{"id":21384,"date":"2015-05-01T11:49:34","date_gmt":"2015-05-01T08:49:34","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=21384"},"modified":"2018-03-09T14:34:52","modified_gmt":"2018-03-09T11:34:52","slug":"21384","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/05\/01\/21384","title":{"rendered":"Sosyal psikolojik a\u00e7\u0131dan \u0130\u00e7 G\u00fcvenlik Reformu Paketi"},"content":{"rendered":"

Kas\u0131tl\u0131 olarak in\u015fa edilmi\u015f \u015fema ile kutupla\u015fm\u0131\u015f, gerilmi\u015f toplum sakin ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011ferlendirmeler yapmaktan uzakla\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle \u201ci\u00e7 g\u00fcvenlik reformu yasa tasar\u0131s\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131na gizlenerek polisin silah kullanma yetkisinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin gerilimli iklimine, di\u011fer bir adla s\u00f6ylersek, mevcut kutupla\u015fm\u0131\u015f \u201csosyal bili\u015f\u201dine ve \u201c\u015fema\u201ds\u0131na uygun de\u011fildir. <\/em><\/p>\n

\u201cPropaganda demokrasi i\u00e7in potansiyel bir tehdittir<\/em>\u201d
\nT. Qualter<\/p>\n

Sosyal psikoloji genel olarak grubun, bireyin d\u00fc\u015f\u00fcnce, duygu ve davran\u0131\u015flar\u0131 \u00fczerine etkisini kendisine konu edinen bir bilim alan\u0131d\u0131r. Kitlelerin kendine \u00f6zg\u00fc davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinden yola \u00e7\u0131kan sosyal psikolojinin k\u00f6kleri 19. y\u00fczy\u0131la dayan\u0131r. Bug\u00fcn sosyal psikolojinin ilgilendi\u011fi konu \u00e7e\u015fitli\u011fi artm\u0131\u015f, grup ve grubun i\u00e7indeki bireyin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamadaki yakla\u015f\u0131mlar\u0131 farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle 1970\u2019lerden sonra sosyal psikoloji \u201cuyar\u0131c\u0131-tepki\u201d mekanizmas\u0131 olarak da bilinen davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 kuramdan uzakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kuram, tepkinin yani davran\u0131\u015f\u0131n daha \u00e7ok uyar\u0131c\u0131ya ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu savunur. Bug\u00fcn sosyal psikologlar davran\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131klamada a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak \u201csosyal bili\u015f\u201d ve \u201c\u015fema\u201d kavram\u0131 \u00fczerinde durmaktad\u0131rlar. Sosyal bili\u015f, \u201cinsanlar\u0131n kendileri ve sosyal d\u00fcnya ile ilgili bir yarg\u0131 ya da kararlara var\u0131rken, sosyal bilgileri se\u00e7me, yorumlama, an\u0131msama ve kullanma bi\u00e7imi (Aronson, vd., 2012)\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131r. K\u0131saca sosyal bili\u015f, birey i\u00e7in bir sosyal uyaran\u0131n \u201ctan\u0131d\u0131k\u201d olma durumudur. Sosyal uyaranlar hakk\u0131nda daha geni\u015f ve genel bilgileri i\u00e7eren bu \u201ctan\u0131d\u0131kl\u0131k\u201d durumunu zihin, o bilgileri temsil eden bili\u015fsel yap\u0131lara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Genel sosyal bilgileri temsil eden bu bili\u015fsel yap\u0131lara \u201c\u015fema\u201d denir. Buna g\u00f6re davran\u0131\u015f\u0131 ya da karar s\u00fcrecini belirleyen \u015fey uyar\u0131c\u0131 de\u011fil, bilgiyi i\u015fleme s\u00fcrecinde, bireyin zihninde \u00f6nceden yap\u0131lanm\u0131\u015f bilgi \u015femalar\u0131d\u0131r. \u00d6\u011frenme ve ge\u00e7mi\u015f deneyimler sonucu olu\u015fan zihinsel \u015femalar, uyaranlar aras\u0131nda se\u00e7im yapar, onlara anlamlar y\u00fckler ve davran\u0131\u015fta bulunmam\u0131z\u0131 sa\u011flarlar.\u00a0 Yani sosyal bili\u015f \u00fczerine yo\u011funla\u015fan sosyal psikoloji, insanlar\u0131n \u00e7ok \u00e7e\u015fitli sosyal uyaranlardan hangilerini (hangi \u015femaya g\u00f6re) se\u00e7tiklerini ya da neye dikkat ettiklerini, bu uyaranlar\u0131 zihinde varolan hangi (temsili bilgi) \u015femayla yorumlad\u0131klar\u0131n\u0131 (anlamland\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131) ve bunun sonucunda nas\u0131l bir karar\u0131n ya da davran\u0131\u015f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. \u015eemalar bir sosyal uyaran ya da sosyal bilgi kar\u015f\u0131s\u0131nda, zihnimizde k\u0131sa devre yaparak karar\u0131m\u0131z\u0131 etkiler. \u00d6rne\u011fin, bir yolculuk s\u0131ras\u0131nda yan\u0131m\u0131zda oturan yolcu hakk\u0131nda edindi\u011fimiz \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 (Tuncelili ya da Yozgatl\u0131 olmas\u0131) bilgiyle bir yarg\u0131ya varmaktan; birine silahla ate\u015f edip etmeme karar\u0131na kadar davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z \u00fczerinde \u00f6nemli bir etkiye sahiptir. \u015eema, kararlar\u0131m\u0131z \u00fczerinde bu kadar etkiye sahip ise sokaktaki vatanda\u015ftan farkl\u0131 bir \u201c\u015fema\u201dya sahip, yasal silah\u0131 olan g\u00fcvenlik g\u00f6revlisi bir risk midir?<\/p>\n

Amerika\u2019da son y\u0131llarda artarak devam eden ve bir t\u00fcrl\u00fc engellenemeyen olgulardan biri, beyaz polislerin, silahs\u0131z siyahi gen\u00e7leri \u00f6ld\u00fcrmeleridir. Olay sonras\u0131 yetkililerin ve polislerin a\u00e7\u0131klamalar\u0131 genellikle \u015f\u00f6yledir: \u201cSu\u00e7lu ve silahl\u0131 sanm\u0131\u015ft\u0131m.\u201d Bu a\u00e7\u0131klamalar sosyal psikologlar\u0131n ilgisini \u00e7ekmi\u015ftir. Acaba polisin silah kullanma karar\u0131nda, kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin siyahi olup olmamas\u0131n\u0131n ne kadar etkisi vard\u0131r? Yan\u0131t aranan soru budur. Hem yap\u0131lan deneysel ara\u015ft\u0131rmalar hem de olay incelemeleri, polisin silah kullan\u0131p kullanmama davran\u0131\u015f\u0131nda kar\u015f\u0131s\u0131ndakinin siyahi olmas\u0131n\u0131n etkisini ortaya koymu\u015ftur. \u0130statistikler \u015fimdiye kadar bir beyaz polisin benzer \u015fekilde bir beyaz\u0131 \u00f6ld\u00fcrmedi\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131 Amerika\u2019da beyaz polisler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclen siyahilere ili\u015fkin deneysel ara\u015ft\u0131rmalardan ve istatistiksel verilerden yararlanarak, problemi, sosyal bili\u015f ve \u015fema kavramlar\u0131yla a\u00e7\u0131klamakt\u0131r. Ayr\u0131ca \u00fclkemizde de son on y\u0131lda 183 ki\u015finin polisin yasal mermisiyle \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7e\u011finden yola \u00e7\u0131karak, kamuoyunda tart\u0131\u015f\u0131lan \u0130\u00e7 G\u00fcvenlik Reformu Paketi\u2019ne sosyal psikolojik bir a\u00e7\u0131klama getirmektir.<\/p>\n

