{"id":21330,"date":"2015-05-01T16:32:05","date_gmt":"2015-05-01T13:32:05","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=21330"},"modified":"2018-03-08T17:05:42","modified_gmt":"2018-03-08T14:05:42","slug":"kuantum-fizigine-giris","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/05\/01\/kuantum-fizigine-giris","title":{"rendered":"Kuantum fizi\u011fine giri\u015f"},"content":{"rendered":"

\u00c7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hemen her \u015feyin a\u00e7\u0131klamas\u0131 ancak kuantum kuram\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn. Kuantum kuram\u0131 olmasa, G\u00fcne\u015f\u2019in neden parlad\u0131\u011f\u0131, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn neden mavi oldu\u011fu, neden masan\u0131n \u00fcst\u00fcnde duran kitaplar\u0131n yere d\u00fc\u015fmedi\u011fi gibi bir\u00e7ok olay\u0131 a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Ancak kuantum fizi\u011finin yasalar\u0131 deneyleri do\u011fru bir \u015fekilde \u00f6ng\u00f6rse de, do\u011fan\u0131n neden b\u00f6yle davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Evet, elimizde \u00e7ok harika bir kuram var. Ancak felsefi arka plan\u0131 h\u00e2l\u00e2 eksik. Daha do\u011frusu kuantum fizi\u011fi bizim makro-d\u00fcnyada \u015fekillenmi\u015f olan felsefemizi de\u011fi\u015ftirmemiz gerekti\u011fini zorluyor.<\/em><\/p>\n

Kuantum nedir?<\/strong><\/p>\n

K\u00f6keni Latince olan kuantum<\/strong>un s\u00f6zl\u00fck anlam\u0131 pakettir; \u00f6beklenme anlam\u0131na gelir. G\u00fcndelik ya\u015famda \u00e7ok al\u0131\u015fk\u0131n oldu\u011fumuz bir kavramd\u0131r: \u00e7ak\u0131l ta\u015flar\u0131, elmalar, armutlar, ekmek somunlar vs hep \u00f6bekler halindedir. Ancak fizikte bu \u00f6beklilik \u00e7ok derin anlamlara yol a\u00e7ar: enerjinin \u00f6bekli olmas\u0131, hatta uzay-zaman\u0131n \u00f6beklenmesi, atom \u00e7ekirde\u011fi etraf\u0131nda bulunan elektron y\u00f6r\u00fcngelerinin \u00f6bekli olmas\u0131 vb gibi hi\u00e7 al\u0131\u015fk\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z olgular bulunur. \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z makro-d\u00fcnyada her \u015fey \u00f6bekli de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin d\u00fcnya etraf\u0131nda bir uyduyu istedi\u011fimiz y\u00f6r\u00fcngeye oturtabiliriz. Bir yoku\u015fta istedi\u011fimiz noktada dururuz. Oysa kuantum fizi\u011finin betimledi\u011fi mikro-d\u00fcnyada her \u015fey \u00f6beklidir. Enerji paketler halinde gelir, elektron y\u00f6r\u00fcngeleri ancak belli de\u011ferlerde olabilir vs. Ad\u0131 \u00fcst\u00fcnde, kuantum d\u00fcnyas\u0131 \u00f6beklilik (ya da kesiklilik diyebiliriz) d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca kuantum<\/strong> hem s\u0131fat hem de isim olarak kullan\u0131l\u0131r. Kuantum fizi\u011fi ve kuantum s\u0131\u00e7ramalar\u0131ndan s\u00f6z etti\u011fimiz gibi, enerji kuantumu veya \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n kuantumu da deriz. \u0130smin \u00e7o\u011fulu ise kuanta<\/strong>\u2019d\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda fizik yasalar\u0131 hem makro-d\u00fcnyada hem mikro-d\u00fcnyada ayn\u0131d\u0131r; ancak farkl\u0131 boyutlarda, farkl\u0131 kuvvetler di\u011ferlerine g\u00f6re daha etkin olur. \u00d6rne\u011fin i\u00e7i su dolu bir kovay\u0131 ters \u00e7evirdi\u011finizde, k\u00fctle\u00e7ekim kuvveti nedeniyle i\u00e7indeki su d\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Bu bizim al\u0131\u015fk\u0131n oldu\u011fumuz makro-d\u00fcnya boyutudur. \u00d6te yandan kovan\u0131n i\u00e7inde birka\u00e7 damla su kal\u0131r. K\u00fctle\u00e7ekim kuvveti bu birka\u00e7 damlay\u0131 \u00e7ekemez, \u00e7\u00fcnk\u00fc art\u0131k daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlarda ba\u015fka kuvvetler etkin olmu\u015ftur. Su molek\u00fclleri aras\u0131ndaki Van der Waals kuvvetleri k\u00fctle\u00e7ekimden daha bask\u0131nd\u0131r. O nedenle damlalar kovan\u0131n dibine yap\u0131\u015f\u0131p kal\u0131r. Daha da k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlara, atom ve atom-alt\u0131 boyutlara inersek, bu kez tamamen ba\u015fka kuvvetler devreye girer. Atom boyutlar\u0131ndaki kadar k\u00fc\u00e7\u00fck mesafelerde elektromanyetik, zay\u0131f ve ye\u011fin (n\u00fckleer) kuvvetler hakimdir ve bu boyutlarda do\u011fa yasalar\u0131 kuantum mekani\u011fi<\/strong> ile betimlenir. Bu \u00fc\u00e7 kuvvet (elektromanyetik, zay\u0131f ve ye\u011fin kuvvetler), k\u00fctle\u00e7ekim kuvveti ile birlikte evrendeki d\u00f6rt temel kuvveti<\/strong> meydana getirir. K\u00fctle\u00e7ekim kuvveti di\u011fer \u00fc\u00e7 kuvvete g\u00f6re \u00e7ok zay\u0131f kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in atom-alt\u0131 boyutlarda sadece bu \u00fc\u00e7 kuvvet h\u00e2kimdir.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin hidrojen atomu, yakla\u015f\u0131k bir \u00e7apa sahiptir; Heisenberg belirsizlik ilkesi y\u00fcz\u00fcnden hatlar keskin de\u011fildir. Hidrojen atomunun boyutlar\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak metrenin on milyarda birinden daha k\u00fc\u00e7\u00fck olamaz. Bu atomun taban durumu dedi\u011fimiz b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr ve bununla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak da belli bir enerji, onun taban durumu enerjisidir. Hidrojen atomu daha az bir enerjiye sahip olamaz. Dolay\u0131s\u0131yla temel hidrojen atomu \u00f6be\u011fi bu taban durumu enerjisidir ve her<\/strong> hidrojen atomu tam olarak ayn\u0131 boyuta ve ayn\u0131 enerjiye sahiptir. Atomlar daha b\u00fcy\u00fck ve daha enerjik hale getirilebilir, ancak bu da sadece kesikli kuantum art\u0131\u015flar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. B\u00f6ylesi daha b\u00fcy\u00fck boyutlara ve daha y\u00fcksek enerji durumlara uyar\u0131lm\u0131\u015f durumlar<\/strong> denir.<\/p>\n

