{"id":21416,"date":"2018-09-02T05:03:44","date_gmt":"2018-09-02T02:03:44","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=21416"},"modified":"2018-09-02T00:06:37","modified_gmt":"2018-09-01T21:06:37","slug":"bir-parazit-davranislarimizi-yonetiyor-olabilir-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/09\/02\/bir-parazit-davranislarimizi-yonetiyor-olabilir-mi","title":{"rendered":"Bir parazit davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 y\u00f6netiyor olabilir mi?"},"content":{"rendered":"

Genlerimiz, yeti\u015fti\u011fimiz ortam, yeti\u015fme tarz\u0131m\u0131z fark\u0131nda olmadan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 etkiliyor. Ancak bunlar\u0131n hi\u00e7biri d\u00fcnyada en yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen parazitlerden olan Toxoplasma gondii\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Konak\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n beynini ele ge\u00e7irip onu, \u00f6l\u00fcm\u00fcne bile neden olabilecek davran\u0131\u015flara y\u00f6nlendirebilen bu protozoa, Hollywood korku filmlerine ta\u015f \u00e7\u0131kart\u0131r bir senaryo olu\u015fturabiliyor. <\/em><\/p>\n

Neredeyse \u201cantik\u201d say\u0131labilecek \u201c\u00d6zg\u00fcr irademiz var m\u0131?\u201d sorusu, h\u00e2l\u00e2 metafizik bir tart\u0131\u015fma olarak g\u00fcncelli\u011fini koruyor. Sa\u011fduyumuz ve yay\u0131mlanan d\u00fczinelerce psikiyatrik-n\u00f6rolojik ara\u015ft\u0131rma sonucu ise, sand\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan daha az \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fumuzu s\u00f6yl\u00fcyor. Genlerimiz, yeti\u015fti\u011fimiz ortam, yeti\u015fme tarz\u0131m\u0131z, fark\u0131nda olmadan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 etkiliyor. Hatta bu etkileri do\u011fru okumak i\u00e7in reklam firmalar\u0131 milyonlarca dolar para harcay\u0131p m\u00fc\u015fterilerinin t\u00fcketim bi\u00e7imlerini \u015fekillendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ancak bunlar\u0131n hi\u00e7biri d\u00fcnyada en yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen parazitlerden olan Toxoplasma gondii<\/em>\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Konak\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n beynini ele ge\u00e7irip onu, \u00f6l\u00fcm\u00fcne bile neden olabilecek davran\u0131\u015flara y\u00f6nlendirebilen bu protozoa, Hollywood korku filmlerine ta\u015f \u00e7\u0131kart\u0131r bir senaryo olu\u015fturabiliyor.<\/p>\n

Korkusuz bir d\u00fcnya d\u00fc\u015fleyin. Bu bize g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda bask\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z pek \u00e7ok \u015feyi yapabilme imk\u00e2n\u0131 tan\u0131yabilir. G\u00f6z\u00fcpeklikle asla yapmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnemeyece\u011fimiz maceralara at\u0131labiliriz. Ancak unutmamak gerekir ki, korkular\u0131m\u0131z bizi asl\u0131nda koruyan ve hayatta kalmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan d\u00fcrt\u00fclerimizdir.<\/p>\n

\"\"
T. gondii\u2019nin biyolojik d\u00f6ng\u00fcs\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6rne\u011fin, benzer bir korku mekanizmas\u0131 olan kedi korkusu, kemirgenleri hayatta tutabilmektedir. Kemirgen-kedi aras\u0131nda olu\u015fmu\u015f bu \u201c\u00f6zel\u201d ili\u015fkiyi, karada, denizde ve havada ya\u015fayan pek \u00e7ok hayvan\u0131 ve insan\u0131 da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkileyen bir parazit olan Toxoplasma gondii <\/em>bozabilmektedir. \u015eu ana kadar d\u00fcnyada 3 milyar insan\u0131n toksoplazma ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011fu, Amerika\u2019da 5 ki\u015fiden birinin n\u00f6ral d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnde bu paraziti misafir etti\u011fi bilinmektedir. \u00c7o\u011funlukla klinik bulgu vermeden saklanan parazitin insan davran\u0131\u015flar\u0131nda gizli ve \u00fcst\u00fc kapal\u0131 bir \u015fekilde ince ayar yap\u0131yor olup olmad\u0131\u011f\u0131 son zamanlar\u0131n en ilgi \u00e7eken konulardan olmu\u015ftur.<\/p>\n

Bula\u015fma kanallar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130lk kez Nicolle ve Manceaux 1908 y\u0131l\u0131nda T. gondii<\/em>\u2019yi, parazitin t\u00fcr ismini ald\u0131\u011f\u0131 bir Afrika kemirgeni olan Citenodactylus gondii<\/em>\u2019de g\u00f6stermi\u015flerdir. Kesin kona\u011f\u0131n kediler oldu\u011fu ancak 1970\u2019de ortaya konabilmi\u015ftir. Ancak ku\u015flardan insanlara kadar geni\u015f bir \u201cara konak\u201d ortam\u0131 s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

