayg\u0131t ise, \u015fakak kemi\u011findeki yar\u0131m daire kanallar\u0131 ve otolit mekanizmas\u0131 olmak \u00fczere iki k\u0131sma ayr\u0131l\u0131r. \u00dc\u00e7 yar\u0131m daire kanal\u0131, birbirini dik kesen \u00fc\u00e7 d\u00fczlemde yer al\u0131r ve endolenf ad\u0131 verilen bir s\u0131v\u0131yla doludurlar. Her bir kanal\u0131n ucunda, t\u00fcyler halinde duyarl\u0131 vestib\u00fcler sinir u\u00e7lar\u0131 bulunur.<\/p>\n

\u00dcnl\u00fc Rus fizyolog E. Tsion, 1878 y\u0131l\u0131nda bu yar\u0131m daire kanallar\u0131n\u0131n, mek\u00e2n\u0131n duyumlanmas\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fc ilk a\u00e7\u0131klayan olmu\u015ftu: \u201cYar\u0131m daire kanallar\u0131, mek\u00e2n duygusunun \u00e7evresel organlar\u0131d\u0131r; \u00fc\u00e7 boyutlu mek\u00e2n kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 buradaki sinir u\u00e7lar\u0131n\u0131n uyar\u0131lmas\u0131yla ediniriz.\u201d<\/p>\n

Vestib\u00fcler analiz\u00f6r, g\u00f6rme organlar\u0131yla s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130nsan uzun s\u00fcre oldu\u011fu yerde d\u00f6n\u00fcp birden durdu\u011funda bir s\u00fcre \u00e7evresinin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hisseder. \u00d6te yandan g\u00f6rme organlar\u0131 da vestib\u00fcler analiz\u00f6r\u00fc etkiler.<\/p>\n

Yer\u00e7ekimi g\u00fcc\u00fc yaln\u0131zca canl\u0131lar\u0131n destekleyici iskelet ve kas sistemlerinin olu\u015fumunda \u00f6nemli bir rol oynamakla kalmaz, kas-eklem duyumu olarak da bilinen propriyosept\u00f6r (kas, kiri\u015f ve eklemlerde bulunan ve v\u00fccudun gerilim ve durumu hakk\u0131nda bilgi veren hassas sinir ucu) duyarl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fimini de belirler. V\u00fccudu belirli bir bi\u00e7imde tutan kas-eklem sistemden gelen bilgiler ki\u015fiye yery\u00fcz\u00fcne ili\u015fkin konumu hakk\u0131nda fikir verir.<\/p>\n

\"\"
Soyuz 7 ile uzaya giden Albay Viktor Gorbatko (sa\u011fda) ve Soyuz 24 ile uzaya giden g\u00fcverte m\u00fchendisi Yarbay Yuri Glazkov (solda) u\u00e7u\u015f \u00f6ncesi \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131yorlar.<\/figcaption><\/figure>\n

Dokunma duyusu da \u00f6nemli bilgiler sa\u011flar. V\u00fccut dikey durdu\u011fu zaman dokunma i\u015faretleri taban derisinden, yatay durdu\u011funda ise s\u0131rt derisinden gelirler.<\/p>\n

Damar \u00e7eperlerindeki kan bas\u0131nc\u0131n\u0131 kaydeden al\u0131c\u0131lar da yer\u00e7ekimi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirleyen g\u00f6stergeler aras\u0131ndad\u0131r. \u0130nsan, ayakta durdu\u011fu zaman a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru \u00e7ekilen kan alttaki organlar\u0131n damar \u00e7eperleri \u00fczerinde daha fazla bas\u0131n\u00e7 yapar. Bu bilgiler hemen beyne iletilmektedir.<\/p>\n

Fakat s\u0131f\u0131r \u00e7ekimde, g\u00f6zler d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir duyum organ\u0131 v\u00fccudun mek\u00e2n i\u00e7indeki konumu hakk\u0131nda tam ve do\u011fru bilgi sa\u011flamaz. G\u00f6z\u00fcn d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm al\u0131c\u0131lar, yersel etkenlerin etkisi alt\u0131nda bi\u00e7imlenmi\u015flerdir; ancak g\u00f6z do\u011frudan kozmik etki alt\u0131ndad\u0131r. Kozmonotlar\u0131n g\u00f6zlerini kapad\u0131klar\u0131nda u\u00e7a\u011f\u0131n konumunu saptamada neden yan\u0131ld\u0131klar\u0131 da b\u00f6ylece a\u00e7\u0131klan\u0131r.<\/p>\n

Gece ya da bulutlar aras\u0131nda k\u00f6r u\u00e7u\u015flarda, ne denli keskin olursa olsun pilot kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00fcvenemez ve ara\u00e7lar\u0131na g\u00fcvenmek zorundad\u0131r. Ancak bu san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar kolay de\u011fildir; ara\u00e7lar\u0131n g\u00f6sterdi\u011finden de\u011fi\u015fik \u015feyler \u201cg\u00f6ren\u201d pilot, kendini ara\u00e7lar\u0131n do\u011fru oldu\u011funa ikna etmek zorundad\u0131r.<\/p>\n

