{"id":20869,"date":"2018-03-05T12:27:32","date_gmt":"2018-03-05T09:27:32","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=20869"},"modified":"2018-03-05T12:28:22","modified_gmt":"2018-03-05T09:28:22","slug":"evrenle-soylesiler-5-bir-uranyum-atomuyla-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/03\/05\/evrenle-soylesiler-5-bir-uranyum-atomuyla-soylesi","title":{"rendered":"Evrenle s\u00f6yle\u015filer 5: Bir uranyum atomuyla s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"

\u00c7eviren: Yusuf \u00d6ngel<\/strong><\/p>\n

S\u00f6z s\u0131ras\u0131 uranyum atomunda.\u00a0<\/b>Uranyum atomu bize, bir asteroit \u00e7arpmas\u0131yla d\u00fcnya \u00fczerinde do\u011fu\u015funu ve kendi korkun\u00e7 ak\u0131betini anlat\u0131yor. Asteroitler ve kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar aras\u0131ndaki k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131 da sezer gibi oluyoruz. Ayn\u0131 zamanda radyoaktif maddelerin yar\u0131 \u00f6m\u00fcrleri ve n\u00fckleer kuvvetler gibi konulara da k\u0131saca giriyoruz. Bizi deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcren bir ger\u00e7ekle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz; uranyum atomu n\u00fckleer bomban\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor ve bize bu silah\u0131 da bir par\u00e7a anlat\u0131yor.<\/em><\/p>\n

– \u0130yi ak\u015famlar, s\u00f6yle\u015fimize nas\u0131l \u015fekillendi\u011finizi anlatarak ba\u015flayabilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bir s\u00fcpernova patlamas\u0131yla olu\u015ftum.<\/p>\n

– S\u00fcpernova, bir y\u0131ld\u0131z kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla \u00e7\u00f6kerken, maddeyi hayal edilemez bir yo\u011funlukta s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131yla m\u0131 olu\u015fur?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, bu s\u0131rada madde ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir yo\u011funlukta s\u0131k\u0131\u015f\u0131r, \u00e7ok say\u0131da proton ve n\u00f6tron bask\u0131lan\u0131r ve a\u011f\u0131r elementler dahil, neredeyse t\u00fcm elementler meydana gelir.<\/p>\n

– Bu asl\u0131nda karadelik ile yapt\u0131\u011f\u0131m s\u00f6yle\u015fide s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7, de\u011fil mi?<\/em> <\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Evet ama karadelikler o denli matematikseldir ki, i\u015fe yarar bir \u015feyler s\u00f6yletebilmi\u015f olman\u0131za baya\u011f\u0131 \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m. \u201cKaradelikleri anl\u0131yorsam, Arap olay\u0131m\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm. \u0130yi i\u015f \u00e7\u0131karm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Te\u015fekk\u00fcrler, her neyse, bir s\u00fcpernova patlamas\u0131yla olu\u015ftunuz ve buraya kadar gelerek D\u00fcnya\u2019n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 m\u0131 oldunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Son tahlilde, evet.<\/p>\n

– Son tahlilde?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, yolculu\u011fuma burada, G\u00fcne\u015f Sisteminizde bir moloz art\u0131\u011f\u0131 olarak ba\u015flad\u0131m.<\/p>\n

– Moloz art\u0131\u011f\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>K\u00fc\u00e7\u00fck bir asteroitin par\u00e7as\u0131yd\u0131m.<\/p>\n

– O halde asteroit ku\u015fa\u011f\u0131ndayd\u0131n\u0131z. Buraya nas\u0131l geldiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Asl\u0131nda, tam olarak Mars ve J\u00fcpiter aras\u0131nda yer alan asteroit ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 de\u011fildim. \u015eimdilerde \u201cD\u00fcnya\u2019ya Yak\u0131n Asteroitler\u201d dedi\u011finiz, daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubun par\u00e7as\u0131yd\u0131m.<\/p>\n

– Ne kadar yak\u0131n?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00c7o\u011fumuz G\u00fcne\u015f\u2019ten bir ya da iki AU\u2019luk uzakl\u0131ktayd\u0131k.<\/p>\n

– AU bir astronomik birim mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, D\u00fcnya ile G\u00fcne\u015f aras\u0131ndaki uzakl\u0131k.<\/p>\n