\u015eekilde sol tarafta g\u00f6r\u00fclen aseks\u00fcel d\u00f6ng\u00fc, 100\u2019\u00fcn \u00fczerinde s\u0131cak kanl\u0131 memeli ve ku\u015flarda g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu ara konakta parazit, Yunanca h\u0131zl\u0131 anlam\u0131na gelen \u201ctakizoit\u201d formunu olu\u015fturarak h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7o\u011fal\u0131r. Kona\u011f\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise yine Yunanca yava\u015f anlam\u0131na gelen \u201cbradizoit\u201d \u015fekline, yani doku kistleri haline d\u00f6ner (\u015eekilde Ok 1 y\u00f6n\u00fc). Bu yap\u0131 kal\u0131c\u0131 olup beyin ve benzeri dokulara yerle\u015fme e\u011filimindedir. E\u011fer konakta ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi d\u00fc\u015f\u00fckse (AIDS\u2019li hastalar vb. oldu\u011fu gibi) b\u00f6l\u00fcnmesini tekrar h\u0131zland\u0131rarak, takizoitler olu\u015fturabilir (Ok 2 y\u00f6n\u00fc). Ara konaklar aras\u0131 bula\u015fma, paraziti i\u00e7eren hayvan\u0131 \u00e7i\u011f ya da az pi\u015fmi\u015f olarak yiyen di\u011fer hayvana doku kisti olan bradizoitlerin ge\u00e7mesiyle olur. \u00d6rne\u011fin, kartal taraf\u0131ndan yenen bir kemirgen ya da az pi\u015fmi\u015f kuzu etini yiyen insanda oldu\u011fu gibi (Ok 3 y\u00f6n\u00fc).<\/p>\n

\u015eeklin sa\u011f taraf\u0131nda g\u00f6r\u00fclen seks\u00fcel d\u00f6ng\u00fc ise, sadece bradizoitleri ta\u015f\u0131yan ara kona\u011f\u0131 yiyen kedigillerde olur (Ok 4 y\u00f6n\u00fc). Kedigiller her ne kadar aseks\u00fcel d\u00f6ng\u00fcy\u00fc de destekleseler de, seks\u00fcel \u00e7o\u011falma sadece kedilerin ba\u011f\u0131rsaklar\u0131nda olmaktad\u0131r. Bu \u00e7o\u011falma 100.000.000 oosit (olgunla\u015fmam\u0131\u015f yumurta h\u00fccresi) yaratabilir ki (Ok 5), bunlar kedi ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131nda 2 g\u00fcn i\u00e7inde olgunla\u015f\u0131p epeyce bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 olan \u015fekle d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp (oosit) d\u0131\u015fk\u0131yla at\u0131l\u0131r. Bu da di\u011fer kedilere kolayca bula\u015fabilir (Ok 6). Ya da bir \u00e7iftlikte otlamakta olan herhangi bir ara kona\u011fa (Ok 7) ge\u00e7ebilir.<\/p>\n

Bula\u015fma, a\u011f\u0131zdan olabilmektedir. Kedi d\u0131\u015fk\u0131s\u0131yla at\u0131lan ookistlerle kontamine yiyeceklerin al\u0131nmas\u0131, i\u00e7me sular\u0131n\u0131n i\u00e7ilmesi veya kirli ellerle a\u011f\u0131z yoluyla bula\u015fma olas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle evde beslenen kedilerin tuvaletlerini temizlerken eldiven veya bah\u00e7e i\u015fleriyle u\u011fra\u015f\u0131rken eldiven ve maske kullan\u0131lmamas\u0131 bula\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rabilir. \u00c7i\u011f k\u00f6fte, sucuk, salam, past\u0131rma gibi besinleri yeme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, T. gondii<\/em>\u2019nin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 toksoplazmozun yay\u0131l\u0131m\u0131nda etkendir. Ayr\u0131ca past\u00f6rize edilmemi\u015f s\u00fct ve yumurtadan da ge\u00e7i\u015f olabilece\u011fi ispatlanm\u0131\u015ft\u0131r. Anneden bebe\u011fe bula\u015fma ancak anne hamileyken T. gondii<\/em> ile kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fsa m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir. Hamilelik s\u00fcresinde annede enfeksiyon geli\u015fmi\u015fse, plasentada parazit bulunmas\u0131 y\u00fczde 26, daha \u00f6nce enfeksiyon ge\u00e7irmi\u015fse y\u00fczde 2 olarak saptanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

A\u011f\u0131z yoluyla al\u0131nan ookist veya doku kistlerinin d\u0131\u015f duvarlar\u0131 enzimlerin etkisiyle a\u00e7\u0131l\u0131r ve T. gondii<\/em>\u2019ler ba\u011f\u0131rsak l\u00fcmeninde serbest hale ge\u00e7erler. H\u0131zla \u00e7evre h\u00fccrelerin<\/p>\n

i\u00e7erisine girerek takizoit (trofozoit) formuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. Takizoitler konaklad\u0131klar\u0131 h\u00fccrelerde \u00e7o\u011fal\u0131r ve bu h\u00fccreleri par\u00e7alayarak \u00e7evredeki h\u00fccrelere, kan ve lenf yoluyla di\u011fer organ ve dokulara yay\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

