{"id":20706,"date":"2015-07-01T16:30:36","date_gmt":"2015-07-01T13:30:36","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=20706"},"modified":"2018-03-02T17:25:41","modified_gmt":"2018-03-02T14:25:41","slug":"muzikte-matematik-bilgisayar-ve-xenakis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/07\/01\/muzikte-matematik-bilgisayar-ve-xenakis","title":{"rendered":"M\u00fczikte matematik, bilgisayar ve Xenakis"},"content":{"rendered":"

Xenakis, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p bunlar\u0131n m\u00fczikteki kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bulma gayretini \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kadar s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f bir k\u00e2\u015fif. <\/em><\/p>\n

Paris\u2019te bir apartman\u0131n en \u00fcst kat\u0131nda, tahtalar\u0131nda matematik form\u00fcllerinin yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu bir at\u00f6lyede iki ki\u015fi sohbet ediyor. 1980 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda, birka\u00e7 g\u00fcn boyunca buraya misafir olan B. A. Varga\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131ndaki isim Iannis Xenakis.<\/p>\n

Varga\u2019n\u0131n Budape\u015fte\u2019den Paris\u2019e gidip toplamda 12 saat s\u00fcren bu s\u00f6yle\u015fiyi yapmas\u0131n\u0131n sebebi, Xenakis\u2019in fikirlerinde buldu\u011fu sars\u0131c\u0131 yenilikler. Eyl\u00fcl 1978\u2019deki Var\u015fova Sonbahar Festivali\u2019nde Xenakis ile kar\u015f\u0131la\u015fan Varga, daha uzun bir bulu\u015fman\u0131n gerekli oldu\u011funa karar veriyor. \u0130kili 1989\u2019da tekrar bir araya geliyor ancak yaz\u0131 boyunca, 1980\u2019deki s\u00f6yle\u015finin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalaca\u011f\u0131m. \u0130lgilenenler tamam\u0131n\u0131 okuyabilirler. (1)<\/p>\n

1922\u2019de, Romanya\u2019da (Br\u0103ila) do\u011fan Yunan besteciyi tan\u0131mlarken, Varga\u2019n\u0131n ifadesi \u00e7ok net: \u201cO m\u00fczi\u011fin matematik\u00e7isi, m\u00fchendisi, kimyageri ve fizik\u00e7isi\u201d (s.13). Varga, sanat ve bilimi bulu\u015fturan, m\u00fczik ve do\u011fa bilimlerini \u201cantik zamanlarla \u015fimdiki zaman aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131\u201d (s.25) olarak g\u00f6ren b\u00f6ylesi bir ismin izini s\u00fcrmekte son derece hakl\u0131.<\/p>\n

Xenakis 5 ya\u015f\u0131nda annesini kaybettikten sonra Yunanistan\u2019da bir yat\u0131l\u0131 okula g\u00f6nderilmi\u015f. Dili sonradan \u00f6\u011frenmenin getirdi\u011fi zorluklar ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131, onu yaln\u0131zla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. Hayat boyu s\u00fcrecek olan bir soyutlanm\u0131\u015fl\u0131k, kendi ifadesiyle \u201cderin bir kuyu\u201dda olma h\u00e2li, g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere \u00e7ocuklu\u011funa kadar gidiyor. Bu d\u00f6nemdeki ilk s\u0131\u011f\u0131naklar\u0131ndan biri astronomi kitaplar\u0131 olmu\u015f.<\/p>\n

\"\"
Philips Pavyonu. Kaynak: mimarizm.com<\/figcaption><\/figure>\n

Romen halk m\u00fczi\u011fi ve \u00e7ingene m\u00fczi\u011fiyle b\u00fcy\u00fcyen Xenakis, annesinin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc hat\u0131rlatan bu t\u00fcr eserleri sevmedi\u011fini belirtiyor ancak onlardan etkilendi\u011fini ink\u00e2r etmiyor. Ama\u00e7lar\u0131ndan biri, duygusal etkilenmelere set \u00e7ekmek. M\u00fczi\u011fin kendisini g\u00f6zya\u015flar\u0131na bo\u011fmas\u0131n\u0131 sa\u00e7mal\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcyor. Xenakis\u2019in Yunan halk m\u00fczi\u011fi, Bizans kilise m\u00fczi\u011fini takiben Bach, Strauss, Beethoven ve Bellini dinledi\u011fini \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n

