{"id":23249,"date":"2014-02-01T20:45:01","date_gmt":"2014-02-01T18:45:01","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23249"},"modified":"2018-04-17T12:03:49","modified_gmt":"2018-04-17T09:03:49","slug":"ihvan-i-safa-ve-risaleleri-uzerine-sonsuz-mutluluk-icin-din-ve-bilim-dersleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/02\/01\/ihvan-i-safa-ve-risaleleri-uzerine-sonsuz-mutluluk-icin-din-ve-bilim-dersleri","title":{"rendered":"\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 ve ris\u00e2leleri \u00fczerine: Sonsuz mutluluk i\u00e7in din ve bilim dersleri"},"content":{"rendered":"

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 risaleleri, felsefi, dini, siyasi ama\u00e7lar\u0131 olan, bu ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in karde\u015flik, dostluk, yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fmay\u0131 ilke edinen \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 toplulu\u011funun e\u011fitimi i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere g\u00f6re bu risaleler, din, \u00e7e\u015fitli bilimler ve felsefeyi bir araya getirerek evrensel bir insanl\u0131k dini olu\u015fturmay\u0131 hedefliyordu. <\/em><\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, felsefi, dini, siyasi ama\u00e7lar\u0131 olan, bu ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in karde\u015flik, dostluk, yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fmay\u0131 ilke edinen \u015ei\u00ee-Bat\u0131n\u00ee e\u011filimli bir toplulu\u011fun ad\u0131d\u0131r. Toplulu\u011fun, \u201c\u0130hv\u00e2n es-Saf\u00e2 ve Hull\u00e2n el-Vef\u00e2\u201d isimlendirmesinin de i\u015faret etti\u011fi gibi, \u201cnefslerinin ar\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve birbirine ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla bir araya gelmi\u015f ki\u015filer olduklar\u0131\u201d s\u00f6ylenebilir. \u00d6rg\u00fctleni\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan Pythagoras\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 an\u0131msatan grubun, yap\u0131s\u0131, \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi ve \u00fcyeleri hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bilgi bulunmamaktad\u0131r; bu durum, gizli bir topluluk olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor olsa gerekir. Basra merkezli bir hareket olan \u201c\u0130hv\u00e2n es-Saf\u00e2 ve Hull\u00e2n el-Vef\u00e2\u201d hareketinin, kendi \u00f6\u011fretilerini, pedagojik bir ama\u00e7 g\u00fcderek 52 risale kaleme ald\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Burada risalelerin say\u0131s\u0131yla ilgili bir noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir: Risalelerin bug\u00fcnk\u00fc say\u0131s\u0131 52\u2019dir; ancak risalelerin i\u00e7inde 51 risaleden s\u00f6z edilir. Mehmet Da\u011f\u2019a g\u00f6re, bunun nedeni, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc 21. risaleye benzeyen ve konusu gere\u011fi \u201cTabiiyyat\u201d i\u00e7inde yer almas\u0131 gereken 51. risalenin esere sonradan eklenmesidir.<\/p>\n

S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcmanlar taraf\u0131ndan ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131lansa da, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n hemen her yan\u0131na yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan risaleler, bir tek yazar taraf\u0131ndan de\u011fil, toplulu\u011fun baz\u0131 \u00fcyeleri taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nm\u0131\u015fa benzemektedir. Risaleler aras\u0131ndaki \u00fcslup fark\u0131 bunun a\u00e7\u0131k kan\u0131t\u0131d\u0131r. Risalelerin yazarlar\u0131 hakk\u0131nda de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunsa da, Tevhid\u00ee\u2019nin verdi\u011fi isimler yayg\u0131nl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar; el-Makdisi diye bilinen Eb\u00fb S\u00fcleyman b. Ma\u2019\u015fer el-Bust\u00ee, kad\u0131 Eb\u00fb el-Hasan Ali b. Harun ez-Zenc\u00e2n\u00ee, Eb\u00fb Ahmed en-Nehrac\u00fbr\u00ee, el-Avf\u00ee ve Zeyd b. Rifa\u2019a\u2019d\u0131r. Risalelerin, 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru bitirildi\u011fi ve bir anda de\u011fil, uzun bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 san\u0131lmaktad\u0131r. Risaleler, pek \u00e7ok kaynaktan derlenmi\u015f bilgileri, bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7erisinde ve \u0130hv\u00e2n es-Saf\u00e2 toplulu\u011funun ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda,\u00a0 bir araya getirilmi\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmektedir.\u00a0 Risalelerde, bu eklektik durumun gerek\u00e7esi \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r:<\/p>\n

