{"id":22974,"date":"2015-03-01T12:58:46","date_gmt":"2015-03-01T10:58:46","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=22974"},"modified":"2018-04-13T13:16:16","modified_gmt":"2018-04-13T10:16:16","slug":"uzayda-ek-boyutlar-var-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/03\/01\/uzayda-ek-boyutlar-var-mi","title":{"rendered":"Uzayda ek boyutlar var m\u0131?"},"content":{"rendered":"

Ek boyutlar var m\u0131 yok mu hen\u00fcz bilmiyoruz. Haklar\u0131nda en ufak bir olgusal veri yok. Ancak bilim tarihi bize g\u00f6stermi\u015ftir ki, haklar\u0131nda olgusal veri olmayan bilimsel kuramlar bile zaman i\u00e7inde do\u011frulanabilirler. Ek boyutlar yoksa bir\u00e7ok fizik problemi uzun s\u00fcre \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz kalacak gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u00d6te yandan e\u011fer ek boyutlar varsa, bunlar \u015fimdiye kadar hayal bile edemedi\u011fimiz bir evrenin kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7acaklar.<\/em><\/p>\n

Uzayda y\u00f6n bulmak i\u00e7in ileri-geri, yukar\u0131-a\u015fa\u011f\u0131 ve sa\u011fa-sola gideriz. Bunlar\u0131 kartezyen koordinatlarda x, y <\/em>ve z<\/em> eksenleriyle ifade ederiz. Peki uzay sadece 3 boyutlu mu? Uzayda g\u00f6remedi\u011fimiz ek boyutlar var m\u0131? Fizik\u00e7iler 1920\u2019li y\u0131llardan bu yana ek boyutlu modeller \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaktalar. Birbirleriyle do\u011frudan ilgisi olmayan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ama\u00e7larla \u00f6nerilen kimi kuramlar ek boyutlar i\u00e7eriyor. Peki ek boyutlar varsa onlar\u0131 neden g\u00f6remiyoruz? Fizik\u00e7ilerin buna yan\u0131t\u0131 g\u00fcnl\u00fck ya\u015famdan bir \u00f6rnek. Uzun bir gazoz pipetinin y\u00fczeyini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Uzak bir mesafeden pipetin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 belirlenemedi\u011fi i\u00e7in bu pipet bir boyutlu olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ancak yak\u0131nla\u015ft\u0131k\u00e7a pipetin y\u00fczeyi g\u00f6r\u00fclebilir hale gelir ve y\u00fczeyin iki boyutlu oldu\u011funu anlars\u0131n\u0131z. Benzer \u015fekilde, ek boyutlar da o kadar k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ki (dolay\u0131s\u0131yla \u00e7ok uzakt\u0131r), yak\u0131n\u0131na gitmeden onlar\u0131 g\u00f6remeyiz. Her ne kadar hen\u00fcz ek boyutlar ispatlanmam\u0131\u015f olsa da, bunlar fizi\u011fe yeni bir d\u00fcnya anlay\u0131\u015f\u0131 getirdiler ve fizik\u00e7ilerin evren hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imlerini de\u011fi\u015ftirdiler. Lisa Randall\u2019\u0131n s\u00f6zleriyle \u201cEk boyutlar evren hakk\u0131nda daha eski, hali haz\u0131rda do\u011frulanm\u0131\u015f ger\u00e7eklere yeni ve ilgi uyand\u0131r\u0131c\u0131 ge\u00e7itlerle yakla\u015fman\u0131n bir yoludur.\u201d Ek boyutlar\u0131 i\u00e7eren kuramlar, bizim daha y\u00fcksek boyutlu bir evrendeki \u00fc\u00e7 uzay boyutuna sahip bir \u00e7ukurda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi kayda de\u011fer \u015feyler s\u00f6ylemektedirler. Ayr\u0131ca ek boyutlar, art\u0131k neden bizimkinden \u00e7ok farkl\u0131 \u00f6zelliklere sahip olan g\u00f6r\u00fcnmeyen paralel d\u00fcnyalar\u0131n olabilece\u011finin nedenlerine a\u00e7\u0131klama getirir.<\/p>\n

