{"id":23021,"date":"2015-03-01T15:36:39","date_gmt":"2015-03-01T13:36:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23021"},"modified":"2018-04-13T15:59:28","modified_gmt":"2018-04-13T12:59:28","slug":"zamanin-dogasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/03\/01\/zamanin-dogasi","title":{"rendered":"Zaman\u0131n do\u011fas\u0131"},"content":{"rendered":"

Do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131n temelinde ge\u00e7mi\u015f ile gelece\u011fi birbirinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u015fey yoktur ve pratik d\u00fcnyam\u0131zda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r. Ortada bulu\u015ftuklar\u0131 nokta ise, \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sistemde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve bu sistemin dengede olmaktan \u00e7ok uzak oldu\u011fu ve zaman\u0131n\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi entropinin art\u0131\u015f\u0131 ile a\u00e7\u0131klayabiliyorken, evrenin neden bu kadar az bir entropi ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 sorusu ise h\u00e2l\u00e2 a\u00e7\u0131k bir soru. Bu soru 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck gizemlerinden biri. <\/em><\/p>\n

Zaman, her an hayat\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7inde ve her yerde kullan\u0131lmas\u0131na, en k\u00fc\u00e7\u00fck detaya kadar i\u015flemi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen (saatler, takvimler, kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z dildeki fiil \u00e7ekimleri, her ki\u015finin tecr\u00fcbe etti\u011fi ya\u015flanma…) bir o kadar da gizemli asl\u0131nda. Bu durumu, belki de en g\u00fczel ifade eden ki\u015fi, 1. y\u00fczy\u0131lda, Kuzey Afrika civar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan filozof Augustinus\u2019tur. \u201cZaman nedir? E\u011fer kimse sormazsa, ne oldu\u011funu biliyorum. Ancak, e\u011fer birine a\u00e7\u0131klamak istersem, hi\u00e7bir fikrim yok.\u201d Bu gizem, fizik, felsefe, biyoloji, n\u00f6robilim ve kozmolojide zaman\u0131 alg\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda daha fazla ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

Bu durumda, zaman\u0131 anlamak i\u00e7in sorulacak en temel sorular \u015funlar: Zaman nedir ve nas\u0131l \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr? Zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in saat kullan\u0131yoruz ama ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 hissedebildi\u011fimiz, v\u00fccudumuzdaki saatler de var: Nefes al\u0131p veri\u015fimiz ve kalp at\u0131\u015flar\u0131m\u0131z gibi. Ya da tekrarl\u0131 olmayan ama yine de zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 hissetti\u011fimiz, ya\u015flanmam\u0131z veya evrim gibi. Ancak bu kadar i\u00e7selle\u015ftirdi\u011fimiz zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131, yak\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda o kadar da a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lm\u0131yor. Ya da, yine sorularla devam etmek istersek, zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131 ne demek ve neden belirli bir y\u00f6nde ak\u0131yor?<\/p>\n

Zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, iki farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 geli\u015ftirilebilir. \u0130lki, sadece \u015fu an\u0131n de\u011fil, an olarak tan\u0131mlanan her \u015feyin, \u015fu an ile birlikte akmas\u0131 gerekti\u011fi. Yani, bundan bir saat \u00f6ncesi ve be\u015f saat \u00f6ncesi de ayn\u0131 \u015fekilde akmal\u0131. Bu durumu, 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda tan\u0131mlayan ki\u015fi Cambridge\u2019li filozof John McTaggart. Bu, ilk yakla\u015f\u0131ma A serisi ad\u0131n\u0131 veriyor. Di\u011fer bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131nda ise zamanlar\u0131n kronolojik de\u011fil \u201cmek\u00e2nsal\u201d pozisyonlar\u0131 var. Mesela, e\u011fer \u015fu an tarih 21 Mart 2015, 20:00 ise, 20 Mart 2015 de, bir saat \u00f6ncesi de, 1000 y\u0131l \u00f6ncesi de ge\u00e7mi\u015ftir ve hareket halinde de\u011fil, dura\u011fand\u0131rlar.<\/p>\n

Bir trenin hareketini d\u00fc\u015f\u00fcnelim, tren hareket ettik\u00e7e, ayn\u0131 ray\u0131 100 metre gerideki ray, 1 km gerideki ray… diye de tan\u0131mlayabiliriz, ya da o raya 110. ray deriz ve o hep 110. ray olarak kal\u0131r. McTaggart, bu d\u00fc\u015f\u00fcnceden yola \u00e7\u0131karak tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 makalesi \u201cThe Unreality of Time\u201dda, zaman\u0131n ger\u00e7ek olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna var\u0131yor. (1) Ancak, fizik i\u00e7in zaman\u0131n ne demek oldu\u011funu anlamak istersek, direkt zaman\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 anlamadan \u00f6nce nesnel \u00f6zellikler tan\u0131mlay\u0131p, do\u011fa \u00fczerinde bu \u00f6zelliklerin etkisini incelemek daha yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Salvador Dali\u2019nin Belle\u011fin Azmi (1931) adl\u0131 tablosu.<\/figcaption><\/figure>\n

Zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n iki ana \u00f6zelli\u011fini s\u00fcreklilik ve geli\u015fim olarak tan\u0131mlayabiliriz. Ayn\u0131 bir film rulosu gibi. Her an\u0131, ba\u015fka bir an takip ediyor ve bu farkl\u0131 anlar ayn\u0131 \u201c\u015fey\u201dlere (s\u00fcrekli hareketin par\u00e7alar\u0131, evrendeki bilgi…) sahipler. Her \u015fey, her ba\u015fka anda birbirinden tamamen farkl\u0131 de\u011fil. Ayn\u0131 \u015fekilde her an, tamamen di\u011ferinden ba\u011f\u0131ms\u0131z da de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc belirli bir d\u00fczende ilerliyor, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle rasgele sa\u00e7\u0131lm\u0131\u015f anlar b\u00fct\u00fcn\u00fc gibi de\u011fil. Ancak, film rulosundan en b\u00fcy\u00fck fark\u0131, par\u00e7al\u0131 de\u011fil s\u00fcrekli olmas\u0131. Bu sayede ge\u00e7mi\u015f, \u015fu an ve gelece\u011fi ay\u0131rt edebiliyoruz. Zaman\u0131n bu ge\u00e7mi\u015ften gelece\u011fe geli\u015fimi bize zaman\u0131n belirli bir y\u00f6nde akt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor ve buna zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc, oku, ibresi deniyor.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n ortaya koydu\u011fu \u00fczere, uzay ve zaman birbirinden farkl\u0131 de\u011fil ve uzayzaman olarak tamamen ba\u011flant\u0131l\u0131 \u015feyler. Ancak, uzay ve zaman aras\u0131ndaki fark\u0131 bariz bir \u015fekilde anlayabildi\u011fimizi hissedebiliriz. Uzayda istedi\u011fimiz y\u00f6nde hareket edebiliyorken, zaman boyutu i\u00e7in ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erli de\u011fil. Ancak, biraz daha detayl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse uzay i\u00e7in de belirli bir y\u00f6n, belirli durumlarda tan\u0131mlanabilir. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyan\u0131n etkisi. E\u011fer ki, bir cisim serbest ise, her zaman, d\u00fcnyan\u0131n etkisinde a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fecektir. Ancak, uzay\u0131n tamam\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, farkl\u0131 yar\u0131m k\u00fcrelerdeki d\u00fc\u015fme eylemi, ters y\u00f6nlere do\u011fru oldu\u011fundan uzay i\u00e7in kesin bir ok tan\u0131mlayamay\u0131z. Yine de b\u00fct\u00fcn evrenin b\u00f6yle bir etki alt\u0131nda oldu\u011funu varsayarsak, uzay\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc, okunu da tan\u0131mlayabilirdik.<\/p>\n

Zaman\u0131n oku da ayn\u0131 \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. B\u00fct\u00fcn evrenin etkisi alt\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 bir madde d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimiz gibi, b\u00fct\u00fcn evrenin etkisi alt\u0131nda oldu\u011fu bir olay d\u00fc\u015f\u00fcnerek zaman i\u00e7in belirli bir y\u00f6n tan\u0131mlayabiliriz. Bunu anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken de evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak bilinen B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019ya kadar gidilebilir.<\/p>\n

Ancak daha derin bir ger\u00e7eklikte, fizi\u011fin temel yasalar\u0131nda, ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fi birbirinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u015fey yok. Yani bu yasalar\u0131n hepsi zaman i\u00e7in tersinir. (2) E\u011fer bir gezegenin g\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki hareketinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc ya da bir sarkac\u0131n hareketini tersine izlersek bize mant\u0131ks\u0131z gelen hi\u00e7bir \u015fey olmayacakt\u0131r. Ayn\u0131 nedenle, kuantum alan teorisinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 teorilerde de zaman simetrisi oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Ancak, \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k ve \u00e7ok miktarda, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z cismin hareket etti\u011fi sistemleri inceledi\u011fimizde zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc oldu\u011funu \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6zlemleyebiliriz: S\u00fct\u00fcn kahve ile kar\u0131\u015f\u0131m\u0131, cam\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi…<\/p>\n

Belirtti\u011fimiz gibi, temel yasalar zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcne k\u00f6r oldu\u011fu i\u00e7in de bu sorun Newton fizi\u011fi, kuantum mekani\u011finde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131yor. Bu sorunu g\u00f6rebilmek i\u00e7in entropinin zaman i\u00e7inde art\u0131\u015f\u0131na bakmam\u0131z gerekiyor. Entropiyi kabaca bir sistemin ne kadar d\u00fczensiz, da\u011f\u0131n\u0131k oldu\u011funu anlatan \u00f6l\u00e7\u00fc birimi diye tan\u0131mlayabiliriz.<\/p>\n

Bu durumda, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc alg\u0131lamaya dair sorulmas\u0131 gereken soru \u201centropi neden artar?\u201d olmal\u0131. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck isimlerinden Ludwig Boltzmann\u2019\u0131n modern fizi\u011fe yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lardan olan, termodinami\u011fin ikinci yasas\u0131 bize bunu s\u00f6yler. Bu yasaya g\u00f6re, kendi haline b\u0131rak\u0131lan bir sistemin entropisi zaman ge\u00e7tik\u00e7e artar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir sistem i\u00e7in daha fazla entropiye sahip olabilme yollar\u0131 ya da olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, daha az olma yollar\u0131ndan \u00e7ok daha fazlad\u0131r. Ancak, fizik\u00e7ilerin uzun zaman g\u00f6z ard\u0131 etti\u011fi bu sorunun di\u011fer bir y\u00f6n\u00fc daha var. \u201cEntropi ge\u00e7mi\u015fte neden daha azd\u0131?\u201d. Bu, \u00e7\u00f6z\u00fclmesi \u00e7ok daha zor bir problem ve bu soru biliminsanlar\u0131n\u0131 evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor ve yan\u0131t\u0131n B\u00fcy\u00fck Patlama an\u0131nda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Entropinin ge\u00e7mi\u015fte \u015fu andan az olmas\u0131n\u0131n nedeni, evrenin, b\u00fcy\u00fck patlamayla, d\u00fc\u015f\u00fck entropi ile ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

