{"id":20532,"date":"2018-03-01T11:53:29","date_gmt":"2018-03-01T08:53:29","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=20532"},"modified":"2018-03-26T12:12:57","modified_gmt":"2018-03-26T09:12:57","slug":"dersimli-alevi-kurtlerde-kutsal-mekan-rituelleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/03\/01\/dersimli-alevi-kurtlerde-kutsal-mekan-rituelleri","title":{"rendered":"Dersimli Alevi K\u00fcrtlerde kutsal mek\u00e2n rit\u00fcelleri"},"content":{"rendered":"

Dersim, k\u00fclt\u00fcrel kimliklerin politikle\u015fmesi s\u00fcrecinde h\u0131zla pop\u00fclerle\u015fti. Fakat Dersim\u2019i tan\u0131mlarken ortaya \u00e7\u0131kan politik heterojenlik, kimi yakla\u015f\u0131mlar\u0131 u\u00e7la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, Dersimlilik kimli\u011fini tart\u0131\u015fmal\u0131 hale de getirdi. K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finden T\u00fcrk milliyet\u00e7i s\u00f6yleme, Alevi tarih yaz\u0131m\u0131ndan Dersim-merkezli yeni etnik kimlik kurgular\u0131na dek pek \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ften bahsedilebilir. Bu makalede bunlardan ziyade, bu tart\u0131\u015fmalara neden olan \u00f6zg\u00fcnl\u00fckleriyle, Ortado\u011fu\u2019nun kadim etno-k\u00fclt\u00fcrel topluluklar\u0131ndan olan Dersimli Alevi K\u00fcrtlerin dinsel-b\u00fcy\u00fcsel k\u00fclt\u00fcr \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri hakk\u0131nda k\u0131sa, tan\u0131t\u0131c\u0131 etnografik bilgilere yer verece\u011fiz.<\/em><\/p>\n

Sunu\u015f:<\/strong> \u0130ki ayda bir yay\u0131mlanan bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn yazar\u0131, etnolog Dr. Ahmet Kerim G\u00fcltekin, \u00a0679 say\u0131l\u0131 KHK\u2019yla ihra\u00e7 edilmeden \u00f6nce Munzur \u00dcniversitesi Sosyoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fcnde (Dersim) antropoloji dersleri veriyordu.<\/p><\/blockquote>\n

\u201cDersimli Alevi K\u00fcrtler kimdir?\u201d Sorunun cevab\u0131na dair, son 20 y\u0131lda muhtemelen k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u00fct\u00fcphaneyi dolduracak kadar kitap ve makale yaz\u0131ld\u0131. Ulusal ve uluslararas\u0131 sempozyumlarda tart\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Dersim, d\u00fcnyan\u0131n ve T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7erisinden ge\u00e7ti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel kimliklerin politikle\u015fmesi s\u00fcrecinde h\u0131zla pop\u00fclerle\u015fti. Fakat Dersim\u2019i tan\u0131mlarken ortaya \u00e7\u0131kan politik ba\u011flamdaki heterojenlik, kendisi hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli yakla\u015f\u0131mlar\u0131 u\u00e7la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, Dersimlilik kimli\u011fini s\u00fcrekli tart\u0131\u015fmal\u0131 hale de getirmi\u015f oldu. K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finden T\u00fcrk milliyet\u00e7i s\u00f6yleme, Alevi tarih yaz\u0131m\u0131ndan Dersim-merkezli yeni etnik kimlik kurgular\u0131na dek pek \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ften bahsedilebilir. Fakat bu makalede bunlardan ziyade, t\u00fcm bu tart\u0131\u015fmalara as\u0131l olarak neden olan \u00f6zg\u00fcnl\u00fckleriyle, Ortado\u011fu\u2019nun kadim etno-k\u00fclt\u00fcrel topluluklar\u0131ndan olan Dersimli Alevi K\u00fcrtlerin dinsel-b\u00fcy\u00fcsel k\u00fclt\u00fcr \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri hakk\u0131nda k\u0131sa, tan\u0131t\u0131c\u0131 etnografik bilgilere yer verece\u011fiz.<\/p>\n

\"\"
Dersim Cemevi.<\/figcaption><\/figure>\n

Dersim: Bir k\u00fclt\u00fcrel co\u011frafya<\/strong><\/p>\n

Dersim\u2019i, Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131n sahiplendi\u011fi bir \u201ck\u00fclt\u00fcrel co\u011frafya\u201d olarak tan\u0131mlamak m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancak burada k\u0131saca \u201ck\u00fclt\u00fcrel co\u011frafya\u201d kavram\u0131na a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek ve nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 izah etmek gereklidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc antropoloji literat\u00fcr\u00fcnde \u201ck\u00fclt\u00fcr alan\u0131\u201d veyahut \u201ck\u00fclt\u00fcr \u00e7evresi\u201d gibi, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131lda pop\u00fcler olmu\u015f kimi kuramsal-kavramsal analizlerle ili\u015fkilendirilebilir. Dikkat edilmelidir ki \u201ck\u00fclt\u00fcr alan\u0131\u201d, kimi farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6r\u00fclebilse de birbiriyle ili\u015fkili maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011felerini s\u0131n\u0131flamak ve hatta ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f, yay\u0131lma s\u00fcre\u00e7lerini tespit edebilmek maksad\u0131yla geli\u015ftirilmi\u015f etnolojik bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Ge\u00e7im bi\u00e7imleri (ekonomileri, \u00fcretim teknolojileri, avadanl\u0131klar\u0131 vd.), ya\u015fam bi\u00e7imleri (toplumsal, siyasal, dinsel \u00f6rg\u00fctlenme modelleri vd. ili\u015fki bi\u00e7imleri) ve d\u00fc\u015f\u00fcn bi\u00e7imleri (ideolojileri, mitolojileri, s\u00f6ylenceleri, kozmolojik kurgular\u0131 vd.) boyutlar\u0131yla ortak karakteristik \u00f6zellikler sergileyen topluluklar\u0131 tan\u0131mlamaya yarar. \u00d6rne\u011fin, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Amerika\u2019da geriye kalabilmi\u015f yerli topluluklar\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan etnografik derlemelerde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat as\u0131l kuramc\u0131lar\u0131 Avrupa\u2019dand\u0131r. Alman etnologlar, d\u00fcnyada ya\u015fayan antik ve \u00e7a\u011fda\u015f uygarl\u0131klar\u0131 s\u0131n\u0131flarken, uygarl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve yay\u0131lma sahalar\u0131n\u0131 tespit maksad\u0131yla, dif\u00fczyonist (yay\u0131lmac\u0131) kuram i\u00e7erisinde bu kavrama s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvurmu\u015flard\u0131r. Dikkat edilmesi gereken husus, \u201ck\u00fclt\u00fcr alan\u0131\u201d ya da \u201ck\u00fclt\u00fcr \u00e7evresi\u201d gibi yakla\u015f\u0131mlar\u0131n bu d\u00f6nemde y\u00fcklendi\u011fi ideolojik misyondur. Uygarl\u0131\u011f\u0131n do\u011fu\u015funun ve yay\u0131lmas\u0131n\u0131n birtak\u0131m biyolojik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerle ili\u015fkili oldu\u011fu gibi bilimsel olmayan kabullere dayand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu kuramlara dayanarak eldeki arkeolojik ve etnolojik verilerin Bat\u0131-merkezci bir tarih yaz\u0131m\u0131yla manip\u00fcle edildi\u011fini \u00f6nemle belirtelim. Ancak kavram, bu i\u00e7eri\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda, belirli k\u00fclt\u00fcrel ortakl\u0131klar sergileyen topluluklar\u0131n co\u011frafi da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131flanmas\u0131nda belirli y\u00f6nleriyle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de kullan\u0131mdad\u0131r (Ayd\u0131n ve Emito\u011flu, 2003: 528-530).<\/p>\n

