1990 y\u0131l\u0131nda 73 ya\u015f\u0131ndaki \u0130ngiliz yazar Roald Dahl, romatizmas\u0131ndan dolay\u0131 \u201cz\u00fcrafa\u201d gibi y\u00fcr\u00fcmesine ra\u011fmen, ruh hali sakin ve keyifli bir \u015fekilde ailesiyle Jamaika\u2019ya gider. Bundan \u00f6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun hayattan sonra ya\u015fl\u0131l\u0131kla ilgili \u015f\u00f6yle der: \u201cBir \u00e7e\u015fit huzur hali, adeta t\u00fcm benli\u011fini s\u0131cak bir sis gibi kapl\u0131yor. M\u00fccadele sona erdi. Her hareket yava\u015fl\u0131yor. Evrenin t\u00fcm zamanlar\u0131 senin. Acelen yok. E\u015fsiz olana ula\u015fmak i\u00e7in verilen sonsuz \u00e7aba bitti.\u201d<\/p>\n
Elbette ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n her zaman huzurla kol kola girmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ancak Beyin Ya\u015flan\u0131r m\u0131? kitab\u0131nda, \u201cya\u015fl\u0131l\u0131k\u201d olarak s\u00f6z edilen ya\u015f d\u00f6neminin 65 ya\u015f \u00fcst\u00fc oldu\u011fu s\u00f6yleniyor; ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131llarda ya\u015fl\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin 80 ya\u015fa kadar uzayabilece\u011fiyse neredeyse kesinle\u015fti. 2010 y\u0131l\u0131nda 65 ya\u015f\u0131nda olan kad\u0131nlar\u0131n \u00fc\u00e7te biri tahminen 90 ya\u015f ve \u00fcst\u00fcn\u00fc g\u00f6rebilecek. Bug\u00fcn ya\u015fayan yakla\u015f\u0131k her be\u015f erkekten biri 90\u2019a eri\u015fecek. Toplum bu kadar k\u0131rla\u015f\u0131rken, bilimsel literat\u00fcre bile giren \u201cba\u015far\u0131yla ya\u015flanmak\u201d terimi ne anlama gelecek?
\nYa\u015flanmayla ilgili olumlu g\u00f6r\u00fc\u015fte olan ki\u015filerin olumsuzlara g\u00f6re 7,5 y\u0131l daha uzun ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, Andr\u00e9 Aleman\u2019\u0131n kitab\u0131n\u0131n, ya\u015flanman\u0131n olumlu taraflar\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 vurgular g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u201c\u00f6mr\u00fc uzat\u0131c\u0131\u201d bir okuma ya\u015fataca\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
Ya\u015fland\u0131k\u00e7a duygusal denge art\u0131yor<\/strong><\/p>\n Bir\u00e7ok ki\u015fi i\u00e7in ya\u015fl\u0131l\u0131kla unutkanl\u0131k birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar bellek gerilemesinin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak 20\u2019li ya\u015flar\u0131 g\u00f6steriyor. Ancak elbette 60-70 ya\u015f aras\u0131nda ini\u015f daha dikle\u015fiyor. Yeni bilgileri ak\u0131lda tutma becerisi zay\u0131fl\u0131yor. Farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklik azal\u0131yor. \u00d6nemli olmayan bilgileri g\u00f6rmezden gelmemiz zorla\u015f\u0131yor. Ancak ya\u015flan\u0131rken genel k\u00fclt\u00fcr ve kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 gibi zihinsel fonksiyonlar\u0131m\u0131z zarar g\u00f6rm\u00fcyor, hatta daha iyi bir d\u00fczeye bile gelebiliyor.<\/p>\n Peki ya duygularda durum nedir? Olumlular\u0131na sonuna kadar izin var elbette. \u00d6nemli olan olumsuzlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemleri. Ya\u015fland\u0131k\u00e7a, olumsuz duygularla ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemi olarak kullan\u0131lan duygular\u0131 bast\u0131rma ve yeniden de\u011ferlendirme konusunda ba\u015far\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015f. Duygusal aktivitede, beynin \u00f6n taraf\u0131ndaki prefrontal korteksin, yeniden de\u011ferlendirme konusunda gen\u00e7lere g\u00f6re 70 ya\u015f civar\u0131nda daha aktif davrand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015f. Amigdalay\u0131 (olumsuz duygu merkezi) daha kolay bast\u0131ran ve yeniden de\u011ferlendirmeyi yapabilen ya\u015fl\u0131larda kalp ve damar hastal\u0131klar\u0131 ile zihinsel gerilemenin de azald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015f.