\u0130\u00e7 g\u00fcvenlik paketinin (polisin yetkisinin art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n) olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131na ili\u015fkin sosyal psikolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye ge\u00e7meden, pakete verilen ad\u0131 (\u0130\u00e7 G\u00fcvenlik Reformu Paketi) \u015feklen<\/strong> yine sosyal psikolojik a\u00e7\u0131dan \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc alg\u0131y\u0131 y\u00f6netmek \u00e7ok boyutlu bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n

Propaganda propagandad\u0131r<\/strong><\/p>\n

Propaganda sosyal psikolojinin \u00f6nemli ara\u015ft\u0131rma konular\u0131ndan birisidir. Latince \u201cyaymak, yay\u0131lacak \u015fey\u201d anlam\u0131na gelen propaganda, \u201cki\u015fi ya da gruplar\u0131n fikir, tutum ya da davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 etkileme amac\u0131na y\u00f6nelik ileti\u015fim, yani tek y\u00f6nl\u00fc mesaj aktar\u0131m\u0131 (Ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131ba\u015f\u0131, 2014)\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131r. Propaganda, \u201cetkileyici ileti\u015fim\u201dden, \u201chalkla ili\u015fkiler\u201dden farkl\u0131d\u0131r. 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda yo\u011fun bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131, propaganday\u0131 zihinlerde \u201cyalanc\u0131l\u0131k\u201d ile e\u015fde\u011fer k\u0131lm\u0131\u015f; \u201chalk\u0131 kand\u0131rma sanat\u0131\u201d olarak kavramla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu olumsuz kavramla\u015fmayla birlikte propaganda kavram\u0131n\u0131n kendisi de \u201cpropagandan\u0131n propagandas\u0131\u201d olarak s\u00fcrekli ba\u015fka adlarla an\u0131lmas\u0131na neden olmu\u015ftur: Psikolojik sava\u015f, toplum m\u00fchendisli\u011fi, alg\u0131 m\u00fchendisli\u011fi, psikolojik operasyon, alg\u0131 y\u00f6netimi ve bug\u00fcn yayg\u0131n ad\u0131yla \u201calg\u0131 operasyonu\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Her ne adla an\u0131l\u0131rsa an\u0131ls\u0131n, kas\u0131tl\u0131 ve planl\u0131 olarak kitlelerin d\u00fc\u015f\u00fcnce, duygu, tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 birilerinin \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda maniple eden her mesaj-ileti bir propagandad\u0131r.<\/p>\n

Kitleye bir \u015feyi ba\u015fka bir adla d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6\u011fretmek<\/strong><\/p>\n

Propaganda bili\u015fsel bir s\u00fcre\u00e7tir ve bir \u00f6\u011fretme<\/strong> i\u015fidir. Kitlelerin \u00f6\u011fretmeni ise medyad\u0131r. \u0130leti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n geli\u015fmesi ve \u00e7e\u015fitlenmesiyle birlikte siyaset, propagandan\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve profesyonelce kullanmas\u0131na indirgenmi\u015ftir. Siyaset adeta kitlelerin zihinlerinin i\u015fleyi\u015fini, planl\u0131<\/strong> ve kas\u0131tl\u0131<\/strong> olarak de\u011fi\u015ftirmeye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Toplumun aleyhine yap\u0131lacak bir yasa, al\u0131nacak bir karar, bir uygulama alg\u0131 y\u00f6netimi kapsam\u0131nda, as\u0131l niyeti gizleyen bir \u201cad ya da kavram\u201d ile kamuoyuna sunulur. Bu, \u00e7ok klasik bir y\u00f6ntemdir ve \u00fclkemizde kamuoyunun yan\u0131lt\u0131lmas\u0131nda, bilginin \u00e7arp\u0131k bi\u00e7imiyle alg\u0131lat\u0131lmas\u0131nda ve ger\u00e7e\u011fin, as\u0131l niyetin g\u00f6zden uzak tutulmas\u0131nda olduk\u00e7a profesyonel ve yayg\u0131n bir \u015fekilde uygulanmaktad\u0131r. Propaganda, kavram \u00f6\u011fretimi ile ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir \u201c\u00f6\u011fretme\u201d s\u00fcrecidir. Bir kavram ve onun anlam\u0131 nas\u0131l \u00f6\u011fretilir ise hedef kitle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sosyal uyaran\u0131 o kavramla anlay\u0131p, yorumlayacakt\u0131r. Bu nedenle geni\u015f kitlelerin aleyhine olacak t\u00fcm yasalara, uygulamalara verilen adlar \u00f6zenle se\u00e7ilir. Medyan\u0131n tekrarlar\u0131yla \u00f6\u011fretim ger\u00e7ekle\u015ftirilir ve hedef kitlenin bu \u201ckavramlarla\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnmesi sa\u011flan\u0131r. B\u00f6ylece kas\u0131tl\u0131 olarak \u00fcretilen kavramlarla d\u00fc\u015f\u00fcnen kitlelerin, kendi aleyhlerine olacak yasa ya da uygulamalara kar\u015f\u0131 \u201cr\u0131za\u201dlar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

