{"id":23401,"date":"2014-01-01T11:53:54","date_gmt":"2014-01-01T09:53:54","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23401"},"modified":"2018-04-17T13:17:03","modified_gmt":"2018-04-17T10:17:03","slug":"mahbeslerden-hapishanelere-hapishanelerden-cezaevlerine-osmanlidan-gunumuze-kapatilma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/01\/01\/mahbeslerden-hapishanelere-hapishanelerden-cezaevlerine-osmanlidan-gunumuze-kapatilma","title":{"rendered":"Mahbeslerden hapishanelere, hapishanelerden cezaevlerine… Osmanl\u0131’dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kapat\u0131lma"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye\u2019de kapat\u0131lma mekanlar\u0131 mahbeslerden hapishanelere hapishanelerden cezaevlerine evrilmi\u015f ve bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci 1990\u2019larda ve 2000\u2019li y\u0131llarda kesintisiz olarak devam etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye siyasi tarihinin hapishanelerin evrimi \u00fczerinden okunmas\u0131, bu tarihe farkl\u0131 bir g\u00f6zle bakma imk\u00e2nlar\u0131 sunmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n

Yasalar, mimarideki d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ve pratikler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak Osmanl\u0131\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye\u2019nin hapishaneler tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u201cmahbes\u201d, \u201chapishane\u201d ve \u201ccezaevi\u201d olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 a\u015fama oldu\u011fu iddia edilebilir. T\u00fcrkiye hapishaneleri mahbesten hapishaneye, hapishaneden cezaevine evrilmi\u015ftir.<\/p>\n

MAHBES (Z\u0130NDAN) D\u00d6NEM\u0130<\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019n\u0131n hukuk sistemi \u0130slam hukukuna dayan\u0131r. \u015eer\u2019i hukuk temel oldu\u011fu ancak bunun yan\u0131 s\u0131ra \u00f6rfi hukukun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Osmanl\u0131\u2019da bedeni cezalar esast\u0131r ancak tazir (1) cezalar\u0131n\u0131n bir \u00e7e\u015fidi olarak insanlar\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur. Buna ra\u011fmen \u201ch\u00fcrriyeti ba\u011flay\u0131c\u0131 cezalar\u0131n infaz edildi\u011fi yer\u201d anlam\u0131nda hapishanelerden s\u00f6z edilemez. Bu cezan\u0131n Osmanl\u0131 hukukuna giri\u015fi 19. y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fir. Daha \u00f6ncesinde \u00f6zellikle kanunnameler hapis cezas\u0131na temel te\u015fkil etmektedir. \u00d6rne\u011fin 1512-1520 tarihleri aras\u0131nda tahtta bulunan I. Selim\u2019in Kanunnamesi\u2019ne g\u00f6re kamu yarar\u0131 g\u00f6zetilerek hapis ve para cezas\u0131 birlikte veya tercih edilerek uygulanabilir. Ayr\u0131ca ayn\u0131 Kanunname\u2019nin 33. maddesine g\u00f6re m\u00fcttehem (\u015f\u00fcpheli) ve maz\u0131nne (bir \u015fey oldu\u011fu tahmin edilen) olanlar\u0131n tutuklanmas\u0131, 50. maddesine g\u00f6re ise hakim karar\u0131 olmadan kimsenin tutuklanmamas\u0131 emredilmektedir.<\/p>\n