Toksoplazmozda hangi belirtiler g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor?<\/strong><\/p>\n

Parazit sonradan al\u0131nd\u0131ysa, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi normal olan ki\u015filerde belirti vermeyen lenf \u015fi\u015flikleri olu\u015fur. Koltukalt\u0131, kas\u0131k ve kulak arkas\u0131nda da \u015fi\u015flikler olabilir. \u00c7o\u011funlukla iyi seyirlidir. Yeti\u015fkin ve normal ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemine sahip ki\u015filerde yaln\u0131zca y\u00fczde 10-20 dolay\u0131nda bulgu vermektedir. Ate\u015f, k\u0131rg\u0131nl\u0131k, gece terlemesi, d\u00f6k\u00fcnt\u00fcler, kas a\u011fr\u0131lar\u0131, ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

Hodgkinli hastalar, hematolojik kanserler, organ transplantasyonu yap\u0131lanlar, homoseks\u00fceller, ila\u00e7 ba\u011f\u0131ml\u0131lar\u0131, AIDS\u2019liler toksoplazmoz a\u00e7\u0131s\u0131ndan risk gruplar\u0131d\u0131r. Bunlarda hastal\u0131k son derece k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Klinik olarak, fel\u00e7ler, g\u00f6rme g\u00fc\u00e7l\u00fckleri, bilin\u00e7 kayb\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Radyolojik olarak komp\u00fcterize tomografi (CT) de AIDS\u2019li hastalar\u0131n beyninde y\u00fczde 70-80 \u00e7oklu ve iki tarafl\u0131 lezyonlar g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Toksoplazmik zat\u00fcrreede uzam\u0131\u015f ate\u015f, \u00f6ks\u00fcr\u00fck ve nefes darl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. AIDS\u2019li hastalarda toksoplazmik zat\u00fcrreeden \u00f6l\u00fcm oran\u0131 y\u00fczde 35\u2019ten fazlad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Arakona\u011f\u0131n beyninde olu\u015fmu\u015f T. gondii doku kistleri.<\/figcaption><\/figure>\n

Anneden al\u0131nma durumu ise daha k\u00f6t\u00fc bir tabloya yol a\u00e7ar. Do\u011fumsal toksoplazmoz, \u00e7o\u011fu kez gebelik esnas\u0131nda annenin enfekte olmas\u0131 ile olu\u015fmaktad\u0131r. Genellikle bulgu vermeden seyreder. Hamilelik \u00f6ncesi 6-8 hafta i\u00e7inde, annenin enfekte olmas\u0131 da do\u011fumsal toksoplazmoza yol a\u00e7abilir. Anne birinci 3 ay\u0131nda enfekte olmu\u015f ve sa\u011falt\u0131m yap\u0131lmam\u0131\u015fsa, bebe\u011fe ge\u00e7me oran\u0131 olgular\u0131n y\u00fczde 10-25\u2019ini kapsamaktad\u0131r. Bunun sonucu d\u00fc\u015f\u00fckler, \u00f6l\u00fc do\u011fumlar, yenido\u011fanda a\u011f\u0131r toksoplazma hasar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Do\u011fumsal toksoplazmozun klinik belirtileri \u00e7ok \u00e7e\u015fitlidir. \u015ea\u015f\u0131l\u0131k, k\u00f6rl\u00fck, epilepsi, psikomotor bozukluklar, zek\u00e2 gerili\u011fi, beyin zar\u0131 iltihab\u0131, mikrosefali, hidrosefali, karaci\u011fer dalak b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc, sar\u0131l\u0131k, kanamalar, kans\u0131zl\u0131k, lenf bezlerinde \u015fi\u015fme gibi bulgular olabilir.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta, bir kere paraziti alan ki\u015fi, \u00f6mr\u00fc boyunca onu ta\u015f\u0131mak durumunda kal\u0131r. Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimiz ve \u015fu anki ila\u00e7lar, olu\u015fan doku kistlerini v\u00fccuttan atmay\u0131 sa\u011flayam\u0131yor. Kan testiyle belirlenebilen bu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k, \u00e7o\u011fu kez de belirgin bir hastal\u0131\u011fa neden olmaks\u0131z\u0131n kalabiliyor. Ancak son zamanlarda biliminsanlar\u0131 bu bilgiyi sorgulamaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n

Kedinin \u00f6ld\u00fcren cazibesi ve fare: \u201cYe beni kedicik!\u201d<\/strong><\/p>\n

