Bilim ve teknikle ilgilenen herkes asl\u0131nda ba\u015fl\u0131ktaki soruyu hemen hemen ayn\u0131 \u015fekilde yan\u0131tlar: Tabii ki AC, tabii ki Tesla. Alternatif ak\u0131m AC ile do\u011fru ak\u0131m DC aras\u0131ndaki sava\u015f y\u00fczy\u0131l \u00f6nce sonu\u00e7land\u0131 ve AC kazand\u0131!<\/p>\n
\u015eu anda, elektrik AC olarak \u00fcretiliyor, AC olarak ta\u015f\u0131n\u0131yor, evimize ve i\u015f yerimize kadar geliyor.<\/p>\n
Ama evimize ve i\u015f yerimize gelen elektrikte bir \u015feyler oluyor. Evde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayarlar, cep telefonlar\u0131, tabletler, yaz\u0131c\u0131lar, televizyonlar AC elektrikle de\u011fil DC ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. O zaman AC\u2019yi DC\u2019ye \u00e7evirmek gerekiyor.<\/p>\n
Evimizdeki ayg\u0131tlar\u0131n \u00e7o\u011fu DC iken elektrik neden AC \u015feklinde \u00fcretiliyor ve ta\u015f\u0131n\u0131yor ki?<\/p>\n
Bu sorunun yan\u0131t\u0131, kablodaki kay\u0131plar. Kablolar metallerden yap\u0131l\u0131r. Metaller iyi iletkendirler ama ne kadar iyi olurlarsa olsunlar elektri\u011fi kay\u0131ps\u0131z iletemezler. Bu y\u00fczden, 100 Voltluk bir gerilim, 6 Km sonra yaln\u0131zca 1 Volt\u2019a iner!<\/p>\n
Kablo boyunca olu\u015facak kay\u0131plar\u0131 azaltman\u0131n yolu, gerilimi (voltaj\u0131) artt\u0131rmakt\u0131r. Bu y\u00fczden, elektrik santrallar\u0131nda \u00fcretilen elektrik, on binlerce Volt\u2019a y\u00fckseltilir, sonra evlere ula\u015fmadan \u00f6nce bir dizi indirgeme i\u015fleminden ge\u00e7ilir ve t\u00fcketiciye 220 Volt\u2019luk bir gerilimle teslim edilir.<\/p>\n
Y\u00fczy\u0131l \u00f6nce AC elektri\u011fi y\u00fckseltmek ve indirgemek, DC elektri\u011fi y\u00fckseltmek ve indirgemekten daha kolayd\u0131 ve ucuzdu. Bu nedenle de kazanan AC oldu.<\/p>\n
Evimizdeki, i\u015fyerlerimizdeki ayg\u0131tlar genelde DC ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, bu y\u00fczden AC elektri\u011fi DC\u2019ye \u00e7evirmek gerekiyor demi\u015ftik. AC elektri\u011fin DC\u2019ye \u00e7evrimine do\u011frultma (rectification) denir. Bu i\u015flem kay\u0131ps\u0131z de\u011fildir. \u00c7evrim s\u0131ras\u0131nda enerjinin y\u00fczde 5 ile 20 aras\u0131 \u0131s\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr yani kaybolur.<\/p>\n
Kay\u0131plar bununla kalm\u0131yor. AC elektrik, kabloda d\u00f6ng\u00fcsel ak\u0131mlara (eddy current) neden olur. D\u00f6ng\u00fcsel ak\u0131mlar, mutfa\u011f\u0131m\u0131zdaki mikrodalga f\u0131r\u0131n\u0131n yemekleri \u0131s\u0131tmas\u0131n\u0131n da nedenidir. Elektrik iletim hatlar\u0131nda olu\u015fan d\u00f6ng\u00fcsel ak\u0131mlar \u0131s\u0131ya neden olur, bu da iletim hatlar\u0131nda kay\u0131p demektir. Yine bu d\u00f6ng\u00fcsel ak\u0131mlar kablo \u00fczerinde deri etkisi (skin effect) denilen bir etkiye yol a\u00e7\u0131yor; elektik kablonun t\u00fcm\u00fcnden de\u011fil, y\u00fczeyinde ince bir tabakadan ge\u00e7iyor. DC\u2019de b\u00f6yle bir etki yok. Bu da DC elektri\u011fin ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n daha ince kablolarla yap\u0131labilmesi anlam\u0131na geliyor. Ayn\u0131 zamanda, elektrik kablolar\u0131n\u0131 havada tutan kuleler de DC i\u00e7in bir o kadar k\u00fc\u00e7\u00fck ve hafif olabiliyor. A\u015fa\u011f\u0131daki resimde g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, k\u00fc\u00e7\u00fck ve hafif olmak hem g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc daha az kirletir, hem de kuleler nedeniyle kullan\u0131lmaz duruma gelen topra\u011f\u0131 azalt\u0131r.<\/p>\n
