{"id":21395,"date":"2015-05-01T14:35:26","date_gmt":"2015-05-01T11:35:26","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=21395"},"modified":"2018-03-09T14:51:13","modified_gmt":"2018-03-09T11:51:13","slug":"montesquieu-aydinlanmanin-oncu-kisisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/05\/01\/montesquieu-aydinlanmanin-oncu-kisisi","title":{"rendered":"Montesquieu: Ayd\u0131nlanman\u0131n \u00f6nc\u00fc ki\u015fisi"},"content":{"rendered":"

Montesquieu Voltaire kadar d\u0131\u015fad\u00f6n\u00fck de\u011fildi, d\u00fcnya kar\u015f\u0131s\u0131nda onun kadar heyecanl\u0131 istekli ve at\u0131lgan de\u011fildi ama topra\u011fa ondan \u00e7ok daha sa\u011flam bas\u0131yordu. Montesquieu\u2019n\u00fcn \u00e7izdi\u011fi a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 tabloda iyi bir hukuk adam\u0131 olmas\u0131n\u0131n etkisi vard\u0131r. Voltaire\u2019in zaman zaman felsefi bir derinlikte g\u00f6r\u00fcnen hafif ya da y\u00fczeysel \u015feyler anlatt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Montesquieu \u00fc\u00e7 yap\u0131t\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015ftu. \u201cYasalar\u0131n ruhu\u201d bir ba\u015fyap\u0131tt\u0131r. <\/em><\/p>\n

\u201cUsumla kolayca ba\u011f\u0131\u015flayabildi\u011fim i\u00e7in tiksinmeyi bilmiyorum. Bana \u00f6yle geliyor ki kin ac\u0131 veren bir \u015feydir.<\/em>\u201d
\nMontesquieu<\/p>\n

\"\"Baz\u0131 yazarlar yap\u0131tlar\u0131yla ve ya\u015famlar\u0131yla insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcne p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, baz\u0131 yazarlar da tersine ne kadar etkili ve ne kadar \u00f6nemli olurlarsa olsunlar biraz s\u00f6n\u00fck kal\u0131rlar. Ayd\u0131nlanman\u0131n ilk b\u00fcy\u00fck ad\u0131 Montesquieu de foto\u011frafta biraz geride durmu\u015f gibidir. Ayd\u0131nlanman\u0131n birinci d\u00f6neminin iki b\u00fcy\u00fck yazar\u0131ndan biridir ve birincisidir o, Ayd\u0131nlanma\u2019n\u0131n ilk zamanlar\u0131 i\u00e7in Montesquieu ve Voltaire adlar\u0131 belirleyicidir. Voltaire Montesquieu\u2019den yan\u0131zca be\u015f ya\u015f daha gen\u00e7tir. Voltaire olduk\u00e7a dalgal\u0131 ya\u015fam\u0131nda felsefi derinli\u011fi pek olmayan da\u011f\u0131n\u0131k bir edebiyat\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc verirken Montesquieu do\u011fa bilimleriyle fizikle hekimlikle tarihle yak\u0131ndan ilgilenen dengeli bir bilimadam\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc verir. Montesquieu elbette Voltaire\u2019den \u00e7ok daha derin bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc ama g\u00fcn\u00fcnde epeyce ilgi uyand\u0131rm\u0131\u015f olsa da sonralar\u0131 onun kadar ilgi uyand\u0131rmad\u0131. Bug\u00fcn Voltaire diye birinin varl\u0131\u011f\u0131ndan habersiz \u00e7ok az insan vard\u0131r. Montesquieu\u2019n\u00fcn ya\u015fam\u0131 Voltaire\u2019inki kadar renkli ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc olmad\u0131. \u0130ki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr de epeyce uzun ya\u015fad\u0131lar, seksen be\u015fi buldular hatta ge\u00e7tiler. Montesquieu Voltaire kadar d\u0131\u015fad\u00f6n\u00fck de\u011fildi, d\u00fcnya kar\u015f\u0131s\u0131nda onun kadar heyecanl\u0131 istekli ve at\u0131lgan de\u011fildi ama topra\u011fa ondan \u00e7ok daha sa\u011flam bas\u0131yordu. Montesquieu\u2019n\u00fcn \u00e7izdi\u011fi a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 tabloda iyi bir hukuk adam\u0131 olmas\u0131n\u0131n etkisi elbette vard\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcnenler hakl\u0131 olmal\u0131lar. Voltaire\u2019in zaman zaman felsefi bir derinlikte g\u00f6r\u00fcnen hafif ya da y\u00fczeysel \u015feyler anlatt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Montesquieu \u00fc\u00e7 yap\u0131t\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015ftu. Siyaset felsefesinin tarihine yak\u0131ndan bakanlar bu alanda Montesquieu ad\u0131n\u0131n en \u00fcstlerde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6receklerdir.<\/p>\n

\"\"
Montesquieu ve Voltaire\u2019in b\u00fcstleri. Voltaire\u2019in zaman zaman felsefi bir derinlikte g\u00f6r\u00fcnen hafif ya da y\u00fczeysel \u015feyler anlatt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Montesquieu \u00fc\u00e7 yap\u0131t\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015ftu.<\/figcaption><\/figure>\n

Kurumsal bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck<\/strong><\/p>\n

