{"id":21849,"date":"2015-04-01T16:00:36","date_gmt":"2015-04-01T13:00:36","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=21849"},"modified":"2018-03-15T17:22:52","modified_gmt":"2018-03-15T14:22:52","slug":"senecanin-stoadaki-yeri-senecaya-stoaci-diyebilir-miyiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/04\/01\/senecanin-stoadaki-yeri-senecaya-stoaci-diyebilir-miyiz","title":{"rendered":"Seneca\u2019n\u0131n Stoa\u2019daki yeri:\u00a0Seneca\u2019ya Stoa\u2019c\u0131 diyebilir miyiz?"},"content":{"rendered":"

Seneca bir bak\u0131ma felsefeyi ya\u015fam\u0131n\u0131n tek ger\u00e7ek amac\u0131 durumuna getirmi\u015f bir filozof diye bilindi, bir bak\u0131ma da felsefesinin kurallar\u0131yla ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini ba\u011fda\u015ft\u0131ramayan tutars\u0131z bir ki\u015filik olarak de\u011ferlendirildi. \u0130ki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de yabana atmamak gerekir. Felsefenin d\u0131\u015f\u0131nda olduk\u00e7a devingen bir ya\u015fam\u0131 vard\u0131, ama bu onu k\u00f6kl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce aray\u0131\u015flar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmad\u0131. Stoa felsefesini y\u00fczeysel bir anlay\u0131\u015fla ve kendi ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re yorumlam\u0131\u015f olsa da, her zaman bu felsefenin \u00f6nemli ki\u015filerinden biri olarak an\u0131ld\u0131. <\/em><\/p>\n

\u0130mparatorluk Stoa\u2019s\u0131 dediklerinde akl\u0131m\u0131za iki \u00f6nemli ad gelir: Epiktetos ve Marcus Aurelius. Birincisi bir k\u00f6le, ikincisi bir imparatordur. Bu iki filozofla birlikte Seneca\u2019n\u0131n da ad\u0131n\u0131 anmak gerekir. Bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6nem ya da son d\u00f6nem Stoa\u2019s\u0131n\u0131n en eskisi do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm tarihleri bilinmeyen Epiktetos olmal\u0131d\u0131r. \u0130mparator Marcus Aurelius Antoninus Augustus ya da k\u0131saca Marcus Aurelius onun izinden gitmi\u015f, yeni \u015feyler s\u00f6ylemekten \u00e7ok onun g\u00f6r\u00fc\u015flerini anlamaya ve a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Renkli ya\u015fam\u0131yla an\u0131lan Seneca\u2019ya gelince, o hemen hemen Epiktetos\u2019la ayn\u0131 y\u0131llar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Marcus Aurelius ikisinden epeyce sonrad\u0131r. \u00d6b\u00fcrleri MS 1. y\u00fczy\u0131lda Marcus Aurelius 2. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Epiktetos\u2019la Marcus Aurelius aras\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r, Marcus Aurelius \u00f6nderinin yolundan gitmi\u015f, onun \u00e7izgisini a\u015fmak istememi\u015ftir: Stoa\u2019c\u0131l\u0131k bir felsefe okulu oldu\u011fu kadar bir inan\u00e7 birlikteli\u011fidir. Seneca bir inanc\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc gibi g\u00f6r\u00fclmez, o bu iki filozoftan da ayr\u0131 durur. Onun Stoa d\u00fc\u015f\u00fcncesine ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcr\u00fcr: o bir filozof olmaktan \u00e7ok bir yazard\u0131r ve bir s\u00f6ylevcidir. Stoa filozoflar\u0131 d\u00fcnya i\u015flerini \u00f6nemsemeyen ve do\u011faya ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fmeyen basit ya da s\u0131radan bir ya\u015famda erdemli olman\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131 izleyen kimselerdi, onlar i\u00e7in zenginlikler \u00fcnler unvanlar g\u00fcl\u00fcn\u00e7 \u015feylerdi. Epiktetos ge\u00e7 bir zamanda azat edilmi\u015f bir k\u00f6leydi. \u0130mparator Marcus Aurelius bir imparator gibi ya\u015famam\u0131\u015f, d\u00fcnyan\u0131n p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 yanlar\u0131n\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131p azla yetinmeyi bilen bir ayd\u0131n insan ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Seneca\u2019n\u0131n Epiktetos\u2019dan ve Marcus Aurelius\u2019dan da ayr\u0131 durmas\u0131 onun \u00f6ncelikle bir d\u00fcnya adam\u0131 olmas\u0131yla yani Stoa\u2019ya ters d\u00fc\u015fen ya\u015fam\u0131yla ilgili olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"Lucius Annaeus Seneca\u2019n\u0131n p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 ve dalgal\u0131 bir ya\u015fam\u0131 oldu. Bu onun \u00e7ocuklu\u011fundan beri istedi\u011fi bir \u015feydi. Dikkatleri erkenden \u00fczerine \u00e7ekti, \u00e7ok gen\u00e7 ya\u015flar\u0131nda g\u00f6z \u00f6n\u00fcndeki ki\u015filerden biri oldu. Bir hastal\u0131k ve dinlenme d\u00f6neminin ard\u0131ndan birdenbire y\u00fckseldi. \u00dcn ona parayla birlikte geldi. Tiberius\u2019un son zamanlar\u0131nda ve Caligula zaman\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda bu \u00e7ok sevilen avukat siyasetin b\u00fct\u00fcn olanaklar\u0131ndan yararlanm\u0131\u015f, Roma\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck s\u00f6ylevcilerinden ve en zengin adamlar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. \u00c7eli\u015fkilerle dolu ya\u015fam\u0131 Stoa\u2019n\u0131n yal\u0131n ve basit ya\u015fam anlay\u0131\u015f\u0131yla uyu\u015fmasa da g\u00f6r\u00fc\u015fleri Stoa\u2019dan \u00e7ok uzak de\u011fildir. Ger\u00e7ekte Seneca bir filozof de\u011fildi usta bir yazard\u0131 demek daha do\u011fru olur. O bir yan\u0131yla da ahlak\u00e7\u0131d\u0131r. Eski\u00e7a\u011f ahlaklar\u0131n\u0131n hemen hemen b\u00fct\u00fcn temsilcileri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri gibi ya\u015fam\u0131\u015f ve ya\u015fad\u0131klar\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Seneca Platon\u2019cularla Pythagoras\u2019\u00e7\u0131lar\u0131n izinde bir d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131yd\u0131. Ne felsefenin derin konular\u0131yla hatta ne de mant\u0131kla ilgilendi. Belki de onu Stoa\u2019n\u0131n en \u00f6zg\u00fcr izleyicisi olarak g\u00f6rmek do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p>\n

Roma\u2019n\u0131n kar\u0131\u015f\u0131k d\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Cumhuriyet\u2019in \u0130mparatorluk\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc zamanlar olduk\u00e7a zor olduk\u00e7a sorunlu zamanlard\u0131. \u0130mparatorluk s\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6rkemine aldanarak bu ge\u00e7i\u015fi karga\u015f\u0131k zamanlardan d\u00fczg\u00fcn zamanlara ge\u00e7i\u015f diye alg\u0131lamamal\u0131y\u0131z. Senato\u2019nun g\u00fcc\u00fc azald\u0131k\u00e7a ordu g\u00fc\u00e7leniyor, y\u0131k\u0131m yava\u015f yava\u015f ba\u015fl\u0131yordu. Roma en parlak hatta en zengin d\u00f6nemini fetihler zaman\u0131nda yani M\u00d6 2. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f, ard\u0131ndan ini\u015fe ge\u00e7mi\u015fti. Senato\u2019nun M\u00d6 16 ocak 27\u2019de Caius Julius Caesar Octavianus\u2019a (M\u00d6 63-MS 14) \u201cAugustus\u201d yani Kutsal<\/strong> unvan\u0131n\u0131 vermesiyle bir d\u00f6nem kapan\u0131yor ve yeni bir d\u00f6nem ba\u015fl\u0131yordu. Oktavianus bizim Sezar diye bildi\u011fimiz Julius Caesar\u2019\u0131n ye\u011feninin o\u011fluydu. 24 ocak 25\u2019de hastaland\u0131. \u0130yile\u015fince devlet g\u00f6revlerinden ba\u011f\u0131\u015flanmas\u0131n\u0131 istedi. O zaman Roma kar\u0131\u015ft\u0131. Augustus \u00e7ekilirse Roma\u2019n\u0131n alt\u0131 \u00fcst\u00fcne gelir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131: Senato g\u00fcc\u00fcn\u00fc iyiden iyiye yitirmi\u015fti. \u0130mparator 21-19 aras\u0131nda Do\u011fu\u2019ya bir sefer d\u00fczenledi. D\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Roma\u2019y\u0131 peri\u015fan buldu. L\u00fcks tutkusu ve ahlak bozuklu\u011fu Roma\u2019n\u0131n sonunu getirmek \u00fczereydi. Augustus \u00f6l\u00fcnce devletin ba\u015f\u0131na Tiberius (M\u00d6 42-MS 37) ge\u00e7ti. O zaman Seneca siyaset ate\u015fiyle yanan on sekiz ya\u015f\u0131nda bir gen\u00e7ti. Tiberius her \u015feyi Senato\u2019ya dan\u0131\u015ft\u0131. Kendisine vermek istedikleri payeleri geri \u00e7evirdi. Ancak son y\u0131llar\u0131n\u0131 devlet i\u015flerinden uzakta bir adada ge\u00e7irdi ve orada \u00f6ld\u00fc. Onu Caligula (12-41) f\u0131rt\u0131nas\u0131 izledi. Caligula g\u00f6reve ba\u015flad\u0131ktan (37) sekiz ay sonra delirdi, g\u00f6revinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131nda bir muhaf\u0131z\u0131n b\u0131\u00e7a\u011f\u0131 alt\u0131nda can verdi ve Senato\u2019nun karar\u0131yla ad\u0131 imparatorlar listesinden \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Caligula d\u00f6nemini Tiberius Claudius Nero d\u00f6nemi ve onu da Lucius Domitius Nero d\u00f6nemi izledi. Roma\u2019y\u0131 yakan deli Nero bu ikinci Nero\u2019dur. 9 haziran 68\u2019de \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Siyasete g\u00f6n\u00fcl vermi\u015f olan Seneca Roma\u2019n\u0131n bu kar\u0131\u015f\u0131k d\u00f6neminde ya\u015fad\u0131.<\/p>\n