19.y\u00fczy\u0131la kadar Osmanl\u0131\u2019da hapishane yerine \u00e7e\u015fitli terimler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cMahbes\u201d, \u201cmahpes\u201d ve \u201czindan\u201d bunlar\u0131n en bilinenleridir. Mimari anlamda insanlar\u0131 kapatmak amac\u0131yla in\u015fa edilmi\u015f mekanlar s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131ndan, kapat\u0131lma i\u00e7in kullan\u0131lan her yer mahbes olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bu y\u00fczden farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve mimarilerden devral\u0131nan, farkl\u0131 ama\u00e7larla in\u015fa edilen yap\u0131lara zindan i\u015flevi y\u00fcklenmi\u015ftir. Osmanl\u0131\u2019da uzunca bir s\u00fcre ba\u015fta kaleler ve kuleler olmak \u00fczere devlet dairelerinin bodrum katlar\u0131, tersanelerin belli b\u00f6l\u00fcmleri ve hatta kad\u0131nlar i\u00e7in imamlar\u0131n, muhtarlar\u0131n ve daha da \u00f6tesi mahbeslerde g\u00f6revli kad\u0131n memurlar\u0131n evleri ve saray\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri birer mahbes i\u015flevi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunlardan kale i\u00e7lerinde, bur\u00e7larda yer alanlara, Fars\u00e7a \u201ckaranl\u0131k ve kasvetli yer\u201d anlam\u0131na gelen zindan denilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Yedikule Zindanlar\u0131’nda bir kulenin i\u00e7 yap\u0131s\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Osmanl\u0131\u2019n\u0131n ilk d\u00f6nemlerinde zindanlar Suba\u015f\u0131\u2019n\u0131n denetimindedir ve buralarda tutulanlar\u0131n ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131 ve uyulacak kurallar\u0131 d\u00fczenleyen bir kanun ya da nizamname bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019da insanlar\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan mekanlar\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi verilen cezalar\u0131n \u00e7e\u015fitli olu\u015fuyla da ilgilidir. Osmanl\u0131 hukukunda h\u00fcrriyeti ba\u011flay\u0131c\u0131 cezalar, m\u00fcebbet k\u00fcrek, muvakkat (s\u00fcreli) k\u00fcrek; s\u00fcresiz, m\u00fcebbet ve muvakkat hapis; m\u00fcebbet ve muvakkat kalabentlik; m\u00fcebbet ve muvakkat s\u00fcrg\u00fcnd\u00fcr. Osmanl\u0131\u2019da s\u00fcrg\u00fcn cezas\u0131 da kapat\u0131lmayla i\u00e7i i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f durumdad\u0131r. \u0130ktidar taraf\u0131ndan su\u00e7 i\u015fledi\u011fine kanaat getirilen bir ki\u015fi bir adada, kale surlar\u0131 i\u00e7erisinde veya bir zindanda ya\u015famaya mahkum edilebilir. Adaya s\u00fcrg\u00fcn cezas\u0131 cezirebent, kaleye ve zindana s\u00fcrg\u00fcn cezalar\u0131 ise kalebent veya zindanbent olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. \u0130\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f olan s\u00fcrg\u00fcn ve kapat\u0131lma cezalar\u0131, Osmanl\u0131\u2019da kapat\u0131lman\u0131n sadece d\u00f6rt duvarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak ele al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. \u0130\u00e7erisinde normal hayat\u0131n akt\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm bir adan\u0131n veya kale surlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 da hapishane i\u015flevi g\u00f6rebilmektedir. Cezirebent ve kalebent cezalar\u0131nda ama\u00e7 kapat\u0131lacak ki\u015fiyi d\u00f6rt duvar aras\u0131na koyup t\u00fcm insanlarla ili\u015fkisini kesmek de\u011fil, do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc veya etkin oldu\u011fu eski \u00e7evresinden kopar\u0131p, ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n daha zorlu ancak ki\u015finin kontrol\u00fcn\u00fcn daha kolay oldu\u011fu bir ada veya kaleye g\u00f6ndererek etkisiz hale getirmektir.<\/p>\n