<\/p>\n Depresif ruh hali, orta ya\u015fa g\u00f6re y\u00fczde 12\u2019lere \u00e7\u0131ksa da, bu durum \u201cciddi\u201d d\u00fczeye pek ula\u015fm\u0131yor. Ya\u015fland\u0131k\u00e7a duygusal denge kurma art\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayr\u0131ca ya\u015fl\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n gen\u00e7lere oranla sosyal i\u00e7g\u00f6r\u00fcye i\u015faret eden daha geni\u015f a\u00e7\u0131klamalar verdikleri i\u00e7in, onlar\u0131n karma\u015f\u0131k sosyal meselelere daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 yakla\u015fabildiklerini izlemi\u015fler. Yani kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ya\u015fl\u0131 birinin \u201ciyi\u201d bir insan olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, 20\u2019li ya\u015flarda birine g\u00f6re daha y\u00fcksek gibi duruyor.<\/p>\n Nobel \u00d6d\u00fcll\u00fc beyin ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 Santiago Ramon y Cajal\u2019dan (1852-1934) \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, beyindeki sinir h\u00fccreleri (n\u00f6ronlar) birbirleriyle direkt fiziksel temasla de\u011fil, aralar\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck bo\u015fluklara (sinaptik aral\u0131klara) sal\u0131nan kimyasal haberci maddelerle (n\u00f6ro ileticiler) ileti\u015fim kuruyorlar. Cajal n\u00f6ronlar\u0131n beynimizin yap\u0131ta\u015flar\u0131 oldu\u011funu ve beyin faaliyetlerimizin temelini olu\u015fturdu\u011funu; bunu da d\u00f6rt b\u00f6lgeye ayr\u0131lm\u0131\u015f (frontal-temporal-parietal-oksipital), yakla\u015f\u0131k 100 milyar n\u00f6ronla yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ke\u015ffetmi\u015f. Peki ya\u015fland\u0131k\u00e7a en fazla de\u011fi\u015fiklik beynin hangi b\u00f6lgesinde oluyor? Neler de\u011fi\u015fiyor da aktiviteler yava\u015fl\u0131yor? Sadece tesisat m\u0131 \u00f6l\u00fcyor? N\u00f6ronlar da \u00f6l\u00fcyor mu?<\/p>\n Ya\u015flan\u0131rken ortalama beyin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve hacmi k\u00fc\u00e7\u00fclebiliyor. 21 ya\u015f\u0131na kadar b\u00fcy\u00fcyen beyin 50 ya\u015f\u0131ndan sonra y\u00fczde 20\u2019ye varan eksilme g\u00f6steriyor. 80 ya\u015f\u0131ndan sonra ise beynin \u00f6n b\u00f6lgesi \u00f6zellikle etkileniyor. Bilgileri depolamadan sorumlu hipokamp\u00fcs b\u00f6lgesi giderek b\u00fcz\u00fc\u015f\u00fcyor. 50-80 ya\u015f aras\u0131 beynimiz y\u00fczde 5-10 oran\u0131nda hafifliyor.<\/p>\n Eri\u015fkin beynin yeni h\u00fccre \u00fcretemedi\u011fi inat\u00e7\u0131 fikri ise sonunda de\u011fi\u015fmi\u015f gibi duruyor. Bir\u00e7ok h\u00fccre \u00f6lse de, \u201cn\u00f6rogenez\u201d denen yeniden n\u00f6ron olu\u015fumu, yava\u015f da olsa her ya\u015fta ve e\u011fer bir beyin hastal\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusu de\u011filse, s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n Bu \u00f6zellikle \u201c\u00f6\u011frenme\u201d s\u00fcreciyle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Yeni bir \u015fey \u00f6\u011frenmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u0130spanyolca dilini ya da fl\u00fct \u00e7almas\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenirken, eskilerin yerine yeni h\u00fccrelerin gelmesi olas\u0131d\u0131r. Yeni h\u00fccreler de yeni \u015feyler \u00f6\u011frenmeyi h\u0131zland\u0131r\u0131r.<\/p>\n Yok olmay\u0131 yava\u015flatan fakt\u00f6rlerden biri ve belki de en \u00f6nemlisi ise metabolizman\u0131n ins\u00fclin sistemi diyebilece\u011fimiz motor b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc yava\u015flatmakt\u0131r. Bu da en kolay \u201caz yemeyle\u201d, metabolizman\u0131n az \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve y\u0131pranmadan korunabilmeyi sa\u011fl\u0131yor. Okinawa diyetine bu anlamda g\u00f6z atmak gerekebilir.