Seneca\u2019n\u0131n anne-babas\u0131<\/strong><\/p>\n

Lucius Annaeus Seneca romal\u0131 bir silah\u015forun o\u011fluydu. Ta\u015fra k\u00f6kenli baba uzun s\u00fcre Roma\u2019da ya\u015fad\u0131, sonra do\u011fdu\u011fu topraklara Cordoba\u2019ya \u00e7ekildi. Gelece\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Seneca orada do\u011fdu. Do\u011fum tarihiyle ilgili bilgiler bulan\u0131kt\u0131r. Kimi kaynaklarda M\u00d6 4\u2019de kimi kaynaklarda MS 1\u2019de do\u011fdu\u011fu yaz\u0131l\u0131r. Seneca\u2019n\u0131n ya\u015fam\u0131 ve yap\u0131tlar\u0131 \u00fczerine bir kitap yazm\u0131\u015f olan Pierre Grimal, Pr\u00e9chac adl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n belirlemelerine dayanarak 4\u2019\u00fcn do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 1\u2019in do\u011fru oldu\u011funu yazar. Seneca \u00fc\u00e7 erkek karde\u015fin ortancas\u0131d\u0131r. A\u011fabey Annaeus Novatus ilerde Senato ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli yer tutan bir siyaset adam\u0131 olacakt\u0131r. En gen\u00e7leri Mela silah\u015forlukta karar k\u0131lacak, daha sonra devlet g\u00f6revleri alacakt\u0131r. \u00c7ocuklar\u0131 \u00fczerinde her zaman olumlu etkileri olmu\u015f ve hemen herkesten sayg\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f olan baba latin edebiyat\u0131n\u0131n en \u00f6nemli adlar\u0131ndan biri olan bir se\u00e7kin ki\u015finin, Mela\u2019n\u0131n o\u011flu Lucanus\u2019un da dedesidir. Onurlu ve k\u00fclt\u00fcrl\u00fc bir insan olarak tan\u0131nan ve sevilen baba Roma\u2019n\u0131n \u00e7oktan unuttu\u011fu ahlak de\u011ferlerini ta\u015fra ya\u015fam\u0131nda \u00f6zenle s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Altm\u0131\u015f\u0131na do\u011fru \u0130spanya\u2019dan \u00fc\u00e7 \u00e7ocu\u011fuyla ayr\u0131l\u0131r ve Roma\u2019n\u0131n yolunu tutar: \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n e\u011fitimi i\u00e7in bu de\u011fi\u015fikli\u011fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Roma\u2019da otuz y\u0131l kadar ya\u015far, Caligula\u2019n\u0131n deliliklerine tan\u0131k olmadan doksan ya\u015flar\u0131nda g\u00f6zlerini yumar.<\/p>\n

\"\"
\u0130mparatorluk Stoa\u2019s\u0131 dediklerinde akl\u0131m\u0131za iki \u00f6nemli ad gelir: Epiktetos ve Marcus Aurelius. Birincisi bir k\u00f6le, ikincisi bir imparatordur.<\/figcaption><\/figure>\n

Seneca\u2019n\u0131n annesi Helvia kocas\u0131ndan otuz ya\u015f kadar gen\u00e7tir. \u00c7ekingen ve a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 bir kad\u0131nd\u0131r. Annesini hi\u00e7 g\u00f6rmemi\u015ftir, onu ablas\u0131 yeti\u015ftirmi\u015ftir. K\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fine bir anne gibi kanat germi\u015f olan abla onun e\u011fitimine olabildi\u011fince \u00f6zen g\u00f6stermi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck ta\u015fra burjuvazisinin eski de\u011ferlere s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 olan insanlar\u0131 o d\u00f6nemde \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n d\u00fczg\u00fcn insanlar olarak yeti\u015fmesine \u00e7ok \u00f6nem verirlerdi. Cordoba\u2019da epeydir roma k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 duyuluyor olsa da o topraklar atalardan kalma bir\u00e7ok \u00f6zelliklerini inatla korumu\u015ftur. Seneca ailesiyle Roma\u2019ya do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fckt\u00fc. Yolculuk boyunca teyzesinin kollar\u0131nda uyudu. Roma kenti art\u0131k \u0130mparatorluk\u2019un merkezi olma yolundayd\u0131, orada Cumhuriyet\u2019in de\u011ferleri iyiden iyiye silinmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Otuz y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir Roma\u2019da bask\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olan ve \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnenleri tedirgin eden hatta umutsuzlu\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcren bir d\u00fczen egemendi: Augustus\u2019un a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 her alanda duyuluyordu. Bunun yan\u0131nda roma soylulu\u011fu tam anlam\u0131nda bir zevk ve safa bir e\u011flence soylulu\u011fu olup \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bu d\u00f6nem yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc derinden etkiledi\u011fi, tutucular\u0131n kar\u015f\u0131 durmalar\u0131na kar\u015f\u0131n insanlar\u0131n yunan de\u011ferlerine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemdir. Yunanistan\u2019dan gelen \u00f6\u011fretmenler filozoflar belagat\u00e7iler Roma\u2019n\u0131n parlak e\u011fitimcileri oldular. Bu e\u011fitimcilerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de Asya\u2019dan ve Afrika\u2019dan geliyordu.<\/p>\n

\"\"Gen\u00e7 Seneca\u2019n\u0131n aray\u0131\u015flar\u0131<\/strong><\/p>\n

Herkes gibi gen\u00e7 Seneca da \u00f6nce gramercilerden ders ald\u0131. Bu derslerden hi\u00e7 ho\u015fnut olmad\u0131: gramerciler dil ve edebiyat konular\u0131nda kabasaba bilgiler vermekten \u00f6teye ge\u00e7emiyorlard\u0131. Onlar\u0131n tarih ve co\u011frafya konular\u0131nda da derin bilgileri yoktu. Zaman\u0131n\u0131 bo\u015fa ge\u00e7irmekte oldu\u011funa inan\u0131yordu Seneca. Onun iki alana b\u00fcy\u00fck ilgisi vard\u0131: belagate ve felsefeye. K\u00fclt\u00fcrl\u00fc Roma\u2019da \u00fcst d\u00fczeyde insan olarak i\u015flem g\u00f6rmek ancak belagat sahibi olmakla olas\u0131yd\u0131, belagat siyasete a\u00e7\u0131lan kap\u0131n\u0131n da anahtar\u0131yd\u0131: b\u00fct\u00fcn \u00fcst d\u00fczeyde insanlar b\u00fct\u00fcn onurlu insanlar bu kap\u0131dan ge\u00e7meye bakarlard\u0131. Ancak Roma\u2019da e\u011fitim b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde safsataya bulanm\u0131\u015ft\u0131. Seneca ve karde\u015fleri belagat\u00e7ilerin derslerini izlediler. Seneca\u2019n\u0131n akl\u0131 felsefedeydi. Ancak felsefe bug\u00fcn oldu\u011fu gibi o g\u00fcnlerde de ya\u015fam i\u00e7in son derece verimsiz bir aland\u0131, bu alanda insan ne s\u00f6ylevci olabiliyordu ne siyaset\u00e7i olabiliyordu hatta ne genel k\u00fclt\u00fcr sahibi olabiliyordu: bilgece bir ya\u015fam s\u00fcrmeyi ya da kendine egemen olmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in insan\u0131n \u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck \u00e7abalar g\u00f6stermesi gerekir miydi?<\/p>\n