Ancak, ilk olarak Roger Penrose\u2019un (3) belirtti\u011fi gibi as\u0131l soru neden entropinin ge\u00e7mi\u015fte \u015fu andan daha az oldu\u011fu de\u011fil, neden evrenin en ba\u015fta d\u00fc\u015f\u00fck entropi ile olu\u015ftu\u011fu olmal\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu soruya yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015fan teoriler, en temel noktadan itibaren ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fi farkl\u0131 \u015feyler olarak g\u00f6r\u00fcyor ve \u00f6yle davran\u0131yor. Ancak, zaten ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fin birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131n\u0131n nedenini, ilk ba\u015fta evrenin d\u00fc\u015f\u00fck entropi ile ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131 olarak tan\u0131ml\u0131yor. Sonucu kullanarak, olay\u0131n kendisini a\u00e7\u0131klamak bir ispat de\u011fil totoloji olur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, bu ndenle, bu soru \u00f6zellikle fizik\u00e7iler i\u00e7in giderek daha pop\u00fcler bir soru olmaya ba\u015flad\u0131 ve cevab\u0131 h\u00e2l\u00e2 bulunamad\u0131.<\/p>\n

Zaman nedir?<\/strong><\/p>\n

Bilim ve felsefenin fazlaca birbirine ihtiya\u00e7 duydu\u011fu sorulardan birisi zaman\u0131n ne oldu\u011fu. Normal \u015fartlar alt\u0131nda zaman\u0131n fiziksel olarak nas\u0131l i\u015fledi\u011fi iyi bilinse de felsefenin sorular\u0131 yan\u0131ts\u0131z kal\u0131yor. Zaman\u0131n ne oldu\u011funu anlamak i\u00e7in, bu sorular \u00f6nemli.<\/p>\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7 olarak, zaman, uzay (mek\u00e2n) ve evren denildi\u011finde ne \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131na bak\u0131labilir. Evren denildi\u011finde, genellikle akla ilk gelen \u015fey uzay. Sadece d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki uzay de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00e7evremizdeki mek\u00e2n da bu uzay tan\u0131m\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde. Yani, etraf\u0131m\u0131zda olan her \u015fey bu uzay i\u00e7erisinde ve evren denildi\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u015fey genelde bu \u201cher \u015fey\u201d. Bu evreni ise belli bir \u015fekilde olu\u015fuyor, yani zamanla de\u011fi\u015fiyor diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Yani, zaman daha \u00e7ok evrendeki hangi andan s\u00f6z etti\u011fimiz ile ili\u015fkili gibi. Bu durumda, uzay ile zaman\u0131 ba\u015ftan farkl\u0131 olgular olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f oluyoruz.<\/p>\n

\"\"Ancak, Einstein\u2019\u0131n \u00f6zel g\u00f6relilik teorisine ve film rulosu \u00f6rne\u011fine gelecek olursak, evren olarak tan\u0131mlanan sadece tek bir film karesi de\u011fil, film karelerinin her biri ve hepsi. Yani uzayzaman\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc 4 boyutlu bir evren. Tekrar belirtmek gerekirse, film karelerinin her birinin, birbirinden ayr\u0131 olmas\u0131n\u0131n aksine, \u015fu ana kadar alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z haliyle zaman, s\u00fcrekli. Zaman\u0131, par\u00e7alar\u0131na ay\u0131rmak (kuantize etmek) fizikte \u015fu ana kadar m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Kuantum mekani\u011fi ve genel g\u00f6relili\u011fin beraber a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131, gelecekteki bir teoride uzayzaman\u0131n kuantize olabildi\u011fi a\u00e7\u0131klanabilir pek tabii.<\/p>\n

Sadece uzaydan s\u00f6z etti\u011fimizde, uzay\u0131n bir noktas\u0131 ile ba\u015fka bir noktas\u0131 aras\u0131nda herhangi bir ili\u015fki yok gibi duruyor. Yani, uzaydaki bir noktadan sonra gelecek di\u011fer noktan\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131 ile ilgili fiziksel bir kural yok. Aksine, zamanda ise bir andan sonra gelecek olan an\u0131 birbirine ba\u011flayan kurallar var. Zaman i\u00e7erisinde rasgele ilerleme s\u00f6z konusu de\u011fil. Fizik kanunlar\u0131 bu \u015fekilde i\u015fler. E\u011fer bir an i\u00e7in var olan fiziksel durumu bilirsek, fizik kurallar\u0131 bize bir sonraki anda ne olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ayn\u0131 \u015fey, zamandaki bir \u00f6nceki basamak, ge\u00e7mi\u015f i\u00e7in de ge\u00e7erli.<\/p>\n

Bir ba\u015fka fark ise uzayda istedi\u011fimiz her y\u00f6ne gidebilirken, ayn\u0131s\u0131 zaman i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu, bize ger\u00e7eklik hakk\u0131nda belirli bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 veriyor. \u015eu an bizim i\u00e7in ger\u00e7ek. Ayn\u0131 \u015fekilde bizim bulundu\u011fumuz yer, bizden 5 km ya da milyarlarca km \u00f6tesi de ger\u00e7ek. Oradaki mek\u00e2na eri\u015fimimizin olup olmad\u0131\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, an i\u00e7erisindeki b\u00fct\u00fcn mek\u00e2nlar\u0131 ger\u00e7ek olarak tan\u0131ml\u0131yoruz. Peki ya zamansal uzakl\u0131klar? Ge\u00e7mi\u015f ve gelecek de ger\u00e7ek mi?<\/p>\n

Genel olarak, ge\u00e7mi\u015f veya gelece\u011fin \u015fu an gibi ger\u00e7ek oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeyiz. Hatta ge\u00e7mi\u015f ve gelecek i\u00e7in ger\u00e7ekli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz zaman da birbirinin ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 hissiyat\u0131na kap\u0131l\u0131r\u0131z. Burada fizik i\u00e7in \u00f6nemli olan ve pratik olan soru, ge\u00e7mi\u015f veya gelece\u011fin ger\u00e7ek olup olmad\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, neden ikisinin birbirinden ve uzay\u0131n farkl\u0131 noktalar\u0131ndan bu kadar farkl\u0131 ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Fizikte bir olay\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in, uzay\u0131n neresinde oldu\u011funu belirtirken 3 uzay koordinat\u0131 ve bir de hangi anda oldu\u011funu belirtmek i\u00e7in zaman kullan\u0131l\u0131r. Bu 4 boyutlu tan\u0131m, uzayzamanda var olan b\u00fct\u00fcn maddeleri ve eylemsel varyasyonlar\u0131 tan\u0131mlar.<\/p>\n

Felsefede, sadece \u015fu an ve b\u00fct\u00fcn mek\u00e2n\u0131 kapsayan ger\u00e7ekli\u011fe \u201cpresentism\u201d (ge\u00e7mi\u015f bir an\u0131, \u015fu an ger\u00e7ek ve gelecek ise olas\u0131l\u0131kt\u0131r) denirken, ge\u00e7mi\u015f, \u015fu an ve gelece\u011fin, hepsinin, ayn\u0131 derecede ger\u00e7ek oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine ise \u201ceternalism\u201d deniyor. Yani, \u015fu an\u0131n, bizim tecr\u00fcbe ediyor olmam\u0131zdan ba\u015fka hi\u00e7bir \u00f6zel anlam\u0131 yok. \u015eu anki fizik yasalar\u0131 da evreni eternalism olarak alg\u0131l\u0131yor. Bu nedenle, presentismi biraz de\u011fi\u015ftirerek, ge\u00e7mi\u015f ve \u015fu an\u0131 ger\u00e7ek olarak alg\u0131lay\u0131p, gelece\u011fi k\u00fcmenin d\u0131\u015far\u0131s\u0131nda b\u0131rakarak, bireylerin se\u00e7im yapabildi\u011fi bir alg\u0131 yarat\u0131labilir ve bu bizlere olduk\u00e7a normal g\u00f6z\u00fckebilir ancak fizik yasalar\u0131 bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ile de uyu\u015fmuyor.<\/p>\n

Ancak, neden ge\u00e7mi\u015f, \u015fu an ve gelece\u011fi farkl\u0131 alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 daha iyi anlamak istiyorsak, zaman\u0131n s\u00fcrekli akt\u0131\u011f\u0131 hissini veren, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc kavram\u0131n\u0131 incelemek gerekiyor. Ge\u00e7mi\u015fin gelecekten daha ger\u00e7ek gelme nedeni de zaman\u0131n kendisi de\u011fil, ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelen her t\u00fcrl\u00fc bilgiye ula\u015f\u0131m imk\u00e2n\u0131m\u0131z olu\u015fu.<\/p>\n

E\u011fer zaman\u0131 tamamen empirik olarak tan\u0131mlamak istersek, \u201czaman saatin \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fc \u015feydir\u201d diyebiliriz. \u0130nsanlar\u0131n \u00e7a\u011flar boyunca zaman\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in \u00e7ok farkl\u0131 metotlar kulland\u0131\u011f\u0131 do\u011fru ama hepsinin ortak \u00f6zelli\u011fi her birinin periyodik olarak zaman i\u00e7erisinde ayn\u0131 \u015feyi tekrarlamas\u0131. Burada, k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc i\u00e7erisinde bir tan\u0131m yap\u0131lm\u0131\u015f gibi duruyor. Zaman\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in saati kullan\u0131yoruz. Saati tan\u0131mlarken de zaman i\u00e7erisindeki hareketten s\u00f6z ediyoruz. Ancak tan\u0131m\u0131n b\u00f6yle yap\u0131lmas\u0131 asl\u0131nda mant\u0131kl\u0131. Bunun nedeni ise bir\u00e7ok farkl\u0131 ve birbiri ile ba\u011flant\u0131l\u0131 saatin olmas\u0131 ve devaml\u0131 yapt\u0131klar\u0131 \u015feyi tahmin edilebilir \u015fekilde, her zaman ayn\u0131 s\u00fcrede yapmas\u0131 (d\u00fcnyan\u0131n kendi etraf\u0131nda, g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6nmesi…). \u00d6rne\u011fin, \u015fu an saniyeyi en hassas \u015fekilde tan\u0131mlaman\u0131n yolu sezyum 133 atomunun, temel durumdaki hyperfine enerji seviyeleri aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015f radyasyonunun 9192631770 periyoduna kar\u015f\u0131l\u0131k gelen s\u00fcreye denir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu say\u0131 s\u0131f\u0131r Kelvin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda hep ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc<\/strong><\/p>\n

Bizim i\u00e7in ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fi ay\u0131ran ana \u015fey an\u0131lard\u0131r. Gelece\u011fe dair hi\u00e7bir an\u0131m\u0131z yokken ge\u00e7mi\u015fe ait an\u0131lar\u0131, ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanm\u0131\u015f \u015feyler ve bug\u00fcne gelmi\u015f cisimlerin toplam\u0131 olarak tan\u0131mlayabiliriz. Ge\u00e7mi\u015f evrene ve gelecek evrene bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman da birbirlerinden farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Evrenin ge\u00e7mi\u015fi, gelecekte olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz halinden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Evren, en ba\u015ftaki zamanlar\u0131nda s\u0131cak ve yo\u011fun iken \u015fimdi neredeyse bo\u015f ve so\u011fuktur ve yo\u011funlu\u011fu giderek azalmaktad\u0131r. Zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc, ayr\u0131ca y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hayat d\u00f6ng\u00fclerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da anla\u015f\u0131labilmektedir.<\/p>\n