1980\u2019lerde ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, toksoplazma ile enfekte farelerde birtak\u0131m davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fiklikleri g\u00f6zlemlediler. Bu fareler a\u015f\u0131r\u0131 hareketlilerdi ve temizlenmeye \u00e7ok az vakit ay\u0131r\u0131yorlard\u0131. 1994\u2019de Oxford \u00dcniversitesi\u2019nden epidemiyolog Joanne Webster doku kisti bulunan farelerin bulunmayanlara g\u00f6re tamamen farkl\u0131 davran\u0131\u015flar g\u00f6sterdi\u011fini ke\u015ffetti. \u201c\u00d6l\u00fcmc\u00fcl kedi cazibesi\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu davran\u0131\u015f modelinde, toksoplazma ile enfekte olmu\u015f fareler kedi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ka\u00e7mak yerine onlara do\u011fru gidip adeta yem oluyordu. Parazit de b\u00f6ylece kolayl\u0131kla seks\u00fcel geli\u015fimini yapaca\u011f\u0131 kedi ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131na girip \u00e7o\u011falabiliyordu. Giderek artan \u00e7al\u0131\u015fma ve g\u00f6zlemler, parazitin hakikaten kemirgen davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131, beyin aktiviteleri ve gen ifadelerini de\u011fi\u015ftirerek farkl\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 destekledi.<\/p>\n

Asl\u0131nda daha \u00f6nceden de bilindi\u011fi gibi, pek \u00e7ok parazit, kona\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcnyesinde kendisine faydal\u0131 olacak de\u011fi\u015fiklikler yapabilmektedir. Fakat baz\u0131lar\u0131 sinir sisteminin i\u015flevselli\u011fini de\u011fi\u015ftirebilir. \u00d6rne\u011fin Avustralya\u2019da ya\u015fayan bir t\u00fcr kaya midyesi olan Sacculina granifera<\/em>, kum pavuryalar\u0131n\u0131n erkeklerinde, kad\u0131nl\u0131k hormonlar\u0131 salg\u0131lat\u0131p onlar\u0131n annelik davran\u0131\u015flar\u0131 g\u00f6stermesine neden olabilmektedir. Zombile\u015fmi\u015f pavuryalar di\u015filerle birlikte sudan \u00e7\u0131karak larvalar\u0131n yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ideal olan kumsal alanda dola\u015f\u0131rlar. Erkekler bir \u015fey salg\u0131lamaz. Kaya midyesi ise salg\u0131lar. Ve e\u011fer midye, di\u015fi pavuryay\u0131 enfekte ederse ayn\u0131 sistemle \u201cparazitik kastrasyon\u201da, yani yumurtalar\u0131n k\u00f6relmesine neden olur.<\/p>\n

Bu tuhaf olgulara ra\u011fmen parazitler genelde beyin d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131r. Ancak e\u011fer beyne yerle\u015febilirlerse, kona\u011f\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi ataklar\u0131ndan korunabildikleri i\u00e7in sinir a\u011f\u0131 i\u015fleyi\u015fini kendi avantajlar\u0131na olacak \u015fekilde de\u011fi\u015ftirebilmektedirler.<\/p>\n

Kuduz vir\u00fcs\u00fc de bu \u00f6rneklerden biridir. Yay\u0131lmak ve konaktan kona\u011fa kendini aktarabilmek i\u00e7in t\u00fcrl\u00fc numaralarla davran\u0131\u015flar yaratabilir. \u00d6rne\u011fin burun mukozas\u0131n\u0131 ka\u015f\u0131nd\u0131rarak kona\u011f\u0131n hap\u015f\u0131rmas\u0131na neden olur ve binlerce vir\u00fcs ortal\u0131\u011fa yay\u0131l\u0131r. Ya da \u00f6rne\u011fin hayvanlarda s\u00fcrekli yalama \u0131s\u0131rma iste\u011fi yaratarak, salya yoluyla yo\u011fun bir \u015fekilde di\u011fer kona\u011fa (hayvan, insan vb.) ge\u00e7meyi kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Ancak yine de n\u00f6rologlar hen\u00fcz kuduz vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn nas\u0131l olup da sald\u0131rganl\u0131\u011fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayacak bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Toksoplazma bula\u015fm\u0131\u015f erkek farelerin \u00fcreme i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc, di\u015fi farelerin feromonuyla kedi idrar\u0131 kokusuna ayn\u0131 \u201c\u00e7ekicilik\u201d tepkisini veriyor. K\u0131sacas\u0131 fareler kedi idrar\u0131 kokusundan korkmak yerine, ona \u00e2\u015f\u0131k oluyorlar.<\/figcaption><\/figure>\n

2011 y\u0131l\u0131nda, Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden n\u00f6roendokrinolog Robert Sapolsky ve Singapur Nanyanh Teknik \u00dcniversitesi\u2019nden biyolog Ajai Vyas yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada, toksoplazma bula\u015fm\u0131\u015f farelerin kedileri \u201ccinsel anlamda \u00e7ekici\u201d bulduklar\u0131n\u0131 tespit ettiler. Oysa ki b\u00fct\u00fcn uslu fareler, davran\u0131\u015f\u0131 \u00f6\u011frenmeksizin, do\u011fumsal bir i\u00e7g\u00fcd\u00fcyle kedi kokusunu ald\u0131klar\u0131 b\u00f6lgeden uzakla\u015fma e\u011filimindedir.<\/p>\n