Montesquieu zaman\u0131n\u0131n kurumlar\u0131n\u0131 alabildi\u011fine ele\u015ftirirken \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavram\u0131n\u0131 siyaset kurumlar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011flad\u0131, geli\u015fig\u00fczel bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de\u011fil kurumlar temelinde ger\u00e7ekle\u015ftirilecek bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc savundu. Bunun i\u00e7in de sa\u011flam bir yasa d\u00fczeninin varl\u0131\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr yasa d\u00fczenini \u015feylerin do\u011fas\u0131na ba\u011fl\u0131 bir d\u00fczem olarak g\u00f6r\u00fcyordu: insan\u0131n yasalar\u0131 do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 \u00fczerine kurulmal\u0131yd\u0131. Ona g\u00f6re d\u00fcnyada olan biteni k\u00f6r bir raslant\u0131n\u0131n yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu fikri sa\u00e7mayd\u0131: d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131klar\u0131 k\u00f6r bir yazg\u0131n\u0131n belirledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek ak\u0131ls\u0131zca bir i\u015fti. \u201cD\u00fcnyada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz sonu\u00e7lar\u0131 k\u00f6r bir yazg\u0131 yaratt\u0131 diyenler sa\u00e7mal\u0131yor, zeki varl\u0131klar\u0131 k\u00f6r bir yazg\u0131n\u0131n yaratmas\u0131 ne b\u00fcy\u00fck bir sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r.\u201d Montesquieu toplum i\u00e7in sa\u011flam bir yasa d\u00fczeni \u00f6ng\u00f6r\u00fcrken insanlar\u0131n da erdemli olmalar\u0131n\u0131, bunun i\u00e7in sa\u011flam bir d\u00fc\u015f\u00fcnce etkinli\u011fi i\u00e7inde olmalar\u0131n\u0131 gerekli g\u00f6r\u00fcr. Her insan geli\u015fig\u00fczel d\u00fc\u015f\u00fcnmenin \u00f6tesine ge\u00e7ebildi\u011fi zaman insand\u0131r. \u0130yi d\u00fc\u015f\u00fcnmenin bir tak\u0131m belirleyici ko\u015fullar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. En \u00f6nemli sorun insanlar\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle kendileriyle ilgili \u00f6nyarg\u0131lar\u0131ndan tam olarak kurtulabilmeleri sorunudur: \u201c\u0130nsanlar\u0131n \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n\u0131 giderebilseydim kendimi \u00f6l\u00fcml\u00fclerin en mutlusu sayacakt\u0131m. Burada \u00f6nyarg\u0131 dedi\u011fim \u015fey insanlar\u0131n \u015feyler \u00fczerine bilmedikleri de\u011fil kendileriyle ilgili olarak bilmedikleridir. Herkese y\u00f6nelik sevgiyi i\u00e7eren bu genel erdemi insan insanlar\u0131 e\u011fitmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ya\u015fayabilir. \u0130nsan denen bu b\u00fck\u00fclgen varl\u0131k toplumda ba\u015fkalar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerine ve izlenimlerine uyarken ayn\u0131 zamanda kendisine g\u00f6sterildi\u011finde kendi do\u011fas\u0131n\u0131 tan\u0131yabilir ve kendisinden ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da duygular\u0131na kadar onu yitirebilir.\u201d<\/p>\n

Ger\u00e7ek bir bilge<\/strong><\/p>\n

Montesquieu ger\u00e7ek bir bilgedir. Bir stoa filozofu gibi son derece dingin ve kendine egemen bir olgun insan g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc \u00e7izer. Bununla birlikte d\u00fcnyaya arkas\u0131n\u0131 d\u00f6nm\u00fc\u015f de\u011fildir. Yal\u0131n ve p\u0131r\u0131lt\u0131s\u0131z bir ya\u015fam\u0131 vard\u0131r. Ba\u015fkalar\u0131na adanm\u0131\u015f bir ya\u015famd\u0131r bu. Onun bir yan\u0131 da Epikuros\u2019\u00e7udur: d\u00fcnyan\u0131n hazlar\u0131na \u00f6nem verir. Ama onun i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck haz bilgelik hazz\u0131d\u0131r. Yay\u0131mlanmam\u0131\u015f yaz\u0131lar\u0131 aras\u0131nda \u015fu sat\u0131rlara raslar\u0131z: \u201cSabahlar\u0131 gizli bir sevin\u00e7le uyan\u0131yorum, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7e\u015fit hayranl\u0131kla kar\u015f\u0131l\u0131yorum. G\u00fcn\u00fcn t\u00fcm kalan\u0131nda \u00e7ok iyiyim. Geceyi hi\u00e7 uyanmadan ge\u00e7iriyorum, ak\u015fam yata\u011fa gitti\u011fimde bir t\u00fcr gev\u015feklik beni d\u00fc\u015f\u00fcncelere dalmaktan engelliyor. Gen\u00e7li\u011fimde beni sevdiklerine inand\u0131\u011f\u0131m kad\u0131nlara ba\u011flan\u0131rken \u00e7ok mutluydum. Bu inanc\u0131m\u0131 yitirdikten sonra onlardan birdenbire koptum. Ya\u015fam\u0131n i\u011fren\u00e7liklerine kar\u015f\u0131 benim i\u00e7in en iyi ila\u00e7 inceleme yapmakt\u0131r, bir saatlik bir okuma bende \u00fcz\u00fcnt\u00fc b\u0131rakmaz. Do\u011fal olarak yurdumun iyili\u011fi ve onuru i\u00e7in tutkuluydum, g\u00f6rkem denen \u015fey i\u00e7inse pek tutkum yoktu, halk\u0131n yarar\u0131na olan baz\u0131 kurallar koyuldu\u011funda her zaman \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir sevin\u00e7 duyuyordum.\u201d<\/p>\n

Montesquieu \u00f6ncelikle inan\u00e7l\u0131 bir insanc\u0131d\u0131r, \u00f6ncelikle toplum ya\u015fam\u0131yla ilgilenir, insan i\u00e7in yararl\u0131 olan\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. Onun i\u00e7in yarar genelin yarar\u0131d\u0131r, b\u00fct\u00fcn toplumun ve giderek b\u00fct\u00fcn bir insanl\u0131\u011f\u0131n yarar\u0131d\u0131r: bana ve aileme yararl\u0131 olan bir \u015fey \u00fclkeme yararl\u0131 olmayabilir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: \u201cYabanc\u0131 \u00fclkelere yolculuk yapt\u0131\u011f\u0131mda onlara kendi \u00fclkeme ba\u011flan\u0131r gibi ba\u011fland\u0131m, onlar\u0131n yazg\u0131s\u0131na kat\u0131ld\u0131m, onlar\u0131n esenlikli bir durumda olmalar\u0131n\u0131 diledim. Benim i\u00e7in yararl\u0131 ve ailem i\u00e7in zararl\u0131 oldu\u011funu bildi\u011fim \u015feyleri kafamdan atacakt\u0131m. Ailem i\u00e7in yararl\u0131 oldu\u011funu ama yurdum i\u00e7in yararl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fim \u015feyleri unutmaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131m. Yurdum i\u00e7in yararl\u0131 oldu\u011funu ve Avrupa i\u00e7in zararl\u0131 oldu\u011funu bildi\u011fim \u015feyleri ya da Avrupa i\u00e7in yararl\u0131 ama insan t\u00fcr\u00fc i\u00e7in zararl\u0131 oldu\u011funu bildi\u011fim \u015feyleri bir cinayet gibi g\u00f6recektim. \u0130nsan her yerde, kendi yurdunda da do\u011fru olmal\u0131d\u0131r. Her yurtta\u015f yurdu i\u00e7in \u00f6lmek zorundad\u0131r; kimse yurdu i\u00e7in yalan s\u00f6ylemek zorunda de\u011fildir. Yurdumda ne \u00f6denekler ne onurlar ne de ayr\u0131cal\u0131klar bekledim, soludu\u011fum havayla \u00f6d\u00fcllendirilmi\u015f olmak bana bol bol yetti, yaln\u0131zca onun bozulmamas\u0131n\u0131 istedim. Duygulanmadan g\u00f6zlerimden ya\u015flar ak\u0131tt\u0131\u011f\u0131m olmad\u0131.\u201d<\/p>\n