Uzay ise yan\u0131lsamalar i\u00e7in \u00e7ok daha uygun bir ortamd\u0131r. Kozmonotlar\u0131n \u00e7o\u011fu gemilerinin lumbozunda yery\u00fcz\u00fcn\u00fc yukar\u0131da y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ise a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rd\u00fckleri zaman kabin i\u00e7indeki yukar\u0131 ve a\u015fa\u011f\u0131 nosyonlar\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar. (Bu konularda e\u011fitim gemilerinde kozmonotlara \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc e\u011fitimler verilir.) Kozmonot \u00e7e\u015fitli manevralar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirirken uzay gemisinin d\u00fcnyan\u0131n ufuk \u00e7izgisine ya da uzaydaki ba\u015fka bir cisme g\u00f6re olan konumunu ve arac\u0131n\u0131n izledi\u011fi y\u00f6n\u00fc bilmek zorundad\u0131r.<\/p>\n

Ara\u00e7-d\u0131\u015f\u0131 ke\u015fiflerinde ise kabin i\u00e7indeki \u00e7e\u015fitli nesnelere veya desteklere dokunman\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 dokunma ya da kas duyumlar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 yoktur. Kozmonotun uzay gemisiyle tek ba\u011flant\u0131s\u0131, tek deste\u011fi esnek cankurtaran ipidir. Kendisine y\u00f6n tayininde ne kas-eklem sisteminden ne de derideki al\u0131c\u0131lardan sinir uyar\u0131mlar\u0131 yard\u0131mc\u0131 olabilecektir; bu uyar\u0131mlar uzayda ancak organlar\u0131n birbirleriyle ili\u015fkileri konusunda uyar\u0131m sa\u011flayabilirler. Bu durumda g\u00fcvenilebilecek tek duyum organ\u0131 g\u00f6zd\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Sovyet pilot ve kozmonotlar\u0131 Yuri Gagarin (solda) ve Aleksey Leonov.<\/figcaption><\/figure>\n

Y\u00f6r\u00fcnge u\u00e7u\u015flar\u0131 ve insano\u011flunun uzaydaki ilk ad\u0131mlar\u0131 bu denli bilinmedik ko\u015fullarda bile insano\u011flunun, \u00f6ncelikle g\u00f6zleri sayesinde y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirleyebilece\u011fini kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ancak uzay ara\u00e7lar\u0131 ba\u015fka gezegenlere y\u00f6neldi\u011finde ve insano\u011flu itici sistem sayesinde, desteksiz olarak uzay gemisinden uzakla\u015fabildi\u011fi zaman yeniden mek\u00e2nsal yan\u0131lsamalara u\u011frayabilir. Bu nedenle daha \u015fimdiden kozmonotlara operat\u00f6rlerin karma\u015f\u0131k i\u015flemleri \u00f6\u011fretilmekte ve u\u00e7u\u015f s\u0131ras\u0131nda kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kabilecek durumlara uygun olarak e\u011fitilmektedirler.<\/p>\n

M\u00fcrettebat nas\u0131l olu\u015fturulmal\u0131? <\/strong><\/p>\n

Y\u00fczy\u0131llar boyunca deniz ke\u015fifleri deneyimi, meslekleri birle\u015ftirmenin hi\u00e7 de kolay olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130lk gezegenleraras\u0131 uzay gemilerinin ekipleri, aralar\u0131nda yetkin bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc kurulu 4-6 ki\u015fiden olu\u015fabilir. Bu ki\u015filer kimler olacakt\u0131r?<\/p>\n

\u0130lkin uzay gemisinin bir s\u00fcvarisi bulunmal\u0131d\u0131r; bu ki\u015fi hem m\u00fchendislik hem de u\u00e7u\u015f konusunda e\u011fitimli olmal\u0131d\u0131r. Uzay u\u00e7u\u015flar\u0131n\u0131, radyo ileti\u015fimini, ana sistemleri ve genelde uzay gemisinin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc iyi bilmelidir.<\/p>\n

K\u0131lavuzsuz ne gemi ne u\u00e7aklar yol alabilir. Uzay gemisindeki k\u0131lavuz kozmonot k\u00f6kl\u00fc bir kozmoloji ve uzay seyri bilgisine sahip olmal\u0131d\u0131r. En avantajl\u0131 u\u00e7u\u015f y\u00f6r\u00fcngelerini saptayabilmeli ve uzay gemisinin hareket hatt\u0131n\u0131 \u00e7izebilmelidir.<\/p>\n

Gezegenleraras\u0131 u\u00e7u\u015f ekiplerinin vazge\u00e7ilmez unsurlar\u0131ndan biri de haberle\u015fme uzman\u0131d\u0131r. Olas\u0131l\u0131kla uzay gemisinin \u00e7e\u015fitli sistemlerinin bak\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmek i\u00e7in bir-iki m\u00fchendis, teknisyen bulunmas\u0131 gerekecektir. Ku\u015fkusuz ekipte bir de doktor bulunmas\u0131 zorunludur.<\/p>\n