\"\"
Bir bebe\u011fin iki boyutlu ve \u00fc\u00e7 boyutlu d\u00fcnyas\u0131 [kaynak: Lisa Randall, Paralel D\u00fcnyalar ve B\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f Ge\u00e7itler]<\/figcaption><\/figure>Peki, neden bu g\u00f6r\u00fclmeyen ek boyutlar\u0131 dikkate alal\u0131m? Ek uzay boyutlu fizik ilgi \u00e7ekici kuramlara olanak sa\u011flasa da, bunlara kar\u015f\u0131 ele\u015ftiri olarak, bilimin g\u00f6zlemlenebilir olaylar \u00fczerine \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunmakla ilgilenmesi gerekti\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fclebilir. Ancak bu \u00e7ok demode olmu\u015f, 19. y\u00fczy\u0131la ait bir pozitivist bilim anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bilimin pozitivizme uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilim tarihi kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Birka\u00e7 \u00f6rnek vermek gerekirse, pozitivistlere g\u00f6re atomlar ger\u00e7ek de\u011fildir. 19. y\u00fczy\u0131lda atomlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair b\u00fct\u00fcn kan\u0131tlar\u0131 reddetmi\u015ftir pozitivistler. Atomcularla pozitivistler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta Boltzman\u2019\u0131 intihara kadar s\u00fcr\u00fcklemi\u015ftir bu tart\u0131\u015fmalar. \u00d6rne\u011fin Mach s\u0131k\u0131 bir pozitivist olarak atomlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddediyordu. Ama herkesin bildi\u011fi gibi atomlar\u0131n ger\u00e7ek oldu\u011fu k\u0131sa bir s\u00fcre sonra kan\u0131tland\u0131. Newton\u2019\u0131n \u201c\u0130ki cismin birbirini an\u0131nda etkileyen bir \u201ckuvvet\u201d<\/strong> taraf\u0131ndan \u00e7ekildi\u011fi\u201d iddias\u0131 asl\u0131nda \u00e7ok anti-pozitivisttir<\/strong>. Newton\u2019\u0131n kendisi bile b\u00f6yle bir varsay\u0131m\u0131 temellendirememi\u015ftir. Daha da temel bir \u00f6rnek vermek gerekirse, iki bin y\u0131ll\u0131k Aristoteles fizi\u011fine son veren Galileo\u2019nun hareket ilkesi <\/strong>olgulardan filan \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n

\u201cEk boyutlar\u201d kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131n var oldu\u011fu uzay bizim duyusal deneyimlerimizin \u00f6tesindedir. G\u00f6rselle\u015ftirilmesi zor olan \u015feyleri benimsemek de zordur. Bizler (ve t\u00fcm hayvanlar) \u00fc\u00e7ten fazla uzay boyutu i\u015flemek \u00fczerine evrimle\u015fmedik. I\u015f\u0131k ve k\u00fctle\u00e7ekim gibi g\u00f6zlem yapmak i\u00e7in sahip oldu\u011fumuz ara\u00e7lar bize sanki sadece uzay\u0131n \u00fc\u00e7 boyutunu bar\u0131nd\u0131r\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6z\u00fcken bir d\u00fcnya sunmaktad\u0131r. Ama bilim tarihi, bug\u00fcn do\u011fru oldu\u011funu bildi\u011fimiz ancak zaman\u0131nda g\u00f6rselle\u015ftirilemedikleri i\u00e7in varl\u0131klar\u0131 reddedilen kavramlarla dolu: Elektromanyetizman\u0131n kurucusu James Clerk Maxwell, elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn elektronlar gibi temel birimlerden meydana geldi\u011fine inanm\u0131yordu; \u0131\u015f\u0131kla ta\u015f\u0131nan enerjinin s\u00fcreksiz oldu\u011funu \u00f6neren ve b\u00f6ylelikle kuantum kavram\u0131n\u0131 ortaya atan Max Planck, \u0131\u015f\u0131k kuantalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini kabul etmiyordu.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla, ek boyutlar\u0131n \u015fimdilik bize g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmamas\u0131, onlar\u0131n fizi\u011fin konusu olamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Fizikteki son geli\u015fmeler ek boyutlar\u0131n, daha hen\u00fcz deneyimlenmemi\u015f ve tamamen anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f olsalar da, evrenimizdeki en temel gizemleri \u00e7\u00f6zebileceklerini \u00f6nermektedir. Ek boyutlar \u00fc\u00e7 boyutlu uzayda g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u011flant\u0131lar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabilir; ayr\u0131ca ek boyutlar\u0131n d\u00e2hil olmad\u0131\u011f\u0131 fizik teorileri \u00e7ok fazla soruyu yan\u0131ts\u0131z b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n