\u201cKarde\u015flerimizin, bilimlerden hi\u00e7birine d\u00fc\u015fman olmamalar\u0131, hi\u00e7bir kitab\u0131 hor g\u00f6rmemeleri, mezheplerden hi\u00e7birine \u00f6nyarg\u0131 ile bak\u0131p taassuba d\u00fc\u015fmemeleri gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizim g\u00f6r\u00fc\u015f ve mezhebimiz, b\u00fct\u00fcn mezheplerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini kapsar ve b\u00fct\u00fcn bilimleri ku\u015fat\u0131r. O da; ba\u015flang\u0131c\u0131 ve sonu, gizlili\u011fi ve a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 itibariyle hepsinin bir tek prensip, bir tek sebep, bir tek \u00e2lem ve bir tek ruhtan meydana gelmeleri bak\u0131m\u0131ndan duyularla alg\u0131lanan (mahs\u00fbs) ve ak\u0131lla bilinen (ma\u2019k\u00fbl) b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bu eklektik yap\u0131 i\u00e7erisinde, Kur\u2019an<\/em>, \u0130ncil<\/em>, Tevrat<\/em> gibi kutsal metinlerden s\u0131k s\u0131k al\u0131nt\u0131larla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, Babil, Hint, \u0130ran ve Eski Yunan astronomisi ve astrolojisi;\u00a0 Harran kaynakl\u0131 Hermes Trismegistus\u2019tan derlenen simya, astronomi ve b\u00fcy\u00fc; Pythagoras\u00e7\u0131lar\u0131n say\u0131 gizemcili\u011fine dayanan matematik ve musikisi; Platon ve yeni-Platoncular\u0131n metafizik \u00f6\u011fretileri;\u00a0 Batlamyus, Euclides, Nicomachos\u2019un geometri bilgileri ve Galen\u2019in t\u0131p, fizik, simya ve t\u0131ls\u0131ma ait g\u00f6r\u00fc\u015fleri bir araya getirilmi\u015ftir. Din, \u00e7e\u015fitli bilimler ve felsefenin i\u00e7 i\u00e7e sokuldu\u011fu risaleler, d\u00f6nemin ansiklopedik genel bilgi birikimini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 gibi, \u0130hv\u00e2n-\u0131-Saf\u00e2\u2019n\u0131n \u0130slam toplumunda y\u00fcz tutmu\u015f siyasal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel par\u00e7alanmalara, eklektik bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcm sundu\u011fu da ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Nitekim kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 risalelerinin, din, \u00e7e\u015fitli bilimler ve felsefeyi bir araya getirerek evrensel bir insanl\u0131k dini olu\u015fturmay\u0131 hedeflediklerini ifade etmektedirler.<\/p>\n

Beden ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in<\/strong><\/p>\n

Risaleler, do\u011frudan \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 toplulu\u011funun e\u011fitimi i\u00e7in kaleme al\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. Risalelerin konular\u0131n\u0131n d\u00fczeni, topluluk \u00fcyelerinin e\u011fitimi g\u00f6zetilerek, somuttan soyuta, basitten karma\u015f\u0131\u011fa ve eylemsel olandan kuramsal olana do\u011fru gitmektedir. Bu durum, \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019n\u0131n \u00fcyelerinin ruhsal y\u00fcceli\u015fleri konusunda yapt\u0131klar\u0131 d\u00f6rtl\u00fc taksime de uygundur. Bu d\u00f6rtl\u00fc taksime g\u00f6re \u00fcyeler, en az 15 ya\u015f\u0131ndaki d\u00fcr\u00fcst ve merhametliler (el-ebr\u00e2r er-ruhama), insanlara sevgi ve \u015fefkatle yakla\u015fan en az 30 ya\u015f\u0131ndaki y\u00f6neticiler ( el-ahy\u00e2r ve el-fuzal\u00e2), so\u011fukkanl\u0131l\u0131k i\u00e7inde kurtulu\u015f i\u00e7in sava\u015fma g\u00fcc\u00fcnde olan 40-50 ya\u015flar\u0131ndaki melikler ve sultanlar; ya\u015flar\u0131 50\u2019den yukar\u0131 olan, Tanr\u0131\u2019dan yard\u0131m al\u0131p, ger\u00e7e\u011fi do\u011frudan kavrayan ve meleklik