\"\"
Montesquieu\u2019n\u00fcn do\u011fdu\u011fu ve bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi Brede \u015eatosu.<\/figcaption><\/figure>\n

K\u0131sa ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n

Montesquieu baronu Charles-Louis de Secondat 1689\u2019da Bordeaux\u2019nun g\u00fcneyindeki Br\u00e8de \u015fatosunda do\u011fdu. Feodal d\u00f6nemden kalma bir \u015fatoydu bu. Charles-Louis de Secondat sonradan soylu olmu\u015f bir ailenin \u00e7ocu\u011fuydu. Bordeaux\u2019da hukuk okudu. 1708\u2019de avukat oldu. 1714\u2019de yani yirmi yedi ya\u015f\u0131nda Bordeaux parlamentosunda yarg\u0131tay ba\u015fkan\u0131 oldu: Bordeaux parlamentosunda g\u00f6rev yapan amcas\u0131 Montesquieu baronu ona g\u00f6revini ve unvan\u0131n\u0131 vermi\u015fti.\u00a0 Montesquieu bu gibi resmi i\u015flere pek merakl\u0131 de\u011fildi, ne var ki bu g\u00f6revi ona bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme ve derinle\u015ftirme olana\u011f\u0131 verdi. 1721\u2019de yay\u0131mlanan Les lettres persanes <\/em>(\u0130ran mektuplar\u0131) b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6r\u00fcnce Montesquieu g\u00f6revini bir ba\u015fkas\u0131na devretti ve Paris\u2019e yerle\u015fti. \u00dc\u00e7 y\u0131l boyunca Avrupa\u2019da yolculuklar yapt\u0131, Avusturya\u2019ya Macaristan\u2019a \u0130talya\u2019ya Hollanda\u2019ya \u0130ngiltere\u2019ye gitti. 1727\u2019de Frans\u0131z Akademisi\u2019ne se\u00e7ildi. Daha sonra kendini bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na vermek i\u00e7in \u00e7ok sevdi\u011fi Br\u00e8de \u015fatosuna \u00e7ekildi, zaman zaman Paris\u2019e gidi\u015flerini saymazsak oradan hi\u00e7 ayr\u0131lmad\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmaktan yorgun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ve g\u00f6zleri hemen hi\u00e7 g\u00f6rm\u00fcyordu. Ayd\u0131nlanman\u0131n b\u00fcy\u00fck ad\u0131 ve siyaset biliminin kurucusu Montesquieu, hukuk\u00e7u yan\u0131yla us\u00e7u, bilimadam\u0131 yan\u0131yla belirlenimci, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr yan\u0131yla maddeci Montesquieu 1755\u2019de Paris\u2019de ya\u015fama g\u00f6zlerini kapad\u0131. O \u00e7oky\u00f6nl\u00fc bir bilimadam\u0131yd\u0131, bir yandan do\u011fa bilimlerine y\u00f6nelirken bir yandan da toplumsal ya\u015fam\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131 inceledi. Bu incelemeleri onda \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn insan i\u00e7in ne kadar \u00f6nemli oldu\u011fu duygusunu peki\u015ftirdi. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ona g\u00f6re \u00f6ncelikle siyasal d\u00fczene\u011fin sa\u011flayabilece\u011fi bir yetkinlikti. \u00d6te yandan sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir toplum d\u00fczeni ancak yasalarla sa\u011flanabilirdi. Onun bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde \u00fc\u00e7 kitab\u0131nda a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fur. \u0130ran mektuplar\u0131<\/em>\u2019ndan ba\u015fka iki \u00f6nemli yap\u0131t\u0131 daha vard\u0131r: \u00a01734\u2019de yay\u0131mlanan Consid\u00e9rations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur d\u00e9cadence<\/em>\u2019da (Romal\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin ve \u00e7\u00f6k\u00fc\u015flerinin nedenleri \u00fczerine belirlemeler) ve 1748\u2019de yay\u0131mlanan olan L\u2019esprit des lois<\/em>\u2019da (Yasalar\u0131n ruhu).<\/p>\n

\"\"
Yasalar\u0131n Ruhu, Montesquieu\u2019n\u00fcn ba\u015fyap\u0131t\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Yasalar\u0131n ruhu<\/strong><\/p>\n