Bu ad ya da kavramlar kas\u0131tl\u0131<\/strong> olarak \u00f6yle bir se\u00e7ilir ki kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olmaz, olamaz. \u00d6rne\u011fin ileri demokrasiye; devrim niteli\u011finde (sa\u011fl\u0131k-e\u011fitim-yarg\u0131) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere; kamu g\u00fcvenli\u011fine; Yeni T\u00fcrkiye\u2019ye; milli iradeye, darbecilerden hesap sorulmas\u0131na, paralel yap\u0131yla m\u00fccadeleye kim kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilir ki?! Kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak i\u00e7in kurdu\u011funuz c\u00fcmleler bile i\u00e7inde \u00e7eli\u015fkiler bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Neyi nas\u0131l ifade ederseniz ediniz, kendi ifadenizle milli irade kar\u015f\u0131t\u0131, darbeci, casus, paralelci durumuna d\u00fc\u015fersiniz. \u00d6rne\u011fin \u201ci\u00e7 g\u00fcvenlik yasa tasar\u0131s\u0131n\u0131n ilgili (polisin silah kullanma yetkisini artt\u0131ran) maddesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorum\u201d dedi\u011finizde ayn\u0131 c\u00fcmle i\u00e7inde hem insanlar\u0131n g\u00fcvenli\u011fi<\/strong> demi\u015f hem de kar\u015f\u0131<\/strong> \u00e7\u0131km\u0131\u015f olursunuz. Bu nedenle \u00f6nceden kas\u0131tl\u0131<\/strong> olarak yap\u0131lm\u0131\u015f bu \u201cadland\u0131rma\u201d hamlesiyle hemen a\u00e7maza-\u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcr ve bir tarafa yerle\u015ftirilirsiniz. Bu adla ili\u015fkilendirilirsiniz. Sonra ba\u015fbakan\u0131n \u201cMuhalefet partilerine de \u015fimdiden sesleniyorum. E\u011fer kanunu engellemeye devam ederlerse, herhangi bir molotof sald\u0131r\u0131lar\u0131 olursa, vandalizm olursa sorumlusu onlard\u0131r. Millet onlardan hesap sorar. Bizde bu kanunu nas\u0131l engellediklerini millete gidip anlataca\u011f\u0131z\u201d diyerek ikinci kas\u0131tl\u0131 hamlesi gelir. Medyan\u0131n da benzer c\u00fcmleleri s\u00fcrekli tekrarlamas\u0131 ile kitlelerin \u201ckavram \u00f6\u011frenmesi\u201d peki\u015ftirilir. Kavram \u00f6\u011fretme s\u00fcreci devam ederken, yine kas\u0131tl\u0131 bir y\u00f6ntem olarak, kamuoyu g\u00fcndemine daha \u201ctali\u201d duygusal konular (K\u00fcba\u2019ya cami yapmak, Kabata\u015f \u2026 gibi) getirilir. Bu tali ve duygusal konular se\u00e7ilirken, hedef kitlenin k\u0131zg\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irici olmas\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterilir. B\u00f6ylece, hedef kitlenin durup sakin bir kafayla (di\u011fer ana g\u00fcndemlerde oldu\u011fu gibi) i\u00e7 g\u00fcvenlik yasas\u0131 hakk\u0131nda \u201cne oluyor?\u201d sorusunu sormas\u0131 ve bu soru \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmesi engellenir. Onca tart\u0131\u015fmalar\u0131n ard\u0131ndan hedef kitlenin zihnine, i\u00e7 g\u00fcvenlik yasa tasar\u0131s\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 temsil<\/strong> eden \u201cmolotofu, bonzaiyi, vandalizmi savunuyorlar\u201d \u015fema<\/strong>\u2019s\u0131 yerle\u015fir. Bu \u015fema ile insanlar, di\u011ferlerinin i\u00e7 g\u00fcvenlik yasas\u0131na neden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6remezler. B\u00f6ylece bu adland\u0131rma \u00fczerinden yap\u0131lan kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar ya da tart\u0131\u015fmalar yasan\u0131n i\u00e7eri\u011finden ve sonu\u00e7lar\u0131ndan ziyade halk\u0131n zihninde, \u201chuzurun bozulmas\u0131n\u0131 isteyenler var\u201d \u015femas\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131yla neticelenir. Ve bu \u201c\u015fema\u201d, her an insanlar\u0131, kurumlar\u0131 sosyal bir uyaran (eylem) kar\u015f\u0131s\u0131nda harekete ge\u00e7irebilir.<\/p>\n

Oysa \u201c\u0130\u00e7 G\u00fcvenlik Reformu Paketi\u201d olarak de\u011fil de ger\u00e7ek ad\u0131yla: \u201cPolis Vazife ve Salahiyet Kanunu ile Baz\u0131 Kanun ve Kanun H\u00fckm\u00fcnde Kararnamelerde De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na Dair Kanun Tasar\u0131s\u0131\u201d olarak tart\u0131\u015f\u0131lsa, i\u015fin boyutu birden de\u011fi\u015fecek, tart\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekli\u011fe kavu\u015facak ve anla\u015f\u0131l\u0131r hale gelecektir. K\u0131saca ger\u00e7ek ad\u0131yla \u201cPolisin Yetkilerinin Art\u0131r\u0131lmas\u0131 Reformu Yasas\u0131\u201d denildi\u011finde bile, oradaki \u201creform\u201d birden inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve anlam\u0131n\u0131 yitirmektedir. Buna bir de ayn\u0131 yasada 14 Temmuz 2007\u2019de yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle birlikte 183 ki\u015finin polis kur\u015funuyla \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bilgisi eklenince, i\u015fte o zaman polisin yetkilerinin art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir reform de\u011fil, yasan\u0131n halk\u0131n g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in bir risk oldu\u011fu t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131 polisin silah kullanma yetkilerinin miktar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak de\u011fildir. Amac\u0131m\u0131z, belinde devletin (yasal) silah\u0131 olan bir g\u00f6revlinin sosyal bili\u015fi, zihinsel \u015femas\u0131 ile yasal silah\u0131n\u0131 kime kar\u015f\u0131, nas\u0131l kulland\u0131\u011f\u0131 ya da kullanaca\u011f\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi sosyal psikolojik a\u00e7\u0131dan irdelemektir.<\/p>\n

Amadou Diallo vakas\u0131<\/strong><\/p>\n

3 \u015eubat 1999 tarihinde, Bat\u0131 Afrikal\u0131 bir g\u00f6\u00e7men olan Amadou Diallo gecenin ilerleyen saatlerinde biraz hava almak i\u00e7in G\u00fcney Bronx\u2019taki apartman\u0131n\u0131n merdivenlerine \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Kaderin bir cilvesi, tam o s\u0131rada devriye gezen d\u00f6rt sivil polis memuru ekip otosuyla soka\u011f\u0131n k\u00f6\u015fesinden d\u00f6n\u00fcyordu. Polislerden biri Diallo\u2019yu fark etti ve onun y\u00fcz\u00fcn\u00fc, bir y\u0131l \u00f6nce bu b\u00f6lgede birden \u00e7ok tecav\u00fcz su\u00e7lamas\u0131yla aranan bir zanl\u0131n\u0131n robot resmine benzetti<\/strong>. Polisler arabadan \u00e7\u0131kt\u0131lar ve tam o s\u0131rada apartman bo\u015flu\u011funa y\u00f6nelmi\u015f olan Diallo\u2019ya durmas\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. Asl\u0131nda Diallo\u2019nun sab\u0131ka kayd\u0131 temizdi. Seyyar sat\u0131c\u0131yd\u0131; uzun saatler boyunca \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, bo\u015f saatlerinde de \u00fcniversiteye gidebilmek i\u00e7in d\u0131\u015fardan lise bitirme s\u0131navlar\u0131na haz\u0131rlan\u0131yordu. Polis kendisine do\u011fru yakla\u015f\u0131rken o da b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k kimli\u011fini \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in cebindeki c\u00fczdan\u0131na uzan\u0131yordu. Siyahi bir adam\u0131n cebine do\u011fru hamle yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren ve tela\u015flanan d\u00f6rt sivil polis hi\u00e7 teredd\u00fct etmedi. Diallo\u2019ya 41 el ate\u015f ettiler ve onu hemen orada \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler. (1)<\/p>\n