a\u015famas\u0131na ula\u015fanlardan olu\u015fmaktad\u0131r. Bu d\u00f6rtl\u00fc \u00fcye profiline uygun olarak haz\u0131rlanan risalelerin e\u011fitimsel hedefi, ahl\u00e2kidir ve nefsin ar\u0131t\u0131lmas\u0131na ve karakterin d\u00fczeltilmesine y\u00f6neliktir. Yani ki\u015fileri 15 ya\u015flar\u0131ndan al\u0131p, meleklik a\u015famas\u0131na \u00e7\u0131karmaya y\u00f6neliktir. \u0130hvan-\u0131 Saf\u00e2, kuramsal ve eylemsel bilimlerin toplam\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc felsefeyi, bu e\u011fitimsel ama\u00e7 do\u011frultusunda, \u201cinsan\u0131n g\u00fcc\u00fc nispetinde Tanr\u0131\u2019ya benzemeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlar. Nitekim \u0130hvan-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re kuramsal ve eylemsel b\u00fct\u00fcn bilimleri kapsayan felsefenin ba\u015fl\u0131ca iki amac\u0131 vard\u0131r: \u0130lki, beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek ve insan\u0131n bedensel olarak sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flamak; ikincisi ise, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek ve ruhun \u00f6l\u00fcmden sonraki hayatta da mutlulu\u011funu sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n

Bu iki ama\u00e7, orta\u00e7a\u011f \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yayg\u0131n olan, beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131yla ilgilenen et-t\u0131bb el-cismani ile ruh-ahl\u00e2k sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama\u00e7layan et-t\u0131bb er-ruhani ayr\u0131m\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 gibidir.\u00a0 Bu y\u00fczden, \u0130hvan-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn zahir\u00ee bilimler beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131, bat\u0131n\u00ee bilimler ise ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi hedefler.<\/p>\n

Risalelerin d\u00fczeni<\/strong><\/p>\n

Say\u0131 gizemcili\u011fine ve astrolojiye b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem atfeden risaleler, bir bilim s\u0131n\u0131flamas\u0131 da ortaya koyarlar. Bu bilim s\u0131n\u0131flamas\u0131, yap\u0131t i\u00e7inde ortaya konulan s\u0131n\u0131flama ile yap\u0131t\u0131n d\u00fczenleni\u015fi aras\u0131nda nispi farklar g\u00f6sterir. Bu nedenle \u00f6nce yap\u0131ttaki s\u0131ralamay\u0131 sunmak sonra yap\u0131t i\u00e7inde ortaya konan bilim s\u0131n\u0131flamas\u0131na de\u011finmek daha do\u011frudur. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, risalelerine, matematiksel bilimlerle (Riyaziy\u00e2t) ba\u015flar. \u201cMatematiksel bilimler\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fc 14 risaleyi kapsar. Bunlarda ele al\u0131nan konular, say\u0131lar, geometri, astronomi\/astroloji, musiki, co\u011frafya, say\u0131lar\u0131n birbirine nispeti ve geometri, ilmi nazari sanatlar, ameli sanatlar, ahl\u00e2k,\u00a0 \u0130sagoci, Kategoriler, Peri Hermenias, birinci analitikler, ikinci analitiklerdir. \u201cDo\u011fa bilimleri\u201d (Tabiiyy\u00e2t) b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise, 17 risaleye yer vermektedir. Bunlarda ele al\u0131nan konular ise, heyula ve suret, g\u00f6k ve \u00e2lem, olu\u015f ve bozulu\u015f, y\u00fcce etkileyiciler ya da meteoroloji (el-es\u00ear el-ulviyye), madenler, tabiat\u0131n mahiyeti, bitkiler, hayvanlar, cesedin terkibi, duyu ve duyulurlar, spermin rahme d\u00fc\u015fmesi, insan k\u00fc\u00e7\u00fck evrendir, insan\u0131n maarif \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fc, \u00f6l\u00fcm ve hayat\u0131n mahiyeti, cismani, ruhani elem ve lezzetler, dillerin ihtilaf\u0131n\u0131n illetleridir.<\/p>\n