\"\"\u00dczerine gelen fotonu (\u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131) so\u011furup uyar\u0131lan bir atom, bir \u0131\u015f\u0131k fotonu sald\u0131\u011f\u0131 ve enerjisini daha y\u00fcksek bir de\u011ferden daha d\u00fc\u015f\u00fck bir de\u011fere d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc zaman, bir kuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 yap\u0131yor demektir. Atomdan sal\u0131nan foton da bir kuantumdur, yani bir \u0131\u015f\u0131k \u00f6be\u011fidir. Kuantum d\u00fcnyas\u0131nda sadece nesneler<\/strong> de\u011fil, nesnelerin belli \u00f6zellikleri<\/strong> de kesikli kuantum \u00f6bekleri bi\u00e7iminde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin birim elektrik y\u00fck\u00fc, bir proton (veya negatif y\u00fckl\u00fc bir elektron) taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nan miktard\u0131r. Elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn kesirli bir kuantum birimi olmas\u0131 gibi bir \u015fey de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Evrendeki her elektrik y\u00fck\u00fc, proton veya elektron y\u00fck\u00fcn\u00fcn tam say\u0131 kat\u0131d\u0131r. Temel par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7erisindeki kuarklar 1\/3 ve 2\/3 birim y\u00fckler ta\u015f\u0131salar da, bunlar her zaman \u00f6yle bir bi\u00e7imde birle\u015firler ki, t\u00fcm g\u00f6zlenen veya \u00f6l\u00e7\u00fcmlenmi\u015f y\u00fckler proton veya elektron y\u00fcklerin tamsay\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcnl\u00fck ya\u015famda bu \u00f6beklili\u011fi hissetmeyiz. \u00d6rne\u011fin suyun H2<\/sub>O molek\u00fcllerinden olu\u015ftu\u011funu biliriz, ancak bu bizim i\u00e7in \u00f6nem ta\u015f\u0131maz: Ayn\u0131 \u015fekilde, suyun s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131, bas\u0131nc\u0131n\u0131, a\u011fdal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya t\u00fcrb\u00fclans\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir fizik\u00e7i i\u00e7in de bu \u00f6beklilik \u00f6nemli de\u011fildir. Klasik fizik<\/strong> dedi\u011fimiz, kuantum \u00f6ncesi fizik o nedenle daha b\u00fcy\u00fck boyutlar\u0131n fizi\u011fidir. O boyutlarda art\u0131k \u00f6beklilik \u00f6nem ta\u015f\u0131maz. Tek bir su molek\u00fcl\u00fcn\u00fc ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise i\u015fler farkl\u0131la\u015f\u0131r. Klasik fizik bunu inceleyemez. Tek bir su molek\u00fcl\u00fc bir kuantum varl\u0131kt\u0131r ve anla\u015f\u0131lmas\u0131 ancak kuantum fizi\u011finin yard\u0131m\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Yine bu ge\u00e7i\u015fin, mikro-d\u00fcnyadan makro-d\u00fcnyaya ge\u00e7i\u015fin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini bilmiyoruz. Bu fizi\u011fin en b\u00fcy\u00fck gizemlerinden biridir.<\/p>\n

\u00d6te yandan, bu mikro-d\u00fcnya\/makro-d\u00fcnya ikili\u011finin kuantum etkilerinin g\u00fcndelik d\u00fcnyam\u0131zda kendisini do\u011frudan hissettirdi\u011fi az say\u0131da olgu vard\u0131r. Bunlar\u0131n en pop\u00fcleri s\u00fcperiletkenliktir. S\u00fcperiletken malzemelerde, \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131kta elektronlar bir diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fmadan hareket ederler. Atomlar\u0131n ve molek\u00fcllerin \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli d\u00fcnyas\u0131nda elektronlar\u0131n s\u00fcrt\u00fcnmesiz hareketi s\u0131radan bir olayd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kuantum yasalar\u0131 sayesinde enerjileri minimum bir de\u011ferin alt\u0131na d\u00fc\u015fmez. Ama makro-d\u00fcnyada, \u00f6rne\u011fin bir kablo i\u00e7inde elektronlar normalde diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar ve elektrik potansiyeli gibi bir d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7le itilmiyorlarsa ak\u0131\u015flar\u0131 durur. Oysa s\u00fcperiletkenlerde, elektronlar itilmeden durmaks\u0131z\u0131n yol alabilirler. \u0130\u015fte bu kuantum fizi\u011finin izin verdi\u011fi s\u00fcrt\u00fcnmesiz hareketin makro-d\u00fcnyada kendisini g\u00f6stermesidir.<\/p>\n

Kuantum fizi\u011finin al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnyadan farkl\u0131 yanlar\u0131 bununla kalmaz. Sa\u011fduyuya ayk\u0131r\u0131 gelen pek \u00e7ok tuhaf yan\u0131 vard\u0131r kuantumun. Ama bunlar\u0131 incelemeden \u00f6nce biraz fizik tarihine bakal\u0131m.<\/p>\n

\"\"Her \u015fey \u0131\u015f\u0131kla ba\u015flad\u0131<\/strong><\/p>\n

I\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131yla ilgili tart\u0131\u015fmalar neredeyse iki y\u00fczy\u0131ld\u0131r devam etmekteydi. Newton \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n taneciklerden olu\u015ftu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc ama k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131n\u0131 kullanarak giri\u015fim, k\u0131r\u0131n\u0131m, yans\u0131ma vb gibi \u0131\u015f\u0131k olgular\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamakta pek ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Newtonc\u0131 \u0131\u015f\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc terk edilmeye ba\u015fland\u0131. \u0130ngiliz biliminsan\u0131 Thomas Young\u2019\u0131n (1773-1829) \u00e7ift-yar\u0131k deneyi bunda anahtar rol oynad\u0131.<\/p>\n

Young\u2019\u0131n deneyinde, \u00f6nce karanl\u0131k bir odadaki \u0131\u015f\u0131k demeti, bir levhadaki dar bir yar\u0131ktan ge\u00e7irilerek ince bir demet elde edilir. Daha sonra levhan\u0131n di\u011fer taraf\u0131na ge\u00e7en \u0131\u015f\u0131k, ikinci bir levhadaki iki paralel yar\u0131ktan ge\u00e7irilir ve beyaz bir levha \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcr. E\u011fer \u0131\u015f\u0131k taneciklerden olu\u015fsayd\u0131, beyaz levha \u00fczerindeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131yla giderek solan iki \u0131\u015f\u0131k \u00e7izgisi olmal\u0131yd\u0131. Oysa Young\u2019\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, son levha \u00fczerinde \u0131\u015f\u0131kl\u0131 ve g\u00f6lgeli \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcyd\u00fc. Buna giri\u015fim \u00e7izgileri denir. T\u0131pk\u0131 durgun bir suya at\u0131lan iki ta\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 dalgalar\u0131n birbirlerini yok etmesi ve g\u00fc\u00e7lendirmesiyle ortaya \u00e7\u0131kan karma\u015f\u0131k giri\u015fim \u00e7izgileri gibi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler elde eden Young, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga do\u011fas\u0131n\u0131 ispatlam\u0131\u015f oldu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Young bu deneyleri 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk on y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fcp yay\u0131mlam\u0131\u015fsa da, Fresnel\u2019in tamamlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ra\u011fmen 1820\u2019li y\u0131llara hatta daha sonralar\u0131na kadar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga kuram\u0131 kabul edilmemi\u015fti. Kuram\u0131n tam olarak oturmas\u0131 daha da uzun bir s\u00fcre alm\u0131\u015ft\u0131r. I\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131 hakk\u0131ndaki bulmaca, Young ve Fresnel\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla hi\u00e7 ilgisi olmayan incelemelerle, elektromanyetizmayla, tamamen \u00e7\u00f6z\u00fclebilmi\u015ftir.<\/p>\n

18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda elektromanyetizma bilinmiyor, elektrik ve manyetizma iki farkl\u0131 konu olarak inceleniyordu. Bu iki konuyu bir araya getiren \u0130ngiliz fizik\u00e7i Michael Faraday (1791-1867) elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n nas\u0131l manyetik bir alan \u00fcretebilece\u011fini ortaya koyarak, fark\u0131nda olmadan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya giden yolda en \u00f6nemli katk\u0131lardan birini yapm\u0131\u015ft\u0131r. 1860\u2019ta Faraday\u2019\u0131 tamamlayan \u0130sko\u00e7 fizik\u00e7i James Clerk Maxwell (1831-1879) elektromanyetizman\u0131n tam bir kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirerek, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n asl\u0131nda elektromanyetik dalga oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Maxwell 1861 ve 1862\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmayla elektromanyetik dalgalar\u0131n yay\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n matematiksel bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 yapt\u0131. Denklemlerde, elektromanyetik dalgalar\u0131n hareketinin h\u0131zlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir say\u0131 vard\u0131. 1850\u2019lerde yap\u0131lan deneylerle \u00f6l\u00e7\u00fclen bu say\u0131n\u0131n, kesin olarak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na e\u015fit olmas\u0131 Maxwell\u2019i do\u011fruluyordu. B\u00f6ylelikle uzun y\u0131llard\u0131r s\u00fcre giden tart\u0131\u015fma sonu\u00e7lanm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu: I\u015f\u0131k bir dalga gibi yay\u0131l\u0131yordu. Oysa 50 y\u0131l kadar sonra \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n par\u00e7ac\u0131k kuram\u0131 tekrar sahneye \u00e7\u0131kacakt\u0131.<\/p>\n