Roma\u2019n\u0131n k\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyas\u0131 o zamanlar alabildi\u011fine kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131. \u00d6zellikle felsefe kendi kafas\u0131na g\u00f6re bilgi \u00fcreten \u015famatac\u0131lar\u0131n ya da \u015farlatanlar\u0131n elinde kalm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7e\u015fitli inan\u00e7 topluluklar\u0131 felsefeyi g\u00f6n\u00fcllerince tarikata d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek yolunda epeyce ilerlemi\u015flerdi. Bu k\u00f6t\u00fc geli\u015fmede Romal\u0131lar kadar d\u0131\u015farl\u0131kl\u0131lar\u0131n da pay\u0131 vard\u0131. \u00d6zellikle Yahudiler ve M\u0131s\u0131r\u2019dan kopup gelen birileri bu alanda olduk\u00e7a etkindiler ve paraya para demiyorlard\u0131. Kimileri Pythagoras\u2019\u0131n yolunda ruhg\u00f6\u00e7\u00fc inanc\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin temeline koyuyor, kimileri et yememeye dayal\u0131 bir beslenme rejimini \u00f6neriyor, kimileri kinik gelene\u011fine uygun bir \u00e7ilecili\u011fi etkin k\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bir zaman sonra \u0130mparatorluk bir genelge yay\u0131mlayacak ve ba\u015fedemedi\u011fi bu felsefe t\u00fcccarlar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131 edecektir. Seneca, Sotion\u2019un \u00f6nerilerine uygun olarak bir y\u0131l boyunca a\u011fz\u0131na et koymad\u0131: c\u0131l\u0131z bedeni iyice zay\u0131f d\u00fc\u015ft\u00fc. Baba bu filozof aday\u0131 o\u011flunun felsefi garipliklerine ancak bir y\u0131l katlanabildi. Seneca bir yandan sa\u00e7masapan dersleri canla ba\u015fla izliyor, onlara b\u00fct\u00fcn dikkatini veriyor, bir yandan da g\u0131da yetmezli\u011fi nedeniyle g\u00f6z g\u00f6re g\u00f6re \u00e7\u00f6k\u00fcyordu. Baba ak\u0131ll\u0131 adamd\u0131, bir g\u00fcn onun yerle\u015fik bron\u015fitten iyiden iyiye bitkin d\u00fc\u015fece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek bu aptalca gidi\u015fe bir son vermek istedi ve a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koydu: bu felsefe i\u015fini s\u00fcrd\u00fcrmek isteyen birinin do\u011fru d\u00fcr\u00fcst beslenmesi gerekiyordu. O\u011fluna tuttu\u011fu yolun yol olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan\u0131 onurlu ve verimli bir ya\u015fama g\u00f6t\u00fcrecek bir yol olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatt\u0131. Babas\u0131na son derece ba\u011fl\u0131 ve sayg\u0131l\u0131 olan Seneca ona do\u011fru d\u00fcr\u00fcst beslenme konusunda s\u00f6z verdi.<\/p>\n

O s\u0131ralar onun yava\u015f yava\u015f toplumsal ya\u015fama y\u00f6neldi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in Forum\u2019daki etkinliklere kat\u0131l\u0131r, bu arada bir tak\u0131m g\u00f6revler al\u0131r. Amac\u0131 Senato\u2019ya do\u011fru giden yolu izleyebilmek i\u00e7in kendini yeti\u015ftirmektir. Ne var ki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7 iyi de\u011fildir. Yirmi be\u015f ya\u015f\u0131na geldi\u011finde sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 iyiden iyiye bozulur: tan\u0131nmayacak kadar zay\u0131flar. G\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fmenin getirdi\u011fi bir b\u0131kk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ya\u015famaktad\u0131r, ya\u015famaktan usanm\u0131\u015f her \u015feyden umudunu kesmi\u015f gibidir, intihar etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Onun bu durumu \u00e7ocuklar\u0131ndan ba\u015fka bir d\u00fcnyas\u0131 olmayan ve onlar\u0131n sorunlar\u0131yla yat\u0131p kalkan iyi y\u00fcrekli babaya ac\u0131 verir. Yetmi\u015f ya\u015f\u0131ndaki bu \u00f6zverili ve ak\u0131ll\u0131 insan sevgili o\u011flunu intihar d\u00fc\u015f\u00fcncesinden kurtarmak i\u00e7in elinden geleni yapar. Bu karars\u0131z d\u00f6nem epeyce uzun s\u00fcrer. Ger\u00e7ekte bu d\u00f6nem gen\u00e7 adam\u0131n belki de en verimli d\u00f6nemidir: bilin\u00e7 bozucu ko\u015fullar\u0131n yani anla\u015f\u0131lmaz sa\u00e7mal\u0131klarla dolu s\u00f6zl\u00fc felsefe d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f, bir ba\u015fka deyi\u015fle ipe sapa gelmez filozofluklar\u0131n ortam\u0131ndan kopmu\u015f ve kendini okumaya vermi\u015ftir. Ger\u00e7ekte o ancak \u015fimdi sa\u011fl\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmenin hazz\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bir yandan da Roma\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar i\u00e7in son derece tehlikeli havas\u0131ndan kurtulmay\u0131, daha uygun bir iklimde ve daha do\u011fru bir ortamda ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Seneca\u2019n\u0131n Lucas Vorsterman taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f portresi.<\/figcaption><\/figure>\n

Uzak yerlere ka\u00e7makta bamba\u015fka ortamlara gitmekte yarar vard\u0131r. Bir deniz yolculu\u011funa \u00e7\u0131kmak ona iyi gelecektir. M\u0131s\u0131r\u2019da yak\u0131nlar\u0131 vard\u0131r, onlar bu gen\u00e7 adama ellerinden gelen yard\u0131m\u0131 yapacaklard\u0131r. Teyze yani anne Helvia\u2019n\u0131n k\u0131zkarde\u015fi, \u00e7ocuk Seneca\u2019y\u0131 Cordoba\u2019dan Roma\u2019ya kuca\u011f\u0131nda getiren kad\u0131n M\u0131s\u0131r\u2019da vali olan Galerius\u2019la evlenmi\u015ftir. Gen\u00e7 adam\u0131n teyzeye konuk olmas\u0131nda hi\u00e7bir sak\u0131nca yoktur. B\u00f6ylece Seneca Roma denilen karga\u015f\u0131k bo\u011fucu y\u0131prat\u0131c\u0131 ortamdan kurtulup \u0130skenderiye\u2019nin dingin havas\u0131nda kendini onarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. O zamanki d\u00fcnyan\u0131n k\u00fclt\u00fcr merkezi say\u0131lan \u0130skenderiye Seneca\u2019n\u0131n geli\u015fmesinde son derece etkili olur. Sevgili teyzenin \u00f6zenli bak\u0131m\u0131 alt\u0131nda birka\u00e7 mutlu y\u0131l ge\u00e7irir Seneca, beden ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazan\u0131r. M\u0131s\u0131r\u2019dan d\u00f6n\u00fc\u015f yolculu\u011fu \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 ge\u00e7er. Bu yolculukta Galerius ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir: teyzeyle ye\u011fen ac\u0131lar\u0131n\u0131 y\u00fcreklerine g\u00f6merek yolculu\u011fu bitirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bu defa da denizde korkun\u00e7 bir f\u0131rt\u0131naya tutulurlar, tekne batt\u0131 batacak duruma gelir. \u0130yi y\u00fcrekli kad\u0131n bu karga\u015fada kocas\u0131n\u0131n cesedini koruyabilmek i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131r, onu mezars\u0131z b\u0131rakmak istemez, bunun i\u00e7in \u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6ze al\u0131r. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f yolculu\u011funun MS 31\u2019in yaz\u0131nda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 san\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Seneca ve siyaset<\/strong><\/p>\n

Seneca Roma\u2019ya d\u00f6ner d\u00f6nmez siyaset d\u00fcnyas\u0131n\u0131n kap\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7alar, ne var ki enaz alt\u0131 y\u0131l uzak kald\u0131\u011f\u0131 bu ortamda onu kimse tan\u0131maz: rakipleri siyasette \u00e7oktan yol alm\u0131\u015flard\u0131r. Soyunda hi\u00e7 senat\u00f6r bulunmayan biri siyasette kendine yer a\u00e7abilecek midir? Seneca\u2019n\u0131n imdad\u0131na gene teyzesi yeti\u015fir. Teyze yas tuttu\u011fu aylar\u0131 geride b\u0131rak\u0131nca ye\u011feni i\u00e7in kollar\u0131 s\u0131var ve se\u00e7im kampanyas\u0131 s\u0131ras\u0131nda onun i\u00e7in elinden geleni yapar, bu arada \u00f6zellikle e\u015finin eski dostlar\u0131na ba\u015fvurur, Seneca\u2019y\u0131 quaestor<\/strong> yapmay\u0131 ba\u015far\u0131r. Gen\u00e7 filozofun siyasette y\u0131ld\u0131z\u0131 hemen parlar: bilgisiyle ve a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00e7evresine kendini \u00e7ok kolay benimsetir. O bir insan uzman\u0131 gibidir, insan ruhundan anlar, insanlarla iyi ili\u015fkiler kurar, ayr\u0131ca yaman bir belagat ustas\u0131d\u0131r. Hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n da etkisiyle \u00e7ekti\u011fi ac\u0131lar onu erkenden olgunla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131kt\u0131r, onu kimse tutamayacakt\u0131r. \u00dcnlendik\u00e7e zengin olur zenginle\u015ftik\u00e7e \u00fcnlenir. Tiberius d\u00f6neminin son zamanlar\u0131nda ve Caligula d\u00f6neminin ba\u015flar\u0131nda Seneca \u00e7ok tutulan bir avukatt\u0131r ve \u00e7ok sevilen bir ki\u015filiktir.<\/p>\n