Kalebentlik<\/strong><\/p>\n

Haklar\u0131nda h\u00fck\u00fcm verilen insanlar\u0131n kale s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde tutulmas\u0131, kaleye hapsetmek anlam\u0131na gelen kalebentlik Osmanl\u0131\u2019daki tazir cezalar\u0131ndan biridir. Kalebentlik, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n ilk d\u00f6nemlerinde kriminal su\u00e7lar i\u00e7in yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan bir ceza de\u011fildir, 18. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kalebentlik cezas\u0131na mahalli kad\u0131lar taraf\u0131ndan karar verilir ancak bu kararlar\u0131n infaz\u0131 i\u00e7in sadaretin (sadrazam) onay\u0131 gereklidir. Kalebentlik cezas\u0131 idama mahkum olanlar\u0131n cezas\u0131n\u0131n hafifletilmesi ve kalebentli\u011fe \u00e7evrilmesi \u015feklinde de olabilir. Ayr\u0131ca g\u0131da maddelerinin ta\u011f\u015fi\u015fi (i\u00e7erisinde yabanc\u0131 madde katmak) veya eksik gramajl\u0131 g\u0131da maddesi imali al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrse M\u00fcsl\u00fcman faillere (e\u011fer fail \u0130slam devleti tebaas\u0131ndan olan ve hara\u00e7 veren H\u0131ristiyan veya Yahudi ise k\u00fcrek cezas\u0131 verilir), \u0130stanbul\u2019a gelen koyunlar\u0131n hepsini sat\u0131n alarak di\u011fer kasaplar\u0131 bundan mahrum b\u0131rak\u0131p nizam\u0131 bozanlara, \u201cmedreseye fahi\u015fe getiren\u201d talebelere, nitelikli zimmet su\u00e7lular\u0131na, miri mal\u0131 \u00e7alanlara, r\u00fc\u015fvet alanlara ve yakalanan e\u015fk\u0131yalara da bu ceza verilebilmektedir.<\/p>\n

1858 tarihli Ceza Kanunu\u2019nda kalebentlik, \u201chapis ile nefy (s\u00fcrg\u00fcn) cezalar\u0131n\u0131 cami (bir arada bulunduran) bir ceza\u201d olarak tan\u0131mlanmakta ve cinayet t\u00fcr\u00fc su\u00e7lar\u0131n cezas\u0131 olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Kanunda \u201cm\u00fcebbet kalebentlik devlet\u00e7e tayin olunan kalelerin birinde m\u00fccrimin ila vefatihi mahbusen tevkif olunmas\u0131d\u0131r\u201d denilirken muvakkat kalebentli\u011fin 3-15 sene aras\u0131nda olaca\u011f\u0131 belirtilmektedir. Kanunun \u00e7e\u015fitli maddeleriyle m\u00fcebbet kalebentlikte h\u00fck\u00fcmetin izin vermesi durumunda mahpusun ailesini yan\u0131na alabilece\u011fi karara ba\u011flanm\u0131\u015f; r\u00fc\u015fvet, miri mal\u0131 \u00e7almak, zimmet, kolluk memurlar\u0131n\u0131 ba\u015fka i\u015flerde istihdam, i\u015fkence, resmi belgede sahtecilik, resmi damga ve m\u00fch\u00fcrde sahtecilik, kasten yang\u0131n \u00e7\u0131kartmak su\u00e7lar\u0131 i\u00e7in kalebentlik cezas\u0131 verilece\u011fi belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n

Kalebentlik cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lanlar surlarla \u00e7evrili kaleden d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmamak \u00fczere bir \u015fehir veya kasabada oturmaya mecbur tutulurlar ve firar veya benzeri durumlar olmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda kale halk\u0131yla bir araya gelebilir, d\u0131\u015far\u0131dakilerle haberle\u015febilir, kale i\u00e7erisindeki mabet benzeri yerlere gidebilir, meslek ve sanatlar\u0131n\u0131 icra edebilir, kale i\u00e7inde arazi kiralayarak bir \u015feyler yeti\u015ftirebilir, bekar olanlar evlenebilirler. Ayr\u0131ca e\u011fer davalar\u0131 devam ediyorsa duru\u015fmaya bir memur e\u015fli\u011finde g\u00f6nderilirler. Bunlar genel uygulamalar olmakla beraber kalelerin her birinde farkl\u0131 uygulamalar da s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