Bestecinin bilime ve m\u00fczi\u011fe ilgisinin ayn\u0131 d\u00f6nemlerde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edebiliriz. Bir yanda elektrik ve elektromanyetik dalgalar ba\u015fta olmak \u00fczere fizik ve matematik merak\u0131; di\u011fer yanda solfej, notasyon, piyano \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. Atina\u2019daki Politeknik Okul\u2019un bitirme s\u0131navlar\u0131n\u0131 ge\u00e7tikten sonra Yunanistan\u2019\u0131n \u0130talya ve Almanya taraf\u0131ndan i\u015fgali Xenakis\u2019in hayat\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f. Milliyet\u00e7i harekette k\u0131sa bir s\u00fcre bulunduktan sonra Kom\u00fcnist Parti\u2019ye kat\u0131lan Xenakis, Ocak 1945\u2019te sol elmac\u0131k kemi\u011finden yaralanm\u0131\u015f. G\u00f6rme ve i\u015fitme duyusunda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ciddi kay\u0131p, sonradan m\u00fczi\u011fine, d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131na \u00f6nemli etkilerde bulunmu\u015f.<\/p>\n

1947\u2019de Yunanistan\u2019dan ayr\u0131l\u0131p Paris\u2019e yerle\u015fen Xenakis\u2019in maceras\u0131, burada in\u015faat m\u00fchendisi olarak \u00fcnl\u00fc mimar Le Corbusier\u2019nin st\u00fcdyosunda i\u015fe girmesiyle yeni bir safhaya ge\u00e7iyor. M\u00fczikte ilgilendi\u011fi, \u201cdevaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 bozmadan bir noktadan di\u011ferine gitmenin m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu\u201dnu mimarl\u0131kta da soruyor ve hem m\u00fczi\u011fini hem de mimari anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 farkl\u0131 k\u0131lacak bir zemin olu\u015fturuyor. Br\u00fcksel D\u00fcnya Fuar\u0131\u2019ndaki Philips Pavyonu bu a\u00e7\u0131dan \u00f6zel bir \u00f6neme sahip.<\/p>\n

\u0130ncelenen ilk Xenakis bestelerinin m\u00fczik olarak de\u011ferlendirilmeyi\u015fi, farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n boyutu hakk\u0131nda bir fikir verebilir. 1953-54\u2019te tamamlanan Metastasis<\/em>\u2019in, orkestra \u015fefi H. Scherchen taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmesi, onun i\u00e7in ger\u00e7ek bir k\u0131r\u0131lma noktas\u0131 olmu\u015f. Metastasis<\/em>, Atina\u2019da Nazi tanklar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne gelen y\u00fcz bin ki\u015finin \u201cd\u00fczenli, ritmik sesinin yerini fantastik bir d\u00fczensizli\u011fe b\u0131rak\u0131\u015f\u0131\u201dn\u0131n, makineli t\u00fcfeklerin kesintili at\u0131\u015flar\u0131n\u0131n Xenakis\u2019teki izidir. Xenakis o d\u00f6nemin hakim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, kendisinin ele\u015ftirel yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 dizisel m\u00fczik oldu\u011funu, di\u011fer yakla\u015f\u0131mlar\u0131n pek ya\u015fama \u015fans\u0131 bulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Almanya ve Fransa\u2019da icra edilen Xenakis eserleri skandal olarak yorumlansa da ba\u015fta Polonya olmak \u00fczere kimi yerlerde bestecinin destek\u00e7ileri duyulur olmu\u015flar. Xenakis, kimseyi taklit etmeden, \u00f6zg\u00fcn ve yeni bir \u015feyler yaratma hedefiyle bildi\u011fi yolda y\u00fcr\u00fcmeye devam etmi\u015f.<\/p>\n

\u201cDizisel m\u00fczi\u011fin temelinde ses dizileri vard\u0131r. On iki notayla fazla bir \u015fey yapamazs\u0131n\u0131z\u201d (s.61) diyor Xenakis. A. Sch\u00f6nberg\u2019in, t\u00fckenen tonal zenginlik kar\u015f\u0131s\u0131nda yeni bir yol bulma \u00e7abas\u0131n\u0131 olumlu kar\u015f\u0131lasa da akl\u0131ndaki \u00e7\u00f6z\u00fcm bamba\u015fka bir yere; olas\u0131l\u0131klar\u0131 temel alan stokastik m\u00fczi\u011fe ve bilgisayarlara i\u015faret ediyor.<\/p>\n