Bundan sonra neler oldu? Bundan sonra ilgin\u00e7 olaylar birbirini kovalad\u0131. Tiberius Capri\u2019ye \u00e7ekilip \u00fclkeyi oradan y\u00f6netmeye ba\u015flay\u0131nca Roma\u2019daki siyaset adamlar\u0131ndan destek almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcvendi\u011fi ki\u015filerden biri de Seneca\u2019yd\u0131. O d\u00f6nemde, kesin olmamakla birlikte, Seneca\u2019n\u0131n tribunus<\/strong> oldu\u011fu konusunda baz\u0131 bilgiler vard\u0131r. Seneca ya\u015fam\u0131n\u0131n bu parlak d\u00f6neminde evlendi. Kiminle evlendi\u011fi bilinmiyor. O s\u0131rada \u00e7ok sevdi\u011fi iki insan\u0131, babas\u0131n\u0131 ve teyzesini yitirdi ve \u00e7ok sars\u0131ld\u0131. Art\u0131k Caligula d\u00f6nemi ba\u015fl\u0131yordu. S\u0131k s\u0131k k\u0131skan\u00e7l\u0131k bunal\u0131mlar\u0131na giren bu kurnaz delinin kafaya takt\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerden biri de Seneca\u2019yd\u0131. Seneca\u2019n\u0131n yaz\u0131lar\u0131 onun bu deliden ne kadar tiksindi\u011finin belirtileriyle doludur. Ancak Caligula\u2019n\u0131n imparator olarak ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme \u015fans\u0131 yoktu, birileri onu nas\u0131l olsa giderecekti, bu \u00e7\u0131lg\u0131n adam bir s\u00fcre sonra \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Tam her \u015fey yoluna giriyor gibiyken Seneca s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. S\u00fcrg\u00fcn\u00fcn nedeni neydi? Seneca, Germanicus\u2019un \u00fc\u00e7 k\u0131z\u0131ndan biri olan Julia Livilla\u2019yla gizli a\u015fk ili\u015fkisi kurmakla su\u00e7lan\u0131yordu. Germanicus, Decimus Drusus Nero\u2019nun o\u011flu ve Augustus\u2019un ye\u011feniydi. Julia Livilla, Agrippina\u2019n\u0131n ve Drusilla\u2019n\u0131n k\u0131zkarde\u015fiydi. Bu ili\u015fkinin ger\u00e7ek olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bu t\u00fcr zina su\u00e7lamalar\u0131n\u0131n Roma siyasetinde s\u0131k s\u0131k silah olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Bu i\u015fte Messalina\u2019n\u0131n parma\u011f\u0131 olabilirdi. Livilla, Caligula zaman\u0131nda da fuhu\u015f gerek\u00e7esiyle s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmi\u015fti, ikinci bir su\u00e7lama onu bitirebilirdi. Nitekim \u00f6yle oldu, Livilla yeniden s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi, az sonra \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Ger\u00e7ek ne olursa olsun Seneca Livilla\u2019y\u0131 yok etmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Belki de bu i\u015f i\u00e7in geli\u015fig\u00fczel se\u00e7ilmi\u015fti. Bu se\u00e7imin ezbere yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenemez: Seneca g\u00fcnden g\u00fcne g\u00fc\u00e7leniyor ve tehlikeli olmaya ba\u015fl\u0131yordu. Siyaset\u00e7iler bu durumda bir ta\u015fla iki ku\u015f vurmak istemi\u015f olabilirlerdi.<\/p>\n

Messalina\u2019n\u0131n korkusu yerindeydi: baz\u0131 senat\u00f6rler Seneca\u2019n\u0131n \u00e7evresinde toplanabilirlerdi. \u0130mparator yetkesine kar\u015f\u0131 boynu k\u0131ldan ince olan Senato Seneca\u2019y\u0131 Korsika\u2019ya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderdi, bu arada mallar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131na el koydu. Seneca gene de ucuz atlatm\u0131\u015ft\u0131: yarg\u0131\u00e7lar onu idam etmek istiyorlard\u0131, idam\u0131 imparator Claudius engellemi\u015fti. \u0130mparator ona bu iyili\u011fi iyili\u011finden mi yapm\u0131\u015ft\u0131? \u0130mparator ne kadar iyi y\u00fcrekli oldu\u011funu g\u00f6stermek, biraz da Livilla\u2019y\u0131 as\u0131l su\u00e7lu ilan etmek istiyor olabilirdi. Seneca her \u015feyini Roma\u2019da b\u0131rakarak Korsika\u2019n\u0131n yolunu tuttu. Korsika bir yoksunluklar \u00fclkesiydi. Roma\u2019n\u0131n yan\u0131nda Korsika hi\u00e7 gibi bir \u015feydi. Ancak Seneca orada kendini sal\u0131vermedi, \u00fcstelik filozof her yerde filozoftur ger\u00e7e\u011fine ula\u015ft\u0131. \u0130lk sars\u0131nt\u0131 ge\u00e7ince ortama yerle\u015fti, yeni meraklar edindi: adan\u0131n ge\u00e7mi\u015fiyle, \u00f6zellikle de tarih\u00f6ncesiyle ilgilendi, g\u00f6kbilim ve co\u011frafya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na y\u00f6neldi, meteorlar\u0131 ve gelgit olaylar\u0131n\u0131 inceledi yani s\u00fcrg\u00fcn ko\u015fullar\u0131n\u0131 verimli k\u0131lmay\u0131 bildi.<\/p>\n

\"\"
\u0130mparator Caligula. S\u0131k s\u0131k k\u0131skan\u00e7l\u0131k bunal\u0131mlar\u0131na giren bu kurnaz delinin kafaya takt\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerden biri de Seneca\u2019yd\u0131. Seneca\u2019n\u0131n yaz\u0131lar\u0131 onun bu deliden ne kadar tiksindi\u011finin belirtileriyle doludur.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ntihar<\/strong><\/p>\n

Messalina 48 a\u011fustosunda \u00f6ld\u00fc. Agrippina imparatorla evlenmeyi ba\u015fard\u0131, bu arada Seneca\u2019y\u0131 ba\u011f\u0131\u015flatt\u0131 ve Nero\u2019nun e\u011fitimiyle g\u00f6revlendirdi. Siyasetten yorgun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan Seneca art\u0131k yaln\u0131zca felsefeyle ilgilenmek istiyordu. Ancak Agrippina onu b\u0131rakmad\u0131. Seneca bu s\u0131rada Pompeia Paulina adl\u0131 \u00e7ok gen\u00e7 bir kad\u0131nla evlendi. Bu evlilik y\u00fcksek \u00e7evrede ho\u015f kar\u015f\u0131lanmad\u0131. \u00d6te yandan Seneca\u2019n\u0131n Senato\u2019yu canland\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Agrippina\u2019y\u0131 tedirgin ediyordu. Filozof bir s\u00fcre g\u00f6zden d\u00fc\u015ft\u00fcyse de yeniden g\u00f6ze girmeyi ba\u015fard\u0131. Bununla birlikte s\u0131k s\u0131k hakl\u0131 haks\u0131z bir\u00e7ok konuda su\u00e7lan\u0131yordu. Zenginli\u011fi evlili\u011fi \u00f6zellikle siyasetteki oyunculuklar\u0131 a\u011f\u0131r ele\u015ftirilere u\u011fruyordu. Nero imparator olunca onu kons\u00fcl yapt\u0131 (57). 62\u2019de Seneca Nero\u2019dan izin istedi: art\u0131k k\u00f6\u015fesine \u00e7ekilecekti. Nero ona sensiz yapamam dedi ama bir s\u00fcre sonra buyru\u011funu verdi: Seneca intihar edecekti. Nero onu bir komploya kat\u0131lmakla su\u00e7luyordu. Paulina kocas\u0131yla birlikte \u00f6l\u00fcme gitmek istedi. Kar\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ok seven Seneca onun bu \u00f6nerisini olumlu kar\u015f\u0131lad\u0131. Hekim her ikisinin de damarlar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131. Ancak Seneca ya\u015fl\u0131yd\u0131, kan ak\u0131tarak \u00f6lmesi zaman alacakt\u0131. Bu arada askerler Paulina\u2019n\u0131n damalar\u0131n\u0131 diktiler ve onu ya\u015fama d\u00f6nd\u00fcrd\u00fcler. Seneca bald\u0131ranla \u00f6lmek istedi. Sokrates de bald\u0131ran i\u00e7mi\u015fti. Bald\u0131ran Seneca\u2019y\u0131 hemen etkilemedi. O da Sokrates gibi dostlar\u0131yla uzun uzun sohbet ederek \u00f6ld\u00fc. Ne var ki o bir Sokrates de\u011fildi, onun gibi ahlakl\u0131 biri de\u011fildi. S\u00fcrg\u00fcnden d\u00f6nebilmek i\u00e7in s\u0131radan bir saray adam\u0131na dalkavukluk edecek kadar al\u00e7alabilmi\u015fti. Bu onun onursuz davran\u0131\u015flar\u0131ndan yaln\u0131z bir tanesiydi. \u00c7ok zengin ve \u00e7ok cimriydi, \u00e7ok bencil ve \u00e7ok tutars\u0131zd\u0131. Bu arada bir Stoa filozofu s\u0131fat\u0131yla yoksullu\u011fu \u00f6vmekten geri kalm\u0131yordu. Bir\u00e7ok kitap yazd\u0131. Daha \u00e7ok Stoa \u00e7izgisinde ahlak konular\u0131n\u0131 i\u015fledi. Felsefesi son derece y\u00fczeyseldir, o bir Stoa\u2019c\u0131 olsa da bir Epiktetos ya da bir Marcus Aurelius de\u011fildir.<\/p>\n