Ek boyutlar\u0131n tarihi<\/strong><\/p>\n

\u0130lk olarak 1920\u2019li y\u0131llarda \u0130sve\u00e7li fizik\u00e7i Oskar Klein ve Alman fizik\u00e7i Theodor Kaluza\u2019n\u0131n, Maxwell\u2019in elektromanyetik kuram\u0131yla Einstein\u2019\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131n\u0131 birle\u015ftirme \u00e7abalar\u0131yla ek boyutlu uzay fikri g\u00fcndeme geldi. Kaluza, Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik denklemlerinin fazladan bir uzay boyutu olan bir evrene geni\u015fletildi\u011finde elektromanyetizmle birle\u015ftirilebilece\u011fini fark etmi\u015fti.<\/p>\n

Kaluza ve Klein, hem geni\u015fletilmi\u015f \u00fc\u00e7 boyuttaki Einstein k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131n\u0131 hem de Maxwell\u2019in elektromanyetizma kuram\u0131n\u0131 kapsamak amac\u0131yla bildi\u011fimiz \u00fc\u00e7 boyuta ek olarak dairesel olarak b\u00fck\u00fclen ve normalde g\u00f6r\u00fclemeyen d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir uzay boyutunu \u00f6nerdiler. Ama\u00e7lar\u0131 elektrik ve manyetik alanlar\u0131n, al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k b\u00fcy\u00fck boyutlardan biri boyunca hareket edildik\u00e7e, k\u00fc\u00e7\u00fck ekstra boyutlarda ortaya \u00e7\u0131kan \u201cb\u00fck\u00fclmelerden\u201d kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermekti. O g\u00fcnden bu yana ek boyutlar pek \u00e7ok \u00e7e\u015fitli fizik kuram\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131na ko\u015ftu; ama bunlardan en pop\u00fcleri ve ikna edici olan\u0131 hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz birle\u015fme kuramlar\u0131. Klauza-Klein kuram\u0131 da birle\u015fme kuramlar\u0131na bir \u00f6rnektir. Einstein\u2019\u0131 da heyecanland\u0131ran ve uzun y\u0131llar boyunca me\u015fgul eden bu \u00e7al\u0131\u015fmalar ne yaz\u0131k ki bir yere varamad\u0131. Ama neredeyse 40 y\u0131l sonra, genel g\u00f6relilikle kuantum mekani\u011fini birle\u015ftirme \u00e7abas\u0131ndaki sicim kuramlar\u0131yla tekrar pop\u00fcler oldular. Ancak sicim kuram\u0131n\u0131n kuantum mekani\u011fini kapsayan denklemleri yaln\u0131zca on uzayzaman boyutunda (6 adet ek uzay boyutu) i\u015fler. Temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131 titre\u015fen sicimler olarak betimleyen sicim kuram\u0131 sadece 3 boyutta titre\u015firse ortaya \u00e7\u0131kan titre\u015fim deseni var olan b\u00fct\u00fcn fiziksel \u00f6zellikleri a\u00e7\u0131klayamaz. Bunun i\u00e7in 9 uzay boyutuna ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla asl\u0131nda sicim kuramlar\u0131 i\u00e7in ek boyutlar bir varsay\u0131m de\u011fil sonu\u00e7tur.<\/p>\n