\u201cAkli Nefs\u201d (en-nefs\u00e2niyye el-akliyye) adl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde ise, 10 risale yer almaktad\u0131r. Bu risalelerin konular\u0131 ise \u015funlard\u0131r: Akli ilkeler, \u00e2lem b\u00fcy\u00fck insand\u0131r, ak\u0131l ve akledilirler, tabiatlar (ekv\u00e2r), devirler, \u00e7a\u011flar\u0131n, as\u0131rlar\u0131n, zaman\u0131n ve dehrin ihtilaf\u0131, a\u015fk\u0131n mahiyeti, dirilme, k\u0131yamet, hesap ve mirac\u0131n mahiyeti, hareket t\u00fcrleri, illetler, illetliler ve tan\u0131mlar.\u00a0 \u0130lahi-\u015fer\u00ee ve dini ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan b\u00f6l\u00fcmde ise, 11 risale yer almaktad\u0131r. Bu risalelerde s\u0131ras\u0131yla, g\u00f6r\u00fc\u015fler ve mezhepler, Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fan yolun mahiyeti ve Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fma (vus\u00fbl), \u0130hvan-\u0131 Saf\u00e2n\u2019\u0131n itikad\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131, toplulu\u011fun keyfiyeti, iman\u0131n mahiyeti, ilahi kanunlar\u0131n mahiyeti ve \u015feriat\u0131n ortaya konulmas\u0131, Tanr\u0131\u2019ya davetin keyfiyeti, ruhani varl\u0131klar\u0131n ve fiillerinin keyfiyeti, siyaset ve sihrin mahiyetidir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Karanl\u0131k bedenden kurtulmak i\u00e7in gereken bilimler<\/strong><\/p>\n

Risalelerin i\u00e7inde yer alan bilim s\u0131n\u0131flamas\u0131 ise daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r. Onlarca, ahl\u00e2ki y\u00fcceli\u015fe temel olu\u015fturmak \u00fczere be\u015fere verilen ve \u00f6\u011frenmesi istenen bilim cinsi, \u00fc\u00e7 ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanmaktad\u0131r. Bunlar, erriy\u00e2ziyye (pratik-egitsel bilimler), es-\u015fer\u2019iyye el-va\u2019ziyye (konulmus \u015feriat) ve el-felsefe el-hak\u00eekiyyedir (ger\u00e7ek felsefe). \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, er-riy\u00e2ziyye, edeb\/ahl\u00e2k bilimi anlam\u0131na gelmektedir ve genelde, ya\u015famay\u0131 sa\u011flamay\u0131 ve d\u00fcnya hayat\u0131n\u0131n i\u015flerini ve pratik ya\u015fam\u0131 d\u00fczene koymay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130hvan\u2019a g\u00f6re, \u00f6zde, d\u00fcnya hayat\u0131n\u0131 \u0131slah etmeyi ama\u00e7layan bu bilimin dokuz alt t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r. Bunlar, okuma-yazma, dil ve nahiv, hesap ve insanlar aras\u0131 ili\u015fkiler (mu\u2019\u00e2mel\u00e2t), \u015fiir ve aruz, kehanet ve fal, sihir ve b\u00fcy\u00fc, kimya ve mekanik (hiyel), meslekler ve sanatlar, al\u0131m, sat\u0131m ve ticaret, tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k, siyer (otobiyografi) ve haber (tarih) bilimleridir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, er-riy\u00e2ziyye ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bilimlerle, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in gerekli olan bilimleri kastetmekte ve t\u00fcm bireylerin ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeleri i\u00e7in bu bilimleri zorunlu g\u00f6rmektedir. Onlar\u0131n er-riy\u00e2ziyye ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda sayd\u0131\u011f\u0131 kimi bilimleri, \u0130slam Aristocular\u0131n\u0131n bilim olarak kabul etmedi\u011fini an\u0131msatmak gerekir. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019n\u0131n g\u00fcndelik ya\u015fam i\u00e7in gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bilgiler aras\u0131na, kehanet ve fal ile, sihir ve b\u00fcy\u00fc gibi etkinlikleri dahil etmesi, sisteminde, gizemci unsurlara ve astrolojiye y\u00fckledi\u011fi \u00f6nemle ilgili bir husustur ve bunlar, genelde \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda sahte bilim olarak nitelendirilmi\u015flerdir.<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, \u00f6nderlik mevkiine ula\u015fm\u0131\u015f bilginlerin bilmesi gereken \u015fer\u00ee ilimler ise, nefsi tedavi etmek ve ahireti kazanmak i\u00e7in yasa koyucu (\u015f\u00e2r\u00ee) taraf\u0131ndan konulmu\u015f bilimlerdir. Onlarca \u015fer\u00ee bilimlerin de alt\u0131 alt t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r. Bunlar, tenz\u00eel bilimi (Kur\u2019an<\/em>\u2019a ili\u015fkin bilimler), te\u2019v\u00eel (Kur\u2019an<\/em> yorumuna ili\u015fkin bilgiler), rivayet ve haberler, f\u0131k\u0131h ve ahk\u00e2m, ar\u0131nma (riyadiyye), z\u00fchd, tasavvuf ve r\u00fcya yorumudur. Onca tenzil bilginleri, okuyucular ve haf\u0131zlar; te\u2019v\u00eel bilginleri, imamlar