Yasalar\u0131n ruhu <\/em>yaln\u0131z Ayd\u0131nlanma d\u00f6neminin de\u011fil b\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n temel siyaset incelemesidir dersek abart\u0131l\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015f olmay\u0131z. 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llar ayd\u0131n insanlar aras\u0131nda bask\u0131c\u0131 mutlaky\u00f6netimlere kar\u015f\u0131 yasa fikrinin \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 y\u00fczy\u0131llard\u0131r. Montesquieu\u2019ye g\u00f6re ancak yasa d\u00fczeninin egemen oldu\u011fu bir toplum g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilirdi. Onun bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc demek ki hen\u00fcz demokrasi fikrinin k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde ya\u015fama ge\u00e7medi\u011fi hatta enine boyuna konu\u015fulmad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda ortak bir anlay\u0131\u015f\u0131 dile getirir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f hemen t\u00fcm ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin de ortak g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olmu\u015ftur. Montesquieu \u201cyasa\u201d kavram\u0131n\u0131 son derece ger\u00e7ek\u00e7i bir anlay\u0131\u015fla ele al\u0131r ve \u015f\u00f6yle der: \u201cYasalar uygulanacaklar\u0131 halka \u00f6ylesine uygun olmal\u0131d\u0131r ki bir toplumun yasalar\u0131n\u0131n bir ba\u015fka topluma uyabilmesi ancak b\u00fcy\u00fck bir raslant\u0131yla olmal\u0131d\u0131r.\u201d Buna g\u00f6re bir toplumun yasalar\u0131 bir ba\u015fka topluma rahat\u00e7a uygulanabilen genelge\u00e7er form\u00fcller olamazlar, bununla birlikte onlar de\u011fi\u015fmezlikleriyle belirgindirler: \u201cD\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n da fiziksel d\u00fcnya gibi iyi y\u00f6netilmesi gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yasalar\u0131 da do\u011falar\u0131 gere\u011fi de\u011fi\u015fmez yasalard\u0131r, d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 bu yasalar\u0131 fiziksel d\u00fcnyan\u0131n kendi yasalar\u0131n\u0131 izledi\u011fi gibi s\u00fcrekli izlemese de.\u201d Buna g\u00f6re yasalar g\u00fc\u00e7lerini do\u011fan\u0131n belirleyici g\u00fcc\u00fcnden al\u0131rlar diyebiliriz. \u00a0Elbette do\u011fan\u0131n yasalar\u0131yla insan\u0131n yasalar\u0131n\u0131 ayn\u0131 \u015fey saymak olas\u0131 de\u011fildir. Ne var ki insan ya\u015fam\u0131 do\u011frudan do\u011fruya do\u011fan\u0131n ko\u015fullar\u0131nca belirlenmi\u015ftir, dolay\u0131s\u0131yla bizim yasalar\u0131m\u0131z geli\u015fig\u00fczel saptanm\u0131\u015f form\u00fcller olamazlar, onlar do\u011fan\u0131n yolg\u00f6stericili\u011finde olu\u015fturulmu\u015f olan ya da olu\u015fturulmas\u0131 gereken kurallard\u0131r. \u0130nsanla ilgili bir tasar\u0131m ortaya koyarken do\u011fan\u0131n sesini dinlemek gerekir.\u201cBen ilkelerimi \u00f6nyarg\u0131lardan \u00e7\u0131karmad\u0131m, \u015feylerin do\u011fas\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131m\u201d der Montesquieu. \u201cEn yayg\u0131n anlam\u0131nda yasalar \u015feylerin do\u011fas\u0131ndan gelen zorunlu ili\u015fkilerdir ve bu anlamda t\u00fcm varl\u0131klar\u0131n yasalar\u0131 vard\u0131r.\u201d<\/p>\n

Montesquieu de d\u00f6nemin \u00f6b\u00fcr filozoflar\u0131 gibi toplumlar\u0131n nas\u0131l y\u00f6netildi\u011fi ve nas\u0131l y\u00f6netilmesi gerekti\u011fi konusunda enine boyuna d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. O \u00fc\u00e7 y\u00f6netim bi\u00e7imi belirledi, bunlar zorbal\u0131k, mutlaky\u00f6netim ve demokrasiydi. Zorbal\u0131k Do\u011fu\u2019nun b\u00fcy\u00fck \u00fclkelerine uygun d\u00fc\u015ferdi, mutlaky\u00f6netim Fransa i\u00e7in en iyi y\u00f6netim bi\u00e7imiydi, demokrasi k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fclkelere uygundu. Montesquieu\u2019n\u00fcn d\u00f6nemi Avrupal\u0131 ayd\u0131nlar\u0131n \u00fclkeleri i\u00e7in hen\u00fcz mutlaky\u00f6netim d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka y\u00f6netim bi\u00e7imi d\u00fc\u015f\u00fcnmedikleri, kat\u0131 anlamda belirleyici mutlaky\u00f6netim fikrine kar\u015f\u0131 dizginlenmi\u015f ya da yasalarla \u0131l\u0131ml\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir mutlaky\u00f6netimden yana olduklar\u0131 bir d\u00f6nemdi. En b\u00fcy\u00fck sorun y\u00f6netimde zorbal\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l a\u015f\u0131labilece\u011fi sorunuydu. Montesquieu yay\u0131mlanmam\u0131\u015f yaz\u0131lar\u0131nda bir yerde zorba y\u00f6netimler i\u00e7in \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck ba\u015fka iyilikler getiren bir iyiliktir. Ar\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bir toplumsal durum olmaktan \u00f6nce bir felsefi durumdur. Evrendeki hemen hemen t\u00fcm halklar\u0131n \u00e7ok sevdikleri \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten b\u00f6ylesine uzakla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6renler buna \u015fa\u015fmamal\u0131lar. Zorba y\u00f6netim, deyim yerindeyse, a\u00e7\u0131k\u00e7a kendini ortaya koyar ve kendini kendi ba\u015f\u0131na olu\u015fturur. Il\u0131ml\u0131 bir y\u00f6netim olu\u015fturabilmek i\u00e7in g\u00fc\u00e7leri birle\u015ftirmek, g\u00fc\u00e7leri yat\u0131\u015ft\u0131rmak, g\u00fc\u00e7leri etkin k\u0131lmak ve d\u00fczenlemek gerekir. Siyasette bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anlam\u0131 s\u00f6ylevcilerin ve \u015fairlerin ona yak\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 anlamdan \u00e7ok uzakt\u0131r. Bu s\u00f6zc\u00fck yaln\u0131zca bir ili\u015fkiyi anlat\u0131r ve \u00e7e\u015fitli y\u00f6netim bi\u00e7imlerini belirlemeye yaramaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc halk y\u00f6netimi yoksul ve yoksun insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyken zengin ve g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filerin k\u00f6leli\u011fidir, mutlaky\u00f6netim b\u00fcy\u00fcklerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve k\u00fc\u00e7\u00fcklerin k\u00f6leli\u011fidir. \u00c7ok iyi d\u00fczenlenmi\u015f bir mutlaky\u00f6netimde uyruklar b\u00fcy\u00fck bir a\u011f\u0131n i\u00e7indeki bal\u0131klar gibidirler, \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131n\u0131 san\u0131rlar ama yakalanm\u0131\u015flard\u0131r. Zorba devletlerde dinginlik bar\u0131\u015f demek de\u011fildir, bu dinginlik d\u00fc\u015fman\u0131n i\u015fgale haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 kentlerdeki sessizli\u011fe benzer.\u201d<\/p>\n