Kendilerine ra\u011fmen devrimciler: Planck ve Einstein<\/strong><\/p>\n

Kuantum kavramlar\u0131n\u0131n sahne almaya ba\u015flamas\u0131, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n hemen ba\u015f\u0131d\u0131r. Alman fizik\u00e7i Max Planck (1858-1947) 1900 y\u0131l\u0131nda elektromanyetik \u0131\u015f\u0131n\u0131mlar\u0131n do\u011fas\u0131yla ilgili temel bir sorunu \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc duyurdu. Sorun kara cisim \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Soldan sa\u011fa: W. Nernst, A. Einstein, M. Planck, R.A. Millikan ve
von Laue. 11 Kas\u0131m 1931 tarihinde Berlin\u2019de bir yemekte.<\/figcaption><\/figure>\n

Kara cisim, \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015fen \u0131\u015f\u0131k dahil her t\u00fcrl\u00fc elektromanyetik \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131 so\u011furan bir cisimdir. Ama genel olarak kara cisim \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131<\/strong> (ya da kovuk \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131) \u0131s\u0131t\u0131lan bir cismin yayd\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131n\u0131m olarak bilinir. Laboratuvarda olu\u015fturulabilecek en uygun kara cisim, \u00fczerinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir delik bulunan yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir kutudur. Delikten i\u00e7eri giren \u0131\u015f\u0131k i\u00e7erdeki kovu\u011fun duvarlar\u0131na \u00e7arp\u0131p yans\u0131yarak dolan\u0131r ve kutuyu \u0131s\u0131t\u0131r. Kovuktan ge\u00e7ip d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kan kovuk \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n \u2018tayf\u0131\u2019 sadece kovu\u011fun s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. 1850\u2019lerden beri incelenen kara cisim \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131 etraf\u0131m\u0131zdaki pek \u00e7ok olayda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin, yakla\u015f\u0131k 6000 \u00baC y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na sahip g\u00fcne\u015ften gelen \u0131\u015f\u0131n\u0131m bir kara cisim \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131d\u0131r. Deneysel olarak \u00f6l\u00e7\u00fclebilen bu \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n dalga boylar\u0131na g\u00f6re yo\u011funluk tayf\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ama 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda fizik\u00e7ilerin \u00e7\u00f6zemedi\u011fi bilmece, bu kara cisim \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck dalga boylar\u0131nda neden sonsuz parlakl\u0131\u011fa ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Di\u011fer bir deyi\u015fle, o zamanki fizik kuramlar\u0131 kara cisim tayf\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayam\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kara cisim \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n bu tayf\u0131, klasik elektromanyetik kuramdaki Maxwell\u2019in dalga denkleminin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir sonu\u00e7 de\u011fildir.<\/p>\n

Klasik olarak yay\u0131nlanan enerji miktar\u0131n\u0131n, dalga boyunun tersiyle orant\u0131l\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011finden, elektromanyetik dalgalar (di\u011fer dalgalar gibi) incelenirse, k\u0131sa dalga boylar\u0131nda enerji yay\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n daha kolay olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla bir kara cisim, hesaplamalara g\u00f6re, daha k\u0131sa dalga boylar\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck enerji yay\u0131nlamal\u0131d\u0131r. Bu sonu\u00e7 \u201cmor\u00f6tesi felaketi\u201d olarak bilinir. Felakete u\u011frayan kuramd\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc hesaplamalar\u0131n arka plan\u0131nda baz\u0131 yanl\u0131\u015flar bulunmal\u0131d\u0131r ama nedir bu yanl\u0131\u015flar? \u0130\u015fte kuantum devrimini ba\u015flatan \u015fey bu soruya verilen yan\u0131tt\u0131.<\/p>\n

Planck, kara cisim \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 kuramsal olarak a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n paketler, daha sonraki ad\u0131yla kuantalar halinde gelmesi gerekti\u011fini fark etti. I\u015f\u0131\u011f\u0131n enerjisinin kesikli oldu\u011fu varsay\u0131lsa, kara cisim tayf\u0131 a\u00e7\u0131klan\u0131yordu. Mor \u00f6tesi felaket ortadan kalk\u0131yor, g\u00f6zlem ile kuram uyum i\u00e7inde oluyordu. Ancak yine de Planck \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir dalga oldu\u011funa ve ancak atomlar taraf\u0131ndan belirli miktarlarda so\u011furulabilir ya da yay\u0131mlanabilir oldu\u011funa inan\u0131yordu. Fotonlar olarak da bilinen \u0131\u015f\u0131k kuantalar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131 be\u015f y\u0131l sonra 1905\u2019te Albert Einstein (1879-1955) taraf\u0131ndan yap\u0131lacakt\u0131. 1900\u2019de Max Planck, enerji paketlerine \u2018enerji elementleri\u2019 ad\u0131n\u0131 verdi ve bunlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n frekans\u0131na<\/p>\n