– Peki, sizi buraya getiren neydi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Davetiye olduk\u00e7a kaba bir kuyrukluy\u0131ld\u0131zdan geldi. Kendini yok etmeye kararl\u0131 bir halde, inan\u0131lmaz bir h\u0131zla G\u00fcne\u015f\u2019e do\u011fru giderken, o kadar yak\u0131n\u0131mda v\u0131nlad\u0131 ki, y\u00f6r\u00fcngem \u015fa\u015ft\u0131 ve sallanmaya ba\u015flad\u0131m. Bir noktada D\u00fcnya\u2019ya fazlaca yakla\u015ft\u0131m ve kamikaze\u00a0yolculu\u011fum ba\u015flad\u0131. Kuyrukluy\u0131ld\u0131za gelince; o G\u00fcne\u015f\u2019e \u00e7ok yakla\u015ft\u0131 ve\u2026 elveda kuyrukluy\u0131ld\u0131z. Hak etti\u011fini buldu.<\/p>\n

– Bu ne zaman ger\u00e7ekle\u015fti?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kesin olmamakla birlikte 8-9 milyon y\u0131l \u00f6nce diyebilirim.<\/p>\n

– Asteroitler ile kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar aras\u0131nda biraz k\u0131skan\u00e7l\u0131k m\u0131 seziyorum ne?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>K\u0131skan\u00e7 de\u011fildim ama, o kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar\u0131n, kuyruklar\u0131n\u0131 uzayda bir milyon mil boyunca yay\u0131p, bir tavusku\u015fu misali kibirle caka satmalar\u0131 sinirimi bozuyordu.<\/p>\n

– Bir asteroitin par\u00e7as\u0131 olmu\u015fsunuz ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re bir kuyrukluy\u0131ld\u0131zla yak\u0131n m\u00fcnasebete girmi\u015fsiniz; bu durumda kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar ile asteroitler aras\u0131ndaki fark\u0131 anlatmak istersiniz diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Asl\u0131nda \u00fcst\u00fcnden \u00e7ok zaman ge\u00e7ti, izninizle biraz d\u00fc\u015f\u00fcneyim. \u00c7o\u011fu asteroit kat\u0131 mineral t\u00fcrde bir cisimdir; baz\u0131lar\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda karbondur ve bunlara karbonlu dersiniz; baz\u0131lar\u0131ysa daha \u00e7ok demir i\u00e7erir, ancak asl\u0131nda kat\u0131 maddeden olu\u015furlar, \u015fu uyduruk g\u00f6steri\u015f d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar gibi de\u011fillerdir. D\u00fcnya\u2019ya Yak\u0131n Asteroitler biraz daha d\u0131\u015fmerkezli y\u00f6r\u00fcnge e\u011filiminde olsa da, \u00e7o\u011fu asteroit neredeyse dairesel y\u00f6r\u00fcnge \u00e7izer.<\/p>\n

– D\u0131\u015fmerkezli y\u00f6r\u00fcngeler elips \u015feklindedir, de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, elips ne kadar uzun ve yass\u0131 olursa d\u0131\u015fmerkezlilik o kadar y\u00fcksek olur. Kuyrukluy\u0131ld\u0131z y\u00f6r\u00fcngeleri olduk\u00e7a y\u00fcksek d\u0131\u015fmerkezlidir. Baz\u0131lar\u0131 10-30 AU\u2019ya kadar gidebilir ve G\u00fcne\u015f\u2019e onu yalay\u0131p ge\u00e7ecek kadar yakla\u015f\u0131rlar, baz\u0131lar\u0131 ise \u00e7ok daha uza\u011fa gider. Bildi\u011fim kadar\u0131yla onlar G\u00fcne\u015f Sisteminin ba\u015f belalar\u0131.<\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar ile asteroitler aras\u0131nda ba\u015fka farkl\u0131l\u0131klar var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>S\u00f6yledi\u011fim gibi, asteroitler olduk\u00e7a kat\u0131d\u0131r, ama kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar eski, kirli kartoplar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

– \u00d6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar genellikle, birtak\u0131m mineral kar\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 i\u00e7eren buz, sulu buz, amonyak ve karbondioksit buzundan olu\u015fur. Uzaktayken tamamen buz kesilirler ve asteroite \u00e7ok benzer g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Ancak G\u00fcne\u015f\u2019e yakla\u015ft\u0131klar\u0131nda buzlar erir ve s\u00fcblimle\u015fir…<\/p>\n