ve enbiyalar\u0131n ard\u0131llar\u0131; rivayet bilginleri, hadis ehli; ahk\u00e2m bilginleri, f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar; r\u00fcya yorum bilginleri ise yorumculard\u0131r (mu\u2019abbir\u00fbn). \u00dcyelerin, nefslerini ar\u0131nd\u0131r\u0131p, bilgelik ve meleklik a\u015famas\u0131na \u00e7\u0131kmada \u00f6nemli i\u015flev y\u00fcklenen felsefi bilimlere gelince, \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, Aristoteles\u00e7i gelenekte oldu\u011fu gibi onlar\u0131 da d\u00f6rde ay\u0131r\u0131r. Bunlar, matematik bilimleri (riy\u00e2ziyy\u00e2t), mant\u0131k bilimleri (mant\u0131kiyy\u00e2t), do\u011fa bilimleri (tabiiyy\u00e2t) ve il\u00e2hiy\u00e2tt\u0131r. Onlar, felsefeyi, t\u0131pk\u0131 F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019de oldu\u011fu gibi insan\u0131n g\u00fcc\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde Tanr\u0131\u2019ya benzemeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olarak nitelendirirler ve felsefi bilimleri, il\u00e2hiy\u00e2ta\/metafizi\u011fe bir haz\u0131rl\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcrler. Bu y\u00fczden, onlarca, \u201cfelsefenin ba\u015flang\u0131c\u0131, bilimleri sevmek; ortas\u0131, insan\u0131n g\u00fcc\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde varl\u0131klar\u0131n hakikatini bilmesi; sonu ise bilgiye uygun s\u00f6z ve eylemdir.\u201d<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, felsefi bilimleri de kendi aras\u0131nda alt s\u0131n\u0131flara ay\u0131r\u0131r. Nitekim onlara g\u00f6re, matematiksel bilimler (riyaziyy\u00e2t) d\u00f6rt alt bilimi bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bunlar, aritmetik, geometri, y\u0131ld\u0131z bilimi (ilm en-n\u00fcc\u00fbm) ve musikidir. Bunlardan aritmetik, say\u0131lar\u0131n mahiyetini, kemiyetini, t\u00fcrlerini, bu t\u00fcrlerin \u00f6zelliklerini, say\u0131lar\u0131n birden t\u00fcreme keyfiyetini, birbirilerine izafe edildi\u011finde olu\u015fan sonu\u00e7lar\u0131 bilmekle ilgilidir. Geometri, miktarlar\u0131n ve uzakl\u0131klar\u0131n \u00e7e\u015fitlerini ve mahiyetlerini, birbirlerine izafe edildiklerinde ortaya \u00e7\u0131kan anlamlar\u0131, \u00e7izginin ba\u015flang\u0131c\u0131 say\u0131lan noktan\u0131n \u00f6zelliklerini vb. konu edinir. \u0130lm en-n\u00fcc\u00fbm, y\u0131ld\u0131z bilimidir. Bu bilim, feleklerin, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve bur\u00e7lar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131, cisimlerin uzakl\u0131klar\u0131n\u0131, hareketlerinin h\u0131z\u0131n\u0131, devirlerinin nas\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131, tabiatlar\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini, olmadan \u00f6nce olu\u015fa olan delaletlerini bilmeye yarar ve \u00fc\u00e7 t\u00fcr\u00fc vard\u0131r. Birinci k\u0131sm\u0131yla, feleklerin terkibi, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n say\u0131s\u0131, bur\u00e7lar\u0131n k\u0131s\u0131mlar\u0131, uzakl\u0131klar\u0131, b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ve hareketleri bilinir ve buna astronomi (ilm el-hey\u2019e) denir. \u0130kinci k\u0131sm\u0131, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareketlerini bilmek i\u00e7in olu\u015fturulmu\u015f takvimleri i\u00e7eren z\u00eec cetvellerini bilmek ve bundan tarihler \u00e7\u0131karmak (ilm ez-z\u00eec\u00e2t), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, feleklerin devirlerinden, bur\u00e7lar\u0131n ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareketlerinden, ay alt\u0131 d\u00fcnyada olmadan \u00f6nce olacak olaylarla ilgili sonu\u00e7 \u00e7\u0131karmakt\u0131r. Buna astroloji (ilm el-ahk\u00e2m) ad\u0131 verilir. Musikiye gelince o da, \u00f6zde, ses ve oranlar\u0131 bilmeyi konu edinir. Bu bilimle, oranlar\u0131n mahiyeti, muhtelif cevherlere sahip nesnelerin birbirlerine olan oranlar\u0131, suretlerin uyumlulu\u011fu, kuvvetlerin z\u0131tl\u0131\u011f\u0131, farkl\u0131 tabiatlara sahip \u015feylerin nas\u0131l ahenkli bir bi\u00e7imde birle\u015ftikleri vb. bilinir.