<\/p>\n Ya\u015flan\u0131rken en b\u00fcy\u00fck derdi, planlama, \u00e7al\u0131\u015fma belle\u011fi ve organizasyondan sorumlu \u00f6n kabuk ve bilgiyi depolayan hipokamp\u00fcs \u00e7ekiyor. Ancak ya\u015fl\u0131lar gerilemeyi dengelemek amac\u0131yla beynin her iki taraf\u0131n\u0131 e\u015fzamanl\u0131 olarak devreye sokmay\u0131 becerebiliyorlar.<\/p>\n Unutkanl\u0131k ve demans (bunama) nerede ba\u015fl\u0131yor? Ailesinde ya\u015fl\u0131 yak\u0131nlar\u0131 olanlar onlar\u0131n anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 tekrarlad\u0131klar\u0131n\u0131, yeni tan\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 ki\u015fileri tekrar g\u00f6rd\u00fcklerinde hi\u00e7 tan\u0131\u015fmam\u0131\u015f gibi davrand\u0131klar\u0131n\u0131 izlemi\u015flerdir. \u00d6zellikle Alzheimer\u2019\u0131 olumlu yakla\u015f\u0131m ve aile deste\u011fi ile \u00f6nlemenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 da, hastaya kendini daha iyi hissettirse bile, anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Peki herkes Alzheimer oluyor mu? 60 ya\u015f\u0131ndan itibaren y\u00fczde 1,75 ve 85 ya\u015f grubunda ise y\u00fczde 30 oran\u0131nda \u201cevet\u201d diyebiliriz. Ancak genetik, beslenme, y\u00fcksek tempolu fiziksel egzersiz, kitap okuma gibi derinlikli \u00f6\u011frenme, sosyal ili\u015fki a\u011f\u0131 etkileri de \u00e7ok \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Olumlu \u00f6zellikler ve baz\u0131 ila\u00e7larla demansta gerileme veya frenleme bile sa\u011flanabiliyor.<\/p>\n \u00d6n\u00fcm\u00fczde ki y\u0131llarda n\u00f6robilimciler beyin taramas\u0131 y\u00f6ntemlerini daha da geli\u015ftirerek zihinsel yak\u0131nmalar\u0131 olan ki\u015filerin, \u00f6nceden yap\u0131lan beyin taramalar\u0131yla demans riski olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyecek ve belki de risk ta\u015f\u0131yan guruplar i\u00e7in beslenme, hareket, ila\u00e7lardan olu\u015fan yo\u011fun bir \u00f6nlem paketi haz\u0131rlayabileceklerdir.<\/p>\n \u201cBa\u015far\u0131yla\u201d ya\u015flanmak i\u00e7in gerekenler<\/strong><\/p>\n Frans\u0131z filozof Rene Descartes (1596-1659), beden ve ruhun beynin iki yar\u0131s\u0131n\u0131n ortas\u0131nda gizlenmi\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck hormon bezi, pineal bez yoluyla birbirleriyle temas ettiklerini kabul eder. Descartes bug\u00fcn ya\u015fasayd\u0131, belki de \u201cb\u00fcy\u00fcme hormonu\u201dnun bu ili\u015fkiyi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyecekti. Ya\u015flan\u0131rken hormonlar hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Seviye d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fckleri bir\u00e7ok ya\u015fl\u0131l\u0131k belirtisini beraberinde getirir. Kad\u0131nlarda menopoz, erkeklerde andropoz s\u00fcre\u00e7lerinde bili\u015fsel fonksiyonlar buna ba\u011fl\u0131 gerileyebilir. Hormon takviyeleri s\u0131n\u0131rl\u0131 i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131 gibi, ba\u015fka baz\u0131 sa\u011fl\u0131k riskleri de ta\u015f\u0131rlar.<\/p>\n Peki ya haplar, do\u011fal takviyeler, bal\u0131k, kahve, ginseng, ginkobiloba, omega 3, B vitamini? Ve hatta belle\u011fi iyile\u015ftirecek son hap: Plasebo? Yani yararl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen, ama i\u00e7eri\u011fi olmayan ila\u00e7lar. Belle\u011fimizi g\u00fcvenli ve kal\u0131c\u0131 olarak de\u011fi\u015ftirecek, y\u00fczde y\u00fcz etkili maddeler yok, ne yaz\u0131k ki.<\/p>\n Ancak fiziksel egzersizler 60 ya\u015f\u0131ndan sonra bile ba\u015flansa keskin kalmam\u0131z\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Hayatlar\u0131 boyunca beyinleriyle \u00e7al\u0131\u015fanlar, -ama bak\u0131n s\u00fcrekli sudoku \u00e7\u00f6zenler de\u011fil-, de\u011fi\u015fik alanlarda yo\u011funla\u015fabilenler Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131na daha az yakalan\u0131yor.