Tek ki\u015filik uzay ara\u00e7lar\u0131 karma\u015f\u0131k bir sistemdir ve bu sistemi insan-makine sistemi olarak tan\u0131mlayabiliriz. \u00c7ok-ki\u015fili uzay gemileri ise, her ekip \u00fcyesinin hem gemiyle hem de birbirleriyle ili\u015fki i\u00e7inde olduklar\u0131 daha da karma\u015f\u0131k sistemlerdir. Bu nedenle bu sistemi insan-insan-makine sistemi olarak adland\u0131rabiliriz.<\/p>\n

\"\"
Sovyet pilot ve kozmonotlar\u0131 Yuri Gagarin (solda) ve Aleksey Leonov.<\/figcaption><\/figure>\n

Kumanda, seyir, haberle\u015fme ve di\u011fer i\u015flevlerin belirli bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc i\u00e7inde da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6reli dar bir uzmanla\u015fman\u0131n, \u00e7ok-ki\u015fili bir uzay gemisinin kontrol\u00fcnde, t\u00fcm bu g\u00f6revlerin tek ki\u015finin s\u0131rt\u0131na y\u00fcklendi\u011fi tek ki\u015filik ara\u00e7tan daha b\u00fcy\u00fck bir yeterlilik sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6te yandan, bu i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc iyi bir e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fc, ekip \u00fcyeleri aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 i\u015fbirli\u011fini ve arkada\u015f\u0131n\u0131 i\u015finde destekleme yetene\u011fini gerektirir. Ancak bu ko\u015ful kar\u015f\u0131land\u0131ktan sonrad\u0131r ki, bir uzay gemisi ekibini bekleyen zorlu sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek olas\u0131 olur.<\/p>\n

Grup, bireylerin aritmetik toplam\u0131ndan \u00f6tede bir \u015fey; yeni ilkelerce y\u00f6netilen yeni bir kimliktir.<\/p>\n

U\u00e7uculukta ekip ruhu birbirini izleyen u\u00e7u\u015flar s\u0131ras\u0131nda geli\u015ftirilir; yetersizlik ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda ise aksayan ki\u015finin yerine derhal yeni biri yerle\u015ftirilebilir. Ancak uzay u\u00e7u\u015funda bu olanakl\u0131 de\u011fildir. Bu nedenle e\u011fitim y\u00f6ntemleri ve psikoloji uzmanlar\u0131n\u0131n u\u00e7u\u015ftan \u00f6nce iyi bir tak\u0131m kurup e\u011fitmeleri \u00e7ok \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Aristoteles\u2019e g\u00f6re \u201cdostluk ya\u015famdaki en b\u00fcy\u00fck gereksinimdir\u201d. Ve uzun s\u00fcreli bir uzay yolculu\u011funun ba\u015far\u0131ya ula\u015fabilmesi i\u00e7in, ekip \u00fcyeleri meslekta\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u00f6tesinde, dost olmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

\"\"
Kozmonot k\u00f6pek Laika (1957).<\/figcaption><\/figure>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar ortak bir ama\u00e7 ya da g\u00f6rev i\u00e7in bir araya gelen gruplar\u0131n (nominal gruplar) en istikrars\u0131z gruplar oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. Gruplar yaln\u0131zca bir ama\u00e7 de\u011fil ayn\u0131 zamanda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 se\u00e7me, sempati ve dostluk ile ba\u011flanm\u0131\u015flarsa daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olurlar (ba\u011flant\u0131l\u0131 gruplar). Nihayet gruplar aras\u0131nda en dayan\u0131kl\u0131 olan gomphoteri denenlerdir. Bunlar ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 ve psiko-fizyolojik ba\u011fda\u015f\u0131kl\u0131k temelinde olu\u015furlar. Bu t\u00fcr gruplar yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fck bir esneklik g\u00f6stermekle kalmazlar, daha da \u00f6nemlisi bireysel \u00e7eli\u015fik zevk ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ba\u011fda\u015ft\u0131rabilirler.<\/p>\n

Grup psikolojisi \u00fczerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 incelemeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylesi bir ke\u015fif i\u00e7in se\u00e7ilmi\u015f olanlar\u0131n yaln\u0131zca u\u00e7u\u015f i\u00e7in birlikte e\u011fitilmekle kalmay\u0131p, bo\u015f zamanlar\u0131n\u0131 da birlikte ge\u00e7irmeleri ve birbirlerini iyice tan\u0131malar\u0131 gerekti\u011fi, art\u0131k iyice anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcm bunlar, psikologlar\u0131n, e\u011fitim uzmanlar\u0131n\u0131n, e\u011fitimcilerin ve doktorlar\u0131n ekibin psiko-fizyolojik ba\u011fda\u015fabilirli\u011fini belirlemeleri, onu e\u011fitmeleri, g\u00fc\u00e7lendirmeleri, ayn\u0131 zamanda uymayanlar\u0131 ay\u0131rt edip u\u00e7u\u015f ekibinden uzakla\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