Evrendeki fiziksel de\u011fi\u015fimin d\u00fcnyadaki \u00f6rneklemesi biyolojik de\u011fi\u015fim olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. D\u00fcnya olu\u015ftuktan g\u00f6rece k\u0131sa bir s\u00fcre sonra ya\u015fam olu\u015ftu ve ya\u015fam\u0131n a\u00e7\u0131k bir evrimsel s\u00fcreci var. Dahas\u0131, evrimin zaman i\u00e7erisinde belirli bir y\u00f6n\u00fc var da diyebiliriz. \u0130lk ya\u015fam formlar\u0131 \u00e7ok basit organizmalarken \u015fu an olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k organizmalar da hayatta basit olanlarla beraber varlar. Bu nedenle, zamanla canl\u0131lar\u0131n daha karma\u015f\u0131k bir hal ald\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Ancak, bu evrim i\u00e7in zorunlu bir se\u00e7enek de\u011fil.<\/p>\n

\"\"Bu tarz de\u011fi\u015fimlerin d\u0131\u015f\u0131nda, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn var olmas\u0131n\u0131n getirdi\u011fi mant\u0131ksal, zorunlu denebilecek \u015feyler de var. \u00d6rne\u011fin, bir neden her zaman bir sonucu do\u011furur d\u00fc\u015f\u00fcncesi. E\u011fer fizik yasalar\u0131 bu duruma uymasayd\u0131, a\u00e7\u0131k olarak nedensellik ilkesi olmayabilirdi ya da ne oldu\u011fu \u00fczerine \u00e7ok daha derin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekirdi. K\u0131sacas\u0131, b\u00fct\u00fcn bu sayd\u0131klar\u0131m\u0131z, insan i\u00e7in zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc oldu\u011funun ve bunun ne kadar i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f oldu\u011funun bir kan\u0131t\u0131.<\/p>\n

E\u011fer, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 bir evreni d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, iki farkl\u0131 se\u00e7enek var. Birincisi, zamanla hi\u00e7bir \u015feyin de\u011fi\u015fmedi\u011fi bu nedenle de zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcne ihtiya\u00e7 duymad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir evren. \u0130kincisi ise, tamamen rasgele bir evren. Baz\u0131 olaylar\u0131n bazen olurken ba\u015fka zaman olmayacaklar\u0131 bir evren. B\u00f6yle bir evrende gelece\u011fe dair plan yapamazs\u0131n\u0131z ve ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011fu kadar yar\u0131n\u0131 da bileceksinizdir. Bu tarz, ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fin simetrik bir yap\u0131ya sahip oldu\u011fu bir evrenin bizim i\u00e7in hayal edilmesi \u00e7ok zor. Bu nedenle, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcne olan ihtiya\u00e7 insan alg\u0131s\u0131 ile de ili\u015fkili denilebilir.<\/p>\n

Bir de, baz\u0131 olaylar\u0131n geri al\u0131namamas\u0131, zaman i\u00e7in tersinir olmamas\u0131 durumunun ele al\u0131nmas\u0131 gerekiyor. Bir olay\u0131n, zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fcnde olmas\u0131 kolay iken aksi y\u00f6nde olmuyorsa buna tersinemezlik diyoruz. Bir durum, tersinir olmayan bir olay sonras\u0131 ba\u015fka bir duruma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyorsa tekrar eski haline d\u00f6nebilmesinin tek yolu, o da m\u00fcmk\u00fcnse, d\u0131\u015far\u0131dan etki ile olur. \u00d6rne\u011fin, bilardo toplar\u0131n\u0131n, oyun a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda ilk vuru\u015f ile rasgele sa\u00e7\u0131l\u0131mlar\u0131ndan sonra tekrar eski hallerine gelmelerinin tek yolu bizim onlar\u0131 tek tek toplay\u0131p d\u00fczenlememiz sayesinde olacakt\u0131r. Ya da, bir cam\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, basit bir yolla tekrar eski haline getirmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

Bu durumda, ge\u00e7mi\u015f ile gelecek aras\u0131ndaki fark, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc sayesinde ortaya koyuluyor. Bizim i\u00e7in bu ikisi aras\u0131ndaki fark o kadar do\u011fal ki, i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olarak tan\u0131ml\u0131. Ancak, zaman, evrende bir y\u00f6n\u00fc olmadan da var ve zaman\u0131n kendisi zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc de\u011fil! Son iki \u00f6rne\u011fe bak\u0131lacak olursa, bu y\u00f6n, \u201c\u015fey\u201dlerin bir \u00f6zelli\u011fi gibi duruyor. \u201c\u015eey\u201dler, zaman i\u00e7erisinde belirli bir y\u00f6nde de\u011fi\u015fiyorlar. Yani, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc asl\u0131nda \u201c\u015fey\u201dlerin zaman i\u00e7erisindeki de\u011fi\u015fimi. Bu durumda anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken zaman\u0131n kendisi de\u011fil, zaman i\u00e7erisinde bu cisimlerin hareketleri.<\/p>\n

Maddenin zaman i\u00e7erisindeki de\u011fi\u015fimini s\u00f6yleyen \u00f6zelli\u011fe entropi deniyor. Bu durumda, anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey, zaman i\u00e7erisinde entropinin de\u011fi\u015fimi olmal\u0131. Termodinami\u011fin ikinci yasas\u0131 entropinin s\u00fcrekli olarak artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Bu durumda, ge\u00e7mi\u015f ile gelece\u011fi birbirinden ay\u0131ran \u015fey entropidir d\u00fc\u015f\u00fcncesi ortaya at\u0131labilir. Cam\u0131 k\u0131rabiliyor olmam\u0131z, ancak k\u0131rd\u0131ktan sonra eski haline getiremememiz tamamen entropinin artmas\u0131 ile ili\u015fkili. Ayn\u0131 zamanda, entropinin artmas\u0131, bizim gelece\u011fi de\u011fil ama ge\u00e7mi\u015fi hat\u0131rlamam\u0131z\u0131n, ge\u00e7mi\u015fe de\u011fil, gelece\u011fe dair se\u00e7imler yapabilmemizin nedenidir demi\u015f oluyoruz bu durumda.<\/p>\n

Burada alt\u0131 \u00e7izilmesi gereken \u015fey \u015fu: Termodinami\u011fin ikinci yasas\u0131, evrendeki her maddenin entropisinin her an artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemiyor. Toplam entropinin artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Oday\u0131 toplayan biri, odan\u0131n entropisini d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f olur ancak yediklerini kullanarak ve d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek kulland\u0131\u011f\u0131 enerji ile artan entropi, odan\u0131n d\u00fc\u015fen entropisinden daha y\u00fcksektir.<\/p>\n

Do\u011fay\u0131 daha temel d\u00fczeyde anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc anlamak da daha karma\u015f\u0131k hale geliyor. \u00c7ok temel d\u00fczeyde, asl\u0131nda zaman da ayn\u0131 uzay gibi. Olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klamakta kullan\u0131lan bir parametre. Ancak, uzay\u0131n y\u00f6n\u00fc olmamas\u0131na ra\u011fmen, zaman\u0131n var. Temel fizik yasalar\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fi ay\u0131rt etmemesi baz al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, entropinin yar\u0131n daha fazla olaca\u011f\u0131n\u0131 ispat edebiliyorsak d\u00fcnde bug\u00fcnden daha fazla olabilece\u011fini ispat etmemiz gerekir. Tabii buna kimse inanm\u0131yor ancak aksini de fizik yasalar\u0131n\u0131 kullanarak ispat edemiyoruz.<\/p>\n

Fizik yasalar\u0131n\u0131n tersinirli\u011fi<\/strong><\/p>\n

Buraya kadar anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc temellerinden tersinemezlik ile alakal\u0131 ancak temel fizik yasalar\u0131 bundan bahsetmiyor. Peki, fizik yasalar\u0131 neden tersinirdir diyoruz?<\/p>\n

Aristoteles, \u0130bni Sina ve Galileo gibi kendi zaman\u0131na kadar gelen bir\u00e7ok ismin ve kendisinin fikirlerini matematiksel \u00e7er\u00e7eveye ilk defa koyan, belki de fizi\u011fin en b\u00fcy\u00fck dahisidir Newton. Ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ihtimalle en \u00fcnl\u00fc yasas\u0131 da evrensel gravitasyon yasas\u0131d\u0131r. Me\u015fhur, elman\u0131n a\u011fa\u00e7tan d\u00fc\u015fme nedeni ile g\u00fcne\u015f sistemindeki gezegenlerin hareketlerini ayn\u0131 denklem ile a\u00e7\u0131klayan yasa.<\/p>\n

G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki gezegenlerin hareketini kamera ile \u00e7ekip sonra g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc tersine oynatt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bize garip gelen, fizik yasalar\u0131na ayk\u0131r\u0131 hi\u00e7bir durum yoktur. Bu nedenle, gezegenlerin hareketleri tersinirdir. E\u011fer bu iki hareketi a\u00e7\u0131klayan denklem ortak ise ve biri i\u00e7in tersinir ise, di\u011feri i\u00e7in de \u00f6yle olmas\u0131 gerekir. Ancak, ayn\u0131s\u0131n\u0131 elma i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, durum pek de \u00f6yle de\u011filmi\u015f gibi duruyor. Elma her zaman yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcyor. Asla tersi olmuyor. Burada \u00f6nemli nokta, ba\u015flang\u0131\u00e7 (a\u011fac\u0131n dal\u0131nda durdu\u011fu an) ve biti\u015f (yere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc an) durumlar\u0131n\u0131n tersinir olmamas\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu anlarda i\u015fin i\u00e7ine entropi giriyor. Ancak, bu iki durum aras\u0131ndaki s\u00fcre\u00e7te, elman\u0131n hareketi tamamen tersinir. E\u011fer bir elmay\u0131 havaya at\u0131p, tutarsan\u0131z ve hareketini kaydederseniz, tersten veya normal oynat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ayn\u0131 olacakt\u0131r. Yani elman\u0131n yere d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnde, hareketin tersinir olmad\u0131\u011f\u0131 hissiyat\u0131n\u0131 veren \u015fey elman\u0131n yer ve a\u011fa\u00e7 ile olan etkile\u015fimidir.<\/p>\n

Burada tahmin edilebilecek \u015fey, fizik yasalar\u0131n\u0131n basit sistemler i\u00e7in do\u011fru oldu\u011fu ama daha karma\u015f\u0131k, \u00e7ok fazla maddenin hareket halinde oldu\u011fu sistemlerde ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131 olabilir. Ancak \u00e7ok fazla maddenin olu\u015fturdu\u011fu sistemi de her bir ayr\u0131 madde tek tek olu\u015fturuyorsa, bu sistemler de benzer yasalara uymal\u0131. Bu iki farkl\u0131 sistemi ba\u011fda\u015ft\u0131rmak i\u00e7in entropinin ger\u00e7ek d\u00fcnyada nas\u0131l i\u015fledi\u011fini anlamak gerekiyor.<\/p>\n

