Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131l bizlere, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evreni olu\u015fturan temel ger\u00e7ekli\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimizden de tuhaf oldu\u011funu \u00f6\u011fretti. Bu tuhaf ger\u00e7ekli\u011fi anlamak i\u00e7in sezgilerimizin bize yol g\u00f6steremeyece\u011fini \u00e7oktan kavram\u0131\u015f bulunuyoruz. Ger\u00e7ekli\u011fi kavramak i\u00e7in geriye tek bir arac\u0131m\u0131z kald\u0131: matematik. Matematiksel formalizmin, evrenin do\u011fas\u0131n\u0131 anlamakta g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131, ger\u00e7ekten inan\u0131l\u0131r gibi de\u011fil! 19. y\u00fczy\u0131lda Alman matematik\u00e7i Bernhard Riemann, \u00d6klidyen olmayan (paralel do\u011frular\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131) bir geometri teorisi ortaya koydu\u011funda, insanlar bunun ger\u00e7ek hayatta hi\u00e7bir kar\u015f\u0131l\u0131k bulamayacak matematiksel bir oyun oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Ta ki 1916\u2019da Einstein, i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay-zaman\u0131n b\u00f6ylesi bir geometriye sahip oldu\u011funu iddia edene kadar. Yap\u0131lan say\u0131s\u0131z deney tekrar tekrar Einstein\u2019\u0131n hakl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi ve Newtoncu mutlak evren-mutlak zaman paradigmas\u0131 \u00e7\u00f6pe at\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Kuantum fizi\u011finin do\u011fu\u015fu<\/b><\/span><\/strong><\/p>\n Newtoncu paradigmaya bir di\u011fer darbeyi de 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan kuantum fizi\u011fi indirdi. Fizi\u011fin \u201cmucizevi y\u0131l\u0131\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan 1905\u2019te Albert Einstein, atomun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n deneysel olarak kan\u0131tlanmas\u0131na yol a\u00e7acak matematiksel bir teori ortaya att\u0131. Einstein\u2019in teorisi hemen bir sene sonra Paris\u2019te Jean Perrin taraf\u0131ndan \u015f\u00fcpheye yer b\u0131rakmayacak \u015fekilde deneysel olarak do\u011fruland\u0131. Antik Yunan\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan ve as\u0131rlar boyunca bir spek\u00fclasyon olarak kalan atom fikri art\u0131k kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131. 1906-1911 aras\u0131 d\u00f6nemdeki atom tasavvuru, antik\u00e7a\u011f filozoflar\u0131n\u0131n atomun b\u00f6l\u00fcnmez ve de\u011fi\u015fmez \u00f6\u011fe oldu\u011fu \u015feklindeki d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 uyumluydu. Bu kavray\u0131\u015f\u0131n ger\u00e7eklikten ne denli uzak oldu\u011funu anlamak \u00e7ok uzun s\u00fcrmedi.<\/p>\n Ernest Rutherford yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerle atomun birle\u015fik bir yap\u0131 oldu\u011funu, yani \u00e7ok yo\u011fun bir \u00e7ekirdek ve bu \u00e7ekirdek etraf\u0131nda hareket eden elektronlardan olu\u015ftu\u011funu g\u00f6sterdi. Yani atomun bir i\u00e7 yap\u0131s\u0131 vard\u0131 ve atom art\u0131k \u201catom\u201d ad\u0131n\u0131 hak etmiyordu! 1913 y\u0131l\u0131nda Niels Bohr atomun tamam\u0131yla \u00f6zg\u00fcn bir varl\u0131k, g\u00f6r\u00fcnmez yepyeni bir k\u0131ta oldu\u011funu anlad\u0131. Bu k\u0131tan\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, tuhaf, yeni bir fizi\u011fin, kuantum fizi\u011finin do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu fizik, tuhafl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belki de en net bi\u00e7imde Heisenberg\u2019in belirsizlik ilkesinde g\u00f6sterir. Bu ilke \u00e7o\u011fu kez yorumland\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde, bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n ayn\u0131 anda konumunu ve h\u0131z\u0131n\u0131 belirlemenin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil, bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n asla bu iki niteli\u011fe ayn\u0131 anda sahip olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.<\/p>\n Do\u011fadaki kuvvetler ve temel par\u00e7ac\u0131klar<\/b><\/span><\/strong><\/p>\n Kuantum fizi\u011finin bize g\u00f6sterdi\u011fi bir di\u011fer tuhafl\u0131k da iki par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l etkile\u015fti\u011fine dairdir.