Bu olay ne ilk ne de sondu. Amerika\u2019da benzer bir\u00e7ok olay ya\u015fan\u0131yordu. Daillo\u2019nun \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00f6rne\u011fi ise sosyal psikologlar\u0131n bu olaylara ili\u015fkin kafalar\u0131ndaki sorular\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131: Polislerin, birinin tehdit olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar vermek i\u00e7in ne kadar s\u00fcreleri vard\u0131r? Polisin ate\u015f a\u00e7\u0131p a\u00e7mamaya karar vermesinde kurban\u0131n\u0131n \u0131rk\u0131 belirleyici midir? Kurbanlar beyaz \u0131rktan olsayd\u0131 polislerin davran\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015fir miydi? (Benzer \u015fekilde bir tek beyaz, polis kur\u015funuyla hayat\u0131n\u0131 kaybetmemi\u015ftir.) Polis, bir olay kar\u015f\u0131s\u0131nda ne \u015fekilde (k\u0131sa devre-otomatik mi yoksa kontroll\u00fc m\u00fc) davranaca\u011f\u0131na nas\u0131l karar veriyor? Polislerin hangi zihinsel \u201c\u015fema\u201dlar\u0131, kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015fiyi (grubu) \u201chem su\u00e7lu ve hem silahl\u0131\u201d sanmalar\u0131na etki ediyor? Yanl\u0131\u015f izlenim ve sonucundaki karar neye g\u00f6re de\u011fi\u015fiyor?<\/p>\n

Correll ve arkada\u015flar\u0131 t\u00fcm bu sorulara yan\u0131t bulabilmek i\u00e7in 2002 y\u0131l\u0131nda bir deney yapt\u0131lar. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lara ekranda, yukar\u0131daki resimde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi ellerinde zarars\u0131z nesne tutan insan resimleri g\u00f6sterdiler. G\u00f6sterilen resimlerdeki insanlar\u0131n yar\u0131s\u0131 Afrika k\u00f6kenli, di\u011fer yar\u0131s\u0131 beyaz Amerikal\u0131yd\u0131. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan, resimdeki ki\u015finin elinde silah varsa \u201cate\u015f et\u201d d\u00fc\u011fmesine, zarars\u0131z bir nesne (cep telefonu, foto\u011fraf makinesi, c\u00fczdan) varsa \u201cate\u015f etme\u201d d\u00fc\u011fmesine basmalar\u0131 istendi. Bunun i\u00e7in yar\u0131m saniyeden daha k\u0131sa bir s\u00fcreleri vard\u0131. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, Afrika k\u00f6kenli Amerikal\u0131 resmi g\u00f6rd\u00fcklerinde, elinde zarars\u0131z bir nesne oldu\u011fu halde, \u201cate\u015f et\u201d\u00a0 d\u00fc\u011fmesine basma e\u011filimi g\u00f6sterdiler (Aronson vd., 2012: 125-127). Ayn\u0131 deney kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n polis oldu\u011fu bilgisayar oyunu kullan\u0131larak da ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Sonu\u00e7 de\u011fi\u015fmedi. Polisler, ellerinde cep telefonu olan siyahilerin oldu\u011fu resimleri g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde beyazlara oranla daha \u00e7ok \u201cate\u015f et\u201d d\u00fc\u011fmesine bast\u0131lar. Ayr\u0131ca polisler, silahl\u0131 bir siyahiye oranla, silahl\u0131 bir beyaza \u201cate\u015f et\u201d d\u00fc\u011fmesine basmadan \u00f6nce, karar vermek i\u00e7in daha \u00e7ok duraksad\u0131lar (Aronson vd., 2012: 128).<\/p>\n

Amadou Diallo Vakas\u0131 daha \u00f6nce tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201csosyal bili\u015f\u201d ve \u201c\u015fema\u201d kavramlar\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilecek \u00f6rnek bir olayd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Diallo\u2019nun Afrika k\u00f6kenli bir siyahi olmas\u0131 polislerin belleklerinde var olan siyahiler hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve inan\u00e7lar\u0131n\u0131 uyarm\u0131\u015ft\u0131r. Buna polislerden birinin Diallo\u2019yu bir\u00e7ok tecav\u00fcz vakas\u0131ndan sorumlu birinin robot resmine benzetmesi bilgisi eklenince, bu bilgi di\u011fer polislerin zihninde k\u0131sa devre yaparak,\u00a0 \u201ctecav\u00fczc\u00fc\u201d \u015femas\u0131n\u0131 otomatik olarak devreye sokmu\u015ftur: Afrikal\u0131 art\u0131 tecav\u00fczc\u00fc. Bu bilgi, zihindeki \u201c\u015fema\u201d taraf\u0131ndan yorumlanm\u0131\u015f, bir karara varm\u0131\u015f ve Diallo hakk\u0131nda olabilecek di\u011fer t\u00fcm olumlu se\u00e7enekleri teredd\u00fcts\u00fcz devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece polislerin zihinlerindeki \u201cAfrikal\u0131 tecav\u00fczc\u00fc \u015femas\u0131\u201d Diallo\u2019nun k\u00fc\u00e7\u00fck bir el hareketini, \u201cate\u015f et\u201d komutuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f ve bir \u201cAfrikal\u0131 tecav\u00fczc\u00fcye\u201d 41 el ate\u015f edilmi\u015ftir. Polislerin 41 el ate\u015f etmeleri de sosyal uyaranla ilgili bir tepkinin ortaya \u00e7\u0131kma derecesini, \u201c\u015fema g\u00fcc\u00fc\u201dn\u00fcn belirledi\u011fini g\u00f6stermektedir. (\u00dcniversite \u00f6\u011frencisi Ali \u0130smail Korkmaz\u2019\u0131 d\u00f6verek \u00f6ld\u00fcrenler nas\u0131l bir \u015femaya sahiptiler?)<\/p>\n

Sandvi\u00e7 ve a\u011fr\u0131 kesici kutusu<\/strong><\/p>\n

Von Derrit Myers Jr<\/strong>: 18 ya\u015f\u0131nda, 08 Ekim 2014 tarihinde g\u00f6revde olmayan beyaz bir polis memuru taraf\u0131ndan 17 kez ate\u015f edilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Polis memuru, \u00f6nce Myers\u2019in kendisine 3 kez ate\u015f etti\u011fini iddia etti, ancak ailesi Myers\u2019in yanl\u0131\u015f hi\u00e7bir \u015fey yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, elindekinin sandvi\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