Newton yasalar\u0131 kendi i\u00e7inde b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Bir an, bir sistemin durumu hakk\u0131nda b\u00fct\u00fcn bilgilere sahipsek, bundan sonra ne olaca\u011f\u0131n\u0131 ve bundan \u00f6nce ne oldu\u011funu fizik yasalar\u0131 s\u00f6yler. Yani, Newton yasalar\u0131 deterministiktir. Pierre-Simon Laplace\u2019\u0131n dedi\u011fi gibi, e\u011fer bir ki\u015fi, evrenin bir an i\u00e7erisindeki durumu hakk\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn bilgiye sahip olup, sonsuz i\u015flem kapasitesi de olursa ve temel fizik yasalar\u0131n\u0131 uygulamay\u0131 biliyorsa, bu ki\u015fi evrenin t\u00fcm zamanlar\u0131nda, ge\u00e7mi\u015f ve gelecekte, ne oldu\u011funu bilecektir.<\/p>\n

\"\"Newton mekani\u011fine g\u00f6re gelece\u011fi ve ge\u00e7mi\u015fi anlamak i\u00e7in gerekli olan bu bilgiler, hareket eden cismin pozisyonu ve momentumudur. Yani e\u011fer bir insan bedenindeki b\u00fct\u00fcn atomlar\u0131n pozisyonlar\u0131n\u0131 ve momentumlar\u0131n\u0131 bilirsek, bir sonraki ad\u0131mda o insan\u0131n ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bilebiliriz. Newton yasalar\u0131n\u0131n bu durumda varsayd\u0131\u011f\u0131 \u015fey ise bilginin korunumudur. Bir sistem hakk\u0131nda bilebilece\u011fimiz \u015fey say\u0131s\u0131n\u0131n her an i\u00e7in ayn\u0131 olmas\u0131 ya da zaman i\u00e7erisinde, yeni bir bilginin olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ya da var olan bilginin yok olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Tabii ki, par\u00e7ac\u0131klar yarat\u0131l\u0131p yok olabilir ancak bunlar\u0131n sahip oldu\u011fu bilgi, enerji ve momentum da, bir \u00f6nceki par\u00e7ac\u0131klardan ald\u0131klar\u0131 olacakt\u0131r. Tam da bu nedenle fizik yasalar\u0131 tersinirdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc toplam bilgi miktar\u0131 de\u011fi\u015fmemektedir. Yine ayn\u0131 \u015fekilde, zaman da bu nedenle s\u00fcreklidir ve her an tekrar ve tekrar yeniden d\u00fczenlenmez. Bilgi, bir andan \u00f6teki ana aktar\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bu \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, atomlar\u0131n ve atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n, \u00e7ok basit d\u00fczeyde, Newton yasalar\u0131na uydu\u011funu ve hareketlerinin tersinir oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu durumda, \u00e7ok par\u00e7ac\u0131kl\u0131 sistemler ger\u00e7ek hayatta neden tersinir de\u011fildir? Ya da makroskopik d\u00fczeyde bilgi neden korunmuyor gibi duruyor? \u00d6rne\u011fin bir bardak suya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda elimizde olan bilgi makroskopik bilgidir. Suyun i\u00e7erisinde daha \u00f6nceden buz par\u00e7alar\u0131 vard\u0131 da eridi mi, yoksa hep mi su vard\u0131 bunu bilemeyiz. E\u011fer buz eridiyse, bu noktada bilgiyi kaybetmi\u015f oluyoruz. G\u00f6r\u00fcnen o ki, mikroskopik d\u00fcnyadan makroskopik d\u00fcnyan\u0131n yasalar\u0131na ge\u00e7ti\u011fimizde baz\u0131 yasalar\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi gerekiyor.<\/p>\n

\"\"Peki, ya kuantum mekani\u011fi? Maalesef, bu yaz\u0131 kuantum mekani\u011finde bu durumu a\u00e7\u0131klayabilece\u011fimiz kadar uzun de\u011fil. Merakl\u0131s\u0131 i\u00e7in bakabilecekleri ba\u015fl\u0131k: Yakir Aharonov, Peter Bergmann ve Joel Lebowitz adl\u0131 fizik\u00e7ilerin ba\u015f harflerinden gelen ABL kural\u0131. Ayr\u0131ca ele al\u0131nmas\u0131 gereken olduk\u00e7a ilgin\u00e7 bir konu. Bu kural, kuantum mekani\u011finin Kopenhag yorumlamas\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erliyken, \u00e7oklu-evren yorumlamas\u0131nda ise ba\u015fka bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011funu da s\u00f6ylemek gerek. Ayr\u0131ca, par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finde, zay\u0131f etkile\u015fimde zaman simetrisinin korunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 duymu\u015f olabilirsiniz. Onun i\u00e7in de k\u0131saca s\u00f6ylenmesi gereken, iki ba\u015fka farkl\u0131 simetri (y\u00fck ve ayna simetrileri) ile beraber zaman simetrisi ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda tersinirli\u011fin korundu\u011fu. Zaten, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc sorgulan\u0131rken temel tart\u0131\u015fma noktas\u0131 tersinirli\u011fin olmad\u0131\u011f\u0131 durumlar.<\/p>\n

Entropi<\/strong><\/p>\n

\u015eu ana kadar, zaman nedir, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc ne demektir bunu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k ve zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn var olmas\u0131n\u0131n temelinde entropinin oldu\u011funu s\u00f6yledik. \u015eimdi, modern haliyle entropiyi tan\u0131mlay\u0131p, entropinin neden ge\u00e7mi\u015fte daha az oldu\u011funu anlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

\u00c7a\u011fda\u015f tan\u0131m\u0131 ile entropiyi tan\u0131mlayan ki\u015fi Ludwig Boltzmann\u2019d\u0131r. Carnot ve Clausius\u2019un fikirlerinin \u00fczerine, maddenin atomlardan olu\u015ftu\u011funu eklemi\u015ftir ve termodinami\u011fin, istatistiksel mekani\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde kilit rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Makroskopik d\u00fcnya incelendi\u011finde mikroskopik d\u00fcnyan\u0131n ne kadar karmakar\u0131\u015f\u0131k oldu\u011funu sadece Avogadro say\u0131s\u0131na bakarak anlayabiliriz. Avogadro say\u0131s\u0131 bize her bir atomdan yakla\u015f\u0131k olarak 6×10^23<\/u> tanesi bir araya geldi\u011finde, a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n toplam\u0131n\u0131n o atomun atom numaras\u0131 miktar\u0131nda grama denk d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yler. Yani 12 graml\u0131k karbonda Avogadro say\u0131s\u0131 kadar karbon atomu vard\u0131r.<\/p>\n

B\u00f6yle bir sistemi anlamak i\u00e7in, pratikte her bir karbon atomunun pozisyon ve momentumunu bilmek hem imk\u00e2ns\u0131z hem de gereksizdir. Bu nedenle, bu kadar b\u00fcy\u00fck sistemlerde, i\u015fleri kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bilgi kayb\u0131n\u0131 g\u00f6ze almak daha mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Birbirine benzeyen maddelere ve durumlara, belirli \u00f6zellikler (yo\u011funluk, bas\u0131n\u00e7, \u0131s\u0131…) vererek, karma\u015f\u0131k ve b\u00fcy\u00fck sistemlerde, d\u00fczenli ve beraber hareket eden k\u00fc\u00e7\u00fck sistemleri ve bir makroskopik duruma denk gelen farkl\u0131 mikroskopik durumlar\u0131 gruplamak daha mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Ancak bu durumda, sistemin ge\u00e7mi\u015fi ve gelece\u011fi hakk\u0131nda kesin olarak konu\u015fmam\u0131z imk\u00e2ns\u0131z hale gelir (bu kadar karma\u015f\u0131k sistemler i\u00e7in gelecek hakk\u0131nda konu\u015fmak zaten sadece teorik olarak m\u00fcmk\u00fcnken bu varsay\u0131mlar ile beraber teorik olarak da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir).<\/p>\n

Boltzmann\u2019\u0131n fark etti\u011fi de, entropiyi de ayn\u0131 bu \u00f6zellikler gibi atomlar\u0131n d\u00fczenleni\u015fi hakk\u0131nda bir \u00f6zellik olarak yorumlayabilece\u011fimizdi. Birbiri aras\u0131nda ge\u00e7i\u015fin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu iki biti\u015fik kutuyu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Soldakinin i\u00e7inde binlerce atomik gaz olsun. Sa\u011fdaki ise bo\u015f olsun. Sistemi serbest b\u0131rakt\u0131ktan birka\u00e7 dakika sonra iki kutu aras\u0131ndaki fark\u0131 s\u00f6ylemek imk\u00e2ns\u0131z olur. Yani entropi artar ve bu tersinir bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fil. Bir daha ne kadar beklenirse beklensin, gazlar\u0131n hepsi sol kutuda toplanmayacakt\u0131r. Boltzmann, bu durumu nesnel olarak ele al\u0131p, ba\u015flang\u0131\u00e7 ve biti\u015f durumlar\u0131nda, atomlar i\u00e7in ka\u00e7 farkl\u0131 dizili\u015f oldu\u011funu hesaplam\u0131\u015f ve sonu\u00e7 olarak daha y\u00fcksek entropi i\u00e7in \u00e7ok daha fazla dizili\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu bulmu\u015f. Yani bir sistem dengede ise, onun entropisi daha \u00e7ok olacakt\u0131r. Yani, entropi, bir sistemde ka\u00e7 farkl\u0131 mikroskopik dizili\u015fin, durumun ayn\u0131 makroskopik duruma denk gelece\u011fini a\u00e7\u0131klar. Boltzmann\u2019\u0131n matematiksel ifadesi de: \u201cbir makroskopik durumun entropisi\u201d = \u201cBoltzmann sabiti\u201d x \u201co makroskopik duruma denk gelen olas\u0131 mikroskopik maddelerin dizili\u015f say\u0131s\u0131n\u0131n logaritmas\u0131\u201d.<\/p>\n

Bu durumda, neden kapal\u0131 bir sistemde entropinin zaman ge\u00e7tik\u00e7e artmas\u0131 gerekti\u011fi, ya da dengede ise ayn\u0131 kalaca\u011f\u0131 daha a\u00e7\u0131k olarak anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f oluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u00fcksek entropi, daha \u00e7ok olas\u0131l\u0131ksal dizili\u015f anlam\u0131na geliyor. E\u011fer bir sistem ba\u015flang\u0131\u00e7taki durumunda tek bir olas\u0131l\u0131ksal dizili\u015fe sahipse ve serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda gidece\u011fi ba\u015fka bir durumda 10 farkl\u0131 olas\u0131l\u0131ksal dizili\u015fe sahip olabiliyorsa, o sistem serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 10 farkl\u0131 dizili\u015fin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu duruma gider ve en fazla dizili\u015fin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu duruma da sistemin denge durumu denir.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fteki entropi<\/strong><\/p>\n