<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, mant\u0131k biliminin (mant\u0131kiyy\u00e2t) de be\u015f t\u00fcr\u00fc vard\u0131r. \u0130lki, Analitiklerdir ve bu \u015fiir sanat\u0131n\u0131 bilmekle ilgilidir. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, Analitikleri yanl\u0131\u015f ifade etmektedir; zira Aristoteles\u2019te Analitikler, Birinci Analitikler ve \u0130kinci Analitikler olarak ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r ve Birinci Analitikler, \u015fiir de\u011fil, k\u0131yasla ilgilidir. \u0130kinci Analitikler ise, ispat kurallar\u0131n\u0131 ve bilginin mahiyetini konu edinir. Aristoteles\u2019te \u015fiir kitab\u0131n\u0131n ad\u0131, Poetika<\/em>\u2019d\u0131r. Onlar, ilimlerin cinsleri b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Analitikleri yanl\u0131\u015f ifade etseler de, risalelerin geneli i\u00e7erisinde, \u00f6zellikle mant\u0131k b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde bu t\u00fcrden bir hata bulunmamaktad\u0131r. Mant\u0131k biliminin ikincisi, Retorik\u2019tir ve hitabet sanat\u0131n\u0131 konu edinmektedir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc Topika\u2019d\u0131r ve cedel\/diyalektik sanat\u0131n\u0131 bilmekle ili\u015fkilidir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Politika\u2019d\u0131r ve \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re burhan sanat\u0131n\u0131 konu edinir. Oysa Aristoteles\u2019te, politika mant\u0131kla ilgili bir bilim de\u011fil, siyasetle ilgili bir bilimdir ve burhan sanat\u0131yla ilgili olan kinci Analitikler\u2019dir. Mant\u0131k biliminin besincisi, Sofistika\u2019d\u0131r. Bu da cedel ve m\u00fcnazaradaki eksiklikler ve mant\u0131k hatalar\u0131n\u0131 bilmeye yard\u0131mc\u0131 olan bir bilimdir. \u0130hv\u00e2n-\u0131\u00a0 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, Aristoteles, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda mant\u0131kla ilgili \u00fc\u00e7 kitap daha kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n ilki, Burhan<\/em> kitab\u0131na giri\u015f olarak yazd\u0131\u011f\u0131 Kategoriler<\/em>, ikincisi, ibarelerden ve \u00f6nermelerden s\u00f6z eden Peri Hermenias<\/em>, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, Birinci Analitikler<\/em>\u2019dir. Onlarca Aristoteles, ilgisinin \u00e7o\u011funu, Burhan<\/em> kitab\u0131na ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kitap, do\u011fru ile yanl\u0131\u015f\u0131, ger\u00e7ek ile hatay\u0131, do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015fle yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcs\u00fc, do\u011fru inan\u00e7la yanl\u0131\u015f inanc\u0131, iyi eylemle k\u00f6t\u00fc eylemi ay\u0131rmaya d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Yine onlara g\u00f6re, Porphyrius, mant\u0131kla ilgili \u0130sagoci<\/em> adl\u0131 bir kitap kaleme alm\u0131\u015f ve felsefi mant\u0131\u011fa giri\u015f yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, felsefi bilimler aras\u0131nda yer alan do\u011fa bilimleri (tabiiyy\u00e2t) ise, yedi alt bilimden olu\u015fmaktad\u0131r. \u0130lki, cismani ilkelerin bilgisidir. Bu, heyula, suret, zaman, mek\u00e2n ve hareketi konu edinir. \u0130kincisi, g\u00f6k ve evren bilgisidir. Bu ise, feleklerin ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n cevherini, kemiyet ve keyfiyetini, terkiplerini ve devirlerinin illetlerini bilmekle ilgilidir. Yine bu bilim sayesinde, g\u00f6ksel olaylar\u0131n yersel olaylara etkisi, evrenin merkezinde G\u00fcne\u015f\u2019in mi yerin mi oldu\u011fu, evrende bo\u015flu\u011fun olup olmad\u0131\u011f\u0131 vb. bilinir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, olu\u015f ve bozulu\u015ftur (kevn ve fesad). Bu d\u00f6rt k\u00f6k\u00fcn, yani ate\u015f, hava, su ve topra\u011f\u0131n mahiyetini, g\u00f6ksel etkilerle nas\u0131l birbirlerine kar\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, bunlardan maden, bitki ve hayvanlar\u0131n nas\u0131l olu\u015ftuklar\u0131n\u0131 ve nas\u0131l bozulmaya u\u011frad\u0131klar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, hava olaylar\u0131 