E<\/em> = h<\/em>v<\/em><\/p>\n

denklemiyle ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 ortaya koydu. Burada E bir \u2018element\u2019in enerjisini, v<\/em> (n\u00fc) harfi dalgan\u0131n frekans\u0131n\u0131, h <\/em>ise Planck sabiti olarak bilinen basit bir say\u0131y\u0131 g\u00f6sterir. Dalgan\u0131n frekans\u0131, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 b\u00f6l\u00fc dalga boyu oldu\u011fundan, y\u00fcksek frekans k\u0131sa dalga boyu anlam\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Kara cisim e\u011frisinin a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu bir anda kuantum fizi\u011fini ba\u015flatmad\u0131. Kesikli enerji fikri \u00e7ok yeniydi ve bunun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131yla ilgili oldu\u011funu Einstein\u2019dan ba\u015fka hi\u00e7 kimse anlamad\u0131. Planck\u2019\u0131n kendisi bile bu bilgiyle ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyordu. Planck\u2019\u0131n bulu\u015funu yapt\u0131\u011f\u0131 1900 y\u0131l\u0131nda ETH olarak bilinen \u0130svi\u00e7re Teknik \u00dcniversitesi\u2019nden mezun olan Einstein, ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00f6\u011frenci de\u011fildi; derslere devam etmeyip sadece istedi\u011fi konular\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yordu. S\u0131n\u0131f\u0131n en d\u00fc\u015f\u00fck not ortalamas\u0131yla mezun oldu ve ETH\u2019de doktora yapma hedefini ger\u00e7ekle\u015ftiremedi; Bern patent ofisinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Ama 1905 y\u0131l\u0131nda orada \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 d\u00fczeyde bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar yay\u0131mlamay\u0131 ba\u015fard\u0131: Bir doktora tezi, \u00f6zel g\u00f6relilik kuram\u0131 ve kendisinin \u2018\u00e7ok devrimci\u2019 olarak nitelendirdi\u011fi bir \u00e7al\u0131\u015fma. Bu, fotoelektrik etkisi ad\u0131yla bilinen bir olgunun a\u00e7\u0131klamas\u0131yd\u0131. Einstein bu \u00e7al\u0131\u015fmada, fotoelektrik etkiyi \u0131\u015f\u0131k kuantalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ek bir olgu olarak ele al\u0131p fotonlar\u0131n ger\u00e7ekte par\u00e7ac\u0131k olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00fcne\u015f pillerinde de kullan\u0131lan fotoelektrik etkisi Alman fizik\u00e7i Philipp Lenard\u2019\u0131n (1862-1947) 1899 y\u0131l\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir olgudur. Lenard, vakum alt\u0131nda bir metal y\u00fczeye d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclen mor\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n \u00fcretti\u011fi, bug\u00fcn elektronlar olarak bilinen katot \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131 \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131yordu ve \u00fcretilen elektronlar\u0131n enerjilerinin y\u00fczeye d\u00fc\u015fen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n parlakl\u0131\u011f\u0131na de\u011fil, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n frekans\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bulmu\u015ftu. Oysa zay\u0131f bir \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n enerjisi parlak bir \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n enerjisinden daha k\u00fc\u00e7\u00fck olmal\u0131yd\u0131; bu y\u00fczden de zay\u0131f bir \u0131\u015f\u0131k demeti, daha d\u00fc\u015f\u00fck enerjili elektronlar \u00fcretmeliydi. O tarihlerde bilindi\u011fi kadar\u0131yla \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n frekans\u0131n\u0131n bununla ilgisi olmamal\u0131yd\u0131. \u0130\u015fte Einstein\u2019\u0131n fotoelektrik etkiyi a\u00e7\u0131klamas\u0131 ger\u00e7ek anlamda kuantum devrimini ba\u015flat\u0131r: E\u011fer n<\/em> frekans\u0131yla titre\u015fen elektromanyetik \u0131\u015f\u0131n\u0131m, her biri h<\/em>n<\/em> enerjisine sahip par\u00e7ac\u0131klar\u0131n bir demetiyse, \u015fimdi foton dedi\u011fimiz bu par\u00e7ac\u0131klardan biri metalden ayn\u0131 miktardaki enerjiye sahip bir elektronu f\u0131rlatacakt\u0131r. I\u015f\u0131\u011f\u0131n parlakl\u0131\u011f\u0131 azalt\u0131l\u0131nca fotonlar\u0131n say\u0131s\u0131 azal\u0131r ama belirli bir frekansta, her foton ayn\u0131 enerjiye sahiptir. Einstein \u0131\u015f\u0131k kuantas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn enerjisini tek bir elektrona ge\u00e7irdi\u011fini s\u00f6yleyerek, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n asl\u0131nda bir par\u00e7ac\u0131k oldu\u011fu fikrini ortaya att\u0131. Enerji kuantalar\u0131 tam say\u0131l\u0131 birimler halinde so\u011furuluyor veya yay\u0131nlan\u0131yordu. Ama1905 y\u0131l\u0131nda bu iddiay\u0131 desteklemeye yetecek duyarl\u0131 aletler yoktu; Einstein\u2019\u0131n kuantum fizi\u011fi hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri on y\u0131l boyunca dikkate al\u0131nmad\u0131.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015flerini be\u011fenmeyen ve onlar\u0131 yanl\u0131\u015flamaya u\u011fra\u015fan Amerikal\u0131 deneyci Robert Millikan, 1949\u2019da Review of Modern Physics <\/em>dergisinde yazd\u0131\u011f\u0131 bir makalesinde \u201cEinstein\u2019in 1905 denklemini deneyerek ya\u015fam\u0131m\u0131n on y\u0131l\u0131n\u0131 harcad\u0131m, b\u00fct\u00fcn beklentilerim d\u0131\u015f\u0131nda, anlams\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n denklemin ger\u00e7ekten do\u011fru oldu\u011funu belirtiyorum\u201d der. Yine de Millikan\u2019\u0131n deneyleri Planck Sabiti\u2019nin do\u011fru olarak \u00f6l\u00e7\u00fclmesini ve onun ger\u00e7ek bir anlam\u0131 oldu\u011funun g\u00f6sterilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Sonu\u00e7ta 1918 Nobel fizik \u00f6d\u00fcl\u00fc Planck\u2019a, 1921 fizik \u00f6d\u00fcl\u00fcyse Einstein\u2019a verildi.<\/p>\n

Bu arada kuantum fizi\u011findeki ilerlemeler b\u00fcy\u00fck bir ivme kazanm\u0131\u015ft\u0131. Rutherford, atomlar\u0131n pozitif y\u00fckl\u00fc bir \u00e7ekirde\u011fe sahip oldu\u011funu 1911 y\u0131l\u0131nda a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Ama ortada yine bir sorun vard\u0131. E\u011fer elektronlar negatif y\u00fckl\u00fcyse ve atomun \u00e7ekirde\u011fi de pozitif y\u00fckl\u00fcyse, kar\u015f\u0131t y\u00fckler birbirlerini \u00e7ektikleri i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn elektronlar\u0131n \u00e7ekirde\u011fin \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015fmeleri gerekirdi. Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 da kuantum kuram\u0131n\u0131n kurucular\u0131ndan biri kabul edilen Danimarkal\u0131 fizik\u00e7i Niels Bohr (1885-1962) verdi: A\u00e7\u0131sal momentum da kuantize durumdayd\u0131. Di\u011fer bir deyi\u015fle, elektronlar atom etraf\u0131nda ancak kesikli y\u00f6r\u00fcngelerde bulunabilirdi.<\/p>\n

\"\"
Danimarkal\u0131 fizik\u00e7i Niels Bohr (1885-1962).<\/figcaption><\/figure>\n

Bohr, Planck kuantalar\u0131n\u0131n belirli b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki enerjileri yayabilece\u011fini veya so\u011furabilece\u011fini varsay\u0131m\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak, elektronlar\u0131n \u00e7ekirdek \u00fczerine d\u00fc\u015fmeyeceklerini s\u00f6yledi. Elektronlar\u0131n ya daha \u00fcst bir y\u00f6r\u00fcngeye ya da daha alt bir y\u00f6r\u00fcngeye do\u011fru, Planck kuantalar\u0131 denilen h<\/em>n<\/em> miktardaki bir enerjiyle s\u0131\u00e7rayabilirlerdi. Elektronlar, alt y\u00f6r\u00fcngeye do\u011fru s\u0131\u00e7rad\u0131klar\u0131nda bir enerji kuantumu yay\u0131nlar, \u00fcst y\u00f6r\u00fcngeye do\u011fru s\u0131\u00e7rad\u0131klar\u0131ndaysa bir enerji kuantas\u0131n\u0131 so\u011furur. Atomda izin verilen enerji d\u00fczeyleri daha \u00f6nce deneysel olarak incelenmi\u015f ve \u2018kuantum say\u0131lar\u0131\u2019 olarak s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bohr\u2019un kuantum fizi\u011fine dayanan atom modeli, \u00e7ok eskiden beri bilinen bir dizi fiziksel olguyu da a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Tayf analizi y\u0131llardan beri biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131lan bir y\u00f6ntemdi. Gazlar\u0131n so\u011furma ve yay\u0131n\u0131m \u00e7izgilerinin analizi, \u00e7e\u015fitli maddelerin bile\u015fimlerini ortaya \u00e7\u0131karmada \u00e7ok yararl\u0131 bir teknikti. \u00d6rne\u011fin 1895\u2019te \u0130ngiliz astronom Joseph Lockyer (1836-1920) g\u00fcne\u015f tayf\u0131nda buldu\u011fu yeni bir \u00e7izgi serisinin \u201chelyum\u201d dedi\u011fi yeni bir elemente ait oldu\u011funu duyurmu\u015ftu. Bohr\u2019un \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, bu tayf \u00e7izgilerinin gizemini de \u00e7\u00f6z\u00fcyordu. Daha sonra Arthur Compton (1892-1962) sa\u00e7\u0131lma deneyleriyle fotonlar\u0131n momentumunun elektronlara transferini \u00f6l\u00e7t\u00fc ve fotonlar\u0131n par\u00e7ac\u0131k do\u011fas\u0131 kesinlik kazand\u0131. 1927 y\u0131l\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc kazanan Compton\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 atom alt\u0131 fotonlar\u0131n ger\u00e7ek ve kuantum fizi\u011finin do\u011fru oldu\u011funu kesin bir \u015fekilde kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131. Sonunda art\u0131k kimsenin kuantum fizi\u011finin ger\u00e7ekli\u011finden \u015f\u00fcphesi kalmad\u0131. B\u00f6ylelikle birinci kuantum devrimi sonlanm\u0131\u015ft\u0131. Niels Bohr Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fcn\u00fc 1922\u2019de ald\u0131.<\/p>\n