Sin\u00fcs dalgalar\u0131yla dizisel m\u00fczik \u00fcretme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olanlara kar\u015f\u0131 \u00f6nceleri sezgileriyle yol alm\u0131\u015f. Boltzmann ve Maxwell\u2019in olas\u0131l\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan, par\u00e7ac\u0131k fizi\u011fi ve Heisenberg\u2019in \u201cbelirsizlik ilkesi\u201dnden, Markov zincirinden, Boole cebrinden yararlanmas\u0131 daha sonraki bir zaman dilimine ait. \u201cBa\u015fka herhangi bir besteci olas\u0131l\u0131klarla benim \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m kadar \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r bilmiyorum\u201d (s.82) \u015feklindeki ifadesi dikkat \u00e7ekici. Stokastik y\u00f6ntemi kullanarak m\u00fczik yapabilmekle ilgili d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n neticesinde Achorripsis <\/em>eseri ve bilgisayar program\u0131 ST<\/em> olu\u015fmu\u015f. Xenakis\u2019in program\u0131na veri giriliyor ve m\u00fczik \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu arada \u00e7al\u0131nacak nota ve bi\u00e7imle ilgili kararlar, \u201colas\u0131l\u0131k form\u00fclleri ve onlar\u0131n kombinasyonlar\u0131n\u0131n \u00fcretilmesini sa\u011flayan fonksiyonlar\u201d (s.88) taraf\u0131ndan belirleniyor. Be\u015f yap\u0131t\u0131nda bu program\u0131 kullanm\u0131\u015f Xenakis. Eonta<\/em> isimli yap\u0131t\u0131n\u0131n girizg\u00e2h\u0131ndaki olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k piyano solosunu da bilgisayarla bestelemi\u015f.<\/p>\n

1962\u2019de IBM taraf\u0131ndan finanse edilen bir konserde, Xenakis\u2019in ST <\/em>ile yapt\u0131\u011f\u0131 bestelerin \u00e7al\u0131nmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131. \u201cBilgisayarla gelenekten ve \u00e7a\u011fda\u015f trendlerden azade, mutlak bir m\u00fczi\u011fi ilk besteleyen bendim. Program olas\u0131l\u0131klar\u0131 temel alan, \u00e7ok basit ve ayn\u0131 zamanda \u00e7ok soyut bir yap\u0131yd\u0131\u201d (s.50). Xenakis bilgisayarlara olan ilgisini, \u201c[h]em sesi -sesin maddeselli\u011fini- \u00e7ok daha derinlemesine ve bilin\u00e7li bir \u015fekilde ele ge\u00e7irmek hem de sesi \u00fcretebilmek\u201d (s.52) amac\u0131yla a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/p>\n

Matematik ve bilgisayardan yararlanarak m\u00fczik yapabilme, gerekli cihazlar\u0131 geli\u015ftirme iste\u011finin sonucunda, 1966\u2019da EMAMu kurulmu\u015f ve kimi matematik profes\u00f6rlerinin ilgisini \u00e7ekmi\u015f. 1967\u2019de Indiana \u00dcniversitesi\u2019nin ders verme \u00f6nerisini, \u201cmatematiksel ve otomatikle\u015ftirilmi\u015f m\u00fczik \u00fczerine bir ara\u015ft\u0131rma merkezi\u201d kurma \u015fart\u0131yla yan\u0131tlayan Xenakis, olumlu yan\u0131t alm\u0131\u015f. Vietnam Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 kriz nedeniyle \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 durma noktas\u0131na gelene kadar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f. 1972\u2019de bir fizik\u00e7i ve bilgisayar bilimcinin kat\u0131l\u0131m\u0131yla EMAMu CEMAMu\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f. Kurumlar de\u011fi\u015fse de Xenakis\u2019in arzusu ayn\u0131; bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ve matemati\u011fi do\u011frudan m\u00fczi\u011fe nakledebilmek. CEMAMu\u2019da geli\u015ftirilen UPIC isimli cihaz, elektromanyetik masaya \u00e7izilen herhangi bir \u015feklin bilgisayarda hesaplanarak m\u00fczi\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesini sa\u011fl\u0131yor. Masadaki \u015fekil Picasso tablosu da olabilir \u00f6\u011frencilerin a\u011fa\u00e7, ku\u015f, vb. resimleri de.<\/p>\n

\"\"
Xenakis ve Upic. Kaynak: musicainformatica.org<\/figcaption><\/figure>\n

Melodileri geometrik \u015fekillerle ifade etmek, onlar\u0131 uzat\u0131p k\u0131saltmak, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek, \u00e7al\u0131lar ve a\u011fa\u00e7lar elde etmek gibi s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemler uygulam\u0131\u015f Xenakis. M\u00fczik i\u00e7in bir nevi, evrimdekine benzer ya\u015fam a\u011fac\u0131 olu\u015fturmu\u015f ancak bunu yaparken geleneksel notasyonun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Xenakis, geleneksel notasyonda s\u00fcreklili\u011fi kaybetti\u011fini, \u00e7ok fazla porte kullanmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve eserlerin icra edilemeyebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Ayr\u0131ca \u201cka\u011f\u0131t \u00fczerinde m\u00fczikal fikrin g\u00f6rsel e\u015fde\u011ferini\u201d (s.97) bulabilmeyi istiyor. T\u00fcm bu nedenlerle, kimi zaman a\u011fa\u00e7s\u0131 modellere y\u00f6nelmi\u015f.<\/p>\n