\u2018Madde d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir ba\u015fka d\u00fcnya yok\u2019<\/strong><\/p>\n

Seneca kendini bir Stoa\u2019c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr ve bununla \u00f6v\u00fcn\u00fcrd\u00fc, \u00f6te yandan Epikuros\u2019un hazc\u0131l\u0131\u011f\u0131na yak\u0131n dururdu. Bir Stoa\u2019c\u0131 gibi ya\u015famad\u0131. Bilgi anlay\u0131\u015f\u0131nda da Stoa\u2019n\u0131n izleyicisi olmaktan \u00e7ok se\u00e7meci bir filozof olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Onu Stoa\u2019ya yakla\u015ft\u0131ran ba\u015fl\u0131ca yap\u0131t\u0131 Lucilius\u2019a mektup<\/em>\u2019dur. Bu yap\u0131t filozofun d\u00fc\u015f\u00fcnce olgunlu\u011funa tan\u0131kl\u0131k eder ve bu yan\u0131yla \u00f6b\u00fcr yap\u0131tlar\u0131n\u0131 g\u00f6lgeler. Seneca Stoa felsefesinin \u00e7izgisini kesin bir tutumla izlemi\u015f olmasa da onun genel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla \u00e7ok tersle\u015fmemi\u015ftir. Lucilius\u2019a mektuplar<\/em>\u2019da Stoa\u2019n\u0131n fizik ve mant\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Seneca da \u00f6b\u00fcr Stoa filozoflar\u0131 gibi madde d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir ba\u015fka d\u00fcnya olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir ve b\u00f6ylece Platon\u2019un \u0130dea\u2019lar anlay\u0131\u015f\u0131yla k\u00f6kten tersle\u015fir. Yaln\u0131z tek tek \u015feyler yani maddi nesneler vard\u0131r, bunun d\u0131\u015f\u0131nda bir ba\u015fka varl\u0131k alan\u0131 ya da bir t\u00f6z aramak bo\u015funad\u0131r. Maddi olmayan \u015feyler zaman gibi uzam gibi bo\u015fluk gibi \u015feylerdir. Zihin ancak tek tek olgular\u0131 ya da tek tek \u015feyleri kavrayabilir. Erdem gibi bilgelik gibi iyilik gibi kavramlar tek tek durumlardan giderek olu\u015fturulmu\u015ftur, bunlar da madde d\u00fcnyas\u0131n\u0131n i\u00e7inde ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r, \u0130nsan usu Logos<\/strong>\u2019un yani evrensel usun bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Luca Giordano\u2019nun 1684 tarihli \u201cThe death of Seneca\u201d (Seneca\u2019n\u0131n \u00d6l\u00fcm\u00fc) adl\u0131 tablosu.<\/figcaption><\/figure>\n

Demek ki bilginin kayna\u011f\u0131nda madde d\u00fcnyas\u0131 vard\u0131r, bir ba\u015fka deyi\u015fle biz bilgilerimizi duyu verilerinden elde ederiz. T\u00fcm\u00fcyle cisimsel olan bir d\u00fcnyada zihin bilgiyi duyumlardan yaln\u0131zca onlardan sa\u011flar: duyu verileri bizi ger\u00e7ekli\u011fin bilgisine ula\u015ft\u0131r\u0131r. Bizler d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmakla ve Logos<\/strong>\u2019dan yani evrensel ustan pay almakla, bir ba\u015fka deyi\u015fle ger\u00e7ekli\u011fin yasalar\u0131na uyuyor olmakla evrensel bilgiye yak\u0131n\u0131z, bununla birlikte ona ula\u015fabilmek i\u00e7in belli bir \u00e7abay\u0131 g\u00f6ze almam\u0131z gerekir: bizim i\u00e7in her \u015fey apa\u00e7\u0131k de\u011fildir, bize apa\u00e7\u0131k sunulmu\u015f de\u011fildir. Madde d\u00fcnyas\u0131nda, dengeli ve kararl\u0131 bir d\u00fcnyada iyi d\u00fc\u015f\u00fcnen zihinler bilgi yolunda ilerleyebilirler, umutsuzlu\u011fa d\u00fc\u015fmeden tek tek \u015feyleri izleyerek ilerleyebilirler. Evrensel us bize kendini \u00e7ok b\u00fcy\u00fck engeller \u00e7\u0131karmadan ya da a\u015f\u0131lmaz s\u0131k\u0131nt\u0131lar yaratmadan g\u00f6sterecektir, yeter ki biz bilgi edinme yolunda gerekli iste\u011fi ve titizli\u011fi g\u00f6sterebilelim. Burada y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck bireysel bilince yani ki\u015fiye d\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n

B\u00f6ylece Seneca bireyselle evrenseli bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getirerek bilgi a\u00e7\u0131s\u0131ndan iyimser bir g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya koyar. Demek ki Seneca\u2019n\u0131n bilgi anlay\u0131\u015f\u0131 madde temeli \u00fczerinde tek tek \u015feylerin incelenmesini gerektirir: zihin ancak tek tek \u015feyleri kavrayabilir. Buna g\u00f6re mant\u0131k nedenselli\u011fin belirleyici oldu\u011fu ya da ge\u00e7erli oldu\u011fu fizik d\u00fcnyay\u0131 temel al\u0131r. Bu fizik d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir d\u00fcnya varsaymak olas\u0131 de\u011fildir. Buna g\u00f6re ger\u00e7ekli\u011fin dayana\u011f\u0131 tekil oland\u0131r, ancak ama\u00e7 tekilde oyalanmak de\u011fil tekilden giderek evrensele ula\u015fabilmektir. Bu a\u00e7\u0131dan insan d\u00fcnyas\u0131yla hayvan d\u00fcnyas\u0131 aras\u0131nda bir ko\u015futluk vard\u0131r: hayvanlar da bizim gibi duyum alan varl\u0131klard\u0131r, ne var ki biz zihin yap\u0131m\u0131z gere\u011fi hayvanlardakinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir belle\u011fe sahibiz. Bireysel bilin\u00e7le ba\u015flayan bilgiye y\u00f6neli\u015f bireyselin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015farak evrensele uzan\u0131r. D\u00fcnyada i\u00e7kin olan ussall\u0131kla tam anlam\u0131nda bir uyum i\u00e7inde olmam\u0131z gerekir. Evrenin yasalar\u0131na ula\u015fmak b\u00f6ylece olas\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bizim bireysel bilincimiz maddesel olmasayd\u0131 maddesel olan bedenimiz \u00fczerinde etkili olamazd\u0131: ancak maddesel olan maddesel olan\u0131 devindirebilir. B\u00f6ylece Seneca\u2019da insan ruhsall\u0131\u011f\u0131 fizik d\u00fcnyan\u0131n bir etkinli\u011fi olarak anla\u015f\u0131l\u0131r. Buna g\u00f6re ruhsall\u0131\u011f\u0131m\u0131z tam anlam\u0131nda ussald\u0131r. Ya\u015fam\u0131n belli bir d\u00fczende tutulmas\u0131 da bu ussal ruhsall\u0131\u011f\u0131n verece\u011fi yarg\u0131lar\u0131 gereksinir: usumuz duygu d\u00fcnyam\u0131z\u0131n \u00fcst\u00fcnde belirleyici bir g\u00fc\u00e7 ortaya koyar. Us a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik fikirlere ula\u015fman\u0131n da g\u00fcvencesidir, bizi yan\u0131lg\u0131lardan ve bulan\u0131kl\u0131klardan korur. Us ayn\u0131 zamanda ahlaki ya\u015fam\u0131n da g\u00fcvencesidir. Us \u00e7ocuklarda ve d\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015f\u0131k olmayan insanlarda g\u00fcc\u00fcl durumda bulunur, etkin k\u0131l\u0131nmam\u0131\u015f bir ussall\u0131k da insan\u0131 hayvana yakla\u015ft\u0131r\u0131r. Buna usun kullan\u0131lmamas\u0131 da diyebiliriz usun k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131 da diyebiliriz. Bilin\u00e7 bozulmas\u0131 olarak da g\u00f6rebilece\u011fimiz bu durum \u00e7ocukluktan ba\u015flayarak geli\u015fir, ki\u015finin e\u011fitimi yeterli de\u011filse artarak s\u00fcrer. Bizim do\u011fal ussall\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fu ya da bu etki alt\u0131nda bozulmu\u015f ussall\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fme e\u011filimindedir. Heyecanlar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz geli\u015fti\u011fi ve insan\u0131 nereye g\u00f6t\u00fcrece\u011fi belli olmayan durumlar tehlikeli durumlard\u0131r.<\/p>\n