– S\u00fcblimle\u015fme nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kat\u0131dan gaza d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmd\u00fcr. Tanecikler buharla\u015f\u0131nca uzaya f\u0131rlarlar, ancak h\u00e2l\u00e2 y\u00f6r\u00fcngede olduklar\u0131ndan kocaman bir kuyruk olu\u015ftururlar.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum. Konuyu sapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in \u00fczg\u00fcn\u00fcm ama, size daha ki\u015fisel sorular y\u00f6neltmeden \u00f6nce, buraya nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan k\u0131saca s\u00f6z etmeniz m\u00fcmk\u00fcn olur mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u0130tiraf etmeliyim ki, gafil avland\u0131m. Y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131z\u0131n y\u00f6r\u00fcngesinde milyarlarca y\u0131l doland\u0131ktan sonra kendimi gezegeninize do\u011fru h\u0131zlan\u0131r buldum. Yeni evimin nas\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131n merak\u0131 i\u00e7indeydim. \u0130lk fark etti\u011fim \u015fey, d\u0131\u015ftan \u0131s\u0131nmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131md\u0131; hayat\u0131mda ilk kez g\u00f6rkemli bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm kazanm\u0131\u015ft\u0131m. Atmosferinizi saatte 32.000 km\u2019den daha b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla, d\u00f6rtnala ge\u00e7iyorduk ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc Cumhuriyet Bayram\u0131\u2019n\u0131n son havai fi\u015fekleri gibi ayd\u0131nlat\u0131yorduk. Fakat bu, \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman olacaklarla hi\u00e7bir bi\u00e7imde k\u0131yaslanamazd\u0131.<\/p>\n

– B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz ne kadard\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Yakla\u015f\u0131k bir kilometre geni\u015fli\u011findeydim. Gezegeninizin boyutuyla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6nemsiz k\u00fc\u00e7\u00fck bir nokta. Bu y\u00fczden \u00e7arpma an\u0131nda kopard\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u0131yamete ben de \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131m. \u015eimdilerde Kanada dedi\u011finiz yere \u00e7arpt\u0131k. 1021<\/sup> joull\u00fck kinetik enerjinin \u0131s\u0131 ve \u015fok dalgas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi durumunda olabilecekleri hayal etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131n.<\/p>\n

– Ke\u015fke edebilsem, biraz a\u00e7ar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Yere \u00e7arpar \u00e7arpmaz m\u00fcthi\u015f bir kinetik enerji, i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131m asteroitle birlikte, D\u00fcnya\u2019n\u0131n onu \u00e7evreleyen b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de eritmeye ve buharla\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131. K\u0131smen eriyik madde, bir ate\u015f dalgas\u0131 \u015feklinde d\u0131\u015far\u0131ya yay\u0131ld\u0131. Muazzam \u0131s\u0131, y\u00fczlerce kilometrelik alanda her \u015feyi yak\u0131p y\u0131kan bir ate\u015f f\u0131rt\u0131nas\u0131 ba\u015flatarak, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 kilometreler boyunca binlerce derece art\u0131rd\u0131. Bunlar\u0131n hepsi ilk birka\u00e7 saniyede oldu ve asl\u0131nda bu, olanlar\u0131n en s\u0131radan\u0131yd\u0131. Patlama art\u0131klar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar halinde atmosfere yay\u0131ld\u0131 ve alevlerden yay\u0131lan duman nitrojen ve oksijenden olu\u015fan atmosferi, nitrojen ve karbondioksit atmosferine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Hayat\u0131n t\u00fcm\u00fc ya da b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 bu \u00e7arp\u0131\u015fma ve ard\u0131ndan olanlarla yok oldu.<\/p>\n

– Ard\u0131ndan neler oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Karanl\u0131k ve kasvetli atmosfer g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yakla\u015f\u0131k 40 y\u0131l engelledi ve d\u00fcnya iyice so\u011fudu. Buzul \u00e7a\u011f\u0131 dedi\u011finiz t\u00fcrden bir durum de\u011fildi, ancak neredeyse her yer buz kesmi\u015fti. Sonunda par\u00e7ac\u0131klar ve duman atmosferden da\u011f\u0131lsa da, yans\u0131m\u0131\u015f k\u0131z\u0131l\u00f6tesi radyasyonun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc karbondioksit yakalad\u0131.<\/p>\n