\u201cA\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k\u201d ile ba\u015fa \u00e7\u0131kmak<\/strong><\/p>\n

A\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k yeni ve bilinmedik bir olgudur. \u0130nsano\u011flu bu ko\u015fulu ilk kez uzayda tan\u0131ma olana\u011f\u0131 buldu. Ancak uzaya \u00e7\u0131k\u0131lmadan \u00f6nce insan organizmas\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyece\u011fi bulunmal\u0131yd\u0131. Yery\u00fcz\u00fcnde ya\u015fayan istisnas\u0131z her canl\u0131 gezegenimizin g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ekimini her an \u00fcst\u00fcnde hisseder. A\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n etkisi ola\u011fan\u00fcst\u00fcd\u00fcr. Hayvanlar\u0131n boyut ve \u015fekillerini, fizyolojik i\u015flevlerinin \u00e7o\u011funu belirleyen odur. \u0130nsanlarda da d\u00fc\u015fey duru\u015f ve dik y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fle ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 olarak, \u00e7ekim kuvvetine kar\u015f\u0131 duracak ve v\u00fccudun s\u00fcre\u011fen dengesini sa\u011flayacak \u00f6zg\u00fcl psiko-fizyolojik mekanizmalar geli\u015fmi\u015ftir. Bu nedenle s\u0131f\u0131r \u00e7ekim t\u00fcm\u00fcyle yeni bir durumdu. \u0130nsan \u00fczerindeki etkileri ne olacakt\u0131?<\/p>\n

A\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131n\u0131n psiko-fizyolojik i\u015flevler \u00fczerine etkileri konusunda \u00e7ok say\u0131da bilimsel veri toplanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar bu etkinin niteli\u011fine g\u00f6re \u00fc\u00e7 ana gruba ayr\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Uzaya giden ilk Ukraynal\u0131 Pavel Popovi\u00e7 (solda) ve uzaya giden \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc insan Andriyan Nikolayev astronavigasyon dersi s\u0131ras\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lk grupta bu k\u0131sa s\u00fcreli s\u0131f\u0131r-\u00e7ekim denemelerine genel durumlar\u0131nda hissedilir bir k\u00f6t\u00fcle\u015fme olmaks\u0131z\u0131n dayanabilenler yer al\u0131r. Bunlar a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 yitirdiklerinde \u00e7al\u0131\u015fma yetilerini kaybetmemekte, ancak biraz gev\u015feklik ya da hafiflik duymaktad\u0131rlar.<\/p>\n

\u0130kinci grupta, s\u0131f\u0131r-\u00e7ekimde d\u00fc\u015fme, ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131nma duygusuna kap\u0131lanlar yer al\u0131r. Bu rahats\u0131z edici bir duygudur; mek\u00e2n i\u00e7inde y\u00f6n belirleme yetilerini yitirerek hatal\u0131 alg\u0131lama g\u00f6sterirler. 2-6 saniye kadar s\u00fcren bu durum baz\u0131 ki\u015filerde \u00f6foriye (kendini a\u015f\u0131r\u0131 bi\u00e7imde zinde hissetme) yol a\u00e7ar. B\u00f6ylesi durumlarda bu ki\u015filer deneyin program\u0131n\u0131 unutarak oyun oynamaya ba\u015flayabilir.<\/p>\n

De\u011fi\u015fime u\u011frayan yaln\u0131zca mek\u00e2n\u0131n, \u00e7evredeki nesnelerin alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131 de\u011fildir. Kimi insanlar v\u00fccut organlar\u0131n\u0131n \u015fekil ve boyutlar\u0131, organizman\u0131n \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n mutlak ve g\u00f6reli b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri, birbiriyle ili\u015fkileri ve hareketleri konusunda da yan\u0131lsamaya kap\u0131labilirler. A\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda yabanc\u0131la\u015fma olarak adland\u0131r\u0131lan zihinsel \u00e7aresizlik duygusuna kap\u0131lanlar da yine ikinci gruba girerler.<\/p>\n

Ancak bu gruptaki ki\u015filerin daha sonraki u\u00e7u\u015flarda ayn\u0131 duygular\u0131 ya\u015famad\u0131\u011f\u0131, organizman\u0131n kendini a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k durumuna uyarlad\u0131\u011f\u0131 da belirtilmelidir.<\/p>\n

Nihayet \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gruptaysa, s\u0131f\u0131r-\u00e7ekim durumunda bulunduklar\u0131 s\u00fcrece mek\u00e2n i\u00e7inde y\u00f6n belirleme yetilerini t\u00fcm\u00fcyle yitiren ki\u015filer bulunur. Ayn\u0131 durum yan\u0131lsamalar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. T\u00fcm bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra baz\u0131lar\u0131 deniz tutmas\u0131na benzer bir rahats\u0131zl\u0131k duyumsarlar. Bazen d\u00fc\u015fme yan\u0131lsamas\u0131 o denli yo\u011funla\u015f\u0131r ki ki\u015fide deh\u015fet uyand\u0131r\u0131r ve motor faaliyetini h\u0131zla art\u0131r\u0131r. B\u00f6ylesi durumlarda mek\u00e2nsal y\u00f6nleni\u015f t\u00fcm\u00fcyle yitirilir. Bu t\u00fcr psi\u015fik reaksiyonlar, kimi ak\u0131l hastalar\u0131na \u00f6zg\u00fc \u201ck\u0131yamet g\u00fcn\u00fc kompleksi\u201dni getirmektedir akla.<\/p>\n