Memelilerin beyninde \u201csavunma\u201d ve \u201c\u00fcreme\u201d sinir a\u011f\u0131 yolu, paralel seyreder. Bu yolu ilk uyaran koku duyusudur ve sonlan\u0131m\u0131 da limbik sistemdir. Bu b\u00f6lge de kritik bir bi\u00e7imde \u201ckorku\u201d ve \u201cuyar\u0131lma\u201d gibi temel tepkilerin olu\u015ftu\u011fu b\u00f6lgedir. Bu yak\u0131nl\u0131k belki de parazitin kemirgenleri davran\u0131\u015fsal olarak nas\u0131l y\u00f6nlendirdi\u011fini a\u00e7\u0131klayabilir.<\/p>\n

Sapolsky\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, hem di\u015fi fare feromonuna hem de kedi idrar\u0131 kokusuna maruz b\u0131rak\u0131lan 18 parazitli ve 18 parazit ta\u015f\u0131mayan fare beyni ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Limbik sistemde yerle\u015fmi\u015f parazit doku kisti say\u0131s\u0131n\u0131n di\u011fer beyin b\u00f6lgelerine g\u00f6re daha fazla oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Ekip ayr\u0131ca, kokuya maruz kald\u0131ktan sonra operasyonu hangi beyin b\u00f6lgesindeki n\u00f6ronlar\u0131n y\u00f6netti\u011fini, yine bu aktif n\u00f6ronlar taraf\u0131ndan sal\u0131nan c-Fos proteinini renklendirme y\u00f6ntemiyle g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyerek belirledi. Buna g\u00f6re erkek farelerin \u00fcreme i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc, di\u015fi farelerin feromonuyla kedi idrar\u0131 kokusuna ayn\u0131 \u201c\u00e7ekicilik\u201d tepkisini vermekteydi. K\u0131sacas\u0131 fareler kokudan korkmak yerine kokuya \u00e2\u015f\u0131k oluyorlard\u0131.<\/p>\n

Biliminsanlar\u0131 bu \u201c\u00f6ld\u00fcren cazibe\u201dye neyin, nas\u0131l yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin olarak bilmemekle birlikte, 2014 y\u0131l\u0131nda Vyas\u2019\u0131n laboratuvar\u0131nda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada bir ipucuna rastland\u0131. Burada toksoplazman\u0131n konaklar\u0131nda, seks\u00fcel ve sosyal g\u00f6revlerden sorumlu olan beyin salg\u0131lar\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 belirlendi. Bunu da DNA metilasyonunu de\u011fi\u015ftirerek yapabiliyorlard\u0131. DNA metilasyonu, gen ifadesini de\u011fi\u015ftirerek h\u00fccre fonksiyonlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren, insan ve pek \u00e7ok memelide bilinen tek do\u011fal modifikasyondur. Metilasyona u\u011fram\u0131\u015f genler, molek\u00fcler bir ba\u015fl\u0131k taraf\u0131ndan bloke edildiklerinden sessizdirler. Toksoplazma bu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 kald\u0131rarak seks\u00fcel davran\u0131\u015f\u0131 te\u015fvik edecek beyin salg\u0131s\u0131 olu\u015fumuna yol a\u00e7maktad\u0131r. Vyas ve ekibi, bu deneyi tersine \u00e7evirdiklerinde, yani bu beyin salg\u0131lar\u0131n\u0131 engelleyen kimyasallar verdiklerinde, farelerin kedi idrar\u0131 kokusuna duyduklar\u0131 dayan\u0131lmaz \u00e7ekicili\u011fin ortadan kayboldu\u011funu da g\u00f6sterebildiler.<\/p>\n

Bu bulgulardan sonra parazitin bu sinsi etkisinin t\u00fcm konaklar\u0131 i\u00e7in ve kal\u0131c\u0131 olarak olu\u015fup olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 merak konusu oldu. Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden parazitolog John C. Boothroyd bu parazit istilas\u0131na \u201c\u00f6p ve t\u00fck\u00fcr\u201d ad\u0131n\u0131 verdi. Toksoplazma ilk olarak kona\u011f\u0131na giriyor ve ard\u0131ndan depo proteinlerini konak h\u00fccrelerine adeta t\u00fck\u00fcrerek yerle\u015ftiriyor. Parazit \u00f6ncelikle kendini kona\u011f\u0131n proteinlerinden koruyucu bir balonla \u00e7evirip daha sonra bu balonu doku kisti olacak \u015fekilde sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131yor. Daha sonra balona kom\u015fuluk yapan enerji h\u00fccrelerine, yani mitokondrilere y\u00f6nleniyor ve h\u00fccre DNA\u2019s\u0131 \u00fczerinde etkili olarak baz\u0131 konak genlerini bask\u0131larken, baz\u0131lar\u0131n\u0131 da aktive ediyor. Son olarak toksoplazma, konak proteinlerini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek i\u015flevlerini de\u011fi\u015ftiriyor ve kona\u011f\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemini bozuyor.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu de\u011fi\u015fikler kona\u011f\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi sald\u0131r\u0131s\u0131na u\u011framaks\u0131z\u0131n ve enerji de alarak parazitin ya\u015fam s\u00fcresini uzat\u0131yor. Deneyler farelerde yap\u0131l\u0131yor, ancak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla insanlarda da ayn\u0131 mekanizma s\u00f6z konusu. Parazitin proteinlerini p\u00fcsk\u00fcrtme \u00f6zelli\u011finin sadece etkilenmi\u015f de\u011fil, di\u011fer t\u00fcm h\u00fccreleri de kapsamas\u0131, yani oyalanma olmaks\u0131z\u0131n h\u00fccreden h\u00fccreye parazit proteinlerinin ge\u00e7i\u015fi mikrobiyoloji d\u00fcnyas\u0131nda yeni bir bulu\u015f olmu\u015ftur. Bu geni\u015f yay\u0131l\u0131ml\u0131 protein da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 toksoplazman\u0131n kona\u011f\u0131n\u0131 geni\u015f \u00e7apl\u0131 etkiledi\u011fini ve di\u011fer hayvanlarda da davran\u0131\u015flar\u0131 de\u011fi\u015ftirmesinin ne kadar kolay olabilece\u011fini g\u00f6stermi\u015f oluyor.<\/p>\n