– Yani bir bak\u0131ma sera etkisi yaratt\u0131.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Hem de uzun s\u00fcre. Bundan sonra t\u00fcm D\u00fcnya kavrulmaya ba\u015flad\u0131. \u00d6ylesine ki, bulabilecek olsan\u0131z yumurta bile pi\u015firebilirdiniz. Zaman her \u015feyin ilac\u0131 derler ya, \u00f6yledir. D\u00fcnya art\u0131k eskisi gibi de\u011fildi ama yeniden nitrojen-oksijen atmosferi olu\u015ftu ve o kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar kadar inat\u00e7\u0131 hayat yeniden ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

– \u0130nan\u0131lmaz bir hik\u00e2ye. Sizce ayn\u0131 \u015fey bir daha olur mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015eeeey, kuyrukluy\u0131ld\u0131zlara g\u00fcvenilmez. Kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar birbirlerine bile \u00e7arpabilecek kadar kabayken, elbette o akbabalardan herhangi biri bir asteroite yine \u00e7arpabilir. Bildi\u011finiz \u00fczere okyanuslar\u0131n\u0131z bu \u015fekilde meydana geldi. Gezegeninize durmadan, hatta g\u00fcnde birka\u00e7 defa bir \u015feylerin \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmeliyim. Ama bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klard\u0131r.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum. Kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar ve asteroitlerle ilgili verdi\u011finiz bilgiler i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim ama m\u00fcsaadenizle konumuza geri d\u00f6nmek istiyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Ben haz\u0131r\u0131m.<\/p>\n

– Bir konuda beni ayd\u0131nlatman\u0131z\u0131 rica edece\u011fim. U235 ve U238 hakk\u0131nda bir \u015feyler duydum; bunlar\u0131n ikisi de uranyum atomuydu, de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, ben U238\u2019im. 92 proton ve 146 n\u00f6tronum var ve tabii ki 92 de elektronum. Ama \u00e7ekirde\u011fim, yani n\u00f6tron ve protonlar\u0131m\u0131n say\u0131s\u0131 238\u2019dir. \u00dc\u00e7 n\u00f6tron eksik olsayd\u0131m U235 olacakt\u0131m. Karde\u015flerim, ya da sizin deyiminizle izotoplar\u0131m U232 ile U238 aras\u0131nda de\u011fi\u015fiyor.<\/p>\n

\u00a0– O halde U235 ile U238 aras\u0131ndaki tek fark \u00fc\u00e7 n\u00f6tron.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, ama bu d\u00fcnyada her \u015feyi de\u011fi\u015ftiren bir farkt\u0131r.<\/p>\n

– Nas\u0131l yani?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Karars\u0131z oldu\u011fumu unutmay\u0131n\u0131z l\u00fctfen.<\/p>\n

– Evet, bu konuyu a\u00e7may\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum ben de.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>O halde gelin iki konuya birden de\u011fineyim ve kay\u0131tlara ge\u00e7mesi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck atomlardan s\u00f6z edeyim. Protonlar\u0131n birbirlerine yak\u0131n duramad\u0131klar\u0131n\u0131 unutmamal\u0131s\u0131n\u0131z.<\/p>\n

\u00a0– Bir su\u00e7lama getiriyor gibi s\u00f6ylediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet. \u00c7ekirdekte ne kadar proton olursa o kadar kar\u015f\u0131tl\u0131k olu\u015fur ve er ge\u00e7 bir ya da daha fazlas\u0131 isyan \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/p>\n

– S\u00f6z etti\u011finiz radyoaktivite mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Aynen \u00f6yle, eninde sonunda daha k\u00fc\u00e7\u00fck atomlara ayr\u0131\u015fmaya mahk\u00fbmum. Ama fazladan \u00fc\u00e7 n\u00f6tronum oldu\u011fu i\u00e7in \u015fansl\u0131y\u0131m. N\u00f6tronlar esas\u0131nda protonlar\u0131 birbirlerinden uzak tutup onlara biraz daha fazla hareket alan\u0131 sa\u011flayarak yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131rlar. U238\u2019den fazla \u00fc\u00e7 n\u00f6trona sahip oldu\u011fumdan, \u00e7ekirde\u011fim biraz daha az dengesizdir ve bu y\u00fczden do\u011fal olarak daha uzun bir ya\u015fam beklentisi i\u00e7indeyim.<\/p>\n