A\u011fa\u00e7s\u0131l\u0131k fikri d\u0131\u015f\u0131nda Xenakis\u2019in m\u00fczikteki tekrarlarla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de evrimi \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Xenakis\u2019e g\u00f6re \u201ctema \u00fczerinde yap\u0131lan varyasyonlar bir t\u00fcr tekrard\u0131r\u201d (s.84) ve bunlar aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler, \u00e7e\u015fitlemeler olur. Sonunda \u00f6yle bir noktaya gelinir ki, ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131yla arada b\u00fcy\u00fck fark olu\u015fur, son noktaya \u015fans eseri ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Oysa aslolan, zamana yay\u0131lm\u0131\u015f de\u011fi\u015fimlerdir.<\/p>\n

Xenakis kimi eserlerinde insan sesini kullanm\u0131\u015f, baz\u0131 antik tragedyalar i\u00e7in besteler yapm\u0131\u015f. Kombinasyonlar ve matrislere dayal\u0131 oyunlar\u0131, soyut bale \u00fczerine yeni yakla\u015f\u0131mlar\u0131, m\u00fczik e\u011fitimi hakk\u0131nda al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k fikirleri var. Ses ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 kullanarak haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilerle yeni bir sanat t\u00fcr\u00fcn\u00fcn temellerini atmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f. Pek \u00e7ok ilgin\u00e7 proje sunmu\u015f, bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmi\u015f.<\/p>\n

\"\"
Pithoprakta isimli bestenin grafi\u011fi. Kaynak: olats.org<\/figcaption><\/figure>\n

Sesler onun i\u00e7in, i\u015faret anlam\u0131nda birer sembol ve bu y\u00fczden sembolik mant\u0131\u011f\u0131 ve sembolik matemati\u011fi kullanmaktan \u00e7ekinmemi\u015f. Bu noktadan bak\u0131nca sanat\u00e7\u0131dan \u00e7ok \u015fey beklemesi, sanat\u00e7\u0131n\u0131n bilimi kapsaml\u0131 bir \u015fekilde, derinlemesine kavramas\u0131n\u0131 istemesi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmamal\u0131. Xenakis, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p bunlar\u0131n m\u00fczikteki kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bulma gayretini \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kadar s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f bir k\u00e2\u015fif. \u201cD\u00fcnya son derece karma\u015f\u0131kt\u0131r ve d\u00fcnyadaki y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc ancak bilimsel ara\u00e7lara dayanarak bulabiliriz\u201d (s.55) diyen bu usta besteci, 2001\u2019de aram\u0131zdan ayr\u0131ld\u0131. Haydi bir kez daha Herma<\/em>\u2019y\u0131 dinleyelim.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Iannis Xenakis ile S\u00f6yle\u015filer<\/em>, B\u00e1lint Andr\u00e1s Varga, \u00c7eviren: Murat G\u00fcne\u015f, Lemis Yay\u0131n, \u0130stanbul (2014). Al\u0131nt\u0131lar\u0131n tamam\u0131 bu kitaptan, herhangi bir de\u011fi\u015fiklik olmadan yap\u0131ld\u0131. Xenakis\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan haberdar olmam\u0131 sa\u011flayan, yorumlar\u0131yla bana destek olan, \u00e7evirmen Erhan Altan\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederim. Varga\u2019n\u0131n farkl\u0131 bestecilerle yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fileri merak edenler, yabanc\u0131 kaynaklara bakabilirler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Xenakis, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p bunlar\u0131n m\u00fczikteki kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bulma gayretini \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kadar s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f bir k\u00e2\u015fif. Paris\u2019te bir apartman\u0131n en \u00fcst kat\u0131nda, tahtalar\u0131nda matematik form\u00fcllerinin yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu bir at\u00f6lyede iki ki\u015fi sohbet ediyor. 1980 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda, birka\u00e7 g\u00fcn boyunca buraya misafir olan B. A. Varga\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131ndaki isim Iannis Xenakis. Varga\u2019n\u0131n Budape\u015fte\u2019den Paris\u2019e gidip toplamda […]<\/p>\n","protected":false},"author":441,"featured_media":20721,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[174,453,25,2023],"tags":[255,208,343,2495],"class_list":["post-20706","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-137-sayi","category-bilisim","category-matematik","category-yorungemiz-bilim","tag-bilgisayar","tag-matematik","tag-muzik","tag-xenakis"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t