K\u0131yamet kompleksi ve di\u011fer benzeri bozukluklar\u0131n, merkezi sinir sistemindeki bir ar\u0131za nedeniyle beyin sistemlerinden baz\u0131lar\u0131nda i\u015flev bozukluklar\u0131n\u0131n ba\u015f g\u00f6stermesi sonucu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015flev bozuklu\u011funun ana nedenlerinden birinin de duyum organlar\u0131ndan beyine iletilen bilgilerde bir de\u011fi\u015fim ve k\u0131r\u0131lma oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

\"\"
Gagarin k\u0131zlar\u0131 Lena ve Galya ile.<\/figcaption><\/figure>\n

S\u0131f\u0131r-\u00e7ekim ko\u015fullar\u0131nda, mek\u00e2nsal ili\u015fkileri kuran, alg\u0131lama mekanizmas\u0131n\u0131 olu\u015fturan duyum organlar\u0131 sistemi de yer\u00e7ekiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 mekanik kuvvetlerin etkisinden s\u0131yr\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, beyne iletilen bilgiler de b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimlere u\u011frar ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Yar\u0131m daire kanallar\u0131yla otolit aras\u0131ndaki etkile\u015fim bozulur; b\u00f6ylelikle beyne gelen bilgiler \u00e7arp\u0131t\u0131lmaya u\u011frar.<\/p>\n

S\u0131f\u0131r-\u00e7ekimin psiko-fizyolojik mekanizmalar \u00fczerindeki etkisini daha iyi kavramak ve uzun s\u00fcreli uzay u\u00e7u\u015flar\u0131na haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmas\u0131 gereken kozmonotlar\u0131n se\u00e7im ve e\u011fitiminde \u00e7ok titiz davranmak hayati \u00f6nemdedir.<\/p>\n

S\u0131f\u0131r-\u00e7ekimde s\u0131f\u0131r destek\u2026 <\/strong><\/p>\n

Uzaya gidenler, uzay gemisinden \u00e7\u0131kmak, desteksiz olarak baz\u0131 i\u015fleri yapmak, bir uzay arac\u0131ndan di\u011ferine ge\u00e7mek durumunda olacaklard\u0131r. B\u00f6ylesi ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullarda insan\u0131n psiko-fizyolojik tepkileri ne olacakt\u0131r?<\/p>\n

Hangi eylemi yaparsa yaps\u0131n, ki\u015fi daima bir destek noktas\u0131na gereksinim duyar. En k\u00fc\u00e7\u00fck hareket ya da durum de\u011fi\u015fikli\u011fi dahi, g\u00f6vdenin \u00e7ekim merkezinin yerini kayd\u0131rarak istikrar ko\u015fullar\u0131n\u0131 bozar. Ne var ki, yitirilen denge ba\u015fka hareketlerle (g\u00f6vdenin \u00f6ne do\u011fru e\u011filmesi, kolun uzat\u0131lmas\u0131 vb.) yeniden kurulur. \u00c7o\u011fu zaman bu refleksif bir harekettir. Ki\u015fi daha ne oldu\u011funu kavramadan g\u00f6vdeyi d\u00fczeltme komutu gerekli kas gruplar\u0131na iletilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bilimadamlar\u0131 destek alan\u0131na ili\u015fkin olarak konumu d\u00fczenleyen reflekslerin s\u0131f\u0131r-\u00e7ekimde nas\u0131l i\u015fledi\u011fi konusuna ilgi g\u00f6stermi\u015flerdir.<\/p>\n

\"\"
German Titov, bir kozmonota Vostok 5 uzay arac\u0131yla u\u00e7u\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin \u00f6ncesinde k\u0131yafetini giydiriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lk kez s\u0131f\u0131r-\u00e7ekim havuzuna giren insanlar hareketlerini kontrol yetisini yitirirler. S\u0131f\u0131r-\u00e7ekime ge\u00e7ilmesiyle birlikte, i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak el ve ayaklar\u0131yla y\u00fczme hareketleri yapmaya ba\u015flarlar. Y\u00fczme bilmeyen birinin birden yerle temas\u0131 yitirmesi sonucu su y\u00fcz\u00fcnde kalabilmek i\u00e7in yapaca\u011f\u0131 hareketleri yaparlar.<\/p>\n