Demek ki, \u00fcretim ve iletimi AC ile de\u011fil de DC ile yapsak b\u00fcy\u00fck tasarruflar sa\u011flayabiliriz. Bu hipotezin s\u0131nanmas\u0131 gerek tabii ki.<\/p>\n
Amerika\u2019daki Elektrik Enerjisi Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc (Electric Power Research Institute-EPRI), bu konuda denemeler yap\u0131yor. \u0130lk denemeleri Veri Merkezleri \u00fczerine.<\/p>\n
Veri Merkezleri (Data Center), y\u00fczlerce, bazen binlerce sunucu i\u00e7erir. Bu sunucularla \u00e7ok say\u0131da Web sunucu, e-posta sunucu vb. sunucular\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n
Google, Microsoft, Facebook gibi firmalar\u0131n d\u00fcnya \u00fczerinde \u00e7ok say\u0131da veri merkezi vard\u0131r. Yaln\u0131zca Google\u2019\u0131n bu merkezlere ald\u0131\u011f\u0131 sunucular\u0131n ayl\u0131k olarak bini a\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n
Veri merkezlerindeki sunucular prizden gelen AC elektri\u011fi DC\u2019ye \u00e7evirir. Ek olarak, veri merkezlerinde elektrik kesintisine kar\u015f\u0131 Kesintisiz G\u00fc\u00e7 Kaynaklar\u0131 (KGK) kullan\u0131l\u0131r. KGK\u2019lar kendilerine gelen AC elektri\u011fi DC\u2019ye \u00e7evirip bataryalar\u0131n\u0131 doldurur ve elektrik kesintisi s\u0131ras\u0131nda sunucular\u0131 besler. DC olarak depolad\u0131klar\u0131 elektri\u011fi sunucuya g\u00f6nderirken tekrar AC\u2019ye \u00e7evirir. Sunucunun da AC elektri\u011fi DC\u2019ye \u00e7evirip kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftik. Bu nedenle, veri merkezlerinde (ve daha ba\u015fka \u00e7ok say\u0131da yerde) elektrik AC\u2019den DC\u2019ye, DC\u2019den AC\u2019ye \u00e7evirilip durur. Her \u00e7evrim kay\u0131p demektir.<\/p>\n
Peki, madem modern ayg\u0131tlar\u0131n hemen hepsi DC ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, elektri\u011fi do\u011frudan DC olarak alsak da bu kadar \u00e7evrimden kurtulsak iyi olmaz m\u0131?<\/p>\n
EPRI\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 denemelerde, DC ile \u00e7al\u0131\u015fan veri merkezlerinin AC-DC \u015feklinde \u00e7al\u0131\u015fan veri merkezlerine g\u00f6re y\u00fczde 6 verimli oldu\u011funu saptam\u0131\u015flar. Y\u00fczde 6 deyip ge\u00e7meyin, veri merkezlerinin en b\u00fcy\u00fck gider kayna\u011f\u0131 elektriktir ve y\u00fczde 6 verimlilik bir o kadar tasarruf yapabilme anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Yukar\u0131daki kay\u0131plar d\u0131\u015f\u0131nda AC\u2019nin ba\u015fka dezavantajlar\u0131 da vard\u0131r:<\/p>\n