<\/p>\n Bir par\u00e7ac\u0131k di\u011ferini d\u00f6rt temel kuvvet yoluyla etkileyebilir: K\u00fctle\u00e7ekim, elektromanyetik kuvvet, zay\u0131f n\u00fckleer kuvvet ve ye\u011fin n\u00fckleer kuvvet. Bunlardan son \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131k biliyoruz. \u0130ki par\u00e7ac\u0131k aras\u0131nda bu \u00fc\u00e7 tarz etkile\u015fimden birisinin olabilmesi i\u00e7in aralar\u0131nda ayar bozonu denilen \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir arac\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n al\u0131\u015fveri\u015finin olmas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin elektromanyetik etkile\u015fimin ayar bozonu foton, yani \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Yani iki par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n elektromanyetik olarak etkile\u015fmesi i\u00e7in arada bir fotonun gidip gelmesi gerekir.<\/p>\n Son 50 y\u0131lda fizik\u00e7iler bu d\u00f6rt temel etkile\u015fimden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn birle\u015ftirilmesi konusunda ola\u011fan\u00fcst\u00fc ilerleme kaydettiler. 1970\u2019lerde, her ne kadar farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnseler de elektromanyetik kuvvet ile zay\u0131f n\u00fckleer kuvvetlerin birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmad\u0131klar\u0131n\u0131, asl\u0131nda evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda ayn\u0131 kuvvet olduklar\u0131n\u0131 ve evrenin olu\u015fumundan \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre sonra birbirinden ayr\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeyi ba\u015fard\u0131lar. Bu birle\u015ftirici yakla\u015f\u0131m daha sonraki y\u0131llarda ye\u011fin n\u00fckleer etkile\u015fimi de i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015fletilebildi. Bug\u00fcn bir\u00e7ok biliminsan\u0131n\u0131 uykusuz b\u0131rakan \u015fey ise Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131 ile a\u00e7\u0131klanan k\u00fctle\u00e7ekimin, kuantum fizi\u011fi ile uyumlu hale getirilip getirilemeyece\u011fi sorusu. Yani fizi\u011fin en ba\u015far\u0131l\u0131 iki teorisi olan kuantum fizi\u011fi ve genel g\u00f6relilik halen birle\u015ftirilmeyi bekliyor.<\/p>\n Par\u00e7ac\u0131k <\/b><\/strong><\/span>fizi\u011fi<\/b><\/span>nin <\/b><\/span>yan\u0131tlanmam\u0131\u015f <\/b><\/span>sorular\u0131<\/b><\/span><\/strong><\/p>\n Maddenin Gizemleri<\/em><\/span>\u2019nde fizik\u00e7i E\u0301tienne Klein, 20. y\u00fczy\u0131lda atomun ke\u015ffiyle ba\u015flayan par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finin hik\u00e2yesini anlat\u0131yor. Hikayesinde biliminsanlar\u0131n\u0131n bir y\u00fczy\u0131l boyunca elde etti\u011fi hayranl\u0131k verici ilerlemeleri: Atomun, radyoaktivitenin, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ve bu par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131ndaki etkile\u015fimlerin ke\u015ffini merakl\u0131 bir okuyucunun anlayabilece\u011fi e\u011flenceli bir dilde anlatmay\u0131 ba\u015far\u0131yor. Peki par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finin t\u00fcm sorular\u0131 cevapland\u0131 ve rafa kald\u0131r\u0131ld\u0131 m\u0131? Tabii ki hay\u0131r! Cevap bekleyen h\u00e2l\u00e2 bir\u00e7ok soru mevcut ve Klein\u2019da kitab\u0131n\u0131 bu sorulardan bir se\u00e7kiyle bitiriyor.<\/p>\n – Maddenin Gizemleri, E\u0301tienne Klein, \u00c7ev: A. N\u00fcvit Bing\u00f6l, BGST Yay\u0131nlar\u0131, 2018,\u00a0112 s.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131l bizlere, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evreni olu\u015fturan temel ger\u00e7ekli\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimizden de tuhaf oldu\u011funu \u00f6\u011fretti. Bu tuhaf ger\u00e7ekli\u011fi anlamak i\u00e7in sezgilerimizin bize yol g\u00f6steremeyece\u011fini \u00e7oktan kavram\u0131\u015f bulunuyoruz. Ger\u00e7ekli\u011fi kavramak i\u00e7in geriye tek bir arac\u0131m\u0131z kald\u0131: matematik. Matematiksel formalizmin, evrenin do\u011fas\u0131n\u0131 anlamakta g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131, ger\u00e7ekten inan\u0131l\u0131r gibi de\u011fil! 19. y\u00fczy\u0131lda Alman matematik\u00e7i Bernhard Riemann, \u00d6klidyen olmayan […]<\/p>\n","protected":false},"author":1351,"featured_media":22548,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2709,26,513],"tags":[288,1533,328,638,356],"class_list":["post-22547","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-170-sayi","category-fizik","category-kitapcil","tag-fizik","tag-kuantum","tag-kuantum-fizigi","tag-madde","tag-parcacik-fizigi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t