yani meteoroloji bilimidir. Bu, havadaki de\u011fi\u015fimleri, havaya y\u0131ld\u0131zlar\u0131n tesirlerini, \u0131s\u0131n\u0131n nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini vb. konu al\u0131r. Be\u015fincisi, maden bilimidir. Bu bilim, madenlerin nas\u0131l olu\u015ftuklar\u0131n\u0131, denizde karada bulunan madenleri, onlar\u0131n \u00f6zelliklerini vb. ara\u015ft\u0131r\u0131r. Alt\u0131nc\u0131s\u0131 bitki (botanik) bilimidir. Bu bilim bitkilerin yery\u00fcz\u00fcnde, da\u011flarda, suda nas\u0131l yeti\u015ftiklerini, yarar ve zararlar\u0131n\u0131n neler olduklar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. Yedincisi ise, hayvanlar bilimi (zooloji)\u2019dir. Bu bilim de, hayvanlar\u0131n t\u00fcrlerini, yery\u00fcz\u00fcnde nas\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131, onlar\u0131n cinslerini, cesetlerinin terkibini, ahl\u00e2klar\u0131n\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131, ya\u015fay\u0131\u015f bi\u00e7imlerini vb. konu edinir.<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, t\u0131p, baytar ilmi, tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k gibi bilimler de do\u011fa bilimlerine dahildir. Onlar\u0131n do\u011fa bilimi konusunda s\u00f6yledikleri Aristoteles\u2019in ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Aristoteles\u00e7i gelene\u011fi izleyen filozoflar\u0131n, an\u0131lan konuyla ilgi olarak s\u00f6ylediklerine olduk\u00e7a yak\u0131nd\u0131r. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019n\u0131n felsefi bilimler i\u00e7erisine dahil ettikleri ve t\u00fcm felsefi bilimlerin meyvesi olarak g\u00f6rd\u00fckleri ilahiyat\/metafizik bilimi ise, be\u015f alt t\u00fcre sahiptir. Bunlar\u0131n ilki, Tanr\u0131\u2019y\u0131, s\u0131fatlar\u0131n\u0131, varl\u0131klar\u0131n nas\u0131l illeti oldu\u011funu, varl\u0131klar\u0131 nas\u0131l yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131, varl\u0131klar\u0131n ondan t\u00fcreyi\u015fini (feyz), evrendeki d\u00fczeni nas\u0131l korudu\u011funu, hay\u0131r ve \u015ferrin ondan nas\u0131l h\u00e2s\u0131l oldu\u011funu, evrenin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, her \u015feyi nas\u0131l tedbire ba\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, g\u00f6r\u00fcnen ve a\u00e7\u0131k olan her \u015feyi nas\u0131l bildi\u011fini, her \u015feyin ba\u015flang\u0131\u00e7ta nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, her \u015feyin sonunda nas\u0131l sona erece\u011fini, her \u015feye nas\u0131l kadir oldu\u011funu, bat\u0131n olan her \u015feyi nas\u0131l bildi\u011fini, kullar\u0131n yap\u0131p etmelerini nas\u0131l g\u00f6r\u00fcp i\u015fitti\u011fini, ondan ba\u015fka ilah olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, zalimlerin s\u00f6ylediklerinden nas\u0131l uzak oldu\u011funu bilmekle ilgilidir. Onun burada sayd\u0131\u011f\u0131 konular \u00fczerinde, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda, daha \u00e7ok kelamc\u0131lar\u0131n durdu\u011funu, Aristoteles\u00e7i gelene\u011fe ba\u011fl\u0131 filozoflar\u0131n da bu konulara ilahiyat bahsinde de\u011findiklerini an\u0131msatmak gerekir. \u0130lahiyat biliminin ikincisi, ruhani \u015feyler bilimidir (ilm er-ruhaniyy\u00e2t). Bu bilim, basit akli cevherleri, yani melekleri ve etkinliklerinin illetlerini, Tanr\u0131\u2019n\u0131n halis kullar\u0131 olduklar\u0131n\u0131, maddeden uzak salt suret olduklar\u0131n\u0131, cisimleri kulland\u0131klar\u0131n\u0131, birbirleriyle irtibatlar\u0131n\u0131, birbiri \u00fczerindeki \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerini, ruhani feleklerle, cismani felekleri nas\u0131l ku\u015fatt\u0131klar\u0131n\u0131 konu edinmektedir. \u0130lahiyat bilimlerinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, nefsan\u00ee \u015feyler bilimidir (ilm en-nefsaniyy\u00e2t). Bu bilim, nefislerin ve ruhlar\u0131n do\u011fal ve feleki cisimlere nas\u0131l sirayet ettiklerini, onlar\u0131n felekleri nas\u0131l idare ettiklerini, y\u0131ld\u0131zlar\u0131 nas\u0131l hareket ettirdiklerini, hayvan ve bitkileri nas\u0131l terbiye ettiklerini, \u00f6l\u00fcmden sonra nas\u0131l dirildiklerini, bilmekle ilgilidir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, siyaset bilimidir.<\/p>\n