Kalebentlik cezas\u0131n\u0131 \u00e7ekmekte olan mahpus yeni bir su\u00e7 i\u015flerse daha a\u011f\u0131r bir ceza olan k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Kalebentlik cezas\u0131n\u0131n sona ermesi ise muvakkat kalebentlikte s\u00fcrenin tamamlanmas\u0131, m\u00fcebbet ve s\u00fcresiz kalebentlikte ise ya affedilmeleri ya da yak\u0131nlar\u0131 veya g\u00fcvenilir mahalle sakinlerinin kefaleti ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Prangabentlik <\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019da kapat\u0131lma cezas\u0131n\u0131n bir ba\u015fka infaz \u015fekli ise prangabentliktir. Prangabentlik, hapis cezas\u0131n\u0131n mahpusun ayaklar\u0131na zincir ba\u011flanarak infaz edilmesidir.\u00a0 Osmanl\u0131\u2019da prangabentli\u011fin bir tedbir, cezaland\u0131rma ve korkutma arac\u0131 olarak 16. y\u00fczy\u0131la kadar uzanan bir ge\u00e7mi\u015fi vard\u0131r ve kullan\u0131m\u0131 Cumhuriyet\u2019e kadar uzanmaktad\u0131r. Prangaya vurulan ki\u015filer haklar\u0131nda verilen h\u00fckme g\u00f6re 1 y\u0131ldan ba\u015flamak \u00fczere 3, 5, 7, 10, 15 y\u0131l veya \u00f6m\u00fcr boyu kapat\u0131labilirler. Ayaklanmaya kat\u0131lanlar ile sahtekarl\u0131k, kalpazanl\u0131k, adam yaralama, yol kesme, iftira, gasp, k\u0131z ka\u00e7\u0131rma, cinayet, \u00f6\u015f\u00fcr \u00f6dememe, yalanc\u0131 \u015fahitlik yapma, askerlikten firar etme ve \u0130slam dini aleyhine dini propaganda yap\u0131p bu konuda kitap yazma fiillerinde bulunanlar bu cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131labilmektedir. Prangabentlik, \u00f6zellikle de Osmanl\u0131\u2019n\u0131n ge\u00e7 d\u00f6neminde yeterli zabitin, yeterince mahpus alacak kadar geni\u015f hapishane binas\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131 nedeniyle, mahpuslar\u0131 zaptetmek ve ka\u00e7malar\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in bir tedbir arac\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, prangabentlik Osmanl\u0131 hukukuna ilk olarak 1838 Askeri Ceza Kanunu ile girmi\u015ftir. 1840 tarihli Ceza Kanunu\u2019nda prangabentli\u011fe yer verilmese de ayn\u0131 y\u0131l yap\u0131lan ekte de prangabentlik cezas\u0131 vard\u0131r. Bu ekte prangabentlik cezas\u0131 verilecek durumlar s\u0131ralan\u0131r: \u201cKi\u015fileri devlete ve kanunlar\u0131na kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak, hata sonucu i\u015flenen cinayet, yaralama, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, zaptiye memurlar\u0131na kar\u015f\u0131 koyma ve silah \u00e7ekme ve bu yolla yaralama, halktan birine silah \u00e7ekme ve bu yolla yaralama, sahte evrak d\u00fczenleme ve kalpazanl\u0131k, \u015fer (k\u00f6t\u00fcl\u00fck; kavga, g\u00fcr\u00fclt\u00fc) ve uygunsuzluk.\u201d (2)<\/p>\n