– Ne kadar ya\u015fayacaks\u0131n\u0131z peki?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Yar\u0131-\u00f6mr\u00fcm…<\/p>\n

– Yar\u0131-\u00f6m\u00fcr hakk\u0131nda bilgilerimizi tazeleyebilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Tabii ki. Bir odan\u0131n i\u00e7inde 1000 tane cisim oldu\u011funu ve bir hafta sonra geriye sadece 500 tanesinin kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bir hafta daha ge\u00e7tikten sonra cisimlerin say\u0131s\u0131n\u0131n 250\u2019ye d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bir sonraki haftan\u0131n ard\u0131ndan da 125 tane cisim kald\u0131\u011f\u0131n\u0131… Dahas\u0131, s\u00f6yledi\u011finiz kadar\u0131yla bu cisimlerin hepsi \u00f6zde\u015f ve bu y\u00fczden hangisinin yok oldu\u011funu bilme imk\u00e2n\u0131n\u0131z da yok.<\/p>\n

– Bu durumda bu cisimlerin yar\u0131-\u00f6m\u00fcrleri bir haftad\u0131r diyebiliriz, de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kesinlikle. Bir uranyum atomu olsayd\u0131n\u0131z, vaktinizin ne zaman dolaca\u011f\u0131n\u0131 bilememek i\u00e7inizi kemirir dururdu. Ben de her an gidebilirim. Bizden bir s\u00fcr\u00fc oldu\u011fu zaman sadece her \u015feyin genel olarak nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlatabilirim size.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum, peki sizin yar\u0131-\u00f6mr\u00fcn\u00fcz ne kadar?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Benim yar\u0131-\u00f6mr\u00fcm yakla\u015f\u0131k be\u015f milyar y\u0131l, fakat U235\u2019in yar\u0131-\u00f6mr\u00fc, bunun onda birinden biraz fazla. Bu da onun bu kadar nadir olmas\u0131n\u0131n k\u0131smi nedenidir.<\/p>\n

– Bununla, a\u00e7maya cesaret edemedi\u011fim bir ba\u015fka konuya geldik\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Buyrun, rahat olun.<\/p>\n

– \u00c7ok iyi bildi\u011finiz gibi, uranyum atom bombas\u0131 yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla bu konudan rahats\u0131zl\u0131k duyuyorsunuz, fakat gene de hakk\u0131nda birka\u00e7 c\u00fcmle sarf edebilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Pek\u00e2l\u00e2, size biraz tarihten s\u00f6z edeyim o halde. Manhattan Projesi s\u00fcrecinde yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131m; A, bir sava\u015fta birbirinizi \u00f6ld\u00fcrmeye kalk\u0131\u015ft\u0131n\u0131z; B, bu sava\u015f\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmay\u0131 ben istemedim. Zaten her 997 atomumda, bombalar\u0131n\u0131zda kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 U235 atomu vard\u0131r. Bu y\u00fczden madeni ar\u0131t\u0131p ilk olarak uranyum ard\u0131ndan da U235 elde edebilmek i\u00e7in her yola ba\u015fvuruyorsunuz. Saf ya da neredeyse saf U235\u2019i elde ettiniz mi de, bombaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyorsunuz.<\/p>\n

– Bu konu \u00fczerinde biraz durabilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Size birinci a\u011f\u0131zdan bir hik\u00e2ye anlatabilirim.<\/p>\n