\"\"
Montesquieu\u2019ye g\u00f6re ancak yasa d\u00fczeninin egemen oldu\u011fu bir toplum g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilirdi.<\/figcaption><\/figure>\n

Yasalar\u0131n ruhu <\/em>siyaset felsefesinde \u00e7ok ayr\u0131 bir yer tutar, bu kitap onun ve t\u00fcm siyaset bilimcilerin temel kitab\u0131d\u0131r. Montesquieu bu kitaba 1734\u2019den 1748\u2019e kadar tam on d\u00f6rt y\u0131l emek verdi. Bu yap\u0131t\u0131nda yazar her ne kadar \u0131l\u0131ml\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir mutlaky\u00f6netimi savunur gibi olsa da cumhuriyetle mutlaky\u00f6netim aras\u0131nda kalm\u0131\u015f gibidir. O zamanlar Avrupal\u0131 ayd\u0131n insanlar\u0131n mutlaky\u00f6netimden ba\u015fka bir y\u00f6netim d\u00fc\u015f\u00fcnemeseler de a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k cumhuriyet diyemedikleri zamanlard\u0131r. Bu bir \u00e7ekiniklikten \u00e7ok yeni bir d\u00fczen d\u00fc\u015f\u00fcnmenin zorlu\u011fuyla ilgili olmal\u0131d\u0131r. Bir iki arada kalm\u0131\u015fl\u0131k s\u00f6zkonusu gibidir ama ayaklar hen\u00fcz mutlaky\u00f6netim topra\u011f\u0131na basmaktad\u0131r. Ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemleri s\u00f6nmekte olan de\u011ferlerle parlamakta olan de\u011ferlerin yan yana hatta i\u00e7 i\u00e7e bulundu\u011fu ve kolayca birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerdir. Giderilmesi gerekenin yerine ne koyulabilirdi? O d\u00f6nem bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemiydi. Zorbal\u0131\u011f\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc elden b\u0131rakmayan ama art\u0131k toplumun b\u00fct\u00fcn\u00fcne zarar vermekte olan y\u00f6netimlerden nereye \u00e7\u0131k\u0131labilirdi, o bir yana daha ba\u015fka bir yere \u00e7\u0131k\u0131lacaksa bu \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n ko\u015fullar\u0131 neler olabilirdi\u2026 Il\u0131ml\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yani yasalarla denetlenen bir mutlaky\u00f6netim d\u00fczeni o g\u00fcn\u00fcn ko\u015fular\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnenlere daha uygun g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Oysa uzun y\u00fczy\u0131llar boyu egemenli\u011fini Tanr\u0131 ad\u0131na s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve feodal de\u011ferlerin y\u0131k\u0131lmas\u0131na ve burjuva de\u011ferlerinin yerle\u015fmesine b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hizmet etmi\u015f olan mutlaky\u00f6netimler bir s\u00fcredir dipten sallan\u0131yordu.<\/p>\n

\u0130ran mektuplar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130ran mektuplar\u0131 <\/em>\u00f6b\u00fcrleri yan\u0131nda biraz hafif kal\u0131yordu ama o zaman insanlar onunla \u00e7ok ilgilendiler, yazar\u0131n\u0131n Bordeaux parlamentosunda g\u00f6revli oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131nca ilgi daha da artt\u0131. Kitap 1721\u2019de \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz kap\u0131\u015f\u0131ld\u0131: halk\u0131n s\u00f6yleyemediklerini Montesquieu \u0130ranl\u0131lara s\u00f6yletiyordu. 17. y\u00fczy\u0131ldan sonra Avrupal\u0131lar Do\u011fu\u2019ya ilgi duydular. Asya\u2019n\u0131n de\u011ferleri moda olmu\u015ftu. Do\u011fu Bat\u0131l\u0131lar i\u00e7in bilinmezliklerle dolu bir masal d\u00fcnyas\u0131yd\u0131, bin bir gece anlat\u0131labilecek masallar\u0131n d\u00fcnyas\u0131yd\u0131. Do\u011fu\u2019yla Bat\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 insanlar\u0131 hayrete d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyordu ve biraz da abart\u0131l\u0131yordu. Ayn\u0131 d\u00fcnyada sanki iki ayr\u0131 d\u00fcnya olmak hem \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k verici hem d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcyd\u00fc. \u00d6zellikle Bat\u0131 insan\u0131n\u0131n ilgisini \u00e7eken de \u0130ran\u2019d\u0131, \u00f6zellikle Zerd\u00fc\u015ft dini Bat\u0131\u2019n\u0131n ayd\u0131n insanlar\u0131na heyecan veriyordu. Montesquieu de bu ilgiden yararlanarak Do\u011fu\u2019yu g\u00f6sterip Bat\u0131\u2019y\u0131 ve daha \u00e7ok Fransa\u2019y\u0131, \u00f6zellikle de \u00fclkesinin krall\u0131ktan ba\u015flayarak b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131n\u0131 ele\u015ftirmek istedi. K\u0131sacas\u0131 \u0130ran bahaneydi. Anlat\u0131lanlar daha \u00e7ok Fransa saray\u0131ndaki ayak oyunlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyordu, iyiden iyiye \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f bir soylulu\u011fun basitliklerini ve baya\u011f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyordu. Bununla birlikte kitapta toplumun de\u011ferleri derinden ele al\u0131n\u0131p ele\u015ftirilmiyor, yaln\u0131zca g\u00f6ze batan bir tak\u0131m konular \u00fczerinde duruluyordu. \u00d6te yandan Montesquieu bu kitab\u0131nda bir ahlak\u00e7\u0131 tutumu almay\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftir. O olan biteni kavramaya daha \u00e7ok bir siyaset adam\u0131 olarak y\u00f6nelir. Gene de \u0130ran mektuplar\u0131 <\/em>bir ele\u015ftiri kitab\u0131d\u0131r, ele\u015ftiriden parababalar\u0131 ve saray adamlar\u0131 kadar Louis XIV de pay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Kitapta mutlaky\u00f6netimin nas\u0131l bozuldu\u011fu ve zorbal\u0131\u011fa nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc konusunda ilgin\u00e7 belirlemeler vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Montesquieu, \u0130ran Mektuplar\u0131 adl\u0131 eserinde halk\u0131n s\u00f6yleyemediklerini \u0130ranl\u0131lara s\u00f6yletiyordu.<\/figcaption><\/figure>\n