<\/p>\n A\u011f\u0131r a\u011f\u0131r acele davranan ya\u015fl\u0131lar\u0131n, ba\u015fvurabilecekleri \u00e7ok daha geni\u015f deneyim ve bilgi bankas\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, sezgileriyle karma\u015f\u0131k kararlar\u0131 alabiliyorlar. Paradoksal g\u00f6r\u00fcnse de bu davran\u0131\u015fa ya\u015fl\u0131 beynin daha a\u011f\u0131r \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yol a\u00e7\u0131yor olabilir. Bilgi yava\u015f i\u015flenir, bili\u015fsel ve duygusal fonksiyonlar bir araya getirilir. \u0130\u015fte ya\u015flanmakta olan beynin profili tam da budur. Beyin fonksiyonlar\u0131n\u0131n ya\u015flanmas\u0131 konusunda daha fazla bilgi \u00f6zellikle olumlu yanlar\u0131yla ilgili, yeterince g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kamad\u0131. Uzun d\u00f6nemde toplumsal bilin\u00e7lenmenin \u00f6nemi yine de \u00e7ok belirgin. Beyin Ya\u015flan\u0131r m\u0131? kitab\u0131, umar\u0131z \u201cyeniden de\u011ferlendirmeleri\u201d g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131p kli\u015fe tiplemelerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mede ses olabilecektir.<\/p>\n – Beyin ya\u015flan\u0131r m\u0131? -V\u00fccut ya\u015flan\u0131rken beyin h\u00fccreleri \u00f6l\u00fcr m\u00fc?-, Andr\u00e9 Aleman, \u00c7ev. G\u00fcl \u00d6zlen, Alfa Bilim, 175 s.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" 1990 y\u0131l\u0131nda 73 ya\u015f\u0131ndaki \u0130ngiliz yazar Roald Dahl, romatizmas\u0131ndan dolay\u0131 \u201cz\u00fcrafa\u201d gibi y\u00fcr\u00fcmesine ra\u011fmen, ruh hali sakin ve keyifli bir \u015fekilde ailesiyle Jamaika\u2019ya gider. Bundan \u00f6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun hayattan sonra ya\u015fl\u0131l\u0131kla ilgili \u015f\u00f6yle der: \u201cBir \u00e7e\u015fit huzur hali, adeta t\u00fcm benli\u011fini s\u0131cak bir sis gibi kapl\u0131yor. M\u00fccadele sona erdi. Her hareket yava\u015fl\u0131yor. Evrenin t\u00fcm zamanlar\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":21287,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[173,35,511],"tags":[254,2557,2558,2110],"class_list":["post-21286","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-136-sayi","category-noroloji","category-yayin-dunyasi","tag-beyin","tag-demans","tag-unutkanlik","tag-yaslanmak"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21286","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/42"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21286"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21286\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21287"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21286"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21286"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21286"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nYa\u015fl\u0131 beyin de n\u00f6ron \u00fcretmeye devam ediyor<\/p>\n
\nArt\u0131k ya\u015fl\u0131 beyinlerin esnek oldu\u011fu, n\u00f6ronlar\u0131n yeni \u015feyler \u00f6\u011frenmek ve ya\u015flan\u0131rken ger\u00e7ekle\u015fen beyin yap\u0131s\u0131nda ki fonksiyon gerilemesini telafi edebilmek i\u00e7in yeni ba\u011flant\u0131lar kurabildi\u011fi biliniyor. Tabii burada kronik hastal\u0131k ve bir beyin engelinin olmamas\u0131, sosyal dayan\u0131\u015fma, sosyal ili\u015fkiler, aile ve arkada\u015fl\u0131k ba\u011flar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi \u00f6nemli. Yani be\u015f a\u015famal\u0131 planda; \u00f6zenli beslenme, hareket, meydan okuma, yenilik ve sevgi olursa \u201cba\u015far\u0131l\u0131 ya\u015flanma\u201dya ula\u015fm\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n