Rumain Brisbon<\/strong>: 5 Aral\u0131k 2014\u2019de 34 ya\u015f\u0131ndaki Rumain Brisbon adl\u0131 siyahi Amerikal\u0131n\u0131n, 2 ve 9 ya\u015flar\u0131ndaki\u00a0\u00e7ocuklar\u0131na yemek g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc s\u0131rada, y\u00fcksek sesli m\u00fczik dinledi\u011fi gerek\u00e7esiyle bir polis taraf\u0131ndan arac\u0131 durduruldu. Brisbon\u2019dan ellerini havaya kald\u0131rmas\u0131 istemi\u015fti. Polis, Brisbon\u2019un kabar\u0131k duran cebinde silah oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc ve Brisbon elini cebine g\u00f6t\u00fcr\u00fcyordu. Polis, Brisbon\u2019un silah\u0131na uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendi silah\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. Polis memurunun ifadesine g\u00f6re, bo\u011fu\u015fma s\u0131ras\u0131nda onu daha fazla zaptedemeyince iki el ate\u015f etti. D\u00f6rt \u00e7ocuk babas\u0131 Brisbon\u2019un cans\u0131z bedeninden silah de\u011fil bir kutu a\u011fr\u0131 kesici \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Tamir Rice<\/strong>: 22 Kas\u0131m 2014\u2019de, 12 ya\u015f\u0131ndaki Tamir Rice, Cleveland\u2019da bir parkta sal\u0131ncakta sallan\u0131rken, elindeki oyuncak silah\u0131n \u2018ger\u00e7ek\u2019 san\u0131lmas\u0131 sonucu ihbar edildi (siyahi ve silahl\u0131!). \u0130hbar yerine gelen bir polis memuru taraf\u0131ndan vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Walter Lamer Scott<\/strong>: 4 Nisan 2015\u2019de Kuzey Charleston eyaletinde g\u00f6revli 33 ya\u015f\u0131ndaki Michael Slager isimli polis memuru, iddiaya g\u00f6re kav\u015fakta durdu\u011fu esnada arkadan arac\u0131na \u00e7arpan ve stop lambas\u0131n\u0131 k\u0131rd\u0131ktan sonra ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015fan 50 ya\u015f\u0131ndaki silahs\u0131z siyahi Walter Lamer Scott\u2019u arkas\u0131ndan 8 el ate\u015f ederek \u00f6ld\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

\u00d6rnekler \u00e7o\u011falt\u0131labilir. Biz Amadou Diallo Vakas\u0131\u2019nda filmi, polislerin tam da arabalar\u0131yla soka\u011f\u0131n k\u00f6\u015fesini d\u00f6nd\u00fckleri ana geri saral\u0131m. Daillo\u2019nun bir beyaz oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, sonucun de\u011fi\u015fece\u011fini rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. Sonucu de\u011fi\u015ftiren \u015fey, polislerin bir sosyal uyaran kar\u015f\u0131s\u0131nda o sosyal uyaran ile ilgili bilgi, inan\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve g\u00f6r\u00fc\u015fleridir. K\u0131saca, polislerin silah kullanma ya da kullanmama kararlar\u0131n\u0131 etkileyen onlar\u0131n \u201csosyal bili\u015f\u201dleridir. Bunun anlam\u0131 \u015fudur: Polisin, sosyal uyarana ili\u015fkin \u00f6nceden ya da sosyal uyaranla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada edindi\u011fi \u201ceksik bilgi\u201d ile harekete ge\u00e7en \u015femas\u0131, onun nas\u0131l davranaca\u011f\u0131 (silah kullan\u0131p kullanmayaca\u011f\u0131) karar\u0131n\u0131 \u00f6nceden vermektedir. \u00d6rne\u011fin Amerikan filmlerinde izledi\u011fimiz, merkezin, en yak\u0131n polis ekibini olay mahalline sevk ederken telsizden verdi\u011fi, \u201csiyahi, h\u0131rs\u0131zl\u0131k-tecav\u00fcz olay\u0131, silahl\u0131 oldu\u011fu san\u0131l\u0131yor\u201d bilgisi (b\u00fct\u00fcn polislere genelleme yapamay\u0131z) polislerdeki \u015femay\u0131 hemen harekete ge\u00e7irir. \u015eeman\u0131n etkisiyle k\u0131sa devre yapan zihin, otomatik olarak verilen bilgileri al\u0131r, bilgideki bo\u015fluklar\u0131 doldurur, yorumlar ve bir yarg\u0131ya var\u0131r. Art\u0131k daha olay mahalline varmadan \u015fema, \u201cate\u015f et\u201d karar\u0131n\u0131 vermi\u015ftir.<\/p>\n

\u201cHakl\u0131 g\u00f6r\u00fclebilecek sebepler\u201d<\/strong><\/p>\n

Federal Soru\u015fturma B\u00fcrosu\u2019nun (FBI) \u201chakl\u0131 g\u00f6r\u00fclebilecek sebeplerle\u201d vurulan zanl\u0131larla ilgili veri taban\u0131na g\u00f6re, 2005-2012 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda her y\u0131l ortalama 96 siyah, beyaz bir polis memuru taraf\u0131ndan vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. 2013\u2019te bu rakam pe\u015f pe\u015fe \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez art\u0131\u015f g\u00f6sterdi. Son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, gen\u00e7 siyahi erkeklerin polis taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n beyaz akranlar\u0131ndan 21 kat daha fazla oldu\u011funu g\u00f6steriyor (Sabah<\/em> gazetesi, 27.11.2014).<\/p>\n

9 A\u011fustos 2014 Cumartesi g\u00fcn\u00fc ABD\u2019nin Missouri eyaletinin St.Louis \u015fehri Ferguson semtinde beyaz bir polisin \u201csiyah tenli\u201d Michael Brown\u2019u ate\u015fli silahla vurarak \u00f6ld\u00fcrmesi. Michael Brown\u2019un polis kur\u015funuyla \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeden \u00f6nce bir d\u00fckk\u00e2n\u0131 soymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki haberlerin polis merkezi taraf\u0131ndan kamuoyuyla payla\u015f\u0131lmas\u0131 bu dokunulmazl\u0131k ve sorgulanamazl\u0131k z\u0131rh\u0131n\u0131n verdi\u011fi \u00f6zg\u00fcvenin i\u015faretidir. 18 ya\u015f\u0131nda bir \u00e7ocu\u011fun h\u0131rs\u0131zl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131 ile ikisi kafas\u0131na isabet eden alt\u0131 kur\u015funla \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, \u00fcstelik bu cinayetin gerek\u00e7esi olarak bir soygun iddias\u0131n\u0131n dillendirilmesi ABD\u2019nin insan haklar\u0131 karnesinin iflas\u0131 anlam\u0131na geldi\u011fi gibi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f hukuk metinlerinin de reddi anlam\u0131na gelir (Sabah<\/em> gazetesi, 27.11.2014).<\/p>\n