Seneca\u2019ya g\u00f6re \u2018bilge ki\u015fi\u2019<\/strong><\/p>\n

Ussall\u0131\u011f\u0131n belirleyicili\u011finde kendilerini ortaya koyan de\u011ferler ahlak alan\u0131n\u0131 kurarken insan\u0131 da bir \u00f6dev varl\u0131\u011f\u0131 olarak etkin k\u0131lar. Yetkin insan\u0131n birinci g\u00f6revi evrensel usun izini s\u00fcrmektir. Do\u011fay\u0131 izlemek de diyebiliriz buna. Bilgeli\u011fe giden yol do\u011fay\u0131 izlemekten ge\u00e7er. Bilgele\u015fmek bir t\u00fcr tanr\u0131la\u015fmakt\u0131r. Gene de insan d\u00fcnyas\u0131 ac\u0131lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131d\u0131r, ac\u0131lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda insana engel \u00e7\u0131karan durumlardan biri de zenginliktir. Bilge ki\u015filerin yoksullu\u011fu insana yak\u0131\u015fan bir durumdur. Burada bir \u00e7eli\u015fki yok mu? Yoksul olmak pek\u00e7ok \u015feyden yoksun olmak de\u011fil mi? O zaman nas\u0131l olacak da bilge ki\u015fi bilgeli\u011fin gerektirdi\u011fi ko\u015fullara ula\u015fabilecek? Bu biraz da zengin Seneca\u2019n\u0131n kendi \u00e7eli\u015fkisidir. Ne yapmal\u0131 o zaman? Zenginli\u011fi bir s\u0131n\u0131rda tutmay\u0131, zengin olma yolunda a\u015f\u0131r\u0131 istekler g\u00f6stermemeyi bilmek gerekir. Ne olursa olsun bilge ki\u015fiyi bir \u00e7e\u015fit tanr\u0131 olarak g\u00f6rmek yanl\u0131\u015f olmaz, onu tanr\u0131lardan ay\u0131ran tek ko\u015ful \u00f6l\u00fcml\u00fcl\u00fck ko\u015fuludur. \u00d6l\u00fcm\u00fc g\u00f6zde b\u00fcy\u00fctmemek gerekir. \u00d6l\u00fcm evrensel d\u00fczenin gere\u011fidir. Bize d\u00fc\u015fen ona sessizce ba\u015fe\u011fmektir. Her insan \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda az ya da \u00e7ok tedirgindir. \u00d6l\u00fcm\u00fcn ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131 kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman ona daha olumlu bakabiliriz. \u00d6l\u00fcm bir kurtulu\u015ftur. D\u00fcnyan\u0131n bir tak\u0131m \u00e7irkinliklerinden ka\u00e7arken tam olarak s\u0131\u011f\u0131nabilece\u011fimiz bir tek \u00f6l\u00fcm vard\u0131r. Seneca bu noktada intihar kavram\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131r ve onu \u00f6ver. Nitekim g\u00fcn gelecek intihar yani \u00f6l\u00fcm onu da bir tirandan kurtaracakt\u0131r, onun ruhunu \u00f6zg\u00fcr k\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. O durumda insan do\u011faya ba\u015fe\u011fmenin \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc alm\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n

Gene de insan\u0131n s\u00fcrekli olarak \u00f6l\u00fcm\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmesi ahlaki ya\u015fama engel \u00e7\u0131kar\u0131r. Bilge ki\u015finin ba\u015fl\u0131ca konusu ahlak olmal\u0131d\u0131r. Seneca ko\u015fullay\u0131c\u0131 ahlaktan yana de\u011fildir: ahlak ad\u0131na yol g\u00f6stericilikten y\u00f6nlendiricilikten \u00f6\u011f\u00fct\u00e7\u00fcl\u00fckten ka\u00e7\u0131nmak gerekir, bu yol hi\u00e7 izlenmemesi gereken yoldur. Ahlak\u0131 geli\u015fig\u00fczel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce etkinli\u011fi olarak g\u00f6rmek yanl\u0131\u015f olur. Ahlak\u0131n bilgi y\u00f6n\u00fcn\u00fc \u00f6nemseyen Seneca ahlak kesinlikle kurama dayand\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ahlakta bilgi eylemden \u00f6nce gelmelidir. Ahlak alan\u0131 bilgelerin sorumlulu\u011funda olmal\u0131d\u0131r. Bu noktada onun \u00e7eli\u015fki i\u00e7inde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Erdeme ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7ok bilginin gerekmedi\u011fini s\u00f6yleyen de kendisidir. Demek ki her \u015feye kar\u015f\u0131n bilgi \u00f6nemlidir, bilge ki\u015fi toplumun vazge\u00e7ilmez insan\u0131d\u0131r. Pekiyi, bilge ki\u015finin siyasete girmesi do\u011fru olur mu yak\u0131\u015f\u0131k al\u0131r m\u0131? Genelde Stoa d\u00fc\u015f\u00fcncesi yetkin insan\u0131 toplumdan sorumlu g\u00f6rse de toplumsal sorumlulu\u011fun zorunlu olarak siyaset alan\u0131nda yerine getirilmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Seneca siyaseti \u00f6nemser, ya\u015fam\u0131n\u0131n ini\u015fli \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 gidi\u015fine ko\u015fut olarak bilgeyi daha \u00e7ok siyasetin i\u00e7inde g\u00f6rmek ister: \u00f6b\u00fcr t\u00fcrl\u00fcs\u00fc ya\u015fad\u0131klar\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini birbirinden uzak tutmak ya da kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmek olacakt\u0131r. Gene de bilgenin ya\u015fam\u0131 ayn\u0131 zamanda bir siyaset\u00e7inin ya\u015fam\u0131 olmal\u0131d\u0131r gibilerden kesin bir g\u00f6r\u00fc\u015f \u00f6ne s\u00fcrmek do\u011fru de\u011fildir. Yolumuzu \u00e7izen biraz da ya\u015fam ko\u015fullar\u0131d\u0131r yani bir \u00f6l\u00e7\u00fcde raslant\u0131lard\u0131r bir de e\u011filimlerimizdir: herkesten ayn\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 bekleyemeyiz.<\/p>\n

Bilge ki\u015finin en \u00f6nemli y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ba\u015fkalar\u0131na \u00f6rnek olmakt\u0131r. Onun toplumda etkin bir g\u00f6rev y\u00fcklenip y\u00fcklenmemesi o kadar da \u00f6nemli de\u011fildir. Ya\u015f\u0131n ya da sa\u011fl\u0131k durumunun da bu konuda belirleyici oldu\u011funu, belki en \u00f6nemli belirleyicinin ki\u015filik yap\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Seneca\u2019n\u0131n zenginli\u011fiyle ve Nero\u2019ya yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131yla dikkatleri \u00fczerinde toplam\u0131\u015f bir ki\u015fi oldu\u011funu biliyoruz. O ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na uygun olarak g\u00f6r\u00fc\u015flerini geli\u015ftirirken daha \u00e7ok g\u00f6n\u00fcl zenginli\u011fine \u00f6nem verdi\u011fini s\u00f6yleyecektir: ne yoksulluk \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir \u015feydir ne zenginlik \u00e7ok iyi bir \u015feydir, ancak zenginlik insana baz\u0131 olanaklar sa\u011flay\u0131\u015f\u0131yla \u00f6nemli olabilir. Maddi de\u011ferleri manevi de\u011ferlerle kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla zenginlik kendinde bir de\u011fer olarak al\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Bilge ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi ba\u015farm\u0131\u015f ki\u015fidir. \u015eurada ya da burada olmak, \u015fu durumda ya da bu durumda olmak onun i\u00e7in \u00f6nemli de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc o bir d\u00fcnya insan\u0131d\u0131r. Bilge ki\u015finin yurdu her yerdir. Her yerde Roma\u2019da da Korsika\u2019da da ayn\u0131 hava ayn\u0131 g\u00fcne\u015f ayn\u0131 y\u0131ld\u0131zlar vard\u0131r. \u0130nsan art\u0131k yunan sitesindeki insan de\u011fildir, koca bir d\u00fcnyay\u0131 kucaklayan Roma\u2019da kimse kendini bir yerin insan\u0131 olarak g\u00f6remez. Romal\u0131 bir d\u00fcnya yurtta\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131 ile d\u00fc\u015f\u00fcncesi aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131<\/strong><\/p>\n