Daha sonraki u\u00e7u\u015flarda bu rastgele hareketlerin yerini daha e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc, daha uyumlu hareketler al\u0131r. \u0130lk denemede havuzun bir duvar\u0131ndan di\u011ferine \u201cu\u00e7maya\u201d \u00e7abalayan kozmonot adaylar\u0131, sonraki deneylerde g\u00f6vdelerini dengede tutmay\u0131 (y\u00fczmeyi) ve s\u00fck\u00fbnetle hareket etmeyi \u00f6\u011frenirler.<\/p>\n

Kozmonotlar desteksiz dahi olsalar, \u00e7evrelerindeki bo\u015flu\u011fun u\u00e7a\u011f\u0131n i\u00e7i ya da uzay gemisi kabiniyle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Bu nedenle bir deste\u011fe do\u011fru y\u00fczmeleri ya da destekten kuvvet almalar\u0131 olanakl\u0131d\u0131r. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc istedikleri y\u00f6nde yol almalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Y\u00f6r\u00fcngedeki uzay gemisinden uzaya ad\u0131m atan Alexei Leonov\u2019u ise bamba\u015fka ve \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir g\u00f6rev beklemekteydi. Bu, yaln\u0131zca bir y\u00f6n bulma sorunu de\u011fil, u\u00e7suz bucaks\u0131z uzayda hemen t\u00fcm\u00fcyle desteksiz olarak hareketleri aras\u0131nda e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flayabilme sorunuydu.<\/p>\n

Gelecekteki uzay i\u015f\u00e7ilerinin, uzay arac\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gerekecektir. Bir c\u0131vatan\u0131n s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan bir nesnenin at\u0131lmas\u0131na dek her t\u00fcrl\u00fc el i\u015flemi bir momentum yaratt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, kozmonot ters y\u00f6ne do\u011fru itilebilir.<\/p>\n

\"\"
Yuri Gagarin, Alexei Leonov, Boris Volynov, Vi\u0441tor Gorbatko ve arkada\u015flar\u0131 piknikte.<\/figcaption><\/figure>\n

Leonov uzayda be\u015f kez uzay gemisine do\u011fru gelip ondan uzakla\u015ft\u0131. T\u00fcm bu hareketler e\u011fitim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda izlenen s\u0131ra i\u00e7inde yap\u0131lmaktayd\u0131. Ne var ki, bir kez olsun t\u00fcm g\u00f6vdesini do\u011fru tutmay\u0131 ba\u015faramad\u0131, her seferinde ya yana ya da geriye d\u00f6n\u00fcyordu. Sonradan her \u015fey normalle\u015fti; organizmas\u0131 ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Dayanaktan yoksun bir kozmonotun, uzay gemisinden \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra hareketleri aras\u0131nda e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flayabilece\u011fi, y\u00f6n bulma ve \u00e7al\u0131\u015fma yetilerinin \u00f6zde de\u011fi\u015fime u\u011framayaca\u011f\u0131 varsay\u0131m\u0131 b\u00f6ylece do\u011frulanm\u0131\u015f oluyordu.<\/p>\n

Uzayda biyolojik saat<\/strong><\/p>\n

Gezegenleraras\u0131 u\u00e7u\u015flarda, kozmonotlar gece ve g\u00fcnd\u00fcz ya da mevsim de\u011fi\u015fiklikleri gibi al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f jeofiziksel olgulardan uzak, sabit ko\u015fullarda ya\u015famak zorundad\u0131rlar. Bu \u015fu soruyu getirir g\u00fcndeme: Fizyolojik s\u00fcre\u00e7lerin g\u00fcl\u00fck ritmini ne kadar bir s\u00fcre i\u00e7in izleyebilecekler, bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u201cbiyolojik saat\u201dlerinden nereye kadar yararlanabileceklerdir.<\/p>\n

V. Myasnikov \u015f\u00f6yle bir deney yapm\u0131\u015ft\u0131: Yal\u0131t\u0131m odas\u0131ndaki denek, deneyin 7 g\u00fcn s\u00fcrece\u011fini biliyordu; ancak kendisine ne saat verilmi\u015fti ne de zaman\u0131 \u00f6l\u00e7ebilece\u011fi bir ba\u015fka ara\u00e7. Kendisinden g\u00fcnl\u00fck rutine uymas\u0131 da istenmemi\u015fti; istedi\u011fi zaman yatabiliyor, yiyebiliyor ve beden hareketi yapabiliyordu. Birka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde t\u00fcm zaman duyusunu yitirmi\u015fti. Bir g\u00fcn\u00fc oldu\u011fundan daha k\u0131sa olarak alg\u0131l\u0131yordu. Deneyin bitmesinden 14 saat \u00f6nce, oday\u0131 terk etmeye haz\u0131rland\u0131.<\/p>\n

Bir ba\u015fka deneyde de, bir grup insan yerin alt\u0131nda, \u00f6zel olarak donat\u0131lm\u0131\u015f ses ge\u00e7irmez bir koruna\u011fa yerle\u015ftirilmi\u015f ve t\u00fcm\u00fcyle kendi hallerine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Ne zaman yemek yiyeceklerine, yatacaklar\u0131na, kalkacaklar\u0131na kendileri karar veriyorlar, fizyolojik i\u015flevleri ise \u00f6zel ara\u00e7larla kaydediliyordu. 18 g\u00fcn sonra, astronomik zaman\u0131n 32,5 saat gerisinde kalm\u0131\u015flard\u0131; bir ba\u015fka deyi\u015fle bir g\u00fcnleri 24 de\u011fil, 26 saat s\u00fcr\u00fcyordu.<\/p>\n