2013 y\u0131l\u0131nda Kaliforniya Berkeley \u00dcniversitesi\u2019nden biyolog Michael Eisen\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma ise, enfeksiyon art\u0131k var olmasa bile olu\u015fan bu tuhaf \u00a0\u201c\u00e7ekicilik\u201d davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n devam etti\u011fini g\u00f6sterdi. Eisen, farelere, parazitin kist olu\u015fturmayan farkl\u0131 bir formunu verdi\u011finde ve beyin kistleri olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 halde, 4 ay sonra farelerin h\u00e2l\u00e2 kedi kokusuna \u00e7ekicilik duyduklar\u0131, onlardan ka\u00e7mad\u0131klar\u0131 belirlendi. K\u0131sacas\u0131 parazit enfeksiyonu d\u00f6vme gibi kal\u0131c\u0131 bir i\u015faret b\u0131rakabiliyordu.<\/p>\n

\"\"
Toxoplazma gondii b\u00f6l\u00fcn\u00fcrken…<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsanlar\u0131 nas\u0131l ve niye etkiliyor?<\/strong><\/p>\n

Elbette memeli beyinlerinin hepsi ayn\u0131 \u015fekilde i\u015flemez. Toksoplazman\u0131n oyunlar\u0131 daha fazlaca kemirgenleri etkileyen tarzdad\u0131r. Ancak evrimsel s\u00fcre\u00e7te yine de az da olsa insan beynini kontrole y\u00f6nelik bir adaptasyon da geli\u015fmi\u015ftir. Bizler sonu\u00e7ta parazit i\u00e7in \u201cson nokta\u201dy\u0131z. Geri d\u00f6n\u00fcp tekrar kedi ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131nda \u00e7o\u011fal\u0131p \u00fcreme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmuyor. Yine de kistler beyin dokusuna yerle\u015ferek g\u00fc\u00e7 alg\u0131lanan, beklenmedik \u015fekillerde bizi y\u00f6nlendirebiliyor. Prag \u00dcniversitesi\u2019nden parazitolog Jaroslav Flegr ve ekibi bu konuda 2500 hasta \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flar. Parazitle kar\u015f\u0131la\u015fan erkeklerin daha i\u00e7e d\u00f6n\u00fck, pasif agresif, \u015f\u00fcpheci tav\u0131rlar sergilerken; kad\u0131nlar\u0131n daha d\u0131\u015fad\u00f6n\u00fck, kar\u015f\u0131s\u0131ndakine g\u00fcvenen ve uysal davran\u0131\u015flar g\u00f6sterdiklerini g\u00f6zlemlemi\u015fler.<\/p>\n