Boltzmann\u2019\u0131n nas\u0131l gelecekteki entropinin artaca\u011f\u0131n\u0131 ama ge\u00e7mi\u015ftekinin neden az oldu\u011funu ispatlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. \u00d6ncelikle, tamamen d\u00fczensiz ile denge konumu aras\u0131nda bir makro durumdaki orta entropili mikro durumlar k\u00fcmesi ile daha b\u00fcy\u00fck bir makro durumdaki daha y\u00fcksek entropili mikro durumlar k\u00fcmesini ele alal\u0131m. Her bir durum zaman i\u00e7erisinde evrildi\u011fi i\u00e7in her bir durumun de\u011fi\u015fimi kendisine \u00f6zel bir rotadad\u0131r ve bu rotan\u0131n sonu yoktur. Bu, fizikte tersinirli\u011fin bir sonucudur. Farkl\u0131 yollar\u0131n de\u011fi\u015fimi asla durmaz ve asla iki farkl\u0131 yol birbirine denk d\u00fc\u015fmez ya da bir yol iki ba\u015fka farkl\u0131 yola ayr\u0131lmaz.<\/p>\n

\u015eu an, evrenin entropisinin olabilecek en d\u00fc\u015f\u00fck ve en y\u00fcksek halinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Yani g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131 bir orta entropi durumu. Boltzmann\u2019\u0131n dedi\u011fi ise, e\u011fer b\u00fct\u00fcn orta entropili durumlar takip edilirse, baz\u0131lar\u0131 ba\u015fka orta entropili durumlara, baz\u0131lar\u0131 daha y\u00fcksek entropili durumlara ve baz\u0131lar\u0131 da daha d\u00fc\u015f\u00fck entropili durumlara d\u00f6n\u00fc\u015fecektir (Toplam entropinin azalamayaca\u011f\u0131 durumu orta durum i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir ve her bir orta durum d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde aralar\u0131nda entropisi azalan olabilir). Bu durumun iki tane sorunu var. Birincisi, e\u011fer belli bir yol se\u00e7ilirse, entropinin artaca\u011f\u0131 s\u00f6ylemi.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131 orta entropili bir makro durumdur. Gelecekte ne olaca\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in, Boltzmann\u2019\u0131n dedi\u011fi, bu makro durum i\u00e7inden bir mikro durum se\u00e7ilip bu duruma gelecekte ne olaca\u011f\u0131n\u0131 anlamak gerekir. E\u011fer bir\u00e7ok mikro durumun entropisi art\u0131yorsa, entropi artar. Ancak, hangi yolun entropiyi art\u0131ran yol oldu\u011funu kim biliyor? Bunu asl\u0131nda kimse bilmiyor. Bu, yap\u0131lan bir varsay\u0131m. Bu varsay\u0131m\u0131n yap\u0131lma nedeni ise, Laplace\u2019\u0131n benzerlik (indifference) ilkesi: her bir m\u00fcmk\u00fcn olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n olma ihtimali e\u015fit olas\u0131l\u0131\u011fa sahiptir. Yani, e\u011fer evrendeki bir mikro durum bilinirse, o durumda at\u0131lan bir paran\u0131n yaz\u0131 m\u0131 tura m\u0131 gelece\u011fi bilinir. Ancak, biz evrenin mikro durumunu bilmiyoruz ve bu durumda at\u0131lan paran\u0131n yaz\u0131 ya da tura gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 yar\u0131 yar\u0131yad\u0131r diyoruz.<\/p>\n

Bu mikro durumlar ile ilgili ikinci sorun ise Lohschmidt\u2019in tersinirlik itiraz\u0131 olarak biliniyor. Lohschmidt\u2019in dedi\u011fi, bu durumlar\u0131n geli\u015fim yollar\u0131 yorumlamas\u0131nda, entropiyi art\u0131ran yollar oldu\u011fu kadar azaltan yollar da oldu\u011fu. Burada Boltzmann, sorusunu \u00f6zel bir \u015fekilde soruyor: \u201cOrta entropili bir makro durum ile ba\u015flarsak, bu duruma ne olur?\u201d. Ancak, bu soru i\u00e7erisinde zamana \u00e7oktan bir y\u00f6n verilmi\u015f durumda. Lohshmidt\u2019e g\u00f6re ise \u201cBu orta entropili durum nereden geldi? B\u00f6yle bir durumun, tipik ge\u00e7mi\u015fi nas\u0131ld\u0131r?\u201d. Bu soru, Boltzmann\u2019\u0131n sorusuna denktir. Tek bir farkla, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc tersine \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/p>\n

Fizik yasalar\u0131 tersinir oldu\u011funua g\u00f6re ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fin \u00f6zelliklerinin de ayn\u0131 olmas\u0131 beklenir. Bu sebeple, b\u00fct\u00fcn orta entropili durumlardan \u00e7o\u011funun, se\u00e7ilen belli yollarla, ge\u00e7mi\u015fte de y\u00fcksek entropili durumlardan geldi\u011fini s\u00f6ylememiz gerekir. Yani, Boltzmann\u2019\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131ndan ba\u015flan\u0131rsa, daha y\u00fcksek entropiye gitmek i\u00e7in daha \u00e7ok yol oldu\u011fu do\u011fru olmakla beraber ayn\u0131 arg\u00fcman ge\u00e7mi\u015fte de daha y\u00fcksek entropiye sahip olundu\u011funu s\u00f6yleyecektir.<\/p>\n

Bu neenle, teoriye yeni bir hipotez eklenmesi gerekir ve bu hipotezin ad\u0131 da ge\u00e7mi\u015f hipotezidir. Bu hipotez, ge\u00e7mi\u015fte evrenin entropisinin \u015fu ana g\u00f6re daha az oldu\u011funu kabul eder. Asl\u0131nda bu hipotez Boltzmann\u2019\u0131n ve hocas\u0131 Lohschmidt\u2019in zaman\u0131nda bilmedi\u011fi B\u00fcy\u00fck Patlama zaman\u0131ndaki durumu a\u00e7\u0131klar. Dolay\u0131s\u0131yla evren incelendi\u011finde, bu hipoteze gerek yoktur \u00e7\u00fcnk\u00fc zaten B\u00fcy\u00fck Patlama bize \u00f6yle oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n

Zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc, asl\u0131nda fizi\u011fin yasalar\u0131n\u0131n ya da do\u011fan\u0131n en temel kanunlar\u0131n\u0131n bir sonucu de\u011fildir. Bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evrenin bir \u00f6zelli\u011finin sonucudur. T\u0131pk\u0131 evrende, uzay\u0131n se\u00e7ilmi\u015f bir y\u00f6n\u00fc olmamas\u0131na ra\u011fmen, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6zelli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc uzay\u0131n belirli bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r ve d\u00fcnyan\u0131n merkezine do\u011frudur. Entropinin, d\u00fcn neden daha az oldu\u011funu bu \u015fekilde a\u00e7\u0131klaman\u0131n tek yolu ise d\u00fcnden \u00f6nceki g\u00fcn daha az oldu\u011funun bilindi\u011finin s\u00f6ylenmesidir. D\u00fcnden \u00f6nceki g\u00fcn daha az olmas\u0131n\u0131n nedeni ise 13,7 milyar y\u0131l \u00f6nce ya\u015fanan B\u00fcy\u00fck Patlamad\u0131r. Bu nedenle de Laplace\u2019\u0131n benzerlik ilkesi ge\u00e7erli de\u011fildir. Ge\u00e7mi\u015fe giderken b\u00fct\u00fcn olas\u0131l\u0131klar e\u015fit de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc ge\u00e7mi\u015f durumu bildi\u011fimizi ve bu nedenle de \u015fu an bulundu\u011fumuz mikro durumu ge\u00e7mi\u015fte daha az entropisi olan bir mikro durum olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yleriz.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015f ve gelecek aras\u0131ndaki dengesizlik tam olarak burada ba\u015flar. Ge\u00e7mi\u015f i\u00e7in belirli s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131 koyabiliyorken, gelecek i\u00e7in ayn\u0131s\u0131n\u0131 yapmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Bu durumda, gelece\u011fi de, ge\u00e7mi\u015f gibi \u00f6zel bir durumla s\u0131n\u0131rlamam\u0131z imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. G\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131z\u0131n en derinine kadar i\u015flemi\u015f her \u015fey, bilimdeki neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi, \u00f6zg\u00fcr irade… ge\u00e7mi\u015f ve gelecek aras\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn fark tam olarak buradan gelmektedir. E\u011fer gelecekteki mikro durumu da ge\u00e7mi\u015fteki gibi bilebilseydik, gelecekteki \u201ckaderimiz\u201d de dahil her \u015feyi bilebilirdik.<\/p>\n

Burada fizi\u011fin h\u00e2l\u00e2 s\u0131k\u0131nt\u0131da oldu\u011fu nokta, bu, kaba ge\u00e7mi\u015f hipotezini t\u00fcretebilece\u011fi yeni bir teorinin ortaya konulamam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Karma\u015f\u0131kl\u0131k ve hayat<\/strong><\/p>\n

Fizi\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve yan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorulara ara verip, entropinin d\u00fcnya \u00fczerindeki etkisi \u00fczerine konu\u015fmak \u015fu noktada ilgi \u00e7ekici olabilir. D\u00fc\u015f\u00fck ya da y\u00fcksek entropi daha az ya da fazla karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa denk gelmez. \u00d6rne\u011fin, 13,7 milyar y\u0131l \u00f6nce evren, \u015fu anki kadar karma\u015f\u0131k de\u011fildi ve daha d\u00fc\u015f\u00fck entropideydi. \u015eu andan \u00e7ok uzun y\u0131llar sonra da evren, her \u015fey birbirinden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, karanl\u0131\u011fa g\u00f6m\u00fclecek ve evren bir bo\u015fluktan ibaret olacak. O da \u015fu andakinden daha az karma\u015f\u0131k ama daha y\u00fcksek entropide bir evren olacak. \u015eu anki evren, ikisinin aras\u0131ndaki entropisi ile \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k.<\/p>\n

Termodinami\u011fin ikinci yasas\u0131n\u0131n, kapal\u0131 bir sistemin entropisinin artaca\u011f\u0131n\u0131 ya da ayn\u0131 kalaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fini biliyoruz. Ancak canl\u0131lar kapal\u0131 sistemler de\u011filler ve d\u0131\u015f d\u00fcnya ile etkile\u015fim halindeler. Yine de, ikinci yasa, ya\u015fam\u0131n \u00f6n\u00fcnde engel de\u011fildir. Aksine, ya\u015fam\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n

Kuantum mekani\u011finin kurucular\u0131ndan Erwin Schr\u00f6dinger belki de bir fizik\u00e7i g\u00f6z\u00fcyle, ya\u015fam i\u00e7in yap\u0131labilecek en g\u00fczel tan\u0131m\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cYa\u015fayan bir sistem, bir \u015feyleri, beklenenden \u00e7ok daha uzun s\u00fcre, s\u00fcrekli yapan \u015feydir.\u201d<\/p>\n