1851 ve 1858 tarihli ceza kanunlar\u0131nda ve 1869 tarihli Askeri Ceza Kanunu\u2019nda da prangabentlik yer almaktad\u0131r. Bu kanunlar\u0131n \u00e7e\u015fitli maddeleriyle taksirle adam \u00f6ld\u00fcrme fiiline (fail sab\u0131kal\u0131 ise), adam \u00f6ld\u00fcrmeye azmettirme, memura mukavemet ve silah \u00e7ekme, silahla m\u00fcessir fiil gibi durumlara prangabentlik cezas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Muvakkat prangabentlik cezas\u0131 alanlar\u0131n tahliyelerinde de ilgin\u00e7 bir uygulama vard\u0131r. Muvakkat prangabentlik cezas\u0131 alanlar, kendilerine verilen cezan\u0131n s\u00fcresini tamamlad\u0131ktan sonra tahliye edilebilmek i\u00e7in ahaliden bir kefil g\u00f6stermek zorundad\u0131r yoksa cezalar\u0131 uzat\u0131l\u0131r.<\/p>\n

K\u00fcrek Cezas\u0131 <\/strong><\/p>\n

\"\"Zamanla prangabentlik ile i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f olan bir ba\u015fka ceza y\u00f6ntemi ise \u201ck\u00fcrek\u201dtir. K\u00fcrek hapis cezas\u0131ndan daha a\u011f\u0131r bir cezad\u0131r. Osmanl\u0131 donanmalar\u0131nda \u00fccretle tutulmu\u015f olan k\u00fcrek\u00e7ilerin yan\u0131 s\u0131ra sat\u0131n al\u0131nan esirler, sava\u015f esirleri (forsa) ve mahpuslar da k\u00fcrek\u00e7i olarak kullan\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Esirler ve k\u00fcrek mahkumlar\u0131, ka\u00e7mamalar\u0131 i\u00e7in ayaklar\u0131ndan zincirli \u015fekilde k\u00fcrek \u00e7eker ve yine zincirli bir \u015fekilde tersanelerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

Osmanl\u0131 k\u00fcrek cezas\u0131n\u0131 Akdeniz \u00fclkelerinden alm\u0131\u015f, 16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yayg\u0131n bir ceza olarak kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Mahpuslar\u0131n k\u00fcrek\u00e7i olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 emreden, bilinen en eski ferman 1550\u2019li tarihlidir. \u00d6zellikle Osmanl\u0131\u2019n\u0131n donanmas\u0131n\u0131n neredeyse tamam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi 1571 \u0130nebaht\u0131 deniz sava\u015f\u0131 ma\u011flubiyetinden sonra, h\u0131zla yeni bir donanma olu\u015fturma zorunlulu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden k\u00fcrek cezalar\u0131 artt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, idam ve dayak cezalar\u0131 da k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7evrilmi\u015ftir. 16. y\u00fczy\u0131lda sefer zamanlar\u0131 40-50 bin k\u00fcrek\u00e7iye ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse mahpuslar\u0131n neden k\u00fcre\u011fe mahkum edildi\u011fi de anla\u015f\u0131l\u0131r olacakt\u0131r. Ancak 17. y\u00fczy\u0131lla beraber yelkenli gemilerin \u00e7\u0131kmas\u0131 ve Osmanl\u0131\u2019n\u0131n deniz sava\u015flar\u0131n\u0131n azalmaya ba\u015flamas\u0131yla k\u00fcrek mahkumuna ihtiya\u00e7 da azal\u0131r. Bu azalman\u0131n bir sonucu olarak k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lanlar gemilerde istihdam edilmez,\u00a0 ayaklar\u0131ndan zincirli yani prangal\u0131 olarak karada hapis tutulmaya ba\u015flan\u0131r. 18. y\u00fczy\u0131la gelindi\u011finde k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lmak gemilerde k\u00fcrek \u00e7ekmek de\u011fil, tersane zindan\u0131nda hapsedilmek anlam\u0131na gelmektedir. 18. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lan mahpuslar\u0131n sadece y\u00fczde 10\u2019u \u00e7e\u015fitli y\u00fck gemilerinde k\u00fcrek \u00e7ekmek veya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmak \u00fczere cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