Gene \u00c7ek Cumhuriyeti\u2019nde 2009 y\u0131l\u0131nda orduda zorunlu askerli\u011fini yapan 3890 ki\u015finin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada Rh(-) kan tipinde olup toksoplazma ile enfekte olmu\u015f bireylerin Rh(+) ya da toksoplazma ile enfekte olmam\u0131\u015flara nazaran 6 kat fazla ufak \u00e7apl\u0131 \u201ctrafik kazas\u0131\u201d yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015f. Flegr\u2019e g\u00f6re paraziti ta\u015f\u0131yan ki\u015filer, olaylara daha \u201cyava\u015f\u201d tepki veriyor olabilir. Ve belki de Rh(+) kan grubunun parazite kar\u015f\u0131 bir t\u00fcr koruyuculu\u011fu olmaktad\u0131r. Yine ayn\u0131 grup 2011 y\u0131l\u0131nda 34 enfekte olmu\u015f, 134 enfekte olmam\u0131\u015f \u00fcniversite \u00f6\u011frencisi \u00fczerinde bir ara\u015ft\u0131rma yapm\u0131\u015f (cinsiyet da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 d\u00fczensiz) ve \u00f6\u011frencilere farkl\u0131 hayvanlar\u0131n idrar \u00f6rneklerini koklatm\u0131\u015flar. \u0130lgi \u00e7ekici bir \u015fekilde, paraziti ta\u015f\u0131yan erkekler kedi idrar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mayanlara g\u00f6re daha ho\u015f bulmu\u015flard\u0131r. Kad\u0131n \u00f6\u011frencilerde ise tam tersi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Asl\u0131nda toksoplazman\u0131n psikiyatrik hastal\u0131klarda rol oynad\u0131\u011f\u0131 fikri, ilk kez 1950\u2019lerde ak\u0131l hastanelerinin kay\u0131tlar\u0131ndaki s\u0131kl\u0131klar g\u00f6r\u00fcl\u00fcnce edinilmi\u015ftir. Ancak parazitin mi ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131na sebep oldu\u011fu, yoksa hastal\u0131\u011f\u0131n m\u0131 paraziti almaya yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rm\u0131\u015f olabilece\u011fi \u00e7ok da belirlenememi\u015fti. Bu konuda yap\u0131lan 50\u2019nin \u00fcst\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmada bulunan sonu\u00e7lar, hasta haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 gere\u011fi verilerin, \u00f6rneklerin k\u0131s\u0131tl\u0131 olmas\u0131 nedeniyle sa\u011fl\u0131kl\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2001\u2019de Johns Hopkins \u00dcniversitesi\u2019nde psikiyatr E. Fuller Torrey ve n\u00f6rovirolog Robert Yolken\u2019in sadece 38 hasta ile k\u0131s\u0131tl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda v\u00fccudunda toksoplazma antikoru fazla bulunan bireylerin \u015fizofreni ataklar\u0131n\u0131, bulunmayanlara g\u00f6re anlaml\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde fazla ge\u00e7irdiklerini g\u00f6stermi\u015ftir. Sonraki y\u0131llarda bunu destekleyen daha geni\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u015eizofreniye mi yol a\u00e7\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Toksoplazma ile \u015fizofreni aras\u0131ndaki fizyolojik mekanizma bilinmiyor. Ancak toksoplazman\u0131n, \u015fizofreninin temelini olu\u015fturan beyindeki dopamin art\u0131\u015f\u0131yla ilgili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Toksoplazmal\u0131 farelerde beyinde dopamin art\u0131\u015f\u0131 1985 y\u0131l\u0131ndan beri \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6sterilmi\u015f. \u0130nsanlarda ise bu ili\u015fki hipotez a\u015famas\u0131nda bekliyor. 2009 y\u0131l\u0131nda Gaskell ve ekibi, toksoplazman\u0131n tirozin hidroksilaz enzimi i\u00e7in 2 gen i\u00e7erdi\u011fini belirledi. Bu enzim dopamin sentezi i\u00e7in gerekli bir enzimdi. Yine bir di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fma, toksoplazman\u0131n olu\u015fturdu\u011fu doku kistinin (bradizoit) bu enzimi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131p kist etraf\u0131nda dopamin sal\u0131n\u0131m\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.<\/p>\n

\"\"
\u0130nsanda, belirti g\u00f6stermeyen toksoplazma enfeksiyonunun \u00e7ok \u00e7e\u015fitli psikiyatrik-n\u00f6rolojik s\u00fcre\u00e7lerde de etkili olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor: \u015eizofreniden iki u\u00e7lu miza\u00e7 bozuklu\u011funa, Parkinson\u2019dan Alzheimer\u2019a, epilepsiden tekrarlayan migrene, otizmden beyin t\u00fcm\u00f6rlerine\u2026<\/figcaption><\/figure>\n

Dopamin bu ba\u011flant\u0131da epeyce \u015f\u00fcpheli bir ajan olarak g\u00f6r\u00fclmekle birlikte, yaln\u0131z de\u011fil gibi duruyor. \u00d6rne\u011fin toksoplazmayla enfekte erkek \u00f6\u011frencilerin a\u011f\u0131z salg\u0131lar\u0131nda y\u00fcksek oranda testosteron oldu\u011fu bir \u00e7al\u0131\u015fmada belirlenmi\u015fti. Kad\u0131n bireylerde ise bu art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fclmemi\u015fti. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131nda, testosteronun artma oran\u0131n\u0131n testislerdeki bu hormonu salg\u0131layan Leydig h\u00fccre resept\u00f6rlerinin art\u0131\u015f\u0131yla ilgili oldu\u011fu, bunun da toksoplazma antikorlar\u0131yla do\u011fru orant\u0131l\u0131 art\u0131\u015f g\u00f6sterdi\u011fi belirlenmi\u015fti. Bu farkl\u0131l\u0131k asl\u0131nda davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011finden s\u00f6z edildi\u011finde, erkek ve kad\u0131n bireylerde parazitin neden farkl\u0131 etkiler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131kl\u0131yor olabilir.<\/p>\n

Pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma sonucu, belirti g\u00f6stermeyen toksoplazma enfeksiyonunun daha geni\u015f psikiyatrik-n\u00f6rolojik s\u00fcre\u00e7lerde de etkili olabilece\u011fi \u00f6nerilmektedir: \u0130ki u\u00e7lu miza\u00e7 bozuklu\u011fu, ki\u015filik bozukluklar\u0131, Parkinson hastal\u0131\u011f\u0131, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131, epilepsi, tekrarlayan migren, otizm ve hatta beyin t\u00fcm\u00f6rleri. Hatta artm\u0131\u015f ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131k oranlar\u0131ndaki co\u011frafyalarda meydana gelen cinayet say\u0131lar\u0131yla ba\u011flant\u0131, toksoplazmozisin bir dizi ciddi sosyal davran\u0131\u015f bozuklu\u011funa da sebebiyet verebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Sons\u00f6z<\/strong><\/p>\n

\u015eu ana kadar ki \u00e7al\u0131\u015fmalar, toksoplazman\u0131n kesin olarak davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, hele de \u015fizofreniye sebep oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015f de\u011filler. Burada pek \u00e7ok ba\u015fka etken ve mekanizma i\u015fin i\u00e7ine girebilmektedir. Ancak d\u00fcnya \u00fczerindeki insanlar\u0131n neredeyse \u00fc\u00e7te birini etkilemi\u015f bu parazitin (ve belki daha bir \u00e7ok ba\u015fka mikrobun) etkileri de g\u00f6z ard\u0131 edilemez gibi duruyor.<\/p>\n

E\u011fer paraziti ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan \u015f\u00fcpheleniyorsan\u0131z, gidip kan testiyle bunu belirleyebilirsiniz. \u00d6zellikle gebeyken kedi dostlar\u0131n\u0131z\u0131n v\u00fccut \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131yla temas\u0131 korunakl\u0131 hale getirebilir, \u00f6zellikle bah\u00e7e i\u015flerinde eldiven ve maske kullanabilirsiniz. Hi\u00e7 olmasa daha iyi, ama e\u011fer et yiyorsan\u0131z, \u00e7i\u011f ya da az pi\u015fmi\u015f de\u011fil de, iyice pi\u015fmi\u015fi tercih edebilir ve elinizden geliyorsa ev kedilerinizi a\u015f\u0131latabilirsiniz.<\/p>\n

\u015eunu unutmayal\u0131m, d\u0131\u015far\u0131daki k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc b\u00fcy\u00fckl\u00fc t\u00fcm canl\u0131lar beyinlerimizi kontrol edebilir! Onlar\u0131n g\u00fcc\u00fc kendi yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z sahte bask\u0131 ara\u00e7lar\u0131ndan daha fazlad\u0131r. Suda yans\u0131yan aksimizi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde b\u00fcy\u00fclenmek yerine, evrimsel bir al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fc\u011fe ihtiyac\u0131m\u0131z var. Do\u011fadaki en \u201cevrimle\u015fmi\u015f ve g\u00fc\u00e7l\u00fc\u201d ya da en \u201ck\u0131r\u0131lgan\u201d canl\u0131lar de\u011filiz. Ve ne de en \u201cak\u0131ll\u0131y\u0131z\u201d.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) http:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/common-parasite-could-manipulate-our-behavior\/<\/p>\n

2) http:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/fatal-attraction\/?page=1<\/p>\n

3) http:\/\/academic.reed.edu\/biology\/courses\/BIO342\/2014_syllabus\/2014_readings\/Sapolsky_2003.pdf<\/p>\n

4) http:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC4332237\/<\/p>\n

5) http:\/\/www.researchgate.net\/publication\/11072499_Toxoplasma_gondii_transmission_diagnosis_and_prevention<\/p>\n

6) http:\/\/www.striepen.uga.edu\/biopara\/kiss&spit.pdf<\/p>\n

7) http:\/\/www.turkiyeparazitolderg.org\/sayilar\/41\/buyuk\/pdf_TPD_715.pdf<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Genlerimiz, yeti\u015fti\u011fimiz ortam, yeti\u015fme tarz\u0131m\u0131z fark\u0131nda olmadan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 etkiliyor. Ancak bunlar\u0131n hi\u00e7biri d\u00fcnyada en yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen parazitlerden olan Toxoplasma gondii\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Konak\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n beynini ele ge\u00e7irip onu, \u00f6l\u00fcm\u00fcne bile neden olabilecek davran\u0131\u015flara y\u00f6nlendirebilen bu protozoa, Hollywood korku filmlerine ta\u015f \u00e7\u0131kart\u0131r bir senaryo olu\u015fturabiliyor. Neredeyse \u201cantik\u201d say\u0131labilecek \u201c\u00d6zg\u00fcr irademiz var m\u0131?\u201d sorusu, h\u00e2l\u00e2 metafizik bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":21417,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[172,21,231],"tags":[254,1994,2568,2569],"class_list":["post-21416","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-135-sayi","category-biyoloji","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-beyin","tag-davranis","tag-parazit","tag-toksoplazma"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t