– Yani bir bomban\u0131n par\u00e7as\u0131 oldu\u011funuzu mu s\u00f6ylemek istiyorsunuz? Yaln\u0131z U235\u2019in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcm oysa ki…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kat\u0131\u015f\u0131k bir atomdum. Hepimiz Hiro\u015fima ve Nagazaki\u2019yi duyduk ve afallad\u0131k. Hi\u00e7birimiz bizden birilerinin bu kadar b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 tahribat\u0131na \u015fahit olmam\u0131\u015ft\u0131. \u015ea\u015fk\u0131nl\u0131k ve deh\u015fet i\u00e7indeydik. Hayat\u0131mda ilk defa tekrar bir asteroitin par\u00e7as\u0131 olmay\u0131 diledim. Atom bombalar\u0131n\u0131n fizi\u011fini iyice anlad\u0131m o zaman, fakat birbirinizi bu denli bir tutkuyla nas\u0131l \u00f6ld\u00fcrebildi\u011finizi hi\u00e7bir zaman anlayamayaca\u011f\u0131m. Kimi zaman bana, as\u0131l amac\u0131n\u0131z\u0131n Evren\u2019deki ya\u015fam\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fc kurutmakm\u0131\u015f gibi geliyor. B\u00f6ylesi korkun\u00e7 bir senaryoya alet edilmek ve bu kadar can\u0131n kayb\u0131na neden olmak inan\u0131lmaz can s\u0131k\u0131c\u0131 bir durum.<\/p>\n

– Evet, bunun gibi bir ba\u015fka y\u0131k\u0131m\u0131 daha \u00f6nleyebilmek i\u00e7in elimizden geleni yap\u0131yoruz.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>B\u00f6yle mi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz ger\u00e7ekten?<\/p>\n

\u00a0– Evet.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Hangimiz daha yoksuluz, siz mi ben mi, bilemiyorum.<\/p>\n

– Ne demek istiyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Biliyorum ki diledi\u011fim zaman bir \u00e7iftlik alabilirim, ama bizimle, sizin kontrol\u00fcn\u00fczde ve bizim iste\u011fimiz d\u0131\u015f\u0131nda, t\u00fcm \u0131rk\u0131n\u0131z her an yok olabilir.<\/p>\n

– Ama<\/em>…<\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Oradayd\u0131m, biliyorum.<\/p>\n

– Neyi biliyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Duymak istedi\u011finizden emin misiniz?<\/p>\n

– Kesinlikle.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>O sava\u015fta kullan\u0131lmaktan \u015fans eseri kurtuldum. Fakat artakalan t\u00fcm radyoaktif madde ar\u0131t\u0131ld\u0131 ve sakland\u0131; y\u0131llar sonra yap\u0131lan bir bomban\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oluverdim. Birka\u00e7 y\u0131l depoda tutuldum ve ard\u0131ndan bir bombard\u0131man u\u00e7a\u011f\u0131na y\u00fcklendim. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir t\u00fcr tatbikat oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcm, fakat etkin hale getirildi\u011fimde, mah\u015ferle aram\u0131zda sadece 1,5 km kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

– Korkutuyorsunuz beni, ne demek istiyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Sizin tabirinizle ate\u015flenmeye tam olarak haz\u0131rd\u0131m ve bomba yuvas\u0131ndan tahliye edilmeyi bekliyordum. O noktada y\u00fckseklik g\u00f6stergesi kontrol\u00fc ele al\u0131r ve ate\u015fleme maksimum y\u0131k\u0131m y\u00fcksekli\u011finde ger\u00e7ekle\u015fir. MDA\u2019n\u0131n (ABD F\u00fcze Savunma Birimi) 1,5 km \u00fczerindeydik. Biz tahliye edilmeden sadece birka\u00e7 dakika \u00f6nce sava\u015f pozisyonundan \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131.<\/p>\n

– \u0130nan\u0131l\u0131r gibi de\u011fil, ne zaman oldu bu s\u00f6yledikleriniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/strong>Ger\u00e7ekten bilmek istedi\u011finize emin misiniz?<\/p>\n

– San\u0131r\u0131m istemiyorum. Niyetim politik konulara girmek de\u011fildi. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Uranyum ve politika, t\u0131pk\u0131 sodyum ve klor gibi ayr\u0131lmaz bir ikilidir.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum. Yine de, atom bombas\u0131n\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na dair bizi biraz bilgilendirir misiniz diye sormadan edemeyece\u011fim.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Peki. Her an b\u00f6l\u00fcnebilece\u011fimi biliyorsunuz. B\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r\u0131m. Bu sizin kontrol\u00fc ele ge\u00e7irmek ya da kirli i\u015fleriniz i\u00e7in kullanmak istedi\u011finiz enerjidir. Yaln\u0131z benim \u00f6l\u00fcm\u00fcm harekete ge\u00e7iricidir. Bir yolu, i\u00e7ime bir n\u00f6tron g\u00f6ndermektir. E\u011fer do\u011fru h\u0131za sahipse, kesinlikle par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnmeme neden olur. Par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde fazladan bir \u00e7ift n\u00f6tron sal\u0131yor olmam, b\u00fct\u00fcn bu s\u00fcrecin anahtar\u0131d\u0131r. Buna cevaben onlar da ba\u015fka \u00e7ekirdeklerin uyar\u0131lm\u0131\u015f fizyona u\u011framas\u0131na sebep olurlar ve onlar da daha fazla fizyonu tetikler ve bu b\u00f6yle s\u00fcrer gider. Ka\u015fla g\u00f6z aras\u0131nda neredeyse t\u00fcm atomlar fizyona u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