Dersim\u2019i, bu itibarla k\u00fclt\u00fcrel bir alan olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Tarihten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u00e7ok \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler ya\u015fam\u0131\u015f olsa da bug\u00fcn i\u00e7in, kimli\u011fin kurgusal ekseninde \u201cTunceli\u201d ilinin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc yer almaktad\u0131r. Tunceli\u2019de bug\u00fcn Alevi K\u00fcrtlerin yan\u0131 s\u0131ra, T\u00fcrk ve K\u00fcrt S\u00fcnniler ile \u00e7ok az say\u0131da H\u0131ristiyan Ermeniler de ya\u015famaktad\u0131r. \u015eu \u00e7ok \u00f6nemli ayr\u0131nt\u0131ya da de\u011finmeden ge\u00e7meyelim. Bug\u00fcn Tunceli\u2019de ya\u015fayan yerli S\u00fcnnilerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Hanefi\u2019dir ve ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na de\u011fin Kadiri cemaatlerle geleneksel ili\u015fkilerini canl\u0131 olarak korumu\u015flard\u0131r. Tunceli\u2019de, Alevilerle aralar\u0131nda kanl\u0131 bir ge\u00e7mi\u015f bulunan \u015eafii topluluklar\u0131n bulunmay\u0131\u015f\u0131 anlaml\u0131d\u0131r. Alevi\u011fin \u0130slam kozmolojisiyle nispeten benzer \u00f6zellikler sergilemesinin yan\u0131 s\u0131ra, a\u015fa\u011f\u0131da da de\u011finece\u011fimiz \u00fczere, Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131n kurduklar\u0131 etno-dinsel toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmelere benzer organizasyonlar\u0131 ya\u015fatm\u0131\u015f olmalar\u0131, bu kom\u015fulukta belirleyici olmu\u015f olabilir. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Dersim, Alevilik ve K\u00fcrtl\u00fck kimliklerinin T\u00fcrkiye\u2019deki \u015fiddetle dolu politikle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinden fazlas\u0131yla etkilenmi\u015f bir kimlik alan\u0131d\u0131r. Alevi K\u00fcrt topluluklar, bu politik tarihi kendi kozmolojileriyle de birle\u015ftirmi\u015f ve Dersim\u2019i kendileriyle varolan bir k\u00fclt\u00fcrel co\u011frafya halinde kurgulam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\u201cK\u00fcrt\u201d ve \u201cAlevi\u201d kimliklerin kesi\u015fimi<\/strong><\/p>\n

B\u00f6lgede ve T\u00fcrkiye\u2019de, her ne kadar sanc\u0131l\u0131 s\u00fcre\u00e7ler ya\u015fansa da, akademide ve g\u00fcncel politik tart\u0131\u015fmalarda etnik ve dinsel kimlikler halen belirleyicidir. Liberal yakla\u015f\u0131mlar\u0131n g\u00f6rece geriye itildi\u011fi, milliyet\u00e7i s\u00f6ylemlerin daha bask\u0131n hale geldi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Fakat yine de ulus-devletlerin resmile\u015ftirdi\u011fi etno-k\u00fclt\u00fcrel aidiyetlere dair itirazlar\u0131n, ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin itici ideolojik s\u00f6ylemi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebilir. Burada kar\u015f\u0131m\u0131za iki bask\u0131n kimlik grubu \u00e7\u0131kar: \u201cK\u00fcrtl\u00fck\u201d ve \u201cAlevilik\u201d. Son \u00e7eyrek y\u00fczy\u0131lda her iki grup da T\u00fcrk ulusal kimli\u011fine (AKP\u2019yle birlikte kuvvetlenen \u201cS\u00fcnni-T\u00fcrk-\u0130slam-Erkek milleti\u201d modeline)(1) \u00a0<\/sup>radikal itirazlar\u0131n somutla\u015ft\u0131\u011f\u0131 politik kimlik hareketleri olmu\u015ftur. Ku\u015fkusuz itiraz\u0131 olan ba\u015fka kimlikler de vard\u0131r. Ancak \u201cK\u00fcrtl\u00fck\u201d ve \u201cAlevilik\u201d, n\u00fcfus ve kamusal alandaki siyasal g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fck, temsiliyet bi\u00e7imleri bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr ve tarihten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze, ulusal ve b\u00f6lgesel \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n oda\u011f\u0131ndad\u0131r. Dinsel ve etnik \u201c\u00f6teki\u201d olarak \u201cK\u00fcrt\u201d ve \u201cAlevi\u201d, (Osmanl\u0131\u2019dan Cumhuriyet\u2019e) devletle s\u00fcregiden karma\u015f\u0131k ili\u015fkilerindeki s\u00fcreklilik ve kopu\u015f dinamiklerini \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc sergilemi\u015f\/sergileyen kimliklerdir. Ku\u015fkusuz, politik kimlik hareketleri olarak birbirlerinden \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fclerde farkl\u0131d\u0131rlar. Kendi i\u00e7lerinde de (\u00f6zellikle Alevilik) homojen, kurumsal, sistematik olduklar\u0131 s\u00f6ylenemez. Ancak bu kimlik alanlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de kesi\u015fti\u011fi m\u00fcstesna kimlik Dersim\u2019dir.<\/p>\n