\"\"
Be\u015f boyutlu kristalimsi bir yap\u0131n\u0131n iki boyut \u00fcst\u00fcne izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc olan bir \u201cPenrose d\u00f6\u015femesi\u201d.<\/figcaption><\/figure>\n

Lisa Randall, ek boyutlar\u0131n nas\u0131l olup da hen\u00fcz fizi\u011fin a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcm getirdi\u011fini fizik\u00e7i olmayanlar i\u00e7in \u015fu \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klar: Kuasikristalimsi malzemelerdeki molek\u00fcl desenini a\u00e7\u0131klaman\u0131n en zekice yolu, desenin simetrisini ortaya \u00e7\u0131karan daha y\u00fcksek boyutlu bir uzayda, daha y\u00fcksek boyutlu kristalimsi bir deseninin izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcyle (bir \u00e7e\u015fit \u00fc\u00e7 boyutlu bir g\u00f6lge) m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. A\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde oldu\u011fu gibi, \u00fc\u00e7 boyutta kesinlikle a\u00e7\u0131klanamaz gibi g\u00f6z\u00fcken bir d\u00fczen y\u00fcksek boyutlu bir d\u00fcnyadaki d\u00fczenli bir yap\u0131y\u0131 yans\u0131t\u0131r.<\/p>\n

Randall\u2019a g\u00f6re bug\u00fcnk\u00fc fizik\u00e7iler, nas\u0131l ek boyutlar bir kuasikristalin molek\u00fcllerinin kafa kar\u0131\u015ft\u0131ran dizili\u015flerini anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 oluyorsa, ek boyutlara dair teorilerin, sadece \u00fc\u00e7 boyutta anla\u015f\u0131lmas\u0131 zor olan par\u00e7ac\u0131k fizi\u011fi ve kozmolojideki ba\u011flant\u0131lara da \u0131\u015f\u0131k tutaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler.<\/p>\n

Ek boyutlar b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f olmal\u0131lar<\/strong><\/p>\n