Bu olaylardaki iki ortak y\u00f6nden biri, beyaz polislerin silahs\u0131z siyahi gen\u00e7leri vurmalar\u0131; di\u011feri de olay\u0131n nedeni olarak polislerin ortak bir \u201csosyal bili\u015f\u201de ve \u201c\u015fema\u201dya sahip olmalar\u0131d\u0131r. Fakat t\u00fcm bu olaylar\u0131n, \u00f6l\u00fcmleri art\u0131r\u0131c\u0131, daha vahim ortak \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir y\u00f6n\u00fc daha vard\u0131r: Yetkililerce \u201chakl\u0131 g\u00f6r\u00fclebilen sebepler\u201d. Hemen her olaydan sonra, yetkililerin kamuoyuna yapt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamalara g\u00f6re, \u00f6ld\u00fcr\u00fclen ki\u015fi \u201chakl\u0131\u201d yere \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Vuranlar\u0131n yetkililerce savunulmas\u0131, mahkeme j\u00fcrilerinin de \u201csoru\u015fturmaya yer yoktur\u201d kararlar\u0131 cesareti art\u0131ran; ayn\u0131 zamanda \u015femay\u0131 da besleyen unsurlard\u0131r.<\/p>\n

\u201cPolisin yetkilerinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 (reformu!) yasa tasar\u0131s\u0131\u201d<\/strong><\/p>\n

Gelelim T\u00fcrkiye\u2019ye. \u00d6ncelikle polisin yetkilerinin art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 14 Temmuz 2007 ile 2014 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda polis kur\u015funuyla \u00f6ld\u00fcr\u00fclen 183 vatanda\u015f\u0131n \u00f6l\u00fcm t\u00fcrlerine bakmak faydal\u0131 olacakt\u0131r (Tablo 1).<\/p>\n

Tablo 1. 2007 ile 2014 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda polis kur\u015funuyla \u00f6ld\u00fcr\u00fclen vatanda\u015flar\u0131n \u00f6l\u00fcm t\u00fcrlerine g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131 (3):<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\u00d6ld\u00fcr\u00fclme T\u00fcr\u00fc<\/strong><\/td>\n%<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
G\u00f6steri ve protesto s\u0131ras\u0131nda<\/td>\n35<\/td>\n<\/tr>\n
Ki\u015fisel nedenler<\/td>\n19,7<\/td>\n<\/tr>\n
G\u00f6zalt\u0131 s\u0131ras\u0131nda yada karakolda<\/td>\n18,6<\/td>\n<\/tr>\n
Dur ihtar\u0131na uymamak<\/td>\n15,3<\/td>\n<\/tr>\n
Adi olaya m\u00fcdahale s\u0131ras\u0131nda<\/td>\n8,8<\/td>\n<\/tr>\n
Trafik kazas\u0131, kaza kur\u015funu<\/td>\n0,3<\/td>\n<\/tr>\n
Di\u011fer<\/td>\n2,3<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Tablo 1\u2019de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00fclkemizde polis kur\u015funlar\u0131na, gaz fi\u015fe\u011fine hedef olarak \u00f6l\u00fcmlerin birinci s\u0131ras\u0131nda y\u00fczde 35\u2019le toplu g\u00f6steriler yer almaktad\u0131r. Bunlar\u0131n tamam\u0131 \u201cmuhalif\u201d diye adland\u0131r\u0131lan g\u00f6sterilerdir.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fmadan \u00e7\u0131kan di\u011fer bir \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7 ise \u00fclkemizde polisin vatanda\u015fla ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u201cki\u015fisel sorunlar\u201dda y\u00fczde 19,7 oran\u0131nda yasal silah\u0131n\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 12.08.2012 tarihinde, \u0130zmir\u2019in Karaba\u011flar \u0130l\u00e7esi Limontepe Semti\u2019nde resmi polis arac\u0131 ile sivil bir arac\u0131n kazaya kar\u0131\u015fmas\u0131 nedeniyle ba\u015flayan tart\u0131\u015fmada, polisin 2\u2019si karde\u015f 3 yurtta\u015f\u0131 vurmas\u0131. Bir di\u011fer \u00f6rnek,\u00a0 Erzurum\u2019da bir polis memurunun k\u0131z arkada\u015f\u0131 Merve Er\u00e7etin\u2019i (24) bir ba\u015fka erkekle y\u00fcr\u00fcrken g\u00f6rmesi ve bunun \u00fczerine yanlar\u0131na giderek Er\u00e7etin\u2019e diz \u00e7\u00f6kt\u00fcr\u00fcp tabancas\u0131yla ensesine ate\u015f ederek \u00f6ld\u00fcrmesi. (3)<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131rada yer alan g\u00f6zalt\u0131nda\/karakolda \u00f6l\u00fcmlerin ise, y\u00fczde 18,6 ile, h\u00e2l\u00e2 \u00f6nlenemeyen ciddi bir sorun oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. (3)<\/p>\n

Ba\u015fka bir se\u00e7ene\u011fin her zaman m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu fakat \u00f6l\u00fcmle sonu\u00e7lanan di\u011fer bir neden de \u201cdur\u201d ihtar\u0131na uymamak (y\u00fczde 15,3). \u00d6rne\u011fin; 22.7.2007 tarihinde, Hatay\/Antakya\u2019da bir \u015f\u00fcpheliye benzetilmesi sonucu Tuncay C\u00fczdan\u2019\u0131n polis taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi. Anne Belgin C\u00fczdan, \u201cBa\u015fkas\u0131na benzettikleri i\u00e7in o\u011flumu vurdular. Niye lastiklere ate\u015f etmiyorlar da o\u011fluma ate\u015f ediyorlar?\u201d diye sordu. (3)<\/p>\n

Amerika ve T\u00fcrkiye kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 <\/strong><\/p>\n

Amerika\u2019da siyahi gen\u00e7lerin polis kur\u015funuyla \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi olaylar\u0131yla T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fananlar aras\u0131ndaki benzerlikleri ortaya koymak gerekir.<\/p>\n

1) Amerika\u2019da da T\u00fcrkiye\u2019de de son y\u0131llarda polis kur\u015funuyla \u00f6l\u00fcmlerde art\u0131\u015f g\u00f6zlenmektedir.<\/p>\n

2) Amerika\u2019da beyaz polisler taraf\u0131ndan siyahiler<\/strong>; T\u00fcrkiye\u2019de ise daha \u00e7ok soka\u011fa protesto i\u00e7in \u00e7\u0131km\u0131\u015f muhalif-\u00f6teki olarak nitelendirilenler<\/strong> \u00f6ld\u00fcr\u00fclmektedir.<\/p>\n

3) Amerika\u2019da olay sonras\u0131 yetkililer \u00f6ld\u00fcr\u00fclme olay\u0131n\u0131 \u201chakl\u0131\u201d g\u00f6sterecek a\u00e7\u0131klamalar yapmaktad\u0131rlar. T\u00fcrkiye\u2019de de benzer a\u00e7\u0131klamalar cesaret vericidir.<\/p>\n

4) Amerika\u2019da mahkeme j\u00fcrileri zanl\u0131lar\u0131 koruma e\u011filimi g\u00f6stererek soru\u015fturmaya gerek g\u00f6rmemekte; T\u00fcrkiye\u2019de de yarg\u0131lamalar, delillendirmeler daha \u00e7ok zanl\u0131dan yana olmaktad\u0131r.<\/p>\n