\"\"
Dersim Alevili\u011fini tamamlayan ana eksenlerden biri, kutsal mek\u00e2n k\u00fcltleri (ziyaretler) \u00e7evresinde \u015fekillenen rit\u00fcellerdir. Foto\u011fraf: Ak\u0131n Gedik.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cAlevi K\u00fcrtler\u201d, Ortado\u011fu\u2019daki di\u011fer \u00e7o\u011fu topluluk gibi yak\u0131n zamana kadar a\u015firet tipi toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmelere sahip, Kurmanci ve K\u0131rmancki konu\u015fan, yerle\u015fik ve yar\u0131-g\u00f6\u00e7er topluluklard\u0131r. Dersim, Cumhuriyet\u2019in en az sekiz ilinde ya\u015fayan Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131 kapsayan bir \u201ck\u00fclt\u00fcr alan\u0131\u201dd\u0131r. Bunlar aras\u0131nda \u201cTunceli\u201d, Alevi K\u00fcrt (K\u0131rmancki [Zazaca](2) <\/sup>ve Kurmanci konu\u015fan) topluluklar\u0131n n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturdu\u011fu mek\u00e2n olarak benzersizdir. Hemen belirtelim ki Zazaca dili, tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konudur. K\u00fcrt\u00e7e (Kurmanci) ve K\u0131rmancki\u2019nin (Zazaca) iki ayr\u0131 dil mi yoksa Zazaca\u2019n\u0131n K\u00fcrt\u00e7e\u2019nin leh\u00e7esi mi oldu\u011fu, siyasi bir tart\u0131\u015fmay\u0131 belirtir. T\u00fcrkiye\u2019de Zazaca konu\u015fan topluluklar, iki dinsel grupta toplanabilir: Aleviler ve \u015eafii M\u00fcsl\u00fcmanlar. K\u00fcrt ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131, her ikisi \u00fczerinde g\u00f6receli etkiye sahiptir. Ancak \u015eafiiler i\u00e7in Aleviler \u201cz\u0131nd\u0131k\u201dt\u0131r (pagand\u0131r). Aralar\u0131nda kanl\u0131 bir ge\u00e7mi\u015f vard\u0131r. \u00d6te yandan 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda K\u00fcrt ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ayr\u0131\u015fan, K\u0131rmancki ve leh\u00e7elerini Zazaca olarak tan\u0131mlayan Zaza milliyet\u00e7ili\u011fi vard\u0131r. Her iki politik akt\u00f6r\u00fcn, Alevileri ve \u015eafiileri yan yana getirme konusunda ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olduklar\u0131 ise halen tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Dersimli Alevi K\u00fcrt topluluklar, T\u00fcrkiye\u2019deki di\u011fer Alevilerden ve K\u00fcrtlerden \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcrel farkl\u0131l\u0131klara sahiptir. Ayr\u0131ca Bat\u0131 Avrupa\u2019yla yo\u011fun \u015fekilde temas eden Dersimlilerin olu\u015fturdu\u011fu ciddi bir diaspora n\u00fcfusa sahiptir. Burada az\u0131msanmayacak entelekt\u00fcel kapasiteye ve siyasi ili\u015fkilere sahiptirler. K\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin yeniden in\u015fas\u0131nda, ciddi bilgi \u00fcretiminde bulunmaktad\u0131rlar. Aleviler yahut K\u00fcrtler hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda, bu sebeplerden, Dersim hep kendine \u00f6zg\u00fc bir aland\u0131r. \u00c7o\u011funlukla da \u201canla\u015f\u0131lmas\u0131 zor\u201d, \u201ckarma\u015f\u0131k\u201d k\u00fclt\u00fcrel \u00f6r\u00fcnt\u00fcler sergiledi\u011fi kabul edilir.<\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019da Dersim, Tanzimat reformlar\u0131 sonras\u0131nda, bug\u00fcnk\u00fc Tunceli, Elaz\u0131\u011f, Erzincan ve Bing\u00f6l illerini kapsayan bir eyalettir. Devlet i\u00e7in burada ya\u015fayan Alevi K\u00fcrtler, 19. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndan 20. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131na de\u011fin s\u00fcrm\u00fc\u015f \u201casayi\u015f ve egemenlik sorunudur\u201d. Cumhuriyet\u2019in b\u00f6lgeye nihai m\u00fcdahalesinin ard\u0131ndan, resmi olarak kald\u0131r\u0131l\u0131r. Ancak Alevi K\u00fcrtler ve devlet aras\u0131nda ya\u015fanm\u0131\u015f \u00e7at\u0131\u015fmalarla dolu y\u00fczy\u0131llarda biriken etno-k\u00fclt\u00fcrel ve sosyo-politik ayk\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n sosyolojisi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u201ckimlikler \u00e7a\u011f\u0131\u201dnda Dersim\u2019in hayli pop\u00fcler olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla \u201cDersimlilik\u201d, \u00e7o\u011funlukla Tunceli\u2019de ya\u015fayan Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131, sosyolojik ve mek\u00e2nsal olarak niteler. Ayr\u0131ca, Dersim kendisini \u00e7evreleyen di\u011fer Alevi K\u00fcrt topluluklar\u0131n da \u201ckutsal topraklar\u0131<\/strong>\u201dd\u0131r. Kuzeyde Erzincan, kuzeybat\u0131 ve bat\u0131da Mu\u015f ve Bing\u00f6l, g\u00fcneybat\u0131 ve g\u00fcneyde Elaz\u0131\u011f, Malatya, Mara\u015f ve Hatay, bat\u0131da ise Sivas gibi geni\u015f bir b\u00f6lgede Kurmanci, K\u0131rmancki ve hatta T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan di\u011fer Alevi K\u00fcrt ve T\u00fcrk topluluklar\u0131 kapsayan kutsal bir kimlik alan\u0131d\u0131r Dersim ve Dersimlilik.<\/p>\n