Yal\u0131t\u0131m odalar\u0131 yerine, derin ma\u011faralarda uzun s\u00fcre ya\u015famak durumunda kalan Frans\u0131z ma\u011farabilimcileri ilgin\u00e7 bulgular elde etmi\u015flerdi. 1962\u2019de b\u00f6yle bir ma\u011farada iki ay ge\u00e7iren Michel Sieff\u2019in raporlar\u0131, yaln\u0131zl\u0131k ve d\u0131\u015far\u0131yla ba\u011flant\u0131s\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131n\u0131n zaman\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede unutturdu\u011funu belirtmektedir. Ma\u011faraya ini\u015finin \u00fczerinden 1000 saat kadar ge\u00e7tikten sonra (40 g\u00fcnden \u00e7ok) yaln\u0131zca 25 g\u00fcn ge\u00e7ti\u011fini san\u0131yordu.<\/p>\n

1967\u2019de 8 Macar ma\u011farabilimcisi Buda tepelerinde tam bir ay ge\u00e7irdiler. Ke\u015fif heyetinin \u00fcyelerine ne saat ne de radyo seti verilmi\u015fti. Nihayet telefonla y\u00fczeye \u00e7\u0131kmalar\u0131 s\u00f6ylendi\u011finde, ger\u00e7ek takvimin 4 g\u00fcn gerisinde kald\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. \u0130lk 10 g\u00fcn boyunca her birinin biyolojik saati hatas\u0131z i\u015flemi\u015f, ancak bundan sonra geri kalmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Sabit ko\u015fullarda zaman\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma ve uzatma deneyleri de ilgin\u00e7tir. G\u00fcnl\u00fck devri s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma ya da uzatma deneyleri yal\u0131t\u0131m odalar\u0131nda da y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f, denek G. kolundaki saatin g\u00fcnde 180 dakika geri kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla bir g\u00fcn\u00fcn 27 saat s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc fark edememi\u015fti. Deney 15 g\u00fcn sonra sona erdi\u011finde, neden programlanandan 2 g\u00fcn \u00f6nce bitti\u011fini anlamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmi\u015fti.<\/p>\n

B\u00f6ylelikle, sabit ko\u015fullarda insan\u0131n fizyolojik s\u00fcre\u00e7leri belli bir s\u00fcre i\u00e7in g\u00fcnl\u00fck ritmi izlese de, bir s\u00fcre sonra, bir zaman-g\u00f6sterici olmadan vakti tayin etmenin olanaks\u0131z oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Yuri Gagarin, Alexei Leonov, Boris Volynov, Vi\u0441tor Gorbatko ve arkada\u015flar\u0131 piknikte.<\/figcaption><\/figure>\n

Organizma her \u015feyden \u00f6nce a\u00e7\u0131k bir sistemdir, s\u00fcrekli \u00e7evrenin etkisi alt\u0131ndad\u0131r ve kendini bu \u00e7evredeki de\u011fi\u015fimlere uyarlayabilir. \u00d6zellikle yery\u00fcz\u00fcnde \u0131\u015f\u0131k ve \u0131s\u0131 gibi etkenler zaman g\u00f6sterici g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcrler. Fizyolojik ritmi astronomik zamana senkronize eden, e\u015fzamanlayan sinyallerin i\u015flevini yerine getirmektedirler.<\/p>\n

Uzay teknolojisinin geli\u015fimiyle birlikte, uzay u\u00e7u\u015fu ko\u015fullar\u0131n\u0131n yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 laboratuarlarda g\u00fcnl\u00fck faaliyetlerin \u00e7e\u015fitli rutinleri incelenmeye ba\u015fland\u0131. Deneyler, insan\u0131n ya\u015famsal faaliyet ritminin, al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n sapmas\u0131 oran\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekece\u011fini kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Genel olarak bir rutinin yerine yenisi ge\u00e7irildi\u011finde, kozmonotlar iki ile be\u015f g\u00fcn i\u00e7inde eski \u00e7al\u0131\u015fma yetilerini yeniden kazanabilmekte ve yeni vakit \u00e7izelgesinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc saatlerde uyumaktad\u0131rlar. Ancak fizyolojik i\u015flevlerin (nab\u0131z, solunum, v\u00fccut \u0131s\u0131s\u0131, metabolik s\u00fcre\u00e7ler vb.) uyum sa\u011flamas\u0131 8. ve 15. g\u00fcnler aras\u0131nda olabilmektedir; bu s\u00fcrede denek zaman\u0131 al\u0131\u015fageldi\u011fi g\u00fcnl\u00fck s\u00fcreler olarak alg\u0131lamaktad\u0131r.<\/p>\n