5) T\u00fcm polisler b\u00f6yledir diye bir genelleme yapamay\u0131z. Fakat baz\u0131 beyaz polislerin siyahilere kar\u015f\u0131 kafalar\u0131ndaki zihinsel \u201c\u015fema\u201d ne ise T\u00fcrkiye\u2019de de, toplumsal protestolarda sergiledikleri davran\u0131\u015flar g\u00f6zlemlendi\u011finde, \u00f6zellikle \u201cmuhalif-iktidar kar\u015f\u0131t\u0131\u201d diye adland\u0131r\u0131lan gruplar\u0131n eylemlerindeki polis davran\u0131\u015f\u0131ndaki \u201c\u015fema\u201d ayn\u0131d\u0131r: Biber gaz\u0131n\u0131 insan\u0131n y\u00fcz\u00fcne do\u011fru s\u0131kanlar, gaz bombas\u0131n\u0131 hedef g\u00f6zeterek atanlar, yerde d\u00fc\u015f\u00fcp yatan etkisiz insan\u0131 \u00f6ld\u00fcresiye h\u0131n\u00e7la tekmeleyenler, olaydan habersiz gen\u00e7 k\u0131zlar\u0131 sa\u00e7lar\u0131ndan \u00e7ekerek yumruklayanlar, hedef g\u00f6zeterek ate\u015f edenler\u2026<\/p>\n

\u2018Sosyal bili\u015f\u2019in, \u2018\u015fema\u2019n\u0131n yeniden in\u015fas\u0131<\/strong><\/p>\n

Siyasetin kulland\u0131\u011f\u0131 dil ile \u00e7e\u015fitli sosyal olaylara, ki\u015fi ve kurumlara y\u00f6nelik yapt\u0131klar\u0131 etiketlemeler, tan\u0131mlamalar, adland\u0131rmalar ve bunlar\u0131n kas\u0131tl\u0131 olarak medyada s\u00fcrekli tekrar<\/strong> edilmesiyle hedef kitlenin, dolay\u0131s\u0131yla polisin kafas\u0131ndaki sosyal bilgiler yani sosyal bili\u015f yeniden in\u015fa<\/strong> edilmektedir. (Bir parantez: T\u00fcrkiye\u2019de kad\u0131n cinayetlerindeki abart\u0131l\u0131 (y\u00fczde 1400) art\u0131\u015f\u0131n da ana nedeni, kad\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131n yani kad\u0131n \u201c\u015fema\u201ds\u0131n\u0131n, cinayete neden olabilecek \u015fekilde, zihinlerde yeniden in\u015fa edilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.)<\/p>\n

Siyaset\u00e7ilerin ya da di\u011fer yetkililerin en masumane sosyal eylemler kar\u015f\u0131s\u0131nda bile eylemi en u\u00e7 noktaya (ter\u00f6rist, huzura\/bar\u0131\u015fa d\u00fc\u015fman, kaos yanl\u0131s\u0131, darbeci) \u00e7ekerek yapt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamalar, bu tip sosyal uyaranlara, eylemlere y\u00f6nelik zihinde olumsuz \u015femalar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Bu \u015femalar bir sosyal durum – uyaran kar\u015f\u0131s\u0131nda aktif hale ge\u00e7erek, sosyal uyaran\u0131n olumlu ya da olumsuz alg\u0131lanmas\u0131na, yorumlanmas\u0131na ve bir davran\u0131\u015f\/tepki karar\u0131n\u0131n \u00f6nceden<\/strong> verilmesine neden olmaktad\u0131r. Zihindeki \u015femayla tepki karar\u0131n\u0131n \u00f6nceden (ter\u00f6rist, huzur, bar\u0131\u015f ve karde\u015fli\u011fimize kastedenler, geli\u015fmemizi istemeyenler) verilmesi, g\u00f6revi kitlesel bir eylemi kontrol etmek olan g\u00fcvenlik g\u00f6revlisinin, eylemcilere orant\u0131s\u0131z g\u00fc\u00e7 kullanmas\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Siyaset dilinin \u015fema olu\u015fturmas\u0131na say\u0131s\u0131z \u00f6rnek verilebilir. \u00c7ok yeni olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Tokat\u2019\u0131n Zile il\u00e7esinden ge\u00e7en \u00c7ekerek \u0131rma\u011f\u0131 \u00fczerine \u00f6zel bir firma taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 planlanan HES\u2019e kar\u015f\u0131 Yapalak k\u00f6y\u00fcnde ger\u00e7ekle\u015ftirilen eyleme, belediye ba\u015fkan\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi tepki, \u00fclkemizdeki genel siyasetin yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n da g\u00f6stergesi niteli\u011findedir. Eylemci k\u00f6yl\u00fcler Zile Belediye Ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan \u201cter\u00f6rist\u201d ilan edildi. Ba\u015fkan, protesto s\u0131ras\u0131nda camlar\u0131 k\u0131r\u0131lan otob\u00fcs\u00fc belediye binas\u0131 \u00f6n\u00fcne \u00e7ekip \u00fczerine ast\u0131\u011f\u0131 pankartta k\u00f6yl\u00fcleri \u201ckaos\u201d \u00e7\u0131karmakla su\u00e7layarak, \u201cGeli\u015fmemizi istemeyen, b\u00f6lgemizde kaos olu\u015fturmak isteyen sald\u0131r\u0131lar huzur, bar\u0131\u015f ve karde\u015flik ortam\u0131m\u0131z\u0131 bozamayacakt\u0131r. Zile halk\u0131 ter\u00f6rizme asla ge\u00e7it vermeyecektir. Yapt\u0131klar\u0131n\u0131n hesab\u0131n\u0131 vereceklerdir.\u201d dedi (\u0130HA<\/em>, 16.03.2015).<\/p>\n

Olu\u015fturulan \u015feman\u0131n prati\u011fine bir ba\u015fka \u00f6rnek: Gaziantep\u2019teki esnaf eylemi. Gaziantep\u2019te yeni yap\u0131lan Karata\u015f Sanayi Sitesi\u2019nde d\u00fckkan alamad\u0131klar\u0131 iddias\u0131yla toplanan esnaf silahs\u0131z, sopas\u0131z, y\u00fczleri a\u00e7\u0131k, arada bir acemice att\u0131klar\u0131 sloganla valili\u011fe y\u00fcr\u00fcmek istedi. Herhangi bir ta\u015fk\u0131nl\u0131klar\u0131 olmayan esnafa polis, biber gaz\u0131yla m\u00fcdahale etti, 1 ki\u015fi g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131. Esnafa gaz s\u0131kmayan bir polis memuruna amirleri \u201cs\u0131k lan s\u0131k\u201d diyerek gaz s\u0131kt\u0131rd\u0131. Bu s\u0131rada bir amirin polis memurunun ensesine vurdu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc (DHA<\/em>, 12.02.2015). B\u00f6ylece esnaf tam devleti y\u0131k\u0131yordu ki, polis s\u0131kt\u0131\u011f\u0131 gazla engellemi\u015f oldu!<\/p>\n

Bir propaganda y\u00f6ntemi: \u2018biz\u2019 ve \u2018onlar\u2019<\/strong><\/p>\n