DC devreler basit devrelerdir; yaln\u0131zca \u00fcrete\u00e7 ve diren\u00e7ten olu\u015ftuklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. AC devreler ise karma\u015f\u0131kt\u0131r; direncin yan\u0131 s\u0131ra, kapasit\u00f6r ve ind\u00fckt\u00f6r gibi devre \u00f6\u011felerini de i\u00e7erir. Kapasit\u00f6r ve ind\u00fckt\u00f6rler, kablodan ge\u00e7en ak\u0131m\u0131 karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131r. Bu karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n sonucunda, evimize ya da i\u015f yerimize gelen elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 geri \u201cka\u00e7ar\u201d. Bu geri ka\u00e7an elektri\u011fe reaktif elektrik denir. Reaktif elektrik ba\u015fa bela bir \u015feydir, \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m \u015firketlerinin i\u015fini zorla\u015ft\u0131r\u0131r, kay\u0131plar\u0131 artt\u0131r\u0131r. Eraktif Bu y\u00fczden de azalt\u0131lmas\u0131 gerekir. Bunun i\u00e7in de, reaktif elektri\u011fi \u00e7ok \u00fcreten i\u015fletmelere (fiilen t\u00fcm fabrikalar) reaktif elektri\u011fi azalt\u0131c\u0131 devrelerin yerle\u015ftirilmesi gerekir. Bu da b\u00fcy\u00fck maliyettir. DC elektrikte b\u00f6yle bir maliyet olu\u015fmaz.<\/p>\n
AC elektrikteki \u00f6\u011feler hesapla\u015fmay\u0131 da zorla\u015ft\u0131r\u0131r. DC devrelerin hesab\u0131 son derece basitken AC devrelerin hesab\u0131nda karma\u015f\u0131k say\u0131lar kullan\u0131l\u0131r, hesaplar artar.<\/p>\n
T\u00fcm bunlar\u0131n sonucu olarak, DC\u2019ye d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir ilginin canland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck elektik \u00fcretim santral\u0131 olan \u00c7in\u2019deki \u00dc\u00e7 Bo\u011faz Baraj\u0131, \u00fcretti\u011fi 22 GW\u2019\u0131n \u00fc\u00e7te birini DC \u015feklinde iletmektedir. \u0130letim i\u00e7in DC\u2019nin se\u00e7ilmesinin ba\u015fl\u0131ca nedeni, uzak mesafelerde DC iletimin \u00e7ok daha verimli olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan da DC iletimin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesinin zaman\u0131 gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019de elektrik \u00fcretim santrallar\u0131, elektri\u011fin yo\u011fun olarak t\u00fcketildi\u011fi yerlere uzakt\u0131r; arada genelde binlerce kilometre vard\u0131r. Var olan hatlar\u0131n yenilenmesi planlan\u0131rken DC iletim hesaba kat\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yeni kurulacak santrallar da benzer olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, kurulmas\u0131 planlanan n\u00fckleer santrallar\u0131n birisi Sinop\u2019ta, di\u011feri de Mersin\u2019dedir. Bu santrallar\u0131n elektri\u011fini t\u00fcketecek yerlerse temelde Marmara B\u00f6lgesi\u2019nde yer almaktad\u0131r. Bu santrallar i\u00e7in de iletimin DC \u015feklinde olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bilim ve teknikle ilgilenen herkes asl\u0131nda ba\u015fl\u0131ktaki soruyu hemen hemen ayn\u0131 \u015fekilde yan\u0131tlar: Tabii ki AC, tabii ki Tesla. Alternatif ak\u0131m AC ile do\u011fru ak\u0131m DC aras\u0131ndaki sava\u015f y\u00fczy\u0131l \u00f6nce sonu\u00e7land\u0131 ve AC kazand\u0131! \u015eu anda, elektrik AC olarak \u00fcretiliyor, AC olarak ta\u015f\u0131n\u0131yor, evimize ve i\u015f yerimize kadar geliyor. Ama evimize ve i\u015f yerimize gelen […]<\/p>\n","protected":false},"author":377,"featured_media":22015,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[171,26,535],"tags":[2670,1022,1017,384],"class_list":["post-22013","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-134-sayi","category-fizik","category-forum","tag-ac-dc","tag-edison","tag-elektrik","tag-tesla"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t