Etno-dinsel \u00f6rg\u00fctlenme<\/strong><\/p>\n

Dersim Alevili\u011finin,(3)<\/sup> bir t\u00fcr kast sistemiyle, di\u011fer Alevi topluluklardan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu \u00f6rg\u00fctlenmeler neredeyse b\u00fct\u00fcn\u00fcyle da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat tan\u0131mlamakta fayda vard\u0131r. \u0130nanc\u0131n merkezinde, Ali\u2019yle ve o\u011flu H\u00fcseyin\u2019le (ya da peygamberin k\u0131z\u0131 Fatma\u2019yla) ili\u015fkilendirilen, yani \u0130slam peygamberiyle \u201ckan ba\u011f\u0131na\u201d sahip \u201cseyit aileleri\u201d yer al\u0131r. \u201cKutsal soy\u201dlar, \u201ca\u015firet\u201d olarak \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir. Soy zincirlerinde baz\u0131 \u201cmistik-atalar\u201d(4) <\/sup>da bulunabilir. Seyit ailelerinin, \u201ckutsal soy ba\u011f\u0131\u201d nosyonu gere\u011fi, otoriteleri ve me\u015fruiyetleri tart\u0131\u015fmas\u0131z kabul edilir. Kendilerine tabi olan \u201ctalip\u201d a\u015firetler \u00fczerindeki h\u00e2kimiyet alanlar\u0131yla birlikte teritoryal k\u00fcmeler olu\u015ftururlar.(5) <\/sup>Kutsal aileler, kendilerinden t\u00fcreyen alt soy gruplar\u0131 ve yine kendilerine tabi a\u015firetlerle birlikte, tarihsel s\u00fcre\u00e7te ciddi demografik art\u0131\u015flar ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, ana gruptan kopan kimi alt soy gruplar\u0131, zamanla yeni a\u015firetlere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu durum ilk etapta karma\u015f\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Fakat bu ili\u015fki sistemi, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na de\u011fin ya\u015fayabilmi\u015ftir. Y\u00fczlerce y\u0131l\u0131n toplumsal birikimi, zengin bir s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrle g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ezilen kesimlerin (taliplerin) kendi g\u00fcndelik dinselliklerinde ya\u015fatt\u0131klar\u0131 kutsal mek\u00e2n k\u00fcltlerinin antik d\u00f6nem inan\u00e7larla olan ba\u011flar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu sistemde (hiyerar\u015fik olarak yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya) \u201cm\u00fcr\u015fit\u201d > \u201cpir\u201d > \u201crayber\u201d > \u201ctalip\u201d kastlar\u0131 vard\u0131r. Dinsel, sosyal ili\u015fkiler \u201cpir\u201d \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcr. Eksen \u201co\u201ddur. \u201cPir\u201d, y\u0131lda bir kez \u201ctaliplerini\u201d gezer. Gitti\u011fi k\u00f6ylerde b\u00fcy\u00fck h\u00fcrmet ve sevgiyle kar\u015f\u0131lan\u0131r. Cem tutulur ve dinsel konular oldu\u011fu kadar, topluluk i\u00e7i ya da topluluklar aras\u0131 sorunlar da g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. Mevsimsel \u00e7evrimde sonbahara denk gelen bu ziyaretleri pir, yaya olarak kendisine e\u015flik eden ki\u015filerle ger\u00e7ekle\u015ftirir. Yolculu\u011fun dinsel-mistik karakteri vard\u0131r. \u201cRayber\u201d (ya da \u201crehber\u201d), pirin yoklu\u011funda dinsel (ve sosyal) konularda \u201cpir\u201d ad\u0131na referans olan, yol g\u00f6steren ki\u015fidir. \u201cTalip\u201d ise bu hiyerar\u015finin en alt basama\u011f\u0131nda, hepsine tabi oland\u0131r.<\/p>\n

\u00d6te yandan seyit aileleri aras\u0131nda da \u201cpir\u201d ve \u201crehber\u201d ili\u015fkisine benzer hiyerar\u015filer vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u201cpirin pirine m\u00fcr\u015fit\u201d denir. Bunu dairesel bir d\u00f6ng\u00fc olarak da kurgulayabiliriz. Yani \u201cPirin piri, talibin m\u00fcr\u015fididir\u201d. \u201cM\u00fcr\u015fitlik\u201d, \u201ctaliplerin pirleri hakk\u0131ndaki\u201d \u015fik\u00e2yet, istek vb. taleplerini de\u011ferlendirip, onu denetleyen dinsel makamd\u0131r. Burada i\u015fler biraz daha karma\u015f\u0131k hale gelebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm seyit aileleri aras\u0131nda, farkl\u0131 dinamiklere ba\u011fl\u0131 benzer bir \u201ctalip\u201d < \u201crehber\u201d < \u201cpir\u201d < \u201cm\u00fcr\u015fit\u201d hiyerar\u015fisi ve ili\u015fkileri s\u00f6z konusudur.(6) <\/sup>\u00dcstelik baz\u0131 seyit aileleri\/a\u015firetlerinden zamanla t\u00fcreyen alt soy gruplar\u0131 aras\u0131nda da benzer ili\u015fkiler g\u00f6r\u00fclebilir. Sonu\u00e7 olarak, \u00fc\u00e7l\u00fc (talip < rehber < pir) \u00f6rg\u00fctlenme modeli, hem talip a\u015firetleri seyit a\u015firetlerle hem de seyit a\u015firetleri kendi aralar\u0131nda, d\u0131\u015f d\u00fcnyaya kar\u015f\u0131 kutsal ba\u011flarla \u00e7evrelemi\u015f ve da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Alevi K\u00fcrtlerin y\u00fczy\u0131llar s\u00fcren b\u00fcy\u00fck bask\u0131lara ra\u011fmen, k\u00fclt\u00fcrel kimliklerini ya\u015fatabilmelerini sa\u011flam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

Alevi K\u00fcrtlerde kutsal mek\u00e2n (jiare\/ziyaret) k\u00fcltleri<\/strong><\/p>\n

Dersim Alevili\u011fini tamamlayan ikinci ana eksen, kutsal mek\u00e2n k\u00fcltleri \u00e7evresinde \u015fekillenen rit\u00fcellerdir. Yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz seyit aileleri merkezli dinsel otorite ve hiyerar\u015fi, taliplere ait olan ve seyitlerin de sahiplenip i\u00e7erdikleri bir t\u00fcr \u201chalk (talip) dinselli\u011fi\u201d i\u00e7erisinde de g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmaktad\u0131r. Burada kar\u015f\u0131m\u0131za ayr\u0131 bir ili\u015fkisel boyut olarak do\u011fa tap\u0131nc\u0131 pratiklerinin etkin bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu kutsal mek\u00e2n k\u00fcltleri \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
P\u00fcl\u00fcm\u00fcr \u015eeteri K\u00f6y\u00fc, Kallo Sip\u00e9 Aksakall\u0131 Dede Ziyareti.<\/figcaption><\/figure>\n

Kutsal mek\u00e2n k\u00fcltleri, cemevleri yahut dernekler, vak\u0131flar vb. modern dini-sosyal kurumlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir dinsel-b\u00fcy\u00fcsel s\u00fcre\u00e7ler ba\u011flam\u0131nda Dersim Alevilerinin g\u00fcndelik hayat\u0131n ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri dinsel pratiklerin odak noktas\u0131d\u0131r. Dersimlilerin \u00e7o\u011funlu\u011funun konu\u015ftu\u011fu K\u0131rmancki dilinde \u201cjiar\u201d olarak yer bulur. Dersimli Alevilerin konu\u015ftu\u011fu diller olan K\u0131rmancki ve Kurmanc\u0131 Hint-Avrupa dil grubu i\u00e7erisindedir. Buna g\u00f6re, do\u011fa ve insan hayat\u0131ndaki her obje \u201ceril\u201d yahut \u201cdi\u015fi\u201ddir. \u201cJiar\u201dlar da eril ve di\u015fi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar ve bu cinsiyetler temelinde sahip olduklar\u0131 karakterler, roller ve temsil ettikleri semboller bizi son derece derinlikli ve zengin bir k\u00fclt\u00fcrel d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131r. Bu k\u00fcltler iki ana ba\u015fl\u0131kta toparlanabilir.<\/p>\n