Ancak art\u0131k fizik bundan b\u00f6yle eskisi gibi olmayacakt\u0131: b\u00fct\u00fcn kuram olas\u0131l\u0131klara dayan\u0131yordu. Einstein istemeden de olsa, kuantum fizi\u011fine bir atomun daha sonra ne yapaca\u011f\u0131n\u0131n asla hesaplanamayaca\u011f\u0131 fikrini sokmu\u015ftu.<\/p>\n

Herhangi bir kuantum say\u0131s\u0131na sahip herhangi bir atomun, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f dakika i\u00e7inde belirli bir frekansta bir foton yay\u0131nlama \u015fans\u0131 hesaplanabilse de, bu olay milyonlarca y\u0131l sonra bile meydana gelebilir. Kuantum fizi\u011finin hesaplar\u0131 deneylerle uyum i\u00e7indedir \u00e7\u00fcnk\u00fc deneylerde \u00e7ok say\u0131da atom vard\u0131. \u0130statistiksel olarak bir milyar atom i\u00e7inden N<\/em> adedinin t<\/em> zaman\u0131 i\u00e7inde bozunaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplars\u0131n\u0131z ve bu deneylerle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Ancak hangi atomun bozunup hangisinin bozunmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemezsiniz. Bu fizik tarihinde ilk defa ortaya \u00e7\u0131kan bir kavramd\u0131. Klasik termodinamikte de olas\u0131l\u0131k hesaplar\u0131 yap\u0131l\u0131r. Ama kuramsal olarak tek bir molek\u00fcl\u00fcn h\u0131z\u0131n\u0131 ve konumunu bilmek ve t<\/em> zaman\u0131nda nerede olaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplamak olanakl\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn molek\u00fcllerin h\u0131zlar\u0131n\u0131 ve konumlar\u0131n\u0131 bilemeyece\u011fimiz i\u00e7in olas\u0131l\u0131k hesaplar\u0131 yapar\u0131z. Kuantum fizi\u011finde olas\u0131l\u0131k \u00e7ok daha temeldir, do\u011faya i\u00e7kindir. Zaten o nedenle Einstein \u2018Tanr\u0131 zar atmaz\u2019 diyerek bu yoruma kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00fcphesiz Einstein\u2019\u0131n kastetti\u011fi tanr\u0131 burada do\u011fan\u0131n kendisiydi. Einstein olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 bir do\u011faya inanm\u0131yordu, ama tarih Einstein\u2019\u0131 haks\u0131z \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n

\u0130kinci kuantum devrimi: Schr\u00f6dinger ve Heisenberg<\/strong><\/p>\n

Kuantum devriminin ikinci a\u015famas\u0131na giden yolda Frans\u0131z fizik\u00e7isi Louis de Broglie\u2019nin (1892-1987) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nemli rol oynar. Louis de Broglie 1924 y\u0131l\u0131nda doktora tezinde par\u00e7ac\u0131k olarak bilinen elektronlar\u0131n da baz\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda dalga gibi davrand\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer. Yine Einstein\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131yla kabul g\u00f6ren bu g\u00f6r\u00fc\u015f, Schr\u00f6dinger\u2019in dalga mekani\u011fini geli\u015ftirmesine yol a\u00e7acakt\u0131r. De Broglie\u2019nin tezini okuduktan sonra Schr\u00f6dinder, dalgalara dayanan kuantum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tam, kendi i\u00e7inde tutarl\u0131 bir kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirir. O s\u0131ralarda Alman Werner Heisenberg de (1901-1976) kuantum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, par\u00e7ac\u0131klara dayal\u0131, kendi i\u00e7inde tutarl\u0131 tam bir kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
Kuantum devriminin ikinci a\u015famas\u0131na giden yolda Frans\u0131z fizik\u00e7isi Louis de Broglie\u2019nin (1892-1987) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nemli rol oynar.<\/figcaption><\/figure>\n

Schr\u00f6dinger, en basit atom olan hidrojende elektronun davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayacak bir dalga denklemi bulmak amac\u0131yla, klasik mekani\u011fin standart dalga denklemiyle ba\u015flayarak, Broglie\u2019nin buldu\u011fu dalga boylar\u0131n\u0131 momentumlara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 kullanarak, elektron i\u00e7in \u00e7ok basit bir dalga denklemi elde etti. Schr\u00f6dinger denklemi 19. y\u00fczy\u0131lda, \u0131\u015f\u0131k ve di\u011fer elektromanyetik dalgalar i\u00e7in Maxwell\u2019in buldu\u011fu denkleme benziyordu. Asl\u0131nda ilk ba\u015fta g\u00f6relilik etkilerini de hesaba katm\u0131\u015ft\u0131 ama g\u00f6reli denklemin \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri ger\u00e7ek atomlarla yap\u0131lan g\u00f6zlemlere uymuyordu \u00e7\u00fcnk\u00fc elektronun kuantum spinini hesaba katmam\u0131\u015ft\u0131. Kuantum mekani\u011fine daha sonar giren spin fikrini de i\u00e7eren g\u00f6reli dalga denklemi yazma onuru Dirac\u2019a kalacakt\u0131.<\/p>\n

\u00d6te yandan 1925 y\u0131l\u0131nda bir\u00e7ok fizik\u00e7i gibi Heisenberg de elektronlar\u0131n y\u00f6r\u00fcngeler aras\u0131nda s\u0131\u00e7ramalar\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131yordu. \u00d6l\u00e7\u00fclmedi\u011fi zaman, bir atoma veya di\u011fer herhangi bir kuantum birimine ne oldu\u011funu bilme olana\u011f\u0131n\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Atomun belirli bir kuantum durumunda oldu\u011funu g\u00f6steren bir \u00f6l\u00e7\u00fcm yapabilirsiniz, daha sonra bir ba\u015fka \u00f6l\u00e7\u00fcm yaparak bir ba\u015fka kuantum durumunda oldu\u011funu g\u00f6sterebilirsiniz. Ama bu \u00f6l\u00e7\u00fcmler aras\u0131nda atoma ger\u00e7ekte ne oldu\u011funu s\u00f6yleyemezsiniz. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta bu fikirden ho\u015flanmayan Heisenberg, b\u00f6yle bir kuram\u0131n nas\u0131l i\u015fleyece\u011fini g\u00f6rmeye karar verdi ve b\u00f6ylelikle matris mekani\u011fini geli\u015ftirdi. Kuantum sistemlerinde her g\u00f6zlem ayn\u0131 zamanda iki durumla u\u011fra\u015f\u0131r: bir atom tayf\u0131nda belirli bir \u00e7izginin enerjisinin \u00f6l\u00e7\u00fclmesi; bir fotonun so\u011furulmas\u0131 ya da yay\u0131nlanmas\u0131 olaylar\u0131n\u0131 i\u00e7eren iki kuantum durumu aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi g\u00f6sterir.<\/p>\n