Sosyal kategorilendirme, propagandan\u0131n etkisini art\u0131ran bir y\u00f6ntemdir. Bunun i\u00e7in toplumun \u015femas\u0131n\u0131n ara se\u00e7eneklere meydan vermeden in\u015fa edilmesi gerekir. Toplum, ara se\u00e7eneksiz, s\u00fcrekli en u\u00e7ta taraf olmaya zorlanmal\u0131d\u0131r. Ancak bu \u015fekilde hedef kitleyi diri tutabilirsiniz. Fakat bunun bedeli daha a\u011f\u0131r olabilir. Gelinen noktay\u0131 H\u00fck\u00fcmet s\u00f6zc\u00fcs\u00fc B\u00fclent Ar\u0131n\u00e7 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klad\u0131:<\/p>\n

\u201cBiz y\u00fczde 50 oy al\u0131yoruz. Fakat geriye kalan y\u00fczde 50\u2019de bir nefret s\u00f6ylemine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Biz eskiden soka\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131k taraftar\u0131m\u0131z bizi \u00e7ok severdi. Kar\u015f\u0131daki muhalifler de sayg\u0131 duyard\u0131. \u015eimdi bir nefretle bak\u0131\u015f seziyorum. Kemikle\u015fme, kampla\u015fma var. Bu bizim y\u00fczde 50 oyumuza engel olmaz. Ama T\u00fcrkiye y\u00f6netilebilir bir \u00fclke olmaktan \u00e7\u0131kabilir. Siyasette yumu\u015fak dil \u00e7ok \u00f6nemlidir. Ba\u011f\u0131rarak, \u00e7a\u011f\u0131rarak, k\u00fc\u00e7\u00fclterek onu g\u00fc\u00e7s\u00fcz k\u0131larak bir noktaya getirdi\u011finiz zaman misal do\u011fru mudur bilmiyorum ama kediyi \u00e7ok s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131rsan\u0131z sonunda y\u00fcz\u00fcn\u00fcz\u00fc c\u0131rmalar.\u201d (zaman.com.tr. 9 \u015eubat 2015).<\/p>\n

\u00dclkemizde kas\u0131tl\u0131 gerginlik, kutupla\u015fma yaratacak \u201c\u015fema\u201d \u00fcretmenin bir propaganda y\u00f6ntemi olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k bir olgudur. B\u00fclent Ar\u0131n\u00e7\u2019\u0131n yukar\u0131daki s\u00f6zlerinden de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de hemen her kesimde olu\u015fmu\u015f yayg\u0131n kan\u0131; \u00fclkede bir kutupla\u015fma oldu\u011fu, bu kutupla\u015fman\u0131n \u00fclkeyi \u00e7ok gerdi\u011fi ve bu gerginli\u011fin kald\u0131r\u0131lamayacak noktaya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n

Bir propaganda y\u00f6ntemi olarak olu\u015fturulan \u015femalarla \u00fcretilen kar\u015f\u0131tl\u0131k-kutupla\u015fma iklimi maalesef ya\u015fam\u0131n her alan\u0131na n\u00fcfuz etmi\u015f durumda. Kutupla\u015fmada kullan\u0131lan olgular daha \u00e7ok din, inan\u00e7, cinsiyet,\u00a0\u0131rk, milliyet gibi unsurlar. Ki\u015filer, gruplar, kurumlar, olaylar \u00e7ok kolayca kamuoyunda taraf ya da bertaraf ilan edilmekte; daha \u00f6nce olu\u015fturulmu\u015f \u015femalarla (hain, darbeci, paralelci vb.) ili\u015fkilendirilmekte; toplum keskin ve kal\u0131n \u00e7izgilerle \u201cbiz\u201d ve \u201conlar\u201d olarak ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmakta. Bir propaganda y\u00f6ntemi olarak bu gerilim ikliminin zihinlerde in\u015fa etti\u011fi \u015fema ile insanlar\u0131n sosyal uyaranlar\u0131, de\u011ferlendirmeleri siyah ya da beyaz\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm se\u00e7enekleri d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakacak nitelikte: Ya hainsiniz ya de\u011filsiniz; ya ter\u00f6ristsiniz ya de\u011filsiniz; ya darbecisiniz ya de\u011filsiniz; ya paralelcisiniz ya de\u011filsiniz\u2026<\/p>\n

Kas\u0131tl\u0131 olarak in\u015fa edilmi\u015f \u015fema ile kutupla\u015fm\u0131\u015f, gerilmi\u015f toplum sakin ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011ferlendirmeler yapmaktan uzakla\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle \u201ci\u00e7 g\u00fcvenlik reformu yasa tasar\u0131s\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131na gizlenerek polisin silah kullanma yetkisinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin gerilimli iklimine; di\u011fer bir adla s\u00f6ylersek, mevcut kutupla\u015fm\u0131\u015f \u201csosyal bili\u015f\u201dine ve \u201c\u015fema\u201ds\u0131na uygun de\u011fildir. Bu \u015femalar de\u011fi\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece, insanlar kendilerine \u00f6\u011fretilen \u015femalar\u0131n do\u011fru oldu\u011funa inanmaya ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 buna g\u00f6re belirlemeye devam edeceklerdir. Polisin silah kullanma yetkisini art\u0131rmak, mevcut \u201c\u015fema\u201dlar\u0131 onaylamak anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Aranson, E., Wilson, T.D., Akert, R.M. (2012); Sosyal Psikoloji<\/em>, \u0130stanbul: Kakn\u00fcs Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

2) Ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131ba\u00e7\u0131, \u00c7. ve Cemalc\u0131lar, Z. (2014); D\u00fcnden Bug\u00fcne \u0130nsan ve \u0130nsanlar<\/em>, \u0130stanbul: Evrim Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

3) Tablo 1, http:\/\/www.baransav.com\/ sitesindeki Baran Tursun Vakf\u0131n\u0131n (BTV) verilerinden derlenmi\u015ftir. Eri\u015fim: 11.03.2015.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kas\u0131tl\u0131 olarak in\u015fa edilmi\u015f \u015fema ile kutupla\u015fm\u0131\u015f, gerilmi\u015f toplum sakin ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011ferlendirmeler yapmaktan uzakla\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle \u201ci\u00e7 g\u00fcvenlik reformu yasa tasar\u0131s\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131na gizlenerek polisin silah kullanma yetkisinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin gerilimli iklimine, di\u011fer bir adla s\u00f6ylersek, mevcut kutupla\u015fm\u0131\u015f \u201csosyal bili\u015f\u201dine ve \u201c\u015fema\u201ds\u0131na uygun de\u011fildir. \u201cPropaganda demokrasi i\u00e7in potansiyel bir tehdittir\u201d T. Qualter Sosyal psikoloji […]<\/p>\n","protected":false},"author":461,"featured_media":21388,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[172,36,29],"tags":[2567,2566,366],"class_list":["post-21384","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-135-sayi","category-psikoloji","category-toplum","tag-ic-guvenlik-paketi","tag-propaganda","tag-psikoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t