Konu basittir: \u0130ranl\u0131 Usbeck d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan ka\u00e7mak i\u00e7in dostu Rica\u2019yla Paris\u2019e gider. Bu iki arkada\u015f \u0130ran\u2019da kalan dostlar\u0131na ve yak\u0131nlar\u0131na mektuplar yazarlar, onlardan mektuplar al\u0131rlar. Ama\u00e7 az \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi iki \u0130ranl\u0131y\u0131 anlatmak de\u011fil onlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden Bat\u0131\u2019y\u0131 ya da Fransa\u2019y\u0131 anlatmakt\u0131r. Bunun i\u00e7in Montesquieu son derece ciddi g\u00f6r\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015fan alayl\u0131 bir dil kullan\u0131r. Konu Fransa\u2019ya aya\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f iki insan\u0131n safl\u0131klar\u0131 ve \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131klar\u0131d\u0131r, biraz abart\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcnen gariplikleridir ama as\u0131l ama\u00e7 do\u011frudan do\u011fruya bir uygarl\u0131\u011f\u0131n garipliklerini bir mizah\u00e7\u0131 inceli\u011fiyle ortaya koymakt\u0131r. Evet bu iki ki\u015fi bu de\u011fi\u015fik d\u00fcnyada olmad\u0131k \u015feyler g\u00f6r\u00fcrler, hop oturup hop kalkarlar. G\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fc olaylarla \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olan yap\u0131tta ruhsal derinlik aramak bo\u015funad\u0131r. Ne olursa olsun bu sayfalarda \u015fakac\u0131 bir Montesquieu vard\u0131r.<\/p>\n

Kitap bir yandan \u00e7ok tutuldu bir yandan da a\u011f\u0131r ele\u015ftirilere u\u011frad\u0131. B\u00f6yle bir kitab\u0131n hele o d\u00f6nemde ele\u015ftirilere u\u011framamas\u0131 olas\u0131 de\u011fildi. \u00d6rne\u011fin \u0130ranl\u0131n\u0131n kralda buldu\u011fu \u00e7eli\u015fkiler kimilerinin ya da daha do\u011frusu kralc\u0131lar\u0131n \u00f6fkesini uyand\u0131racak niteliktedir: on yedi ya\u015f\u0131nda bir bakan\u0131 ve seksen ya\u015f\u0131nda bir sevgilisi olan krala y\u00f6neltilmi\u015f ele\u015ftiri en az\u0131ndan saray \u00e7evresini \u00e7\u0131lg\u0131na \u00e7evirecektir: \u201cFransa kral\u0131 ya\u015fl\u0131d\u0131r. Bizim tarihimizde bu kadar uzun saltanat s\u00fcrm\u00fc\u015f tek bir mutlaky\u00f6netici \u00f6rne\u011fi yoktur. Kendine ba\u015fe\u011fdirme konusunda onun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir yetene\u011fi oldu\u011fu s\u00f6ylenir: ailesini, saray \u00e7evresini, devletini ayn\u0131 dehayla y\u00f6netir. Onunla ilgili olarak \u00e7ok zaman s\u00f6yledikleri gibi, T\u00fcrklerin y\u00f6netimi de bizim ulu sultan\u0131m\u0131z\u0131n y\u00f6netimi de i\u00e7inde d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn y\u00f6netimleri ona parmak \u0131s\u0131rmaktad\u0131r, o do\u011fulu siyaseti uygulamakta b\u00f6ylesine beceriklidir. Onun ki\u015filik yap\u0131s\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131m ve ne yapsam \u00e7\u00f6zemeyece\u011fim \u00e7eli\u015fkilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m. \u00d6rne\u011fin, on yedi ya\u015f\u0131nda bir bakan\u0131 var, seksen ya\u015f\u0131nda bir metresi var. Dinini seviyor ama ona gerekti\u011finde uymal\u0131 diyenlere rahat davran\u0131yor. Kentlerin g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcnden ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ve insanlarla \u00e7ok az g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc halde sabahtan ak\u015fama kadar kendinden s\u00f6zettirmekle u\u011fra\u015f\u0131yor, ganimetleri ve zaferleri sevdi\u011fi halde birliklerinin ba\u015f\u0131nda iyi bir general g\u00f6rmekten korkuyor, elinden gelse onu bu korkuyla d\u00fc\u015fman ordular\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u00f6nderecek duruma d\u00fc\u015f\u00fcyor.\u201d<\/p>\n