Heisenberg\u2019in matris mekani\u011fi \u00e7ok \u00f6nemli bir sonuca yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131: matrisler yer de\u011fi\u015ftiremezler. Momentum ve konumun kuantum e\u015fde\u011ferlerini kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak p <\/strong>ve q <\/strong>ile g\u00f6sterirsek:<\/p>\n

pq – qp = <\/strong>h\/2\u03c0i<\/em><\/p>\n

sonucu \u00e7\u0131kar. Planck sabiti h<\/em>\u2019\u0131n s\u0131f\u0131r oldu\u011fu durumda, klasik fizikte beklenildi\u011fi gibi pq = qp<\/strong> sonucuna ula\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Werner Heisenberg kuantum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, par\u00e7ac\u0131klara dayal\u0131, kendi i\u00e7inde tutarl\u0131 tam bir kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Heisenberg belirsizlik ilkesi ad\u0131 verilen bu sonucun i\u00e7eri\u011fini \u015f\u00f6yle tarif edebiliriz: Belli bir anda konum ne kadar kesin bi\u00e7imde belirlenmi\u015fse, momentum o kadar az kesinlikte bilinebilir ve tersi de ge\u00e7erlidir. Ayr\u0131ca belirsizlik ilkesi sadece konum ve momentuma de\u011fil, zaman ve enerji gibi ba\u015fka nicelik \u00e7iftlerine de uygulanabilir. Di\u011fer bir deyi\u015fle bir \u015feyi ne kadar kesin bilirseniz, bir ba\u015fka \u015feyi o kadar az kesinlikte bilebilece\u011finizi s\u00f6ylemektedir. Hatta e\u011fer bir niceli\u011fi tam olarak, eksiksiz taml\u0131kta biliyorsan\u0131z, hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey bilmeyece\u011finiz ba\u015fka bir nicelik vard\u0131r, anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n

Klasik fizikte bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan belirsizlik ilkesi kuantum fizi\u011finin temelinde yer al\u0131r. Klasik fizikte, bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n ayn\u0131 anda hem konumunu hem de momentumunu bilememeniz i\u00e7in bir neden yoktur.<\/p>\n

Belirsizlik ilkesi, matematiksel olarak \u015fu \u015fekilde yaz\u0131labilir:<\/p>\n

Dx<\/em>Dp<\/em> \u2265 h\/<\/em>4\u03c0 veya Dt<\/em>DE <\/em>\u2265 h\/<\/em>4\u03c0.<\/p>\n

Bu denklemlerde D\u2019lar belirsizli\u011fi g\u00f6sterir; de\u011fi\u015fkenler de konum x<\/em>, momentum p<\/em>, zaman t<\/em> ve enerji E<\/em>\u2019dir. Belirsizlik ilkesinin zaman-enerji bi\u00e7imi ontolojik a\u00e7\u0131dan \u00e7ok \u00f6nemli bir sonu\u00e7tur. \u00c7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir zaman diliminde enerji korunum ilkesinin ihlal edilebilece\u011fini s\u00f6yler ve sanal par\u00e7ac\u0131klar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011flar.<\/p>\n

Kuantum fizi\u011finin gizemleri<\/strong><\/p>\n

Schr\u00f6dinger\u2019in dalga denklemi s\u00fcrekli bir olay\u0131 betimlerken, Heisenberg\u2019in matrisleri kesikli bir i\u015flemin a\u00e7\u0131klamas\u0131d\u0131r. Bu iki kuram\u0131n da ayn\u0131 sorunlara uyguland\u0131klar\u0131nda ayn\u0131 yan\u0131t\u0131 verdi\u011fi, dolay\u0131s\u0131yla matematiksel olarak e\u015fde\u011fer olduklar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 bir s\u00fcrpriz olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Matris mekani\u011fini dalga denkleminden \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in, Schr\u00f6dinger\u2019in dalga denkleminde konum ve momentumla ilgili de\u011fi\u015fkenler yerine, Heisenberg kuram\u0131ndaki operat\u00f6r olarak bilinen iki ba\u011f\u0131nt\u0131y\u0131 koymak gerekir. Ama ortada a\u00e7\u0131klanamayan bir \u015fey vard\u0131: matris mekani\u011fiyle dalga mekani\u011fi e\u015fde\u011ferse, s\u00fcrekli bir dalga fonksiyonuyla kesikli bir kuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klanabilirdi?<\/p>\n

\"\"
Erwin Schr\u00f6dinger, elektron i\u00e7in \u00e7ok basit bir dalga denklemi elde etti.<\/figcaption><\/figure>\n

1926\u2019da Max Born dalga fonksiyonunun yeni bir yorumunu ortaya atm\u0131\u015ft\u0131. Dalga fonksiyonuyla, elektronun uzay\u0131n herhangi bir noktas\u0131nda bulunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n hesaplanabilece\u011fini g\u00f6stermi\u015fti (ki sonradan bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alacakt\u0131r). Born, elektronlar gibi par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ger\u00e7ek varl\u0131klar olduklar\u0131n\u0131, bunlar\u0131n bulunduklar\u0131 konumlar\u0131n bir dalgan\u0131n genlik olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyordu. Ama Schr\u00f6dinger (ve Einstein) gibi baz\u0131 fizik\u00e7iler bu fikirden pek ho\u015flanmad\u0131lar. Onlara g\u00f6re buradaki sorun, elektron gibi bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n uzayda izleyece\u011fi belirli bir yolun olmamas\u0131, sadece uzay\u0131n baz\u0131 b\u00f6lgelerinde bulunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n hesaplanabilmesiydi. Schr\u00f6dinger\u2019e g\u00f6re, kuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 s\u0131ras\u0131nda bir elektronun hareketini a\u00e7\u0131klayan bir yasa yoksa \u201ckuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 fikri tam bir fantezidir\u201d. Bohr\u2019a g\u00f6reyse (Kopenhag g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc) \u201cbu kuantum s\u0131\u00e7ramas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaz, sadece onu hayal edemedi\u011fimizi kan\u0131tlar\u201d. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmemi\u015f olan bu tart\u0131\u015fma kuantum felsefesi alan\u0131nda devam etmektedir. Ama g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hemen b\u00fct\u00fcn fizik\u00e7iler Kopenhag yorumunda birle\u015firler. Biz g\u00f6zlemlemezken atomda neler olup bitti\u011fini bilmiyoruz, ama g\u00f6zlemledi\u011fimiz zaman atomun ne durumda olaca\u011f\u0131n\u0131 kuantum fizi\u011fi do\u011fru bir \u015fekilde betimliyor.<\/p>\n

Kopenhag yorumunda bir kuantum biriminin, \u00f6rne\u011fin bir elektronun, g\u00f6zlemlenmedi\u011fi bir s\u0131rada, nerede oldu\u011funu sorman\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Yorumun nas\u0131l i\u015fledi\u011fini anlamak i\u00e7in en iyi yol, kuantum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n klasik gizemi olan \u00e7ift yar\u0131k deneyine bakmakt\u0131r. T\u0131pk\u0131 Young\u2019un \u00e7ift yar\u0131k deneyinde oldu\u011fu gibi, bu sefer \u00e7ift yar\u0131\u011fa elektronlar g\u00f6nderirsek, arkadaki ekranda giri\u015fim desenleri g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Elektronlar iki yar\u0131ktan ayn\u0131 anda ge\u00e7iyorlarm\u0131\u015f gibidir. Hangi yar\u0131ktan ge\u00e7tiklerini \u00f6l\u00e7meye kalkt\u0131\u011f\u0131m\u0131zdaysa bu sefer giri\u015fim deseni kaybolur, belli bir duruma \u2018\u00e7\u00f6kerler\u2019. Elektron sadece biz onu g\u00f6zlemledi\u011fimizde varl\u0131\u011fa kavu\u015fur gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ger\u00e7ek g\u00f6zlemden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, elektronun nesnel varl\u0131\u011f\u0131na verilebilecek herhangi bir anlam yoktur.<\/p>\n