Jiar, bir anlam\u0131yla, \u201ckutsal emanet\u201d demektir. A\u011fa\u00e7 asa, k\u0131l\u0131\u00e7, anahtar yahut benzer \u201ckutsal emanetler\u201d olarak kabul edilen \u201cjiar\u201dlar, do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7lere sahip, ki\u015file\u015ftirilmi\u015f varl\u0131klard\u0131r. Bu emanetlerin koruyucusu, bek\u00e7isi olan aileler ya da ocaklar taraf\u0131ndan muhafaza edilirler. Birtak\u0131m mistik-b\u00fcy\u00fcsel gizil g\u00fc\u00e7lere sahip olduklar\u0131na inan\u0131l\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu sa\u011falt\u0131m rit\u00fcellerinde kullan\u0131l\u0131r. Bireysel oldu\u011fu kadar toplumsal boyutta da d\u00fcnyevi ya\u015famda \u201cbat\u0131n d\u00fcnyan\u0131n\u201d temsilcileri olarak kabul g\u00f6r\u00fcrler. As\u0131l ilgin\u00e7 olan, \u201cjiar\u201dlar\u0131n bizatihi kendilerinin, muhafaza edilecekleri yerleri yani aileleri ya da ocaklar\u0131 se\u00e7meleridir (\u00c7akmak, 2013: 171 – 176).<\/p>\n

Dersim Alevili\u011fi (Raa Haqi) kozmolojisinde iki d\u00fcnya kurgusu ba\u015fatt\u0131r. \u201cNeq Dina\u201d, zahiri d\u00fcnya anlam\u0131na gelir, yani ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnyad\u0131r. Haq (yarat\u0131c\u0131), bu d\u00fcnyan\u0131n varolmas\u0131 i\u00e7in gerekli ilk olay\u0131 harekete ge\u00e7irdikten sonra i\u015fi meleklerine devretmi\u015f ve \u00e7ekilmi\u015ftir. Raa Haqi\u2019de d\u00fcnya hayat\u0131 i\u00e7erisindeki her \u015fey Haq\u2019\u0131n nurundand\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla belirli bir ibadet mek\u00e2n\u0131 yahut standartla\u015fm\u0131\u015f rit\u00fceller g\u00f6r\u00fclmez. Pratikte ise zamana, mek\u00e2na, bireye yahut toplulu\u011fa uyarl\u0131 bir ili\u015fkisellik bi\u00e7iminde dinsel ya\u015fam g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmaktad\u0131r. \u201cHaq Dina\u201d ise \u201cBat\u0131ni D\u00fcnya\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. Burada ise Haq\u2019\u0131n zahiri d\u00fcnyada ya\u015fayanlara \u201carac\u0131\u201d k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli varl\u0131klar h\u00fck\u00fcm s\u00fcrer. Dersimli Alevilerdeki yayg\u0131n \u201cjiare\/ziyaret\u201d k\u00fcltleri bu kategorideki varl\u0131klarla ili\u015fkilidir. Bu varl\u0131klar, dinsel hayat\u0131n ba\u015fl\u0131ca \u00f6zneleridir. Burada olduk\u00e7a zengin, derinlikli bir kozmoloji dikkati \u00e7ekmektedir. \u0130nsan, Bat\u0131ni D\u00fcnya\u2019daki bu temsilciler vas\u0131tas\u0131yla Haq\u2019la temas etmi\u015f olur.(7) Dolay\u0131s\u0131yla Dersimli Alevilerin g\u00fcndelik hayat\u0131nda dualar veya \u00f6rne\u011fin kanl\u0131 kurban pratikleri asl\u0131nda bu arac\u0131lara d\u00f6n\u00fck olur. Yarat\u0131c\u0131dan ziyade bu (eril yahut di\u015fi) varl\u0131klara tap\u0131nma dikkati \u00e7eker.<\/p>\n

Bu da Raa Haqi\u2019de kutsal mek\u00e2n k\u00fcltlerinin d\u00fcnyevi otoritelerin d\u0131\u015f\u0131nda, iktidar kayna\u011f\u0131n\u0131 \u201cbat\u0131n \u00e2lemden\u201d alan \u00f6zerk bir yap\u0131 ya da akt\u00f6r olarak tahayy\u00fcl edilmesini g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemlidir. Dersim Alevili\u011finde kutsal mek\u00e2n k\u00fcltleri, rehber<pir<m\u00fcr\u015fit gibi dinsel otoritelerin d\u0131\u015f\u0131nda, halk dinselli\u011fine dayanan \u00f6zg\u00fcn, ayr\u0131 bir iktidar ve g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri alan\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Dersim\u2019de do\u011fa tap\u0131nc\u0131 pratiklerinin etkin bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f mek\u00e2n k\u00fcltleri vard\u0131r. Foto\u011frafta, kutsall\u0131k atfedilen Munzur suyuna ve da\u011flara dua rit\u00fceli. Foto\u011fraf: Meltem Do\u011fan.<\/figcaption><\/figure>\n

Jiar, bir di\u011fer anlam\u0131yla da \u201ckutsal mek\u00e2n\u201d demektir. Dersim, kuvvetle muhtemel, bu kategorideki kutsal mek\u00e2nlar\u0131n say\u0131ca en fazla oldu\u011fu Alevi co\u011frafyas\u0131d\u0131r. Jiarlar belirli bir ki\u015fiye ait olabildi\u011fi gibi aile-hane-soy-ocak gibi bireyden a\u015firete uzanan soy zincirleri ba\u011flam\u0131nda veyahut da mezra-k\u00f6y-il\u00e7e-b\u00f6l\u00fcm ve hatta b\u00f6lge gibi co\u011frafi ba\u011flamda, sahip olduklar\u0131 etki derecelerine g\u00f6re s\u0131n\u0131flanabilir (G\u00fcltekin, 2004). Bu haliyle, sadece \u201cTunceli il s\u0131n\u0131rlar\u0131\u201d i\u00e7erisinde kalan jiarlar\u0131n (bug\u00fcn halk aras\u0131nda yayg\u0131nl\u0131kla \u201cziyaret\u201d olarak bilinmektedir) say\u0131s\u0131 en az birka\u00e7 bin olarak verilebilir. Bu ba\u011flamda, mevcut jiarlar\u0131 niteliklerine g\u00f6re s\u0131n\u0131flamak istersek, \u015fu kategorileri de\u011ferlendirebiliriz.<\/p>\n

1) Mezarlar<\/strong>: \u00c7o\u011funlukla, hayatta olduklar\u0131 d\u00f6nemde g\u00f6sterdikleri kerametlerle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na ve bu \u00f6zelliklerini \u00f6l\u00fcmlerinden sonra da devam ettirdi\u011fine inan\u0131lan ki\u015filerin mezarlar\u0131, jiar stat\u00fcs\u00fcndedir. Dersimli Alevi topluluklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan, i\u00e7erisine do\u011fduklar\u0131 seyit ailesinin yahut talibi olduklar\u0131 ailenin kutsal atas\u0131na ait mezar, do\u011fal olarak, bu inanc\u0131n merkezi \u00f6\u011fesini olu\u015fturur. Yan\u0131 s\u0131ra, bu ailenin faaliyet alan\u0131 i\u00e7erisinde kalan b\u00f6lgelerdeki di\u011fer mezar k\u00fcltleri gelir.<\/p>\n