\"\"
Montesquieu\u2019n\u00fcn Romal\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerinin nedenleri \u00fczerine belirlemeler adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n ve \u00f6zellikle Roma\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ya\u015fam\u0131na ve ahlak\u0131na hayranl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ran mektuplar\u0131<\/em>\u2019nda epeyce a\u011f\u0131r say\u0131labilecek ele\u015ftiriler vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u015fu sat\u0131rlar\u0131n kralc\u0131lar\u0131 hatta o zaman\u0131n ko\u015fullar\u0131nda s\u0131radan yurtta\u015flar\u0131 iyiden iyiye k\u0131zd\u0131rmas\u0131 do\u011fald\u0131r: \u201cFransa kral\u0131 (Louis XIV) Avrupa\u2019n\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc prensidir. Onun kom\u015fusu \u0130spanya kral\u0131 gibi alt\u0131n madenleri olmad\u0131; ama ondan daha zengindir, \u00e7\u00fcnk\u00fc uyruklar\u0131n\u0131n kendini be\u011fenmi\u015fli\u011finden madenlerin en bitmez t\u00fckenmezini elde eder. Onun b\u00fcy\u00fck sava\u015flara girdi\u011fi, b\u00fcy\u00fck sava\u015flar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcld\u00fc, onun payelerinden ba\u015fka satacak bir \u015feyi yoktu, insan gururunun g\u00fcc\u00fcyle birliklerinin harcamalar\u0131 \u00f6dendi, g\u00f6rev alanlar\u0131 donat\u0131ld\u0131, filolar\u0131 sa\u011flamland\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kral b\u00fcy\u00fck bir b\u00fcy\u00fcc\u00fcd\u00fcr: g\u00fcc\u00fcn\u00fc uyruklar\u0131n\u0131n ruhlar\u0131 \u00fczerinde bile kulland\u0131, onlar\u0131 kendi istedi\u011fi y\u00f6nde d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc. Hazinesinde bir milyon ek\u00fc varsa, iki milyon ek\u00fcye gereksinimi varsa, onlar\u0131 bir ek\u00fcn\u00fcn iki ek\u00fc de\u011ferinde oldu\u011funa inand\u0131rmas\u0131 gerekir, onlar da ona inan\u0131rlar. G\u00fc\u00e7 bir sava\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi gerekti\u011finde, paras\u0131 yoksa onlar\u0131n kafas\u0131na bir par\u00e7a ka\u011f\u0131d\u0131n para oldu\u011funu sokmaktan ba\u015fka yapaca\u011f\u0131 bir \u015fey yoktur, onlar da buna \u015f\u0131p diye inan\u0131rlar. \u0130nand\u0131rmakta o kadar ileriye gider ki onlar\u0131n bir dokunmayla her t\u00fcrl\u00fc hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 iyile\u015ftirir, ruhlar \u00fczerinde i\u015fte b\u00f6ylesine bir g\u00fcc\u00fc ve kuvveti vard\u0131r. Bu prensle ilgili s\u00f6ylediklerim seni \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcrmesin, ondan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u015fka b\u00fcy\u00fcc\u00fc daha var, kendi ruhu \u00fczerinde de ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ruhu \u00fczerinde de ondan daha az etkili de\u011fil. Bu b\u00fcy\u00fcc\u00fcye papa diyorlar. G\u00fcn oluyor insanlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir oldu\u011funa inand\u0131r\u0131yor, g\u00fcn oluyor insanlar\u0131 yedikleri ekme\u011fin ekmek olmad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131r\u0131yor, i\u00e7ilen \u015farab\u0131n \u015farap olmad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131r\u0131yor, daha neler de neler.\u201d<\/p>\n

Roma ve Romal\u0131lar<\/strong><\/p>\n

Montesquieu\u2019n\u00fcn Romal\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerinin nedenleri \u00fczerine belirlemeler<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131 tam tersine tepeden t\u0131rna\u011fa ciddi bir kitapt\u0131r. Bu kitapta yazar\u0131n Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n ve \u00f6zellikle Roma\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ya\u015fam\u0131na ve ahlak\u0131na hayranl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Da\u011f\u0131n\u0131k ve sorunlu bir y\u00f6netim alt\u0131nda \u00f6rne\u011fin Stoa felsefesi gibi b\u00fcy\u00fck bir insan ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi yazara ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir olu\u015fum gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Belli ki pagan d\u00fcnyas\u0131nda h\u0131ristiyan d\u00fcnyas\u0131na g\u00f6re \u00e7ok daha insani e\u011filimler vard\u0131r. Bu anlay\u0131\u015f i\u00e7inde Montesquieu\u2019n\u00fcn Roma\u2019ya ger\u00e7ek anlamda ele\u015ftirici bir g\u00f6zle bakt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Bununla birlikte onun olumsuz yanlar\u0131n\u0131 da konu edinmekten geri kalmaz. Montesquieu\u2019n\u00fcn anlatt\u0131klar\u0131 eski tarih\u00e7ilerin belirlemelerini a\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Montesquieu Romal\u0131larla ilgili olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u201c\u0130mparatorlar\u0131n bu korkun\u00e7 zorbal\u0131\u011f\u0131 Romal\u0131lar\u0131n genel kavray\u0131\u015f\u0131ndan geliyordu. Onlar birden keyfi bir y\u00f6netimin pen\u00e7esine d\u00fc\u015ft\u00fcler, egemen olmakla k\u00f6le olmak aras\u0131nda bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi hemen hemen hi\u00e7 olmad\u0131, bu ge\u00e7i\u015fe yumu\u015fak g\u00f6reneklerle haz\u0131rlanma olana\u011f\u0131 bulamad\u0131lar; y\u0131rt\u0131c\u0131 \u00f6zyap\u0131lar\u0131 oldu\u011fu gibi kald\u0131, kendileri yenik d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f d\u00fc\u015fmanlar\u0131na nas\u0131l davran\u0131yorlarsa ayn\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 buldular ve ayn\u0131 d\u00fczeyde y\u00f6netildiler. Roma\u2019ya giren Sulla Atina\u2019ya giren Sulla\u2019dan ba\u015fka biri de\u011fildi, insanlar i\u00e7in ayn\u0131 hukuku uygulad\u0131. Duyars\u0131zca ba\u015fe\u011fen devletlerde yasalar yetersizse onlar o zaman g\u00f6renekle y\u00f6netilirler. Durmadan gladyat\u00f6r g\u00fcre\u015flerini izlemek Romal\u0131lar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 y\u0131rt\u0131c\u0131 k\u0131l\u0131yordu: Claudius\u2019un bu \u00e7e\u015fit g\u00f6sterileri izleme tutkusuyla kan d\u00f6kmeye daha da e\u011filimli duruma geldi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc: ger\u00e7ekte yumu\u015fak bir yap\u0131s\u0131 olan ve bir\u00e7ok defa ac\u0131mas\u0131z davranm\u0131\u015f olan bu imparator \u00f6rne\u011fi bize \u015funu g\u00f6sterir: o zaman\u0131n e\u011fitimi bizim e\u011fitimimize benzemiyordu. \u00c7ocuklar\u0131n\u0131n ve k\u00f6lelerinin ki\u015fili\u011finde insan do\u011fas\u0131yla oynamaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan Romal\u0131lar bizim insanc\u0131l\u0131k dedi\u011fimiz erdemin ne oldu\u011funu bilmezlerdi.\u201d<\/p>\n