– Biz buna zincirleme reaksiyon diyoruz. Peki bunu nas\u0131l ba\u015flat\u0131yorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Biz de\u011fil, siz ba\u015flat\u0131yorsunuz.<\/p>\n

– Pardon, nas\u0131l ba\u015fl\u0131yor demeliydim\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kritik k\u00fctle. \u00c7ok iyi ar\u0131t\u0131lm\u0131\u015f yakla\u015f\u0131k on kilo U235\u2019i bir araya getirdiniz mi, tehlikeli uyar\u0131lm\u0131\u015f bozulma s\u00fcrecini ba\u015flatmaya yetecek miktarda n\u00f6tronunuz olacakt\u0131r. Bir bombada, her biri kritik k\u00fctlenin alt\u0131nda olan iki par\u00e7ay\u0131 birbirinden uzak tutars\u0131n\u0131z. Patlatmak i\u00e7in, bunlar\u0131 genellikle kimyasal bir patlay\u0131c\u0131 kullanarak birbirine \u00e7arpars\u0131n\u0131z ve bu sayede kritik k\u00fctleyi elde edersiniz. Ard\u0131ndan, boooom.<\/p>\n

– Hepsi bu kadar m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Hepsi bu kadar.<\/p>\n

– Atom bombas\u0131ndan nas\u0131l kurtuldunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Do\u011fruyu s\u00f6ylemek gerekirse, bir atom bombas\u0131n\u0131n de\u011fil, ondan daha beter bir \u015feyin, bir hidrojen bombas\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131yd\u0131m.<\/p>\n

– Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n ama anlamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyorum. Atom bombas\u0131 ile hidrojen bombas\u0131 aras\u0131nda nas\u0131l bir fark var?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Basit olarak s\u00f6ylersek, bir hidrojen bombas\u0131n\u0131 hidrojene bat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir atom bombas\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. Atom bombas\u0131 patlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hidrojenin \u0131s\u0131s\u0131 milyonlarca derece y\u00fckselir. Bu da protonlar\u0131n birbirlerine \u00e7arpacak enerjilerinin olmas\u0131 demektir. Tabii ki bu s\u00fcre\u00e7te n\u00f6tronlar\u0131n da \u00f6nemi vard\u0131r, ama as\u0131l ama\u00e7 hidrojenin, t\u0131pk\u0131 y\u0131ld\u0131zlar\u0131n merkezinde oldu\u011fu gibi f\u00fczyon ge\u00e7irerek helyuma d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ve bu f\u00fczyonun enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

– Bir dakika durun.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Memnuniyetle.<\/p>\n

– Uranyum fizyon ge\u00e7irdi\u011finde, yani b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde; hidrojen ise f\u00fczyon ge\u00e7irdi\u011finde, yani bir araya geldi\u011finde enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r diyorsunuz. Bu fazlas\u0131yla iyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Ya da fazlas\u0131yla k\u00f6t\u00fc.<\/p>\n

– Evet, \u015fimdi siz s\u00f6yleyince\u2026 hakl\u0131s\u0131n\u0131z galiba. Ger\u00e7ekten her iki \u015fekilde de oluyor mu bu dedi\u011finiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, fizyon \u00fczerine konu\u015furken a\u011f\u0131r atomlardan s\u00f6z etti\u011fimi hat\u0131rlay\u0131n. F\u00fczyon, hidrojenden helyuma, helyumdan karbona ve demire kadar hafif elementlerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Demirden a\u011f\u0131r bir \u015fey fizyon ge\u00e7irmek ister, demirden daha hafif bir \u015feyse f\u00fczyon.<\/p>\n