Schr\u00f6dinger\u2019in ne demek istedi\u011fini anlamak i\u00e7in, i\u00e7inde bir par\u00e7a buz olan bir bardak suyu ele alal\u0131m. Buz eriyip, sistem denge durumuna geldi\u011finde, k\u00fc\u00e7\u00fck termal dalgalanmalar d\u0131\u015f\u0131nda her \u015fey durur ve entropi sabit kal\u0131r. Bir de, bu barda\u011f\u0131n i\u00e7inde buz yerine bir bal\u0131k oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bal\u0131\u011f\u0131n, sistem ile dengeye gelmesi \u00e7ok daha uzun zaman alacakt\u0131r, hatta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece asla dengeye gelmeyecektir. Ancak k\u00fctlesel olarak buz ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bir bal\u0131\u011f\u0131n k\u00fctlesinin bir\u00e7o\u011funu da su olu\u015fturmaktad\u0131r. Bal\u0131\u011fa besin (d\u00fc\u015f\u00fck entropi formunda enerji) verilirse, bal\u0131k bu olanaktan yararlanacak ve bu d\u00fc\u015f\u00fck entropiyi, y\u00fcksek entropi formuna \u00e7evirerek ya\u015fam\u0131na devam edecektir. Yani, sistem ile dengeye gelmeyi erteleyecektir.<\/p>\n

E\u011fer evren tamamen entropik dengede olsayd\u0131, ya\u015fam meydana gelemezdi. Ya\u015fam\u0131n meydana gelmesinin nedeni, entropinin artmas\u0131 i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 yeterli alan\u0131n olmas\u0131. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcne\u015f d\u00fc\u015f\u00fck entropi formundaki bir enerji kayna\u011f\u0131d\u0131r. Aynen bal\u0131\u011fa verilen besin gibi. E\u011fer G\u00fcne\u015f\u2019in b\u00fct\u00fcn enerjisi \u00e7ok daha y\u00fcksek entropi formunda olsayd\u0131, bu evrene yay\u0131l\u0131r ve sonunda bir \u0131s\u0131 kayna\u011f\u0131 olamazd\u0131. Ya da, her taraf G\u00fcne\u015f kadar s\u0131cak olsayd\u0131, \u015fu an ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan \u00e7ok daha fazla enerji alabilecektik ancak termal dengeye gelip ya\u015fam\u0131n yok olmas\u0131 \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 olacakt\u0131. Ya\u015fam\u0131n, uzun s\u00fcre devam edebilmesinin nedeni de g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u0131s\u0131l dengede olmamas\u0131 ve b\u00fct\u00fcn sistemin termal dengeye gelememesi.<\/p>\n

Evrene, G\u00fcne\u015f\u2019ten ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar enerjiyi geri veriyoruz. Bu durumda, d\u00fcnyada var olan ya\u015fam\u0131 devam ettiren enerji nereden geliyor? G\u00fcne\u015f\u2019ten gelen her bir foton i\u00e7in, evrene, her biri G\u00fcne\u015f\u2019ten gelen fotonun 1\/20 enerjisine sahip 20 foton geri veriyoruz. Her bir gelen foton ile evrenin entropisini 20 kat\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131yoruz. Yani biyosfer, dengede olmaktan \u00e7ok uzak bir sistem. K\u0131z\u0131l\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131ma ile art\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z entropi ile ya\u015fam\u0131n kendisinin azaltt\u0131\u011f\u0131 entropiyi k\u0131yaslamak da m\u00fcmk\u00fcn hatta. Hesap yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, ya\u015fam\u0131n tarihi boyunca, entropinin art\u0131\u015f\u0131, azal\u0131\u015f\u0131ndan 4 milyar kat fazla. Yani, ya\u015fam ikinci yasay\u0131 delmiyor.<\/p>\n

Evrim, illa ki daha karma\u015f\u0131k yap\u0131lara do\u011fru giden bir yol izlemiyor. B\u00f6yle bir zorunluluk yok. Ya\u015fam\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131na dair iki ana fikir var. Birincisi, replikasyonun \u00f6nce geldi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Yani, RNA molek\u00fclleri \u00f6nce olu\u015fuyor ve sonras\u0131nda bu molek\u00fcller h\u00fccreleri olu\u015fturuyor. Analoji yap\u0131lacak olursa, yaz\u0131l\u0131m, donan\u0131mdan \u00f6nce geliyor. \u0130kinci g\u00f6r\u00fc\u015f ise, tam tersini s\u00f6yl\u00fcyor. Yani, donan\u0131m\u0131n yaz\u0131l\u0131mdan \u00f6nce geldi\u011fini. Gen\u00e7 d\u00fcnyan\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fck entropisi sayesinde olu\u015fan karma\u015f\u0131k kimyasal tepkimeler sonucu \u00f6nce metabolizma olu\u015fuyor. Yani bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, ilk ya\u015fam, karma\u015f\u0131k bir kimyasal reaksiyondu denilebilir. D\u00fcnyan\u0131n ilk zamanlar\u0131nda atmosferde \u00e7o\u011funlukla karbondioksit ve hidrojen vard\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fck entropi durumundayd\u0131. Entropinin artmas\u0131 i\u00e7in bu hidrojen ve karbondioksitin bir \u015fekilde su ve metana d\u00f6n\u00fc\u015fmesi gerekiyordu. Buradaki s\u0131k\u0131nt\u0131, b\u00f6yle bir sistemin ba\u015flamas\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00e7ok zor kimyasal reaksiyonlar zinciri gerektirdi\u011fi. Hipotez, bu tarz reaksiyonlar\u0131n \u00e7ok spesifik jeolojik formlarda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

E\u011fer, ikinci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 do\u011fru ise, ya\u015fam\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 amac\u0131 d\u00fcnyadaki entropinin artmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 denilebilir belki de.<\/p>\n

Zaman ve izafiyet<\/strong><\/p>\n

Esas soruya, neden ge\u00e7mi\u015f evrenin entropisinin d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu sorusuna d\u00f6nelim. Fizik\u00e7ilerin buna net bir yan\u0131t\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftik. Ancak, yeterli olmasa da belli \u00e7er\u00e7evelerde mant\u0131kl\u0131 a\u00e7\u0131klamalar var. Bunlar\u0131 anlamak i\u00e7in, kozmolojiye ve kozmoloji i\u00e7in en \u00f6nemli olan kuvvete, gravitasyona biraz g\u00f6z atmakta fayda var.<\/p>\n

\"\"
Newton i\u00e7in uzay ve zaman ge\u00e7mi\u015f, \u015fu an ve gelecek olarak ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Einstein i\u00e7inse uzayzaman, g\u00f6zlemcinin bulundu\u011fu olay\u0131n ge\u00e7mi\u015fi, g\u00f6zlemcinin bulundu\u011fu olay\u0131n gelece\u011fi olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

4 boyutlu bir evren Newton mekani\u011finde se\u00e7ime ba\u011fl\u0131yken izafiyet ile beraber tamamen bir zorunluluk haline geliyor. 4 boyutta, 3 boyuttaki uzay kavram\u0131, uzayzamana d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Yani bir olay, sadece uzayda bir noktada ya da zamanda bir anda de\u011fil, ikisinde de ayn\u0131 anda tan\u0131mlanmak zorunda. Bu da uzayzamandaki konumu tan\u0131ml\u0131yor.<\/p>\n

\u0130kisi aras\u0131ndaki fark\u0131 biraz daha a\u00e7mak gerekirse, Newton mekani\u011fi uzay ve zaman\u0131 tamamen ayr\u0131 ve mutlak olarak ele al\u0131yor. E\u011fer belli bir olay, belli bir anda, uzayda bir noktada ele al\u0131nabiliyorsa, uzayda herhangi bir olay i\u00e7in \u201c\u015fu an\u201d denilebilecek bir an var. Yani 3 boyutlu bir ger\u00e7eklik ve bu ger\u00e7ekli\u011fin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir an var. B\u00fct\u00fcn uzay i\u00e7in o an ayn\u0131 an.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n izafiyet teorisinde ise b\u00f6yle bir \u015fey m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Evrende her bir noktada ortak olan bir zamandan s\u00f6z edilemez. \u0130zafiyette bir uzayzaman var ve Newton mekani\u011findeki gibi uzay ve zamana farkl\u0131 \u015fekillerde davran\u0131l\u0131yor ancak ikisi ayr\u0131 ayr\u0131 mutlak de\u011filler. Uzay ve zaman dedi\u011fimiz zaman her bir g\u00f6zlemci i\u00e7in farkl\u0131 \u015feyler ifade eder. Her bir g\u00f6zlemci i\u00e7in e\u015fzamanl\u0131l\u0131k, birbirlerine g\u00f6re, ya da ba\u015fka bir cisme g\u00f6re olan hareketlerine ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131d\u0131r. Tamamen e\u015f iki robotu, uzaydaki bir noktaya farkl\u0131 rotalar\u0131 takip ederek g\u00f6nderip geri getirirsek, her ikisinin saati, ge\u00e7en zaman\u0131 farkl\u0131 \u00f6l\u00e7ecektir. Daha kavisli rota ve y\u00fcksek h\u0131zda hareket eden robot i\u00e7in ge\u00e7en s\u00fcre daha az olacakt\u0131r (burada cisimlerin ivmeli hareket yapmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz ancak gidip geri gelecekleri zaman h\u0131zlar\u0131n\u0131n y\u00f6n\u00fc de\u011fi\u015fece\u011fi i\u00e7in ivmeli hareket yapmak zorunda kalacaklard\u0131r). Yani, b\u00fct\u00fcn evren i\u00e7in ge\u00e7erli bir e\u015f-an yoktur.<\/p>\n

Temel seviyede, farkl\u0131 zaman kavramlar\u0131 vard\u0131r. Zaman, bir g\u00f6zlemci taraf\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fclen saatte ge\u00e7en s\u00fcre olarak tan\u0131mlanabilir. Ya da, evrendeki bir an\u0131n parametresi olarak tan\u0131mlanabilir. Newton mekani\u011finde bu ikisi ayn\u0131d\u0131r. Ancak Einstein\u2019a g\u00f6re bunlar ayn\u0131 de\u011fildir ve zaman g\u00f6zlemciden g\u00f6zlemciye de\u011fi\u015fir. G\u00f6zlemci taraf\u0131ndan hissedilen zaman, evrendeki rota ve hareketinize ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"\u0130zafiyetin bir di\u011fer sonucu da \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131 hakk\u0131ndad\u0131r. Her g\u00f6zlemci, hareketinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak saniyede 300.000 km olarak \u00f6l\u00e7er ve hi\u00e7bir \u015fey \u0131\u015f\u0131ktan h\u0131zl\u0131 gidemez. Bu durumda, e\u011fer bir g\u00f6zlemci, noktasal bir \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7arsa, ilk a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anda \u00e7\u0131kan fotonlar bir koni \u015feklinde, uzayzamanda yay\u0131lacakt\u0131r. Hi\u00e7bir \u015fey \u0131\u015f\u0131ktan h\u0131zl\u0131 gidemedi\u011fi i\u00e7in, g\u00f6zlemcinin bu fotonlar\u0131n kat etti\u011fi mesafenin \u00f6tesine ge\u00e7me ihtimali yoktur. Fotonlar her zaman g\u00f6zlemciden \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda uzakla\u015facakt\u0131r. E\u011fer bu koni \u00e7izilirse, bu g\u00f6zlemcinin, olas\u0131 gelece\u011fi olacakt\u0131r ve gelecek, o koni i\u00e7erisindeki noktalardan olu\u015facakt\u0131r. Koni d\u0131\u015f\u0131nda olu\u015fan hi\u00e7bir olay, asla, g\u00f6zlemcinin kendisine ula\u015famayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6zlemci (koni d\u0131\u015f\u0131ndaki olay) uzayda o koninin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kabilse de (i\u00e7ine girebilse de) uzayzamanda asla d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamayacakt\u0131r (i\u00e7eri giremeyecektir).<\/p>\n