Roma b\u00f6ylece geni\u015f bir alana yay\u0131l\u0131rken insanlar\u0131n belle\u011finden eski yurt anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 sildi g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Roma o g\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n neredeyse b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc kaps\u0131yordu, en uzak topraklar bile Roma\u2019ya ba\u015fe\u011fmi\u015fti, o g\u00fcnk\u00fc d\u00fcnya kuzeyiyle g\u00fcneyiyle do\u011fusuyla bat\u0131s\u0131yla Roma\u2019n\u0131nd\u0131, t\u00fcm Akdeniz Roma\u2019n\u0131nd\u0131. B\u00f6ylece bu g\u00f6rkemli imparatorluk insanlara az da olsa her yer bizim duygusall\u0131\u011f\u0131n\u0131 esinlerken onlara bir \u00f6l\u00e7\u00fcde insani b\u00fct\u00fcnsellik duygusunu da verdi. Romal\u0131l\u0131k b\u00f6ylece bir \u00f6l\u00e7\u00fcde modern insanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ilk izlenimlerini duyuruyordu diyebiliyor muyuz? Ancak koca imparatorluk toplumlar\u0131n g\u00f6n\u00fclle bir araya geli\u015finin de\u011fil kanl\u0131 fetihlerin \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. \u0130nsanc\u0131l\u0131k Seneca\u2019n\u0131n do\u011frudan \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve savundu\u011fu bir g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fildi, olsa olsa yava\u015f yava\u015f ortaya \u00e7\u0131kan ve onun da etkilendi\u011fi bir sezi\u015fin ya da alg\u0131laman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc, daha do\u011frusu genel bir anlay\u0131\u015fla ilgiliydi: imparatorluk bilincinden \u00e7ok yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ve sanat\u0131n\u0131n etkileriyle geli\u015fen yetkinle\u015fen incelen zenginle\u015fen latin k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn duyurdu\u011fu bir \u00f6zellikti. Bu \u00f6zellik daha \u00e7ok Stoa felsefesinde anlat\u0131m\u0131n\u0131 buluyordu. Ama insanc\u0131l\u0131k ancak ya\u015famda ve felsefede bir kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011fu zaman k\u00f6kl\u00fc bir anlam kazanacakt\u0131r. Bunun i\u00e7in Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n ge\u00e7ilmesi yani h\u0131ristiyan ahlak\u0131n\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131 ve Yeni\u00e7a\u011f\u2019\u0131n e\u015fi\u011fine ula\u015f\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. Bu da \u00f6zellikle R\u00f6nesans\u2019dan Frans\u0131z Devrimi\u2019ne kadar uzanan geli\u015fim s\u00fcre\u00e7leriyle ilgilidir.<\/p>\n

\"\"
Puteoli Pseudo\u2019nun yapt\u0131\u011f\u0131 Seneca heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

Seneca bir bak\u0131ma felsefeyi ya\u015fam\u0131n\u0131n tek ger\u00e7ek amac\u0131 durumuna getirmi\u015f bir filozof diye bilindi, bir bak\u0131ma da felsefesinin kurallar\u0131yla ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini ba\u011fda\u015ft\u0131ramayan tutars\u0131z bir ki\u015filik olarak de\u011ferlendirildi. \u0130ki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de yabana atmamak gerekir. Felsefenin d\u0131\u015f\u0131nda olduk\u00e7a devingen bir ya\u015fam\u0131 vard\u0131 Seneca\u2019n\u0131n ama bu onu k\u00f6kl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce aray\u0131\u015flar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmad\u0131. Siyasal ya\u015fam\u0131 hem bir ba\u015far\u0131d\u0131r hem de bir fiyaskodur. Seneca d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131yla siyaset alan\u0131n\u0131 ba\u011fda\u015ft\u0131rman\u0131n zorlu\u011funu ya\u015fad\u0131 diyebiliriz. D\u00fc\u015f\u00fcncelerini tam olarak Stoa\u2019ya uyduramad\u0131\u011f\u0131 gibi ya\u015fam\u0131yla o d\u00fc\u015f\u00fcnceye iyiden iyiye ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc. Stoa\u2019c\u0131 intihar\u0131 bir gereklilik olarak benimsese de gereklilikler i\u00e7inde siyasetin buyruklar\u0131na uyarak kendini \u00f6ld\u00fcrmek elbette yoktur. Stoa\u2019c\u0131 yaln\u0131z kendi bilincinin s\u00f6z\u00fcn\u00fc dinleyen adamd\u0131r, birinin karar\u0131yla intihar edebilecek adam de\u011fildir. Ne olursa olsun Stoa felsefesini daha y\u00fczeysel bir anlay\u0131\u015fla ve biraz da kendi ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re yorumlam\u0131\u015f olsa da, bu felsefeyi iki b\u00fcy\u00fck izda\u015f\u0131 gibi yani Epiktetos ve Marcus Aurelius gibi k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde ele alm\u0131\u015f olmasa da Seneca her zaman bu felsefenin \u00f6nemli ki\u015filerinden biri olarak an\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Seneca\u2019n\u0131n felsefe konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fleri<\/strong><\/p>\n

\u201cYazg\u0131 diye bir \u015fey varsa felsefe ne i\u015fe yarar? B\u00f6yle diyebilirler. Y\u00f6neten bir tanr\u0131 varsa felsefe ne i\u015fe yarar? Y\u00f6neten talihse bizi, felsefe ne i\u015fe yarar? Belirlenmi\u015f olan de\u011fi\u015ftirilemez oland\u0131r ve belirlenmemi\u015fe kar\u015f\u0131 da \u00f6nceden herhangi bir \u015fey yap\u0131lamaz. Tanr\u0131 benim karar\u0131mdan \u00f6nceyse, bana ne yapaca\u011f\u0131m\u0131 bildirdiyse ya da talih bana verebilece\u011fim bir karar b\u0131rakmad\u0131ysa? Bu varsay\u0131mlar ne olursa olsun Lucilius, hatta onlar\u0131n t\u00fcm\u00fc do\u011fru da olsa felsefeyle u\u011fra\u015fmaktan geri kalmamal\u0131y\u0131z. Yazg\u0131lar bize ac\u0131mas\u0131z yasalar\u0131n\u0131 dayatabilirler, egemen bir tanr\u0131 evrende her \u015feyi d\u00fczenlemi\u015f olabilir, talih insani \u015feylere bir itki verebilir ve bu \u015feyleri yasalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir o yana bir bu yana \u00e7ekebilir, gene de her durumda bizi kurtaracak olan felsefedir. Odur bizim tanr\u0131ya ve yazg\u0131ya onurla ba\u011flanmam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak olan, odur bize tanr\u0131yla birle\u015fmeyi ve talihe katlanmay\u0131 \u00f6\u011fretecek olan.\u201d<\/p>\n

Lucilius\u2019a mektup<\/em>\u2019dan<\/p>\n

“Benden istedi\u011fin \u015feyi yapaca\u011f\u0131m, felsefeyi par\u00e7alar\u0131na ay\u0131raca\u011f\u0131m, ancak onu par\u00e7a par\u00e7a edecek de\u011filim. Onu b\u00f6lmek demek onu k\u0131ymak demek de\u011fildir ve b\u00fcy\u00fck olan\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck olandan ay\u0131rmak da kolay de\u011fildir. Halk\u0131 boylara orduyu b\u00f6l\u00fcklere ay\u0131r\u0131rlar. Belli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131\u015f g\u00f6steren her \u015fey b\u00f6l\u00fcnd\u00fc m\u00fc daha kolay anla\u015f\u0131l\u0131r, ancak bu b\u00f6l\u00fcmler az \u00f6nce dedi\u011fim gibi ne \u00e7ok say\u0131da ne de \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olmal\u0131d\u0131r. A\u015f\u0131r\u0131 derecede b\u00f6lmek b\u00fct\u00fcn\u00fc b\u00f6lmeden b\u0131rakmak kadar uygunsuz bir i\u015ftir. Unufak edilmi\u015f bir nesnede kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131ktan ba\u015fka bir \u015fey bulunmaz. Senin iste\u011fini yerine getirerek felsefeyle bilgelik aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 anlataca\u011f\u0131m. Bilgelik insan ruhunun yetkinli\u011fiyle gelen iyiliktir. Felsefeyse bilgelikle ilgili haz ve aray\u0131\u015ft\u0131r. Birincisi ikincinin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 amac\u0131 g\u00f6sterir. Felsefe teriminin k\u00f6keni bellidir. Ad\u0131n kendisi de g\u00f6steriyor bunu. Baz\u0131lar\u0131 bilgeli\u011fi tanr\u0131sal ve insani \u015feylerin bilgisi diye tan\u0131mlad\u0131lar. Baz\u0131lar\u0131 da bilgelik tanr\u0131sal ve insani \u015feyleri ve onlar\u0131n nedenlerini tan\u0131maktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir dediler. Bu birle\u015ftirme bana y\u00fczeysel g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc tanr\u0131sal ve insani \u015feylerin nedenleri tanr\u0131sal \u015feylerin i\u00e7indedir. Bunun gibi felsefe de \u00e7e\u015fitli filozoflarca \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde tan\u0131mland\u0131. Kimileri onun erdem hazz\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylediler, kimileri de i\u00e7 geli\u015fimin hazz\u0131 dediler ona. Kimileri i\u00e7in de o do\u011frudan do\u011fruya usla ilgili ara\u015ft\u0131rmayd\u0131. \u015eu noktada hemen herkes anla\u015fm\u0131\u015f gibidir: felsefeyle bilgelik aras\u0131nda bir ayr\u0131m vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ara\u015ft\u0131r\u0131lanla ara\u015ft\u0131ran aras\u0131nda bir \u00f6zde\u015flik bulunmas\u0131 olas\u0131 de\u011fildir. (..)<\/p>\n