Ek boyutlar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan hemen t\u00fcm fizik\u00e7iler, Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik teorisindeki e\u011frilmi\u015f geometriyi temel almaktad\u0131r. Bu teoriye g\u00f6re uzay ve zaman, madde ve enerji taraf\u0131ndan \u00e7arp\u0131t\u0131labilen ya da e\u011friltilebilen tekil bir uzayzaman dokusuyla a\u00e7\u0131klan\u0131r. \u00d6rne\u011fin\u00a0 k\u00fctle\u00e7ekim \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan baz\u0131 fizik\u00e7iler, ek boyutlar\u0131 kullanarak, k\u00fctle\u00e7ekimin uzay\u0131n tek bir b\u00f6lgesinde \u015fiddetli olmas\u0131na ra\u011fmen geri kalan her yerde zay\u0131f oldu\u011fu ve uzayzaman i\u00e7inde \u00e7ok \u015fiddetli bir bi\u00e7imde e\u011frildi\u011fi durumlar\u0131 incelerler.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n 1915\u2019te genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131ndan bu yana biliyoruz ki uzayzaman b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u00fctle\u00e7ekim uzayzaman dokusunun b\u00fck\u00fclmesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Peki uzay neyin i\u00e7inde b\u00fck\u00fcl\u00fcr? Bu soru \u00f6teden beri fizik\u00e7ilerin zihnini kurcalayan bir sorudur ve genelde iki t\u00fcr yan\u0131t verilir: 1) \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z 4-boyutlu uzayzamandan ba\u015fka bir boyut yok ve b\u00fck\u00fclme uzayzaman\u0131n kendisinin b\u00fck\u00fclmesidir. B\u00fcy\u00fck Patlamadan bu yana geni\u015fleyen evren de, b\u00fct\u00fcn uzayzaman\u0131n geni\u015flemesi \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fir. T\u0131pk\u0131 bir balon gibi ama balondan ba\u015fka bir \u015fey yok. 2) Ancak, \u00f6zellikle 1980\u2019lerden sonra kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuramlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlenmesiyle birlikte, sicim kuramlar\u0131, M-kuram\u0131 gibi pop\u00fcler kuramlar taraf\u0131ndan benimsenen ek boyutlu kuramlara g\u00f6re i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzayzaman, y\u0131\u011f\u0131n<\/strong> (bulk) ad\u0131 verilen bir be\u015finci boyut (di\u011fer t\u00fcm ek boyutlar\u0131 5. boyut gibi d\u00fc\u015f\u00fcnelim) i\u00e7inde b\u00fck\u00fclmekte. Dolay\u0131s\u0131yla bu a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, \u201cevrenimiz neyin i\u00e7inde geni\u015fliyor?\u201c sorusuna verilecek yan\u0131t, \u201cy\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7inde ya da 5. boyutun i\u00e7inde geni\u015fliyor\u201d olacakt\u0131r. Bu yeni kuramlara g\u00f6re bizim i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evren bu y\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7in de bir zard\u0131r (brane).<\/p>\n

\"\"
4-boyutlu uzayzaman\u0131m\u0131z\u0131 2-boyutta canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak elde edece\u011fimiz resim \u015fekildeki gibi bir zar (brane) olacakt\u0131r. Y\u0131\u011f\u0131n (bulk) ise buna dik bir 5. boyuttur. \u015eekildeki \u201cd\u0131\u015far\u0131-i\u00e7eri\u201d\u00a0 y\u00f6n\u00fc, zardan y\u0131\u011f\u0131na olan y\u00f6nd\u00fcr. Ayr\u0131ca bu kuramlara g\u00f6re, k\u00fctle\u00e7ekimi hari\u00e7 di\u011fer b\u00fct\u00fcn kuvvetler (elektromanyetizma, zay\u0131f ve ye\u011fin n\u00fckleer kuvvetler) bizim zar\u0131m\u0131z i\u00e7ine hapsolmu\u015f durumdalar. Sadece k\u00fctle\u00e7ekim boyutlararas\u0131 ge\u00e7i\u015f yapabilmekte. (K. Thorne, Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 Bilimi, Alfa Bilim Dizisi)<\/figcaption><\/figure>\n

Dolay\u0131s\u0131yla e\u011fer bir ek boyut olarak y\u0131\u011f\u0131n varsa o zaman kurama g\u00f6re mutlaka \u201cb\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f\u201d olmal\u0131d\u0131r. Teknik olarak s\u00f6ylersek, e\u011fer y\u0131\u011f\u0131n (5. boyut) b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f olmasayd\u0131, k\u00fctle\u00e7ekim ters kare yasas\u0131na de\u011fil ters-k\u00fcp yasas\u0131na g\u00f6re davran\u0131rd\u0131. Di\u011fer bir ifadeyle, g\u00fcne\u015fle gezegenler aras\u0131ndaki k\u00fctle\u00e7ekim kuvveti mesafenin k\u00fcp\u00fcyle ters orant\u0131l\u0131 olurdu ve bu durumda gezegenler g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda dolanmak yerine uzaya da\u011f\u0131l\u0131p giderlerdi. Kuantum k\u00fctle\u00e7ekimini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7iler, ekstra boyutlar\u0131n\u00a0 mikroskobik boyutlarda olduklar\u0131n\u0131 ve kendi \u00fczerlerine katland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Bu da k\u00fctle\u00e7ekimin \u00e7ok h\u0131zl\u0131 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engeller.<\/p>\n