Dersim\u2019de mezar yeri bi\u00e7imindeki ziyaretlerin iki \u00f6nemli nitelik fark\u0131yla birbirinden ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u0130lki, \u00e7o\u011funlukla \u201ct\u00fcrbe\u201d yahut \u201cyat\u0131r\u201d olarak bilinen, ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011funa inan\u0131lan ve kendilerine kutsall\u0131k atfedilen ki\u015filerin mezarlar\u0131ndan olu\u015fur. Bu mezarlarda \u201cseyit\u201d, \u201cbaba\u201d, \u201cdede\u201d, \u201csultan\u201d, \u201chac\u0131\u201d gibi kutsiyet atfedilen isimler ta\u015f\u0131yan ki\u015filerin yatt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131r. Mezarlar, \u00e7o\u011funlukla, etraf\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen yahut \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rten yap\u0131larla birliktedir. Bu t\u00fcr ziyaretlerin kimisinde, mezar sahibinin kimli\u011fini yahut t\u00fcrbeyi yapt\u0131ran ki\u015finin kimli\u011fini aktaran yaz\u0131tlar bulunur. Baz\u0131lar\u0131nda ise bulunmaz. Harabe halindedirler ve ait olduklar\u0131 s\u00f6ylenen \u015fah\u0131slar, \u00e7o\u011funlukla s\u00f6ylenceleriyle kimlik kazan\u0131r. Bu tarz mezar-ziyaretlere, neredeyse sadece \u00c7emi\u015fgezek, Pertek ve Mazgirt hatt\u0131nda rastlanmas\u0131 anlaml\u0131d\u0131r. Bu merkezler, erken d\u00f6nem Anadolu uygarl\u0131klar\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze aktif birer idari-ticari merkez olma misyonu \u00fcstlenmi\u015f yerlerdir. Ayr\u0131ca Tunceli\u2019de yerli S\u00fcnni topluluklar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 yeg\u00e2ne yerlerdir. Bu hatt\u0131n kuzeyinde yerli S\u00fcnniler yoktur, sadece Aleviler ya\u015far. Burada ziyaretin\/jiar\u0131n somutla\u015ft\u0131\u011f\u0131 mek\u00e2n, insan eliyle in\u015fa edilmi\u015f yap\u0131lar bi\u00e7iminde belirmektedir.<\/p>\n

\u0130kinci tip mezarlar, \u00fczerlerinde yahut \u00e7evrelerinde yap\u0131 bulunmayanlardan olu\u015fur. Kimliklerini belli edebilecek herhangi bir yaz\u0131l\u0131 kaynak yoktur. Bu tip mezarlarda yatan ki\u015filer de yine \u00e7o\u011funlukla yukar\u0131daki isimlerle an\u0131l\u0131r. \u00d6nceki gruptan anlaml\u0131 bir farkla ayr\u0131\u015farak, Tunceli\u2019nin i\u00e7 ve kuzey kesimlerinde yayg\u0131nl\u0131kla g\u00f6r\u00fcl\u00fcrler. \u00c7o\u011funlukla seyit aileleriyle ili\u015fkilendirilmi\u015flerdir. Hemen hepsinin ya\u015fayan toplumsal bilin\u00e7 i\u00e7erisindeki kimli\u011fi, onlara atfen anlat\u0131lagelen s\u00f6ylenceleridir. Bu s\u00f6ylenceler, ilgili jiarlar hakk\u0131nda gerekli t\u00fcm bilgileri i\u00e7erir. Karakterlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 s\u00fcre\u00e7teki tecr\u00fcbeleri, g\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekli\u011fine g\u00f6ndermelerle y\u00fckl\u00fcd\u00fcr. Toplumsal davran\u0131\u015f kodlar\u0131n\u0131n ve de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n asli belirleyenleridirler. Karakterlerin sahip olduklar\u0131 farkl\u0131 mistik g\u00fc\u00e7ler, birbirlerinden farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 ve aralar\u0131ndaki hiyerar\u015fik yap\u0131lanmay\u0131 yans\u0131tt\u0131klar\u0131 kadar ayn\u0131 zamanda kendi \u00f6zg\u00fcnl\u00fcklerini de i\u00e7erir.<\/p>\n

\"\"
Dersimli Alevi topluluklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan, i\u00e7erisine do\u011fduklar\u0131 seyit ailesinin yahut talibi olduklar\u0131 ailenin kutsal atas\u0131na ait mezar, do\u011fal olarak, bu inanc\u0131n merkezi \u00f6\u011fesini olu\u015fturur.<\/figcaption><\/figure>\n

2) Do\u011fal mek\u00e2nlar<\/strong>: Bu tip jiarlar\u0131n esas unsurlar\u0131n\u0131 da\u011flar, g\u00f6ller, nehirler, ormanlar yahut yine mistik birtak\u0131m nitelikler atfedilmi\u015f do\u011fal \u00f6zellikli daha k\u00fc\u00e7\u00fck yerler olu\u015fturur. Buralara dair inan\u0131\u015flara daha ziyade i\u00e7 ve kuzey kesimlerde rastlan\u0131lmakla birlikte, Alevi topluluklar\u0131n yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n hemen t\u00fcm\u00fcnde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Denebilir ki bu kategorideki k\u00fclt objelerinde ve bunlarla ilgili rit\u00fcellerdeki \u00e7e\u015fitlilik, yayg\u0131nl\u0131k Dersim Alevili\u011fi\u2019nin en \u00f6zg\u00fcn yan\u0131d\u0131r. \u00d6ylesine kendine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr ki bu \u00e7er\u00e7evede \u00f6rg\u00fctlenen inan\u0131\u015flar, seyit aileleri eksenli toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmeye kimi zaman e\u015f stat\u00fcde tutulmu\u015flard\u0131r. Kimi durumlarda ise kutsiyet prestijileri daha a\u011f\u0131r basar. S\u00f6z konusu rekabet, pirler ve rehberler ile kutsal mek\u00e2nlar aras\u0131nda belirgin gerilimler do\u011furmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca \u015fu husus da \u00e7ok dikkat \u00e7ekicidir: Topluluk i\u00e7erisindeki sosyal stat\u00fcler ve yerle\u015fim mek\u00e2nlar\u0131 aras\u0131nda paralellik g\u00f6steren \u201chiyerar\u015fik\u201d bir d\u00fczen s\u00f6z konusudur (G\u00fcltekin, 2004). Bu ili\u015fkileri de \u015f\u00f6yle kategorile\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir:<\/p>\n

2.1) Dengenin en alt basama\u011f\u0131nda, deyi\u015f yerindeyse, \u201cbireye\u201d ya da \u201caileye\u201d \u00f6zel jiarlar gelir. Co\u011frafi ko\u015fullar\u0131n toplu yerle\u015fimlere m\u00fcsaade etmedi\u011fi i\u00e7 ve kuzey kesimlerdeki y\u00fcksek da\u011fl\u0131k alanlarda ve g\u00fcneydeki k\u00fc\u00e7\u00fck yerle\u015fim birimlerinde g\u00f6zlemlenebilir. Bu durumda jiar, izole b\u00f6lgelerde \u00e7o\u011funlukla tek ba\u015flar\u0131na veya birka\u00e7 aileyle birlikte ya\u015fayan insanlar\u0131n kulland\u0131klar\u0131 bir kutsal mek\u00e2n olmaktad\u0131r. Bu jiarlardan, evliyalarla\/seyitlerle ili\u015fkilendirilenlerine nerdeyse hi\u00e7 rastlanmaz. Daha ziyade \u201cmelek\/m\u0131laket\u201d k\u00fcltleriyle ili\u015fkilidirler.<\/p>\n