Newton i\u00e7in uzay ve zaman ge\u00e7mi\u015f, \u015fu an ve gelecek olarak ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Einstein i\u00e7inse uzayzaman, g\u00f6zlemcinin bulundu\u011fu olay\u0131n ge\u00e7mi\u015fi (g\u00f6zlemciye ula\u015fan \u0131\u015f\u0131k konisinin i\u00e7i), g\u00f6zlemcinin bulundu\u011fu olay\u0131n gelece\u011fi (g\u00f6zlemciden \u2018\u00e7\u0131kan\u2019 \u0131\u015f\u0131k konisinini i\u00e7i) olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r. Uzayzamanda geri kalan her nokta, g\u00f6zlemci i\u00e7in ula\u015f\u0131lamazd\u0131r. Ula\u015f\u0131labiliyor olmas\u0131 i\u00e7in, \u0131\u015f\u0131ktan h\u0131zl\u0131 hareket etmesi gerekirdi.<\/p>\n

K\u0131saca \u00f6zetlersek, Einstein\u2019a g\u00f6re zaman evrensel de\u011fil g\u00f6zlemciye ba\u011fl\u0131d\u0131r. Evren k\u00fc\u00e7\u00fck zaman aral\u0131klar\u0131na par\u00e7alanabilir ancak bunu yapman\u0131n bir ya da \u00f6teki yolu do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n

E\u011fri uzay ve karadelikler<\/strong><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n \u00f6zel g\u00f6relilik kuram\u0131na k\u0131saca g\u00f6z att\u0131ktan sonra, gravitasyonun \u201ckayna\u011f\u0131\u201d olan genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 da anlamam\u0131z gerekiyor. Einstein, gravitasyonu \u00f6zel g\u00f6relilik ile uyu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, gravitasyonun di\u011fer kuvvetlerden farkl\u0131 ve evrensel oldu\u011funu fark etti. Elektromanyetik kuvvet farkl\u0131 par\u00e7ac\u0131klar ile farkl\u0131 etkile\u015firken, gravitasyon b\u00fct\u00fcn maddeler ile ayn\u0131 \u015fekilde etkile\u015fiyordu. Bu, Einstein\u2019a denklik ilkesini formalize ettirdi. \u0130vmelenme ve gravitasyon aras\u0131ndaki denklik.<\/p>\n

\"\"Gravitasyon etkisi alt\u0131nda tamamen kapal\u0131 bir odada bir deneyi yaparsan\u0131z, sonra bir roket ile s\u0131f\u0131r gravitasyon etkisi alt\u0131nda ivmelenirken bu deneyi yaparsan\u0131z, ivmelenme ve gravitasyonun oranlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak ayn\u0131 etkiyi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlersiniz ve kesinlikle ayn\u0131 sonucu bulursunuz. Roket, sizi, ivmelendi\u011fi do\u011frultuda, ivmesinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc oran\u0131nda iter. Einstein\u2019a g\u00f6re bu sadece bir benzerlik de\u011fil ayn\u0131 zamanda denklikti. Yani, b\u00f6lgesel ve kapal\u0131 bir noktada, gravitasyonu saptama ihtimali yoktur. Etkinin ivmelenen bir cisim i\u00e7erisinde bulunuldu\u011fu i\u00e7in mi yoksa bir gravitasyon alan\u0131 i\u00e7erisinde bulunuldu\u011fu i\u00e7in mi oldu\u011fu bilinemez.<\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7: e\u011fer gravitasyon evrensel ise, belki de bu uzayzamandaki bir alan de\u011fildir de (elektromanyetik alan gibi), uzayzaman\u0131n kendisinin bir \u00f6zelli\u011fidir. \u00d6rne\u011fin, uzayzaman\u0131n e\u011frili\u011fi gibi. Madde ve enerji, uzayzamanda e\u011frilikler olu\u015fturur ve bizim gravitasyon dedi\u011fimiz \u015fey bu e\u011frili\u011fin di\u011fer maddeler \u00fczerindeki etkisidir.<\/p>\n

\u00d6klidyen geometri, ideal bir masan\u0131n y\u00fczeyi gibi d\u00fcz bir geometridir. Newton mekani\u011findeki 3 boyutlu uzay, bu geometri ile tan\u0131mlan\u0131r. Einstein, belki de uzayzaman\u0131n \u00f6klid geometrisine uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f ve bu e\u011frilikleri tan\u0131mlamak i\u00e7in Riemann geometrisini kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

E\u011fer asgari hareket esas\u0131na g\u00f6re, bir cisim, uzayda en k\u0131sa rotada ilerliyorsa ve D\u00fcnya da G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131nda d\u00fcz bir \u00e7izgi yerine, eliptik bir hareket \u00e7iziyorsa bunun nedeni uzayzaman\u0131n e\u011frili\u011fidir. Asl\u0131nda bunlar, Riemann geometrisinin \u201cd\u00fcz \u00e7izgileri\u201ddir.<\/p>\n

Genel g\u00f6relilikte de, \u00f6zel g\u00f6relilikte s\u00f6z etti\u011fimiz \u0131\u015f\u0131k konileri her uzayzaman noktas\u0131nda tan\u0131mlanabilir, ancak uzayzaman\u0131n kendisi e\u011fri oldu\u011fu i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k konileri de e\u011frilip k\u0131vr\u0131labilir. E\u011fer gravitasyon \u00e7ok y\u00fcksek b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerde olursa, bu \u0131\u015f\u0131k konileri ya da uzayzaman\u0131n kendisi, o kadar \u00e7ok k\u0131vr\u0131l\u0131r ki, kara delikler olu\u015fur ve \u0131\u015f\u0131k, bu \u0131\u015f\u0131k konilerinin i\u00e7inden ka\u00e7amaz.<\/p>\n

Uzayzaman e\u011frili\u011finin ba\u015fka bir sonucu da evrenin geni\u015flemesidir. Evrenin boyu, zamanla de\u011fi\u015fmektedir. E\u011fer, evrendeki tekd\u00fcze (uniform) madde da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, genel g\u00f6relilik kullan\u0131larak modellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rsa, evrenin dura\u011fan olamayaca\u011f\u0131, geni\u015flemesi ya da tersine daralmas\u0131 gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Einstein, bunu ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, modele kozmolojik bir sabit ekleyip, evreni sabit hale getirmi\u015ftir. Ancak daha sonras\u0131nda Hubble\u2019\u0131n da deneyle g\u00f6sterdi\u011fi kadar\u0131yla evrenin geni\u015fledi\u011fi ke\u015ffedilmi\u015ftir. Yani \u015fu an, her \u015fey birbirinden uzakla\u015f\u0131yor ve uzayzaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda, singularitede her \u015fey orada toplanm\u0131\u015ft\u0131 ve B\u00fcy\u00fck Patlama ile uzayzaman geni\u015flemeye ve enerji de uzayzamana sa\u00e7\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc hakk\u0131nda g\u00fcncel yakla\u015f\u0131mlar<\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131 boyunca, temelde yatan iki \u015fey vard\u0131. Do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131n temelinde ge\u00e7mi\u015f ile gelece\u011fi birbirinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u015fey yoktur ve pratik d\u00fcnyam\u0131zda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r. Ortada bulu\u015ftuklar\u0131 nokta ise, \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sistemde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve bu sistemin dengede olmaktan \u00e7ok uzak oldu\u011fu ve zaman\u0131n\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi entropinin art\u0131\u015f\u0131 ile a\u00e7\u0131klayabiliyorken, evrenin neden bu kadar az bir entropi ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 sorusu ise h\u00e2l\u00e2 a\u00e7\u0131k bir soru. Bu soru 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck gizemlerinden biri. Bu soruya, \u015fu ana kadar getirilmi\u015f en g\u00fcncel ve pop\u00fcler \u00fc\u00e7 yakla\u015f\u0131ma g\u00f6z atal\u0131m.<\/p>\n

Esas, \u00f6zsel (intrinsic) zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc:<\/strong> \u0130lk olas\u0131l\u0131kta, bu zamana kadar bildi\u011fimiz temel fizik yasalar\u0131n\u0131n hepsinin \u00f6z\u00fcnde belki de zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi var. Newton\u2019dan beri geli\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan temel fizik yasalar\u0131 zaman simetrisine uyuyor ve bilgiyi koruyor. Ancak belki de bu yanl\u0131\u015f. Belki de, ileride ke\u015ffedilecek olan yasalarda tersinirlik ya da bilginin korunumu olmayacak ve entropi de \u00f6z\u00fcnde zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc dinami\u011fini i\u00e7eren bir \u00f6zellik olacak.<\/p>\n

E\u011fer dinamik olarak zamanda \u00f6zel bir y\u00f6n se\u00e7en yasalar olacaksa, bu yasalarda entropinin kendili\u011finden azalmas\u0131 laz\u0131m. Y\u00fcksek entropili bir evren ile ba\u015flay\u0131p, fizik yasalar\u0131n\u0131 uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, entropinin azald\u0131\u011f\u0131 bir evren olmas\u0131 gerekiyor. Asl\u0131nda bu o kadar da garip de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc fizik yasalar\u0131 hali haz\u0131rda da buna benzer. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu durumda da tersinir olmayan olaylar olacak ancak evren tersine i\u015fleyip, tersine bir B\u00fcy\u00fck Patlama olacak.<\/p>\n

Burada \u00f6nemli nokta ise, ge\u00e7mi\u015f hipotezinin zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamam\u0131z gerekti\u011fi. E\u011fer yeni bir teori ortaya konulacaksa, bunun neden evrenin ba\u015flang\u0131\u00e7ta s\u0131cak ve yo\u011fun oldu\u011funu da a\u00e7\u0131klamas\u0131 gerekiyor. \u015eu an, fizik\u00e7iler bu s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131n\u0131 koyuyorlar ancak ba\u015fka bir teoriden t\u00fcretemiyorlar.<\/p>\n

En basit kuantum durumu:<\/strong> \u0130kinci olas\u0131l\u0131kta, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda entropinin neden bu kadar az oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131lan a\u00e7\u0131klama ise: \u201ctek neden ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u00f6yle olmas\u0131yd\u0131\u201d. Yani, B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019da var olan ko\u015fullar\u0131n b\u00f6yle olmas\u0131 ger\u00e7ek bir durum, hakikat.<\/p>\n