Onun Romal\u0131larla ilgili \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015fleri de ilgin\u00e7tir: \u201cPleb diye adland\u0131r\u0131lan Roma halk\u0131 en k\u00f6t\u00fc imparatorlardan bile nefret etmiyordu. G\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirdikten ve art\u0131k sava\u015flarla ilgilenmez olduktan sonra bu halk t\u00fcm halklar\u0131n en baya\u011f\u0131s\u0131 oldu. Ticareti ve sanatlar\u0131 bu halk yaln\u0131z k\u00f6lelerle ilgili \u015feyler olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Ona yap\u0131lan bu\u011fday yard\u0131m\u0131 onu topraktan kopar\u0131yordu. Oyunlara ve g\u00f6sterilere al\u0131\u015ft\u0131lar. S\u00f6z\u00fc dinlenecek tribunus\u2019lar kalmay\u0131nca, se\u00e7ilecek y\u00fcksek g\u00f6revliler de kalmay\u0131nca, bo\u015f \u015feyler bu halk i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u015feyler oldu, aylakl\u0131\u011f\u0131 bu bo\u015f \u015feylere olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. Caligula, Nero, Commodius, Caracalla halk\u0131n bu \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na bak\u0131p \u00fcz\u00fcl\u00fcyorlard\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar da halk\u0131n sevdi\u011fi \u015feyi korka korka da olsa seviyorlard\u0131 ve t\u00fcm iktidarlar\u0131yla hatta t\u00fcm ki\u015filikleriyle bu zevklere kat\u0131l\u0131yorlard\u0131, bu y\u00fczden imparatorlu\u011fun zenginliklerini sa\u00e7\u0131p savuruyorlard\u0131 ve zenginlikler t\u00fckendi\u011finde de halk b\u00fcy\u00fck ailelerin soyuldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyordu. Halk tiranl\u0131\u011f\u0131n meyvelerini yiyordu hem de pek g\u00fczel yiyordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc o g\u00fcvenli\u011fini kendi a\u015fa\u011f\u0131l\u0131kl\u0131\u011f\u0131nda buluyordu.\u201d<\/p>\n

\"\"
Montesquieu\u2019n\u00fcn Lacomte\u2019daki b\u00fcst\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Tarih fikrinin hen\u00fcz eski Yunanistan\u2019dan ve h\u0131ristiyan felsefelerinden kalma d\u00f6ng\u00fc kavray\u0131\u015f\u0131yla belirgin oldu\u011fu bir d\u00f6nemde Montesquieu\u2019n\u00fcn tarihe bu geli\u015fig\u00fczel bak\u0131\u015f\u0131 bizi yad\u0131rgatmaz. Ger\u00e7ek tarih kavray\u0131\u015f\u0131 ya da daha do\u011frusu bug\u00fcnk\u00fc tarih kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131z Leibniz\u2019in 17. y\u00fczy\u0131lda ortaya koymu\u015f oldu\u011fu geli\u015fim fikrine kar\u015f\u0131n hen\u00fcz ufukta g\u00f6r\u00fcnmez. Yeni tarih bilinci 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nerisi olacakt\u0131r. Montesquieu daha \u00e7ok bir siyaset filozofu olarak \u00f6nemlidir. 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llar ilerleme fikriyle de\u011fil yasa d\u00fczeni fikriyle se\u00e7ilirler. Ger\u00e7ekte Montesquieu denince akl\u0131m\u0131za Yasalar\u0131n ruhu<\/em> gelir. Gustave Lanson \u015f\u00f6yle der: \u201cMontaigne i\u00e7in Denemeler<\/em> neyse Montesquieu i\u00e7in Yasalar\u0131n ruhu<\/em> odur. T\u00fcm ayr\u0131m \u015furadad\u0131r: Montaigne\u2019in ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ahlaki insan ve ruhsal etkenlerdir, Montesquieu\u2019n\u00fcn ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 toplumsal insan ve yasal d\u00fczenektir.\u201d Montesquieu yasalar\u0131 \u015feylerin do\u011fas\u0131ndan \u00e7\u0131kan zorunlu ili\u015fkiler olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Kitap gene o zaman\u0131n ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde y\u00f6ntem kayg\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeyen olduk\u00e7a da\u011f\u0131n\u0131k bir d\u00fczende yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Onda fikirler en basit d\u00fczeyde ele al\u0131n\u0131rlar. Yazar \u00e7e\u015fitli y\u00f6netim bi\u00e7imlerinin olu\u015fmas\u0131nda iklim toprak ticaret gibi etkenleri g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutar ve b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 bir sohbet havas\u0131nda ortaya koyar. Her ne olursa olsun yasa fikrinin \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde Yasalar\u0131n ruhu<\/em> bir ba\u015fyap\u0131tt\u0131r, ayr\u0131ca yasa da neymi\u015f demeyenler i\u00e7in bug\u00fcn de \u00f6yledir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Montesquieu Voltaire kadar d\u0131\u015fad\u00f6n\u00fck de\u011fildi, d\u00fcnya kar\u015f\u0131s\u0131nda onun kadar heyecanl\u0131 istekli ve at\u0131lgan de\u011fildi ama topra\u011fa ondan \u00e7ok daha sa\u011flam bas\u0131yordu. Montesquieu\u2019n\u00fcn \u00e7izdi\u011fi a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 tabloda iyi bir hukuk adam\u0131 olmas\u0131n\u0131n etkisi vard\u0131r. Voltaire\u2019in zaman zaman felsefi bir derinlikte g\u00f6r\u00fcnen hafif ya da y\u00fczeysel \u015feyler anlatt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Montesquieu \u00fc\u00e7 yap\u0131t\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015ftu. \u201cYasalar\u0131n ruhu\u201d […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":21403,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[172,221,222],"tags":[227,237,662],"class_list":["post-21395","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-135-sayi","category-felsefe","category-tarih","tag-aydinlanma","tag-felsefe","tag-montesquieu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t