2.2) \u201cNisange\u201d, bir y\u00f6n\u00fcyle ilk kategoride de\u011ferlendirilen bireye, aileye yahut belirli yerel bir alandaki yerle\u015fimcilere \u00f6zg\u00fc jiar kategorisinde de\u011ferlendirilebilir kutsal mek\u00e2nlardand\u0131r. Nisange, \u201cni\u015fang\u00e2h\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131labilir. \u00d6zel bir yerin \u201ci\u015faretlenmesi\u201d manas\u0131ndad\u0131r. Nisangeler y\u00fcksek tepelerde, zirvelerde yahut yama\u00e7larda g\u00f6r\u00fclebilir. Nisangenin belirleyici \u00f6zelli\u011fi, konuldu\u011fu noktadan prestiji ve dinsel-b\u00fcy\u00fcsel kuvveti y\u00fcksek bir ba\u015fka ziyareti g\u00f6rmesidir. Nisangenin bulundu\u011fu yerde ya\u015fayanlar, onun sayesinde, gidilmesi her zaman m\u00fcmk\u00fcn olmayan ziyaretlerin \u201cyerel temsilcileri\u201d vas\u0131tas\u0131yla o ziyarete gitmi\u015f gibi ibadet edebilme imk\u00e2n\u0131 elde ederler. Ayr\u0131ca, Gezik ve \u00c7akmak (2010: 139-140) Nisangelerin b\u00fcy\u00fck ziyaretg\u00e2hlar\u0131n giri\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerini sembolize edecek \u015fekilde de kullan\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 ifade etmi\u015flerdir.<\/p>\n

2.3) \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kategorideki kutsal mek\u00e2nlar\u0131, ilk kategorideki yerle\u015fimlerin birlikte an\u0131ld\u0131klar\u0131 daha \u00fcst bir b\u00f6lgesel aidiyet kurgusu i\u00e7erisinde de\u011ferlendirmek gerekir. Bu bir k\u00f6y ve \u00e7evresi olabildi\u011fi gibi, daha da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerde belirli alanlar (vadiler, yama\u00e7lar vb.) da olabilir. Bu gruptaki ziyaretler, ilkinden stat\u00fc olarak daha y\u00fcksektedir ve mistik g\u00fc\u00e7leri de daha bask\u0131nd\u0131r. Di\u011fer ziyaretlere g\u00fcnl\u00fck olarak gidilebilirken, bu ziyaretlere \u00f6zel durumlarda gidilir. Ayr\u0131ca Raa Haqi\u2019ye g\u00f6re y\u0131ll\u0131k takvimdeki belirli g\u00fcn ve haftalarda ger\u00e7ekle\u015ftirilen rit\u00fceller i\u00e7in de bu ziyaretler kullan\u0131lmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu mek\u00e2nlar, etki alan\u0131ndaki toplulu\u011fun ya da topluluklar\u0131n toplanma yeridir. Bir \u00fcst makamda de\u011ferlendirece\u011fimiz ziyaretlere ula\u015fma imk\u00e2n\u0131 bulunmayan kutsal g\u00fcnlerdeki rit\u00fcellerin biricik adresi yine bu ziyaretlerdir.<\/p>\n

2.4) Bu gruptaki ziyaretler \u00e7ok daha geni\u015f b\u00f6lgeleri etkileri alt\u0131nda tutan kutsal mek\u00e2nlardan olu\u015fur ve bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu do\u011frudan evliya\/seyit s\u00f6ylenceleriyle ili\u015fkilidir. Bu ziyaretler y\u0131l\u0131n t\u00fcm zamanlar\u0131nda ve bilhassa kutsal g\u00fcnlerde ziyaret\u00e7ilerini a\u011f\u0131rlar. \u00c7o\u011funlukla, etki alanlar\u0131 dahil olduklar\u0131 a\u015firet b\u00f6lgelerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Bu a\u015firetlerin baz\u0131lar\u0131 seyit aileleri olabilir. Ki\u015file\u015ftirilen kutsal mek\u00e2n ya da veli k\u00fcltleri i\u00e7erisinde s\u0131n\u0131flayabilece\u011fimiz \u00f6zellikler g\u00f6steren bu mek\u00e2nlar, do\u011frudan seyit ailesinin kutsal atas\u0131na ait olabildikleri gibi onun sonraki ku\u015faklar\u0131ndan gelenlere de ait olabilir. Bu ziyaretlerin etki dereceleri, di\u011ferlerine k\u0131yas kabul etmeyecek \u00f6l\u00e7\u00fcde ileridir ve t\u00fcm\u00fcn\u00fcn bir nevi piridir\/seyididir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ziyaretler de kendi aralar\u0131nda baz\u0131 hiyerar\u015fik dengelere sahiptir ve bu da m\u0131nt\u0131kas\u0131ndaki seyit ailelerinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 pirlik\u2013m\u00fcr\u015fidlik ili\u015fkileriyle ilgilidir.<\/p>\n

\"\"
Munzur Baba Ziyaretinin genel g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Son s\u00f6zler<\/strong><\/p>\n

Kutsal mek\u00e2nlar aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu \u201chiyerar\u015fik\u201d s\u0131n\u0131fland\u0131rman\u0131n esas\u0131, yerle\u015fim birimlerinin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na ve bu birimlerin olu\u015fturdu\u011fu toplumsal ili\u015fkilerin s\u0131n\u0131rlar\u0131na dayanmaktad\u0131r. Aileler, haneler, alt soy gruplar\u0131, soy gruplar\u0131, a\u015firetler ve nihayet a\u015firet konfederasyonlar\u0131 olu\u015fturacak \u015fekilde ekonomik, sosyal, siyasal (de\u011fi\u015fken) birlikler \u015feklinde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f topluluklar\u0131n, yaratt\u0131klar\u0131 kozmoloji de buna uyarl\u0131 olarak bi\u00e7imlenmi\u015ftir. \u00d6te d\u00fcnyan\u0131n yarat\u0131c\u0131s\u0131, arac\u0131lar\u0131, kahramanlar\u0131 bu d\u00fcnyan\u0131n eril ve di\u015fi \u00f6zelliklerini, iyiliklerini ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini kendi kimliklerinde ya\u015fatmaktad\u0131r. Alevi K\u00fcrt topluluklara bug\u00fcnde de \u00f6zg\u00fc olan \u015fey, bir zamanlar insan-insan ili\u015fkileri d\u00fcnyas\u0131nda kurduklar\u0131 etno-dinsel \u00f6rg\u00fctlenmelerin tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 hiyerar\u015filer a\u011f\u0131 ve ekonomik y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler d\u0131\u015f\u0131nda, taliplerin yani ezilen kesimlerin kendi g\u00fcndelik dinselliklerinde ya\u015fatt\u0131klar\u0131 kutsal mek\u00e2n k\u00fcltlerinin antik d\u00f6nem inan\u00e7larla olan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ba\u011flar\u0131d\u0131r diyebiliriz.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) AKP d\u00f6nemi T\u00fcrkiye\u2019si \u00fczerine sosyopolitik, sosyoekonomik ve ideolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de\u011ferlendiren fikir verici \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in bkz. Ya\u015fl\u0131, 2015.<\/p>\n