– Neden b\u00f6yle?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bir \u00e7ekirde\u011fi, bir i\u00e7 sava\u015f\u0131n muharebe meydan\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Protonlar elektrik itmesi y\u00fcz\u00fcnden birbirlerini iterler, ancak n\u00fckleer kuvvet her \u015feyi bir arada tutar. Elektrik alan\u0131 geni\u015f mesafeler boyunca g\u00fcc\u00fcn\u00fc korur, fakat n\u00fckleer kuvvet k\u0131sa mesafede daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen geni\u015f mesafede zay\u0131ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, benim i\u00e7imde bir taraftaki proton \u00f6teki taraftaki bir par\u00e7a y\u00fcz\u00fcnden n\u00fckleer \u00e7ekimi nadiren hisseder, ancak elektrik itmesinin \u015fiddetini \u00e7ok iyi fark eder. Bu y\u00fczden e\u011fer atomu yeterince b\u00fcy\u00fck yaparsan\u0131z, \u00fczerindeki elektrik itmesi n\u00fckleer \u00e7ekimin \u00fcstesinden gelir. Demir orta noktad\u0131r, Evren\u2019deki en kararl\u0131 atomdur.<\/p>\n

– Anl\u0131yorum, fakat hidrojen bombas\u0131ndan nas\u0131l kurtuldunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Rutin kontroller d\u0131\u015f g\u00f6vdede \u00e7atlaklar olu\u015fturdu. Cihaz s\u00f6k\u00fcld\u00fc ve ayn\u0131 zamanda atom bombas\u0131na bak\u0131m da yap\u0131ld\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te bir f\u0131rsat yakalad\u0131m. Beni o tesiste g\u00f6m\u00fcl\u00fc tutma giri\u015fimleri olmas\u0131na ra\u011fmen atmosferinize ka\u00e7t\u0131m. Ve i\u015fte sonunda sizinle bu r\u00f6portaj\u0131 yapmay\u0131 kabul ettim.<\/p>\n

– \u0130nan\u0131lmaz bir hik\u00e2ye. Gelecekle ilgili \u00f6ng\u00f6r\u00fcleriniz nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Tabii ki daima bir gelecek oldu\u011fu umudunu ta\u015f\u0131yorum; fakat sorun \u015fu ki, do\u011fal yollarla \u00f6l\u00fcp \u00f6lmeyece\u011fimi bilmiyorum.<\/p>\n

– Sizi temin ederim ki bir\u00e7ok insan, do\u011fal olmayan bir \u00f6l\u00fcm\u00fc tatmaman\u0131z i\u00e7in \u00e7ok u\u011fra\u015f veriyor.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Fakat bir\u00e7ok insan da tam tersi y\u00f6nde u\u011fra\u015f\u0131yor. Uzun zaman \u00f6nce neyin i\u00e7inde oldu\u011fumu biliyorum. D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, do\u011fdu\u011fum i\u00e7in kendimi \u015fansl\u0131 hissediyorum, hatta fazladan \u00fc\u00e7 n\u00f6tronum oldu\u011fu i\u00e7in daha da…<\/p>\n

– Uranyum, hey uranyum! Nereye kayboldunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7eviren: Yusuf \u00d6ngel S\u00f6z s\u0131ras\u0131 uranyum atomunda.\u00a0Uranyum atomu bize, bir asteroit \u00e7arpmas\u0131yla d\u00fcnya \u00fczerinde do\u011fu\u015funu ve kendi korkun\u00e7 ak\u0131betini anlat\u0131yor. Asteroitler ve kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar aras\u0131ndaki k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131 da sezer gibi oluyoruz. Ayn\u0131 zamanda radyoaktif maddelerin yar\u0131 \u00f6m\u00fcrleri ve n\u00fckleer kuvvetler gibi konulara da k\u0131saca giriyoruz. Bizi deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcren bir ger\u00e7ekle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz; uranyum atomu n\u00fckleer bomban\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":412,"featured_media":20872,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,2317,26],"tags":[1094,2513,1547,2301,2512,792,2516,2514,2515],"class_list":["post-20869","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-evrenle-soylesiler","category-fizik","tag-asteroit","tag-atom-bombasi","tag-fizyon","tag-fuzyon","tag-hidrojen-bombasi","tag-kuyrukluyildiz","tag-radyoaktiflik","tag-sublimlesme","tag-yarilanma-omru"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t