Uzaya kimler \u00e7\u0131kacak? <\/strong><\/p>\n

Uzay u\u00e7u\u015funa haz\u0131rlan\u0131rken her bak\u0131mdan tedbirli olmak gereklidir. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir ihmal, bir trajediye yol a\u00e7abilir. Dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken o kadar \u00e7ok etken vard\u0131r ki. Hemen \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7an mutlak vakum, radyasyonlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc so\u011fu\u011fu, g\u00f6kta\u015flar\u0131, \u00e7ekim kuvvetleri, evrenin milyonlarca y\u0131ll\u0131k sessizli\u011fi, uzun s\u00fcre a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda ya\u015fama zorunlulu\u011fu ve her biri gerekli \u00f6nemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde uzay gemisindeki t\u00fcm canl\u0131lar\u0131 bir anda yok edebilecek daha nice etken. Ku\u015fkusuz bunlar\u0131n birle\u015fik etkisi durumu \u00e7ok daha tehlikeli k\u0131lmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131 uzay hafife al\u0131namaz.<\/p>\n

Uzay ke\u015fiflerinin alt\u0131ndan ancak bilimsel ve teknolojik standartlar\u0131 y\u00fcksek toplumlar\u0131n kalkabilece\u011fi ve t\u00fcm uzay donat\u0131m ve teknikleri toplumun bilimsel ve teknolojik d\u00fczeyini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131ndan, kozmonotlar\u0131n bu d\u00fczeye ayak uydurmalar\u0131 gereklidir. \u00c7ok \u015fey bilmeli, \u00e7ok \u015fey yapabilmelidirler. Son bilimsel bulu\u015flar\u0131 yak\u0131ndan izlemeleri; laboratuarlarda, \u00e7izim at\u00f6lyelerinde, ara\u015ft\u0131rma enstit\u00fclerinde ve s\u0131nai kurulu\u015flardaki yeni geli\u015fmeleri ad\u0131m ad\u0131m takip etmeleri gereklidir.<\/p>\n

Uzay yolu ancak kapsaml\u0131 e\u011fitimden ge\u00e7enlere a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Yuri Gagarin, pilotluk yapt\u0131\u011f\u0131 Mig-15 e\u011fitim jetinin kaza yapmas\u0131yla 27 Mart 1968\u2019de hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilimsel ilerlemeler kolay kaydedilememektedir. Kozmonotlar\u0131n matematik ve fizik, astronomi ve sibernetik, radyo m\u00fchendisli\u011fi ve elektronik, mekanik ve metal\u00fcrji, kimya ve biyoloji, psikoloji ve fizyoloji\u2026 e\u011fitimi g\u00f6rmeleri gereklidir. B\u00f6ylesi b\u00fcy\u00fck boyutlardaki g\u00f6revler yaln\u0131zca yetenek de\u011fil, tam sa\u011fl\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da gerektirir. Ancak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir fiziksel yap\u0131 kozmonot e\u011fitimini ve u\u00e7u\u015fun zorluklar\u0131n\u0131 kald\u0131rabilir. Ve yaln\u0131zca e\u011fitimli bir beden, g\u00fc\u00e7l\u00fc sinirler ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir zihin, kozmonot olmaya karar verenlerin pay\u0131na d\u00fc\u015fen zor s\u0131navlar\u0131n alt\u0131ndan kalkabilir.<\/p>\n

Uzay\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc olan fethedecektir.<\/p>\n

Kozmonota ortalaman\u0131n \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde yetenek ve yetkin bir fizik gereklidir. Ancak bunlar da yetmez. Sebatl\u0131, kararl\u0131 ve i\u015fine s\u0131n\u0131rs\u0131z \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u011fl\u0131 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bireyler g\u00fcc\u00fcn ve e\u011fitimin yan\u0131 s\u0131ra ancak bu \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yorlarsa kozmonot olma \u015fanslar\u0131 var demektir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uzay u\u00e7u\u015funa haz\u0131rlan\u0131rken her bak\u0131mdan tedbirli olmak gereklidir. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir ihmal, bir trajediye yol a\u00e7abilir. Dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7ok say\u0131da etken vard\u0131r. Hemen \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7an mutlak vakum, radyasyonlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc so\u011fu\u011fu, g\u00f6kta\u015flar\u0131, \u00e7ekim kuvvetleri, evrenin milyonlarca y\u0131ll\u0131k sessizli\u011fi, uzun s\u00fcre a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131zl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda ya\u015fama zorunlulu\u011fu gibi daha nice etken. Ku\u015fkusuz bunlar\u0131n birle\u015fik etkisi durumu \u00e7ok […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":20417,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2434,30,222],"tags":[366,544,392,2454,2455,2453],"class_list":["post-20416","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-169-sayi","category-astronomi","category-tarih","tag-psikoloji","tag-sovyetler-birligi","tag-uzay","tag-uzay-arastirmalari","tag-uzay-yolculugu","tag-yuri-gagarin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20416","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20416"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20416\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20417"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}