Ek Boyutlar di\u011fer kuramlarla uyum i\u00e7indedir<\/strong><\/p>\n

Asl\u0131nda k\u00f6keni yine Kaluza ve Klein\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayanan modern sicim kuramlar\u0131nda (ya da M-kuramlar\u0131nda)\u00a0 uzayzaman\u0131n al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k d\u00f6rt boyutu yerine toplam 11 boyut vard\u0131r.<\/p>\n

Ek boyutlar\u0131n var olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesek de, kuramdaki yerleri yine fizik yasalar\u0131yla belirlenir. Bu tip kuramlar di\u011fer fizik kuramlar\u0131yla \u00e7eli\u015fmemek durumundad\u0131r. \u00d6rne\u011fin M-kuram\u0131na g\u00f6re g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda hareket etti\u011fimiz al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k uzay\u0131n \u00fc\u00e7 boyutundaki her noktada, mikroskobik hacme sahip baz\u0131 karma\u015f\u0131k \u015fekillerde b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f gizli ek boyutlar vard\u0131r. Bunlar d\u00fc\u015f\u00fck bir enerji d\u00fczeyinde d\u00fczenlenmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Aksi takdirde enerjileri evrenin toplam enerji yo\u011funlu\u011funu artt\u0131rarak, evrenin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00f6zlemlenen geni\u015fleme oran\u0131ndan farkl\u0131 ivmeyle geni\u015flemesine neden olurdu. Ayr\u0131ca bu ek boyutlar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve \u015fekli de geli\u015fig\u00fczel de\u011fildir. Bunlar \u015fu anki evrende sabit olmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc herhangi bir de\u011fi\u015fim g\u00fcn\u00fcm\u00fczde deneysel olarak g\u00f6zlemledi\u011fimiz temel par\u00e7ac\u0131k etkile\u015fimlerinden daha farkl\u0131 etkile\u015fimlere yol a\u00e7ard\u0131. \u00d6te yandan B\u00fcy\u00fck Patlamayla ba\u015flayan evrenin \u00e7ok daha yo\u011fun bir enerji d\u00fczeyine sahip oldu\u011fu ilk zamanlar\u0131nda ekstra boyutlar\u0131n \u015fekli ve b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131nca b\u00fcy\u00fck oranda farkl\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Evren so\u011fuduk\u00e7a, bug\u00fcn sahip oldu\u011fumuz daha d\u00fc\u015f\u00fck enerji yo\u011funlu\u011funa eri\u015fti.<\/p>\n

\"\"Zarlar\u0131n eklenmesi sayesinde M-kuram\u0131, kozmolojik \u015fi\u015fme (enflasyon) gibi farkl\u0131 olgular\u0131 da a\u00e7\u0131klama olana\u011f\u0131na kavu\u015ftu. Bir nokta bir 0-zar\u2019d\u0131r, bir \u00e7izgi (veya sicim) bir 1-zar\u2019d\u0131r, bir tabaka bir 2-zar\u2019d\u0131r, ve g\u00f6rsellemesi zor olsa da, daha y\u00fcksek boyutlarda \u00f6zde\u015f yap\u0131lar bulunmaktad\u0131r: 3-zar, 4-zar, vs.\u00a0 \u0130\u015fte bu kuram evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 sorununa da bir a\u00e7\u0131klama getirir. Ovrut, Steinhardt ve Turok bu kuram\u0131 evrenin ba\u015flang\u0131\u00e7 sorununa bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak kulland\u0131lar ve B\u00fcy\u00fck Patlaman\u0131n birbirine \u00e7arpan zar evrenler ile ba\u015flam\u0131\u015f olabilece\u011fini \u00f6nerdiler. Zarlar uzay\u0131n her noktas\u0131ndaki ekstra boyutlar\u0131n etraf\u0131na k\u0131vr\u0131larak gizlenebilir ve zarlarda depolanan enerji, \u015fi\u015fme enerjisi olarak da davranabilir. \u00dcstelik her zar i\u00e7in B\u00fcy\u00fck Patlamada \u00fcretilmi\u015f olmas\u0131 muhtemel bir kar\u015f\u0131-zar vard\u0131r. Birbirleriyle \u00e7arp\u0131\u015fan zar ve kar\u015f\u0131-zar \u00e7ifti birbirlerini yava\u015f\u00e7a \u00e7eker ve sonras\u0131nda, enerjisini madde ve \u0131\u015f\u0131n\u0131ma aktararak, \u015fi\u015fmenin sona ermesi i\u00e7in do\u011fal bir s\u00fcreci ba\u015flatarak birbirlerini yok edebilir, t\u0131pk\u0131 madde ve kar\u015f\u0131-madde \u00e7iftlerinin birbirini yok etmesi gibi.<\/p>\n