Bir\u00e7ok biliminsan\u0131, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki kuantum durumunun var olabilecek en basit durum oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunuyor. B\u00fcy\u00fck Patlama bir ba\u015flang\u0131\u00e7t\u0131 ve entropi de bu anda azd\u0131. Asl\u0131nda, do\u011fada bunu a\u00e7\u0131klayan bir ilke var ancak biz bilmiyoruz.<\/p>\n

Bu ilkenin varl\u0131\u011f\u0131 ise muamma ve evrenin \u015fu anki d\u00fczeni, ba\u015flang\u0131\u00e7ta var olabilecek bir\u00e7ok olas\u0131 d\u00fczenlerin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131. D\u00fc\u015f\u00fck entropi ile evrenin olu\u015fmas\u0131 daha kolay olabilir ancak bunun b\u00f6yle olmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fini s\u00f6yleyen bir ilke yok gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Kald\u0131 ki g\u00f6zlemledi\u011fimiz evren, en basit olan\u0131 da olmayabilir.<\/p>\n

Kendili\u011finden olu\u015fan zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc:<\/strong> \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir olas\u0131l\u0131k da, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn, tersinir ve do\u011fal evrenin evriminde kendili\u011finden olu\u015ftu\u011fu. Asl\u0131nda evrenin temel yasalar\u0131nda zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc yok ancak bu yasalar\u0131n denklemlerinin \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinde, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc kendili\u011finde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

Bu fizikteki olaylarda s\u0131kl\u0131kla rastlanan bir durum. Baz\u0131 denklemlerin simetrileri ile bu denklemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc sonucu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan simetriler ayn\u0131 olmayabiliyor. \u00d6rne\u011fin, Newton mekani\u011finde, daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi tersinirlik vard\u0131r ve zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc hi\u00e7 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmaz. Ancak, zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 Newton mekani\u011fine dayal\u0131 sistemler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Sonsuz bir tepeden a\u015fa\u011f\u0131 yuvarlanan bir top d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu topun hareketinin \u00f6ncesi sonsuzdur. Tepeden a\u015fa\u011f\u0131 yuvarlan\u0131yor ve sonra bir d\u00f6n\u00fc\u015f noktas\u0131nda olay tersine d\u00f6n\u00fcyor ve bu sefer sonsuz zaman boyunca tepeye t\u0131rman\u0131yor. E\u011fer tepenin e\u011fimi hep varsa, top hi\u00e7bir zaman dura\u011fan olamaz ve bu hareket sonsuz kez tekrarlan\u0131r ve bu tamamen tersinir bir sistemdir ve denge durumu yoktur. Acaba evren de b\u00f6yle olabilir mi? Acaba, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evrende, temel fizik yasalar\u0131 entropinin maksimum bir de\u011feri oldu\u011funu s\u00f6ylemiyor mu? Bu durumda, neden maksimum entropide olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek anlams\u0131z olurdu \u00e7\u00fcnk\u00fc entropi sonsuza kadar b\u00fcy\u00fcmeye devam edebilir.<\/p>\n

Ancak bu yine de, ba\u015flang\u0131\u00e7ta neden d\u00fc\u015f\u00fck entropiye sahip oldu\u011fumuzu a\u00e7\u0131klam\u0131yor.<\/p>\n

\u015ei\u015fme teorisi ve \u00e7okluevrenler:<\/strong> Asl\u0131nda anlamak istedi\u011fimiz, neden denge sisteminde olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z olabilir. Evrenin, ta ki bo\u015f bir uzay oluncaya kadar geni\u015flemeye devam edece\u011fini biliyoruz. Bu bo\u015f uzayda kuantum mekani\u011fi uyguland\u0131\u011f\u0131 zaman termal dalgalanmalar olacakt\u0131r. \u00c7ok nadir de olsa, rasgele olu\u015facak olan bu termal dalgalan\u0131mlar bir atom, bir molek\u00fcl, bir insan, bir gezegen hatta bir evren olu\u015fturabilir. Yarat\u0131lan \u015fey ne kadar b\u00fcy\u00fck olacaksa, termal dalgalanma i\u00e7in o kadar beklenmesi gerekecektir. Ancak, olas\u0131l\u0131ksal olarak eninde sonunda bu olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"Belki, b\u00fct\u00fcn bir evrenin dalgalanma ile olu\u015fmas\u0131 sa\u00e7ma gibi duruyor olabilir. Sonu\u00e7ta, dalgalanma sonucu olu\u015facak \u015fey ne kadar d\u00fc\u015f\u00fck entropili olursa, olu\u015ftu\u011funu g\u00f6rmek de o kadar m\u00fcmk\u00fcn. Bu durumda, nas\u0131l olur da bir evren, bir insan veya gezegen yerine olu\u015fabilir? Yan\u0131t, \u201cinfilation\u201d teorisinde olabilir.<\/p>\n

Belki 100 milyar galaksinin dalgalanma sonucu olu\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir, ancak, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir mek\u00e2n\u0131n tamamen karanl\u0131k enerji ile dolu oldu\u011fu ve \u015fi\u015fmeye haz\u0131r oldu\u011fu bir durum olu\u015fabilir. Tamamen bombo\u015f bir evren hayal edin. \u0130\u00e7inde bo\u015fluk, vakum enerjisi ve rasgele termal dalgalanmalar d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey olmas\u0131n. Uzayzam\u0131n\u0131n kendisinin, dinamik ve elastik olmas\u0131 nedeni ile belki de bu dalgalan\u0131mlar\u0131n birinde uzayzaman da dalgalanabilir ve dokudan k\u00fc\u00e7\u00fck bir baloncuk olu\u015fabilir. Bu baloncuk da \u015fi\u015fmeye haz\u0131r ve tamamen karanl\u0131k enerji ile dolu olabilir. Sonunda, bu baloncuk \u015fi\u015fmeye ba\u015flar ve bu tam olarak bizim B\u00fcy\u00fck Patlamam\u0131z gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcr.<\/p>\n

Bu \u00f6rnekteki temel nokta, tamamen dengede oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen, maksimum entropideki bir sistem asl\u0131nda tamamen dengede de\u011fildir. Bir evrenden, ba\u015fka evrenlerin t\u00fcremesi ve kendi ba\u015flar\u0131na tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z birer evren olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fcklerinde, evrenin entropisi her zaman art\u0131r\u0131labilir. Ve bu s\u00fcre\u00e7 sonsuza kadar devam eder.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, bu s\u00fcreci zamanda ileriye do\u011fru da geriye do\u011fru da d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Geriye do\u011fru zaman\u0131n akt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6nde olu\u015fan evrenlerde zaman bizim evrenimizin tersi y\u00f6n\u00fcnde akacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Teorilerin gelece\u011fi:<\/strong> \u015eu ana kadar \u00e7oklu evren ve \u015fi\u015fme modelleri \u00fczerindeki alg\u0131m\u0131z var olan deneysel verilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak kadar yeterli de\u011fil. Biliminsanlar\u0131n\u0131n, fizi\u011fin temel alanlar\u0131ndaki bilgisinin geni\u015flemeye ve geli\u015fmeye ihtiyac\u0131 var. Ondan sonra, belki de teorileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma ve hangilerinin do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6yleme imk\u00e2n\u0131 olacak.<\/p>\n

Bizler, \u00e7ok d\u00fczenli ve karma\u015f\u0131k yap\u0131lar olsak da d\u00fc\u015f\u00fck entropilere sahibiz. Ancak, yine de ikinci yasaya kar\u015f\u0131 gelmiyoruz, aksine onun bir sonucu olarak var\u0131z. Evrenin artan entropisinin yan etkileriyiz. E\u011fer evren bir denge sistemi olmu\u015f olsayd\u0131, bilin\u00e7 asla var olmayacakt\u0131. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, anlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir zaman\u0131n y\u00f6n\u00fc olan evrende ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in \u015fansl\u0131y\u0131z. Zaman\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fcn olmas\u0131n\u0131n nedeni ise B\u00fcy\u00fck Patlama.<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Tart\u0131\u015fmay\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak bu yaz\u0131da a\u00e7\u0131klamak yaz\u0131n\u0131n odak noktas\u0131 olan modern bilim sorunlar\u0131 i\u00e7erisinde zaman sorusu \u00fczerine farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f olarak durmaktan \u00f6te katk\u0131 yapmayaca\u011f\u0131 i\u00e7in detaya gitmeyece\u011fiz ancak yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131 ditext.com\/mctaggart\/time.html sayfas\u0131nda \u0130ngilizce olarak bulabilirsiniz.<\/p>\n

2) Zay\u0131f etkile\u015fimlerde zaman simetrisi y\u00fczde 0,66 oran\u0131nda k\u0131r\u0131l\u0131yor olsa da, olaylar\u0131 h\u00e2l\u00e2 daha geni\u015f bir simetri \u00e7er\u00e7evesinde tersinir olarak tan\u0131mlayabiliyoruz.<\/p>\n

3) Benim bulabildi\u011fim kaynaklarda ilk ifade eden ki\u015fi.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Mysteries of Modern Physics-Time – Sean Carroll (Yaz\u0131 buradaki mant\u0131ksal ad\u0131mlar\u0131 izleyerek yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve \u00f6rneklerin bir\u00e7o\u011fu kitab\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 derslerden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Son k\u0131s\u0131mdaki yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131 da bu dersler ve alttaki iki kayna\u011f\u0131n derlemesidir. \u00d6zg\u00fcn c\u00fcmle ile katk\u0131 yoktur.)<\/p>\n

2) From Eternity to Here – Sean Carroll<\/p>\n

3) The Labyrinth of Time – Michael Lockwood<\/p>\n

4) The Unreality of Time – John Ellis McTaggart<\/p>\n

5) What is Life – Erwin Schr\u00f6dinger<\/p>\n

6) A Brief History of Time – Stephen Hawking<\/p>\n

7) Road to Reality – Roger Penrose<\/p>\n

8) Time\u2019s Arrow and Archimedes\u2019 Point<\/p>\n

9) \u0130tiraflar – Augustinus<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u011fa kanunlar\u0131n\u0131n temelinde ge\u00e7mi\u015f ile gelece\u011fi birbirinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u015fey yoktur ve pratik d\u00fcnyam\u0131zda alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc vard\u0131r. Ortada bulu\u015ftuklar\u0131 nokta ise, \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sistemde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve bu sistemin dengede olmaktan \u00e7ok uzak oldu\u011fu ve zaman\u0131n\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi entropinin art\u0131\u015f\u0131 ile a\u00e7\u0131klayabiliyorken, evrenin neden bu kadar az bir entropi ile […]<\/p>\n","protected":false},"author":620,"featured_media":23026,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[170,1464,26],"tags":[277,2005,657,288,2823,1533,1083],"class_list":["post-23021","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-133-sayi","category-dosya","category-fizik","tag-einstein","tag-entropi","tag-evren","tag-fizik","tag-izafiyet","tag-kuantum","tag-zaman"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t