\"\"Elektronlar g\u00f6zlemlenmedi\u011finde ayn\u0131 anda iki farkl\u0131 yerde birden olmalar\u0131 di\u011fer bir ifadeyle, \u00fcst \u00fcste binmi\u015f durumlar\u0131 dolan\u0131kl\u0131k<\/strong> ad\u0131 verilen bir olgudur. Klasik fizikte ya da i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z makro-d\u00fcnyada hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z dolan\u0131kl\u0131k, \u00fcst \u00fcste binmi\u015f durumlar\u0131n kuantum etkilerinin normal mesafelerinin \u00e7ok \u00f6tesindeki b\u00fcy\u00fck uzakl\u0131klara yay\u0131labilmesini de i\u00e7erir. \u00d6rne\u011fin bir atomun taban durumundaki bir elektron ayn\u0131 zamanda, her biri elektronu belli bir yerle s\u0131n\u0131rl\u0131 tutmu\u015f say\u0131s\u0131z durumun \u00fcst \u00fcste binmi\u015f halidir. Sa\u011fduyumuza ayk\u0131r\u0131 gelen bu fikre, Einstein bile hi\u00e7bir zaman s\u0131cak bakmad\u0131 ve bunu \u00e7\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi tasarlad\u0131. Ama sonunda haks\u0131z \u00e7\u0131kt\u0131 (Bkz: Bilim ve Gelecek<\/em>, \u201cKuantum Dolan\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d Mart 2015). Art\u0131k biliyoruz ki mikro-d\u00fcnyada kuantum birimleri dolan\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Kuantumun tuhaf d\u00fcnyas\u0131<\/strong><\/p>\n

Atom-alt\u0131 \u00f6l\u00e7ekteki mikro-d\u00fcnyaya ili\u015fkin fizik yasalar\u0131, g\u00fcnl\u00fck hayatta (makro-d\u00fcnyada) a\u015fina oldu\u011fumuz olgularla \u00e7eli\u015fir. Kuantum mekani\u011finin ilk ke\u015ffedildi\u011fi y\u0131llarda, bu olgular tam olarak anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131 ve kuantum mekani\u011fini geli\u015ftiren kimi \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7iler (Niels Bohr ve Werner Heisenberg gibi) bile \u201cnesnel ger\u00e7eklik sav\u0131ndan\u201d, yani g\u00f6zlemlemedi\u011fimizde d\u00fcnyan\u0131n var oldu\u011fu fikrinden vazge\u00e7memiz gerekti\u011finden s\u00f6z ediyorlard\u0131. Nesnel ger\u00e7eklik<\/strong> tart\u0131\u015fmas\u0131, baz\u0131 fizik\u00e7iler ve felsefeciler aras\u0131nda h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir; ama yap\u0131lan say\u0131s\u0131z deneyler, kuramla g\u00f6zlemler aras\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir uyum g\u00f6stermektedir. Kuantum mekani\u011fi yasalar\u0131n\u0131n ge\u00e7erlili\u011fi say\u0131s\u0131z deneylerle kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r. Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z hemen her cihazda bunun kan\u0131tlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Kuantum mekani\u011fini yanl\u0131\u015flamak i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7ok hassas deneyler ise hen\u00fcz onun yanl\u0131\u015f oldu\u011funu ispatlam\u0131\u015f de\u011fildir. Aksine \u00e7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hemen her \u015feyin a\u00e7\u0131klamas\u0131 ancak ve ancak kuantum kuram\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Kuantum kuram\u0131 olmasa, G\u00fcne\u015f\u2019in neden parlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn neden mavi oldu\u011funu, neden masan\u0131n \u00fcst\u00fcnde duran kitaplar\u0131n yere d\u00fc\u015fmedi\u011fini, vb. gibi y\u00fczlerce, binlerce olay\u0131 a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Ancak kuantum fizi\u011finin yasalar\u0131 deneyleri do\u011fru bir \u015fekilde \u00f6ng\u00f6rse de, do\u011fan\u0131n neden b\u00f6yle davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Kuantum yasalar\u0131 sa\u011fduyumuza \u00e7ok ayk\u0131r\u0131 gelmekte. \u00d6rne\u011fin mikro-d\u00fcnyada yerellik ilkesi ihlal edilmekte. Bir atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131k ayn\u0131 anda fakl\u0131 yerlerdeymi\u015f gibi ele al\u0131nmakta. Kuantum fizi\u011finin do\u011fay\u0131 ele al\u0131\u015f bi\u00e7imi, g\u00fcnl\u00fck hayatta al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz kavramlara \u00e7ok ayk\u0131r\u0131. Oysa bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z boyutlarda bir nesne ayn\u0131 anda iki farkl\u0131 yerde olamaz.<\/p>\n

\u00c7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz her \u015fey, hava, su, ate\u015f ve toprak bir metrenin on milyarda biri b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki atoml<\/strong>ardan; atomlar kendilerinden on bin kat k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ekirdek<\/strong> ile bir milyar kat k\u00fc\u00e7\u00fck elektronl<\/strong>ardan; \u00e7ekirdek ise kendinden on kat daha k\u00fc\u00e7\u00fck n\u00f6tron<\/strong> ve proton<\/strong>lardan olu\u015fmaktad\u0131r. Atom \u00e7ekirde\u011findeki proton ve n\u00f6tronlar ise temel par\u00e7ac\u0131k olan kuarklardan meydana gelmektedir. B\u00f6ylesi k\u00fc\u00e7\u00fck varl\u0131klar\u0131n (mikro-d\u00fcnya) davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck hayatta (makro-d\u00fcnya) g\u00f6zlemledi\u011fimiz cisimlerden farkl\u0131 oldu\u011funu varsay\u0131yoruz. \u00c7ok k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlarda ge\u00e7erli olan kuantum mekani\u011fi yasalar\u0131na g\u00f6re, atom-alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n konumlar\u0131 ne kadar y\u00fcksek hassasiyetle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrse, h\u0131zlar\u0131 o kadar az hassasiyetle bilinebilir (Heisenberg belirsizlik ilkesi); hem dalga hem par\u00e7ac\u0131k \u00f6zellikleri g\u00f6sterirler; devinim s\u0131ras\u0131nda belli bir y\u00f6r\u00fcnge izlemezler; verilen bir durumdan di\u011ferine ge\u00e7erken g\u00f6zlenemeyen ara durumlar ge\u00e7irirler. \u00d6zetle, mikro-d\u00fcnyaya uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fa yasalar\u0131yla, makro-d\u00fcnyay\u0131 de\u011ferlendirirken ortaya att\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fa yasalar\u0131 aras\u0131nda ontolojik bir kopu\u015f s\u00f6z konusu. \u00c7\u00fcnk\u00fc beynimiz makro-d\u00fcnyada evrimle\u015fti. \u00c7evremizdeki olaylara tepki vermeye y\u00f6nelik olarak evrimle\u015fen zihnimiz, atom alt\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndaki g\u00fcnl\u00fck hayatta al\u0131\u015fk\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z olgular\u0131 yorumlamakta yetersiz kal\u0131yor.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin y\u00fcksek enerjili \u00e7arp\u0131\u015fmalarla par\u00e7ac\u0131klar yaratma olay\u0131na bakal\u0131m. Bu, b\u00fcy\u00fck h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131larda \u00fcretilen ve par\u00e7ac\u0131klar\u0131n izlerini b\u0131rakt\u0131klar\u0131 kabarc\u0131k odalar\u0131 ya da onlar\u0131n modern versiyonlar\u0131 olan elektronik dedekt\u00f6rler sayesinde g\u00f6zlemlenen bir olayd\u0131r. \u0130ki protonu h\u0131zland\u0131r\u0131r\u0131z. Her birinin belli bir hareketi, belli bir h\u0131z\u0131, belli bir enerjisi vard\u0131r. Sonra protonlar\u0131 \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z ve onlar birbirlerinden sa\u00e7\u0131l\u0131rlar. \u00c7arp\u0131\u015fmadan sonra iki protonun yan\u0131nda k\u00fctlesiyle, elektrik y\u00fck\u00fcyle, vs ile ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na farkl\u0131, ba\u015fka<\/strong> par\u00e7ac\u0131klar oldu\u011funu saptar\u0131z. Bunlar \u00e7arp\u0131\u015fan protonlar\u0131n toplam enerjileri \u00fczerinden, \u00e7arp\u0131\u015fma esnas\u0131nda yarat\u0131lm\u0131\u015f<\/strong> par\u00e7ac\u0131klard\u0131r. \u015e\u00fcphesiz olay E = mc2<\/sup><\/em>denklemiyle g\u00f6sterilen k\u00fctle-enerji e\u015fitli\u011fi yasas\u0131na uygundur. Ama bunu al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mlamak isteseydik, \u00e7arp\u0131\u015fan protonlar\u0131n hareketinin<\/strong> par\u00e7ac\u0131klara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylememiz gerekirdi. Oysa hareket nesnelerin bir \u00f6zelli\u011fidir ve sonu\u00e7 olarak, bir nesnenin \u00f6zelli\u011finin nesneye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemi\u015f oluyoruz. Bu bizim bildik kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 tamamen a\u015fan bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Bizim bildik kavramlar \u00e7er\u00e7evesinde bir yanda nesneler, \u00f6te yanda konum, hareket, vs gibi bu nesnelerin \u00f6zellikleri vard\u0131r ve bunlar birbirlerine asla d\u00f6n\u00fc\u015fmeyen iki kategoridir.<\/p>\n

