Verdi\u011fi bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda \u201c\u0130lk kez b\u00fcy\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f olarak bir y\u0131ld\u0131z\u0131 g\u00f6zlemliyoruz\u201d diyen Minnesota \u00dcniversitesi astrofizik\u00e7isi Patrick Kelly, \u201cbu denli uzak mesafelerde galaksileri g\u00f6zlemlemek m\u00fcmk\u00fcn olsa da, g\u00f6zlemledi\u011fimiz bu y\u0131ld\u0131z\u0131n uzakl\u0131\u011f\u0131, -s\u00fcpernova patlamalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda- daha \u00f6nce g\u00f6zlemlenmi\u015f olanlardan 100 kat daha uzak\u201d diye ekliyor. Ke\u015fif, erken evren y\u0131ld\u0131z formasyonu ve evrimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli sa\u011flamas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, galaksi k\u00fcmeleri ve karanl\u0131k maddenin do\u011fas\u0131 ile ilgili de yeni bilgiler sunabilir.<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rma ekibinin \u0130karus <\/em>ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi rekortmen y\u0131ld\u0131zdan gelen \u0131\u015f\u0131k, B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan yakla\u015f\u0131k 4,4 milyar y\u0131l sonraya kar\u015f\u0131l\u0131k geliyor. Y\u0131ld\u0131z her ne kadar olduk\u00e7a parlak olsa da, bu kadar uzaktan gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 saptayabilmek en g\u00fc\u00e7l\u00fc teleskoplarla bile imk\u00e2n dahilinde de\u011fil. Ancak k\u00fctle\u00e7ekimsel (gravitasyonel) lenslemenin yard\u0131m\u0131yla, y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 Hubble Teleskopu taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fclebilecek derecede g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu.<\/p>\n K\u00fctle\u00e7ekimsel lensleme Einstein\u2019in genel g\u00f6relilik teorisinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc fiziksel bir fenomendir. Galaksi k\u00fcmeleri gibi b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli cisimlerin yan\u0131ndan ge\u00e7en \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131nlar\u0131, cisme do\u011fru b\u00fck\u00fclerek \u201clenslenir\u201d. \u00c7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re uzak mesafedeki bir cisim ile D\u00fcnya aras\u0131ndaki bir galaksi k\u00fcmesi, k\u00fctle\u00e7ekimsel lensleme etkisiyle bahsi ge\u00e7en cismi 50 kat mertebelerinde b\u00fcy\u00fctebilir. Bunun da \u00f6tesinde, lenslemeyi yapan nesne g\u00f6rece k\u00fc\u00e7\u00fck ve lenslenecek cisim ile tam olarak hizalanm\u0131\u015fsa, k\u00fctle\u00e7ekimsel mikro-lensleme etkisi ile 5 bin kat b\u00fcy\u00fcme g\u00f6zlenebilir.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rma ekibinin \u0130karus\u2019u ke\u015ffi, Refsdal<\/em> ad\u0131 verilen bir s\u00fcpernovan\u0131n takibi s\u0131ras\u0131nda oldu. Refsdal\u2019\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n, yakla\u015f\u0131k 5 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 mesafesindeki MACS J1149 galaksi k\u00fcmesinden lenslenmesi bekleniyordu. Fakat g\u00f6zlem s\u0131ras\u0131nda beklenmedik bir \u015feyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131: S\u00fcpernova ile ayn\u0131 alanda, al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda parlak bir nokta kaynak tespit edildi. Refsdal\u2019\u0131n lensleme etkileri ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rken \u015fans eseri \u0130karus ke\u015ffedildi.<\/p>\n \u0130karus\u2019un ke\u015ffinden sonra, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Hubble Teleskopu ile y\u0131ld\u0131z\u0131n spektrumunu inceledi. Yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmlere g\u00f6re y\u0131ld\u0131z parlakla\u015f\u0131yor ancak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 artm\u0131yordu. \u0130ncelemelerden \u00e7\u0131kan sonu\u00e7, y\u0131ld\u0131z\u0131n Refsdal gibi bir s\u00fcpernova olmad\u0131\u011f\u0131; uzak ve patlamayan bir y\u0131ld\u0131z oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeydi. Bunun da \u00f6tesinde, y\u0131ld\u0131z\u0131n yaln\u0131zca MAC J1149 galaksi k\u00fcmesi ile lenslenmekle kalmay\u0131p, k\u00fcme i\u00e7indeki k\u00fc\u00e7\u00fck ancak b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir nesne taraf\u0131ndan da mikro-lenslemeye maruz kald\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u201cMikro-lensleme etkisine y\u0131ld\u0131z, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 veya y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara deliklerin sebep oldu\u011funu biliyoruz\u201d diyen G\u00fcney Karolina \u00dcniversitesi\u2019nden Steven Rodney, \u201cb\u00f6ylece \u0130karus\u2019un ke\u015ffi astronomlara galaksi k\u00fcmelerinin i\u00e7eri\u011fi hakk\u0131nda bilgi sahibi olma olana\u011f\u0131 tan\u0131yor\u201d diye ekliyor. Galaksi k\u00fcmelerinin evrendeki en b\u00fcy\u00fck yap\u0131lardan oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, i\u00e7eri\u011fi hakk\u0131nda bilgi sahibi olmak evreni anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/p>\n Dahas\u0131 yeni ke\u015fif, evrenin en gizemli madde t\u00fcr\u00fc olan karanl\u0131k madde hakk\u0131nda da bir \u015feyler s\u00f6yleyebilir. Kelly, \u201cE\u011fer karanl\u0131k maddenin bir k\u0131sm\u0131 bile d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctleli kara deliklerden meydana geliyorsa, bunu \u0130karus\u2019un \u0131\u015f\u0131k e\u011frisinde g\u00f6rebilmeliyiz. G\u00f6zlemlerimiz, karanl\u0131k maddenin b\u00fcy\u00fck kesrinin ilkel kara deliklerden meydana gelebilmi\u015f oldu\u011fu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ters d\u00fc\u015f\u00fcyor\u201d diyor.<\/p>\n Astronomlar \u0130karus\u2019tun ke\u015ffinden ne elde edecek olursa olsunlar, uzak mesafelerdeki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ke\u015ffi son olmayacak. James Webb Uzay Teleskopu gibi modern teleskoplar\u0131n yard\u0131m\u0131yla, astronomlar\u0131n mikro-lensleme etkilerini daha detayl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fabilmesi ve erken evren y\u0131ld\u0131zlar\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutulabilmesi m\u00fcmk\u00fcn olacak.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/gravitational-lensing-300x167.jpg\")