Baz\u0131 Stoa\u2019c\u0131lara g\u00f6re felsefe erdem hazz\u0131d\u0131r ve erdem de ara\u015ft\u0131r\u0131lan \u015feydir, felsefe erdemin etkenidir, bu iki \u015fey birbirinden ayr\u0131lmaz diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. \u00c7\u00fcnk\u00fc erdem olmadan felsefe olmaz, felsefe olmadan da erdem olmaz. Felsefe erdem hazz\u0131d\u0131r, onun arac\u0131 da erdemin kendisidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc erdem kendisine y\u00f6nelen haz olmadan olamaz, erdem hazz\u0131 da felsefeyi gerektirir. (..) Felsefeyle erdem aras\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmez bir ba\u011f vard\u0131r. Yazarlar\u0131n \u00e7o\u011fu ve en b\u00fcy\u00fckleri ahlak fizik ve mant\u0131k olmak \u00fczere \u00fc\u00e7e ay\u0131rd\u0131lar. Birincisi ruhu d\u00fczenliyor. \u0130kincisi do\u011fay\u0131 inceliyor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc s\u00f6zc\u00fcklerin anlam\u0131n\u0131, onlar\u0131n d\u00fczenlerini ve usavurmalar\u0131n\u0131 ele al\u0131yor, yanl\u0131\u015f\u0131n istemeden do\u011fru yerine al\u0131nmamas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor.(..) Baz\u0131 Peripatos\u2019\u00e7ular ona bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcy\u00fc yani siyaseti eklediler, \u00e7\u00fcnk\u00fc diyorlard\u0131 siyaset \u00f6zel bir donan\u0131m\u0131 gerektiriyor ve siyasetin \u00e7ok iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f ayr\u0131 bir alan\u0131 vard\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 da bu b\u00f6l\u00fcmlere mal\u0131 m\u00fclk\u00fc y\u00f6netme bilimi olarak iktisad\u0131 ekliyor. Baz\u0131lar\u0131 da ya\u015fam t\u00fcrlerini ayr\u0131ca incelediler. Ancak bunlardan biri bile yoktur ki ahlakta kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmas\u0131n.<\/p>\n

Epikuros\u2019\u00e7ular felsefede fizik ve ahlak olmak \u00fczere iki b\u00f6l\u00fcm oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Mant\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131rd\u0131lar. Daha sonra tutars\u0131zl\u0131klara \u00e7\u00f6z\u00fcm getirebilmek i\u00e7in, ger\u00e7ekli\u011fin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc alt\u0131nda gizlenen yanl\u0131\u015ftan ka\u00e7\u0131nabilmek i\u00e7in onlar da \u201cyarg\u0131 ve kural \u00fczerine\u201d diye bir b\u00f6l\u00fcm eklediler, bu da mant\u0131\u011f\u0131n bir ba\u015fka ad\u0131yd\u0131, ama bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc fizi\u011fin bir par\u00e7as\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Kyrene\u2019liler fizi\u011fi ve mant\u0131\u011f\u0131 kald\u0131rd\u0131lar, ahlakla yetindiler, ama onlar da kald\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 yeniden koydular. Ahlak\u0131 be\u015f b\u00f6l\u00fcme ay\u0131rd\u0131lar: birincisi ara\u015ft\u0131r\u0131lacak olan\u0131 ve ka\u00e7\u0131n\u0131lacak olan\u0131 ele al\u0131yor, \u00f6b\u00fcr\u00fc tutkular\u0131 ele al\u0131yor, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc eylemi ele al\u0131yor, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc nedenleri ele al\u0131yor, be\u015fincisi kan\u0131tlar\u0131 ele al\u0131yor. Ama nedenler fizi\u011fin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r, kan\u0131tlar mant\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r, eylem ahlak\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Keos\u2019lu Ariston fizi\u011fin ve mant\u0131\u011f\u0131n y\u00fczeysel olmakla kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 zamanda zararl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler. Tek varsayd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcm olan ahlak\u0131 da iyice daralt\u0131r: kurallar\u0131 inceleyen b\u00f6l\u00fcm\u00fc kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r, gerek\u00e7e de bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn felsefeyle de\u011fil pedagojiyle ilgili olmas\u0131d\u0131r, felsefe insan t\u00fcr\u00fc i\u00e7in pedagojiden ayr\u0131 bir \u015feymi\u015f gibi.<\/p>\n

Bu durumda mademki felsefe \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fmaktad\u0131r, ahlak\u0131 ele almakla i\u015fe ba\u015flayal\u0131m. Ahlak da kendi i\u00e7inde \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131l\u0131r: birincisi herkeste bulundu\u011fu varsay\u0131lan \u015feyin kuramsal ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r, her \u015feye kendi de\u011ferinin verilmesidir ve bu \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u015eeylerin de\u011ferini belirlemekten daha gerekli ne olabilir? \u0130kinci b\u00f6l\u00fcm eylemleri ele al\u0131r, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc at\u0131l\u0131m\u0131 ele al\u0131r. As\u0131l \u00f6nemli olan ger\u00e7ekte her \u015feyin de\u011ferini belirlemektir. \u0130kinci nokta d\u00fczenli ve \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc bir at\u0131l\u0131mla \u015feylere y\u00f6nelmektir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 ve eylemini uyumlu k\u0131lmakt\u0131r, b\u00fct\u00fcn eylemlerinde kendiyle uyumlu kalabilmek i\u00e7in. Bu \u00fc\u00e7 noktadan biri g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6b\u00fcrleri da\u011f\u0131lacakt\u0131r.(..) Fizik de ikiye ayr\u0131l\u0131r: cisimsel \u015feylerin fizi\u011fi ve cisimsel olmayan \u015feylerin fizi\u011fi. Bu iki noktadan herbiri de deyim yerindeyse derecelere ayr\u0131l\u0131r.(..) \u015eimdi mant\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcmlemek kal\u0131yor bana. Her s\u00f6ylem soranla sorgulanan aras\u0131nda s\u00fcrekli ya da kesintilidir. \u0130kinciyi diyalektik ve birinciyi belagat diye adland\u0131rmak gerekir. Belagat s\u00f6zc\u00fcklerle, fikirlerle ve tasar\u0131mla ilgilidir. Diyalektik de ikiye ayr\u0131l\u0131r: s\u00f6zc\u00fckler ve belirlenen \u015fey, bir ba\u015fka deyi\u015fle a\u00e7\u0131klanan ger\u00e7eklikler ve onlar\u0131 belirlemeye yarayan s\u00f6zc\u00fckler. Bundan sonra birinci i\u00e7in de ikinci i\u00e7in de bir ikincil b\u00f6l\u00fcmlemeler sonsuzlu\u011fu vard\u0131r.\u201d<\/p>\n

Lucilius\u2019a mektup<\/em>\u2019dan<\/p>\n<\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Seneca bir bak\u0131ma felsefeyi ya\u015fam\u0131n\u0131n tek ger\u00e7ek amac\u0131 durumuna getirmi\u015f bir filozof diye bilindi, bir bak\u0131ma da felsefesinin kurallar\u0131yla ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini ba\u011fda\u015ft\u0131ramayan tutars\u0131z bir ki\u015filik olarak de\u011ferlendirildi. \u0130ki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de yabana atmamak gerekir. Felsefenin d\u0131\u015f\u0131nda olduk\u00e7a devingen bir ya\u015fam\u0131 vard\u0131, ama bu onu k\u00f6kl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce aray\u0131\u015flar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmad\u0131. Stoa felsefesini y\u00fczeysel bir anlay\u0131\u015fla ve kendi ya\u015fam […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":21850,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[171,221],"tags":[237,729,885,2651,1581],"class_list":["post-21849","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-134-sayi","category-felsefe","tag-felsefe","tag-felsefe-tarihi","tag-roma","tag-seneca","tag-stoa"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t