Lisa Randall ek boyutlar i\u00e7in bunlar \u201cge\u00e7itlerdir\u201d der. Bu ge\u00e7itler al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz boyutlar gibi yass\u0131 ya da lunapark aynalar\u0131ndaki yans\u0131malar gibi b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f olabilirler. Yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar ek boyutlar\u0131n ayn\u0131 zamanda sonsuz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte, ama g\u00f6r\u00fclmesi zor olabilece\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. Ek boyutlar \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7ilere g\u00f6re bu ge\u00e7itlerden paralel d\u00fcnyalara ula\u015f\u0131labilir. Ek boyutlar \u00fczerine olan ara\u015ft\u0131rmalar ayn\u0131 zamanda paralel evrenler, b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f geometri ve \u00fc\u00e7 boyutlu \u00e7ukurlar gibi di\u011fer ola\u011fan\u00fcst\u00fc kavramlara y\u00f6neltmi\u015ftir. Ancak \u015fu anda garip g\u00f6r\u00fcnse de bu kavramlar ek boyutsal d\u00fcnyada ortaya \u00e7\u0131kabilecek \u00f6zg\u00fcn bilimsel kurgulard\u0131r.<\/p>\n

\u00d6zetlersek, ek boyutlar var m\u0131 yok mu hen\u00fcz bilmiyoruz. Haklar\u0131nda en ufak bir olgusal veri yok. Ancak bilim tarihi bize g\u00f6stermi\u015ftir ki, haklar\u0131nda olgusal veri olmayan bilimsel kuramlar bile zaman i\u00e7inde do\u011frulanabilirler. Ek boyutlar yoksa bir\u00e7ok fizik problemi uzun s\u00fcre \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz kalacak gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u00d6te yandan e\u011fer ek boyutlar varsa, bunlar \u015fimdiye kadar hayal bile edemedi\u011fimiz bir evrenin kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7acaklar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ek boyutlar var m\u0131 yok mu hen\u00fcz bilmiyoruz. Haklar\u0131nda en ufak bir olgusal veri yok. Ancak bilim tarihi bize g\u00f6stermi\u015ftir ki, haklar\u0131nda olgusal veri olmayan bilimsel kuramlar bile zaman i\u00e7inde do\u011frulanabilirler. Ek boyutlar yoksa bir\u00e7ok fizik problemi uzun s\u00fcre \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz kalacak gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u00d6te yandan e\u011fer ek boyutlar varsa, bunlar \u015fimdiye kadar hayal bile edemedi\u011fimiz […]<\/p>\n","protected":false},"author":380,"featured_media":22978,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[170,30,1464,26],"tags":[248,2813,288,392],"class_list":["post-22974","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-133-sayi","category-astronomi","category-dosya","category-fizik","tag-astronomi","tag-ek-boyutlar","tag-fizik","tag-uzay"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t