2) Dilbilimcilerin de g\u00f6r\u00fc\u015flerini i\u00e7eren tart\u0131\u015fmalar i\u00e7in Bkz. Bruniessen, 1992 ve 2004; Gezik, 2004 ve Bulut, 2002.<\/p>\n

3) \u201cDersim Alevili\u011fi\u201d, yak\u0131n zamana kadar kendi inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u201cRaa Haqi\u201d (Hakikat Yolu) olarak tan\u0131mlayan Alevi K\u00fcrt topluluklar i\u00e7in kullan\u0131lan bir kimliktir. Raa Haqi hakk\u0131nda \u00f6nemli bir giri\u015f kitab\u0131 i\u00e7in bkz. \u00c7akmak, 2013.<\/p>\n

4) Farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler i\u00e7in bkz. \u00c7akmak, 2013; Dan\u0131k, 2006 ve G\u00fcrdal, 2006.<\/p>\n

5) Kast sistemine dayanan dinsel-sosyal \u00f6rg\u00fctlenmeler, farkl\u0131 K\u00fcrt topluluklarda da g\u00f6r\u00fclmektedir. Mutlaka bkz. Strohmeier ve Yal\u00e7\u0131n-Heckmann, 2013.<\/p>\n

6) Dinsel-sosyal ili\u015fkilerin ekonomik boyutu da vard\u0131r. \u201c\u00c7\u0131ral\u0131k\u201d, dini-sosyal hizmetleri kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda alt kast\u0131n \u00fcst\u00fcne \u00f6dedi\u011fi bedeldir (Gezik, 2013: 113 – 167).<\/p>\n

7) Raa Haqi inanc\u0131 hakk\u0131nda \u00f6nemli bir giri\u015f kitab\u0131 i\u00e7in bkz. \u00c7akmak, 2013.\u00a0 Ayr\u0131ca bkz. Gezik ve \u00c7akmak, 2010.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Aksoy, G\u00fcrdal, 2006; Dersim Alevi K\u00fcrt Mitolojisi<\/em>, \u0130stanbul: Komal Bas\u0131m.<\/p>\n

2) Ayd\u0131n, Suavi ve Emiro\u011flu Kudret, 2003; Antropoloji S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc<\/em>, Ankara: Bilim ve Sanat Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

3) Bruniessen, Martin Van, 1992; K\u00fcrdistan \u00dczerine Yaz\u0131lar<\/em>, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

4) Bruniessen, Martin Van, 2004; T\u00fcrkl\u00fck K\u00fcrtl\u00fck Alevilik – Etnik ve Dinsel Kimlik M\u00fccadeleleri<\/em>, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

5) Bulut, Faik, 2002; K\u00fcrt Dilinin Tarih\u00e7esi<\/em>, \u0130stanbul: Berfin Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

6) \u00c7akmak, H\u00fcseyin, 2013; Dersim Alevili\u011fi: Raa Haqi<\/em>, Ankara: Kalan Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

7) Dan\u0131k, Ertu\u011frul, 2006; \u00d6teki Tanr\u0131lar – Alevi ve Bekta\u015fi Mitolojisi<\/em>, Ankara: \u0130mge Kitabevi.<\/p>\n

8) Gezik, Erdal, 2013; \u201c\u00c7\u0131ral\u0131k: Dinsel Bir Sistemin Ekonomik Boyutu\u201d, \u015e. G\u00fcr\u00e7a\u011f Tuna ve G\u00f6zde Orhan (Der.), D\u00f6rt Da\u011fa S\u0131\u011fmayan Kent<\/em> (i\u00e7inde). \u0130stanbul: Patika Kitap Yay\u0131nlar\u0131, s. 113-167.<\/p>\n

9) Gezik, Erdal, 2004; Dinsel, Etnik ve Politik Sorunlar Ba\u011flam\u0131nda Alevi K\u00fcrtler<\/em>, Ankara: Kalan Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

10) Gezik, Erdal ve H\u00fcseyin \u00c7akmak, 2010; Raa Haqi – Riya Haqi \/ Dersim Alevili\u011fi \u0130nan\u00e7 Terimleri S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc<\/em>, Ankara: Kalan Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

11) G\u00fcltekin, Ahmet Kerim, 2004; Tunceli\u2019de Kutsal Mek\u00e2n K\u00fclt\u00fc<\/em>, Ankara: Kalan Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

12) Strohmeier, Martin ve Lale Yal\u00e7\u0131n-Heckmann, 2013; K\u00fcrtler – Tarih, Siyaset, K\u00fclt\u00fcr<\/em>, \u0130stanbul: Tarih Vakf\u0131 Yurt Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

13) Ya\u015fl\u0131, Fatih, 2015; AKP, Cemaat, S\u00fcnni-Ulus: Yeni T\u00fcrkiye \u00dczerine Tezler<\/em>, \u0130stanbul: Yordam Kitap.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dersim, k\u00fclt\u00fcrel kimliklerin politikle\u015fmesi s\u00fcrecinde h\u0131zla pop\u00fclerle\u015fti. Fakat Dersim\u2019i tan\u0131mlarken ortaya \u00e7\u0131kan politik heterojenlik, kimi yakla\u015f\u0131mlar\u0131 u\u00e7la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, Dersimlilik kimli\u011fini tart\u0131\u015fmal\u0131 hale de getirdi. K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finden T\u00fcrk milliyet\u00e7i s\u00f6yleme, Alevi tarih yaz\u0131m\u0131ndan Dersim-merkezli yeni etnik kimlik kurgular\u0131na dek pek \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ften bahsedilebilir. Bu makalede bunlardan ziyade, bu tart\u0131\u015fmalara neden olan \u00f6zg\u00fcnl\u00fckleriyle, Ortado\u011fu\u2019nun kadim etno-k\u00fclt\u00fcrel […]<\/p>\n","protected":false},"author":673,"featured_media":20533,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2434,211,2181],"tags":[650,1923,2170,961,2477,2478,2476,339,1813],"class_list":["post-20532","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-169-sayi","category-antropoloji","category-etnografi-notlari","tag-alevilik","tag-dersim","tag-etnografi","tag-inanc","tag-kimlik","tag-kurtler","tag-kutsal-mekanlar","tag-mitoloji","tag-rituel"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t