\"\"\u0130hvan-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, bunun da peygambere \u00f6zg\u00fc (nebev\u00ee) siyaset, sultanlara \u00f6zg\u00fc (mel\u00fbk\u00ee) siyaset, halka \u00f6zg\u00fc (amm\u00ee) siyaset, \u00f6zel (hass\u00ee) siyaset ve \u00f6zsel (z\u00e2t\u00ee) siyaset olmak \u00fczere be\u015f t\u00fcr\u00fc vard\u0131r. Peygambere \u00f6zg\u00fc siyaset, kanunlar\u0131n nas\u0131l konulduklar\u0131n\u0131, d\u00fcnyada nefislerin nas\u0131l kurtulaca\u011f\u0131n\u0131, caiz olan ve olmayan eylemleri bildiren, dinlerde yer alan kurallar\u0131, adetleri ve dinsel yasan\u0131n konulu\u015f nedenini bildiren bir siyasettir. Sultana \u00f6zg\u00fc siyaset, \u00fcmmetin konulmu\u015f \u015feriat\u0131n\u0131 muhafaza eden siyasettir. Bu siyasetin g\u00f6revi, milletlerin dinsel yasalar\u0131n\u0131, bilinen emir ve nehiylerini ihya etmektir. Bu y\u00fczden sultanlar, peygamberlerin ard\u0131llar\u0131d\u0131r. Halka \u00f6zg\u00fc siyaset, idare edilenlerin, ahl\u00e2ki, siyasi ve toplumsal yap\u0131s\u0131n\u0131 bilerek topluma ba\u015fkanl\u0131k etmektir. Bu t\u0131pk\u0131, emirlerin belde ve \u015fehirlere y\u00f6neticilik yapmas\u0131 gibidir. Yine komutan\u0131n orduyu y\u00f6netmesi de bu s\u0131n\u0131fa girer. \u00d6zel siyaset, her insan\u0131n evinin tedbirini, ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesinin gereklerini bilmesidir. Ailesine, kom\u015fusuna nas\u0131l davranaca\u011f\u0131n\u0131 bilmek de bunun i\u00e7indedir. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, bu siyaset arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, d\u00fcnya ve ahiret i\u015flerinin yarar\u0131 g\u00f6zetilir. \u00d6zsel siyasete gelince, bu, her insan\u0131n nefsini ve ahl\u00e2k\u0131n\u0131 bilmesi, \u015fehvetini, k\u0131zg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kontrol etmesi ve bu do\u011frultuda t\u00fcm i\u015flerini g\u00f6zetmesini bilmesiyle ilgilidir. Onlara g\u00f6re, ilahiyat biliminin be\u015fincisi, ikinci yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 yani ahireti bilmektir. Bu bilim sayesinde, cesetlerin nas\u0131l dirildi\u011fi, ikinci ya\u015famda bu d\u00fcnyadaki k\u00f6t\u00fclerin ve iyilerin nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011fu bilinir.<\/p>\n

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2\u2019ya g\u00f6re, an\u0131lan bilimleri, belli bir s\u0131ra g\u00f6zeterek hakk\u0131yla \u00f6\u011frenmek, nefisleri cehaletin neden oldu\u011fu \u00f6l\u00fcmden kurtar\u0131r, insan\u0131 gaflet uykusundan uyand\u0131r\u0131r, onu melekle\u015ftirerek Tanr\u0131\u2019ya yakla\u015ft\u0131r\u0131r. Bu bilimleri \u00f6\u011frenmekle insan nefsini d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oldu\u011fu karanl\u0131k bedenden ve nesneler d\u00fcnyas\u0131ndan kurtararak sonsuz mutlulu\u011funu kazanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 risaleleri, felsefi, dini, siyasi ama\u00e7lar\u0131 olan, bu ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in karde\u015flik, dostluk, yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fmay\u0131 ilke edinen \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2 toplulu\u011funun e\u011fitimi i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere g\u00f6re bu risaleler, din, \u00e7e\u015fitli bilimler ve felsefeyi bir araya getirerek evrensel bir insanl\u0131k dini olu\u015fturmay\u0131 hedefliyordu. \u0130hv\u00e2n-\u0131 Saf\u00e2, 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, felsefi, dini, siyasi ama\u00e7lar\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":23250,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[157,38,224],"tags":[229,2852,2851],"class_list":["post-23249","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-120-sayi","category-dergi-sayilari","category-din-ve-dinler-tarihi","tag-din","tag-ihvani-safa","tag-risale"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t