\"\"
Max Born, elektronlar gibi par\u00e7ac\u0131klar\u0131n bulunduklar\u0131 konumlar\u0131n bir dalgan\u0131n genlik olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyordu.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu olay\u0131 duyular\u0131n bize \u201cger\u00e7e\u011fi\u201d g\u00f6stermedi\u011fi \u015feklinde de yorumlayabiliriz. Asl\u0131nda nesnenin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun zamandan beri biliyoruz. Klasik fizik bize maddenin bizzat \u201cdolu\u201dnun simgesi oldu\u011funu \u00f6\u011fretiyordu, oysa asl\u0131nda ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bo\u015fluktan (\u00e7ekirdekler ve elektronlar aras\u0131ndaki bo\u015fluk) olu\u015fur. Ama bundan daha da \u00f6te bir olgu var kuantum fizi\u011finde. Nesnelerin birbirlerinden ayr\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 var; di\u011fer bir ifadeyle dolan\u0131kl\u0131l\u0131k, nesnenin farkl\u0131 olma niteli\u011finin yoklu\u011funun<\/strong> ifadesidir. Kuantum durumu evrenin geriye kalan\u0131yla \u201cdolan\u0131k\u201d haldedir. Peki, nas\u0131l oluyor da bize yerellik varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor? Daha \u00e7ok yak\u0131n \u00e7ok genel bir arg\u00fcman -e\u015fevresizlik kuram\u0131, deniyor- bu olay\u0131 k\u0131smen a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Ama s\u00f6z konusu a\u00e7\u0131klaman\u0131n \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rtacak yanlar\u0131 var: Pratikte hi\u00e7bir b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6l\u00e7emeyiz; \u00f6l\u00e7\u00fclmesi bize nesnesinin yerelli\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirdi, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00f6l\u00e7meler \u00e7ok karma\u015f\u0131kt\u0131r. (Belki evrendeki atom \u00e7ekirdekleri kadar \u00e7ok miktarda ak\u0131l almaz ara\u00e7lar ve korkun\u00e7 s\u00fcreler gerektirirdi). Nesnelerin bizim onlarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fekilleri ve konumlar\u0131 vard\u0131r ve bu kendili\u011finden b\u00f6yledir, bizim kendi kapasitemizin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan ya da evrenin boyutlar\u0131ndan, k\u0131saca her \u015feyden tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r diyen klasik g\u00f6r\u00fc\u015ften elbette \u00e7ok uza\u011f\u0131z, hatta tam kar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131z. Bir benzetme gerekseydi, bu kuram\u0131n bize tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle nesneyi bir g\u00f6kku\u015fa\u011f\u0131na benzetebilirdik. Arabada gidiyorsan\u0131z, g\u00f6kku\u015fa\u011f\u0131 yer de\u011fi\u015ftirir. Siz durursan\u0131z, o da durur. Siz hareket ederseniz o da hareket eder. \u00d6yleyse \u00f6zellikleri k\u0131smen size ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ve tabii, b\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6kku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan, siz hareketsiz kalsan\u0131z da, \u00f6zellikleri sanal olarak size ba\u011fl\u0131 olmaya devam eder. \u201cHarfiyen\u201d al\u0131nan ve evrensel olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen kuantum fizi\u011finin g\u00f6z\u00fcnde, b\u00fct\u00fcn nesnelerin bizim kar\u015f\u0131m\u0131zdaki stat\u00fcs\u00fc a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 budur. Bizim derken duyulara sahip varl\u0131klar toplulu\u011funu kastediyoruz. Elbette, fizik\u00e7iler klasik bak\u0131mdan daha nesnel bir g\u00f6r\u00fc\u015fe d\u00f6nmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar, ama dolay\u0131ndan ge\u00e7mek zorunda kald\u0131klar\u0131 o kadar ciddi engellerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar ki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 pek tatmink\u00e2r g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n

Son olarak \u015funu belirtelim ki, kuantum fizi\u011fi hen\u00fcz tam olarak anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil. Evet, elimizde \u00e7ok harika bir kuram var. Deney sonu\u00e7lar\u0131yla bilim tarihinde hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar iyi uyum i\u00e7inde (milyarda bir sapma g\u00f6steriyor). Ancak felsefi arka plan\u0131 h\u00e2l\u00e2 eksik. Daha do\u011frusu kuantum fizi\u011fi bizim makro-d\u00fcnyada \u015fekillenmi\u015f olan felsefemizi de\u011fi\u015ftirmemiz gerekti\u011fini zorluyor.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Atomlar\u0131n Dans\u0131, Marcus Chown, \u00e7ev: \u0130mge Tan, Alfa Bilim Dizisi, 2010.<\/p>\n

2) Biraz Kuantumdan Zarar Gelmez, Marcus Chown, \u00e7ev: Taylan Taftaf, Alfa Bilim Dizisi, 2010.<\/p>\n

3) 101 Soruda Kuantum, Kenneth W. Ford, \u00e7ev: Bar\u0131\u015f G\u00f6n\u00fcl\u015fen, Alfa Bilim Dizisi, 2013.<\/p>\n

4) \u00c7oklu Evrenler, John Gribbin, \u00e7ev: \u00d6zge Kelek\u00e7i, Alfa Bilim Dizisi, 2013.<\/p>\n

5) Erwin Schr\u00f6dinger ve Kuantum Devrimi, John Gribbin, \u00e7ev: Bahattin Mehmet Baysal, Alfa Bilim Dizisi, 2013.<\/p>\n

6) Kuantum Mekani\u011finin Felsefi Temelleri, Hans Reichenbach, \u00e7ev: Deniz \u00d6l\u00e7ek, Alfa Bilim Dizisi, 2014.<\/p>\n

7) Trait\u00e9 de physique et de philosophie, Bernard d’Espagnat, Fayard, 2002.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hemen her \u015feyin a\u00e7\u0131klamas\u0131 ancak kuantum kuram\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn. Kuantum kuram\u0131 olmasa, G\u00fcne\u015f\u2019in neden parlad\u0131\u011f\u0131, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn neden mavi oldu\u011fu, neden masan\u0131n \u00fcst\u00fcnde duran kitaplar\u0131n yere d\u00fc\u015fmedi\u011fi gibi bir\u00e7ok olay\u0131 a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Ancak kuantum fizi\u011finin yasalar\u0131 deneyleri do\u011fru bir \u015fekilde \u00f6ng\u00f6rse de, do\u011fan\u0131n neden b\u00f6yle davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Evet, elimizde \u00e7ok harika bir kuram var. Ancak […]<\/p>\n","protected":false},"author":380,"featured_media":21332,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[172,26],"tags":[277,288,302,1533,362,375],"class_list":["post-21330","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-135-sayi","category-fizik","tag-einstein","tag-fizik","tag-heisenberg","tag-kuantum","tag-planck","tag-schrodinger"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t