K\u00fcrek cezas\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 fiiller ve durumlar \u015funlard\u0131r: Halka zul\u00fcm, gasp, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, zimmet, kumar, irtidat (dinden \u00e7\u0131kmak), mahpusun firar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak, i\u00e7ki ve sarho\u015fluk, kasten adam \u00f6ld\u00fcrme, kast\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131 suretiyle adam \u00f6ld\u00fcrme, yaralamaya i\u015ftirak, ya\u011fma (yol kesmek suretiyle e\u015fk\u0131yal\u0131k), livata, \u0131rza ge\u00e7me ve tasaddi (te\u015febb\u00fcs), resmi evrakta sahtecilik, kalpazanl\u0131k, casusluk, resmi narhtan (fiyattan) fazlaya mal satmak, d\u00fc\u015fman \u00fclkesine harp aletleri vermek. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra baz\u0131 d\u00f6nemlerde ormandan a\u011fa\u00e7 kesmek, suyollar\u0131n\u0131 kirletmek, alenen \u015farap i\u00e7mek gibi durumlarda dahi k\u00fcrek cezas\u0131 verilmi\u015ftir.<\/p>\n

1610 tarihli bir adaletnamede de k\u00fcrek cezas\u0131ndan s\u00f6z edilmektedir. Bu adaletnameye g\u00f6re y\u00fczde 15\u2019ten fazla faiz alan tefecilerden faizler geri al\u0131narak sahiplerine iade edilecek, tespit edilenden fazla faiz almaya devam edenler tutuklan\u0131p ba\u015fkente g\u00f6nderilecek ve m\u00fcebbet k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Ayn\u0131 adaletnamede karaborsac\u0131lar\u0131n \u015fehre mal getirenleri \u015fehir d\u0131\u015f\u0131nda kar\u015f\u0131lay\u0131p mallar\u0131n\u0131 zorla ucuza sat\u0131n almalar\u0131 ve sonra da \u015fehirde y\u00fcksek fiyattan satmalar\u0131 yasaklanmakta, \u00fcreticilerin mallar\u0131n\u0131 bizzat pazarda satabilmeleri \u201cfetva-y\u0131 mucibince tan\u0131nm\u0131\u015f bir hak\u201d olarak kabul edilmekte ve bunu engelleyen ki\u015filerin M\u00fcsl\u00fcman ise kalebentlik gayrim\u00fcslim ise k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Tanzimat\u2019la beraber ilan edilen ceza kanunlar\u0131nda da k\u00fcrek cezas\u0131 yer almaktad\u0131r. K\u00fcrek cezas\u0131 verilenler veya hapsin infaz tarz\u0131 k\u00fcrek olarak belirlenenler genellikle bulunduklar\u0131 hapishanelerden \u0130stanbul\u2019daki Tersane-i Amire zindan\u0131na nakledilirler ve buradan ihtiya\u00e7 g\u00f6r\u00fclen gemilere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rlar. Daha az rastlanan uygulama ise k\u00fcrek mahkumunun \u0130stanbul\u2019a gelmeden do\u011frudan cezan\u0131n infaz edilece\u011fi yere g\u00f6nderilmesidir.<\/p>\n

Evliya \u00c7elebi, k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lanlar\u0131n g\u00f6nderildi\u011fi Tersane Zindan\u0131\u2019nda Kanuni zaman\u0131nda 31.000 mahpus oldu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n

Tomrukhaneler <\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131 d\u00f6neminde nezarethane, tutukevi (tevkifhane) olarak kullan\u0131lan mekanlardan birisi de \u201ctomrukhane\u201dlerdir. Tomrukhaneler ad\u0131n\u0131 \u00f6nceden bir ceza ve sorgulama aleti olarak kullan\u0131lan \u201ctomruk\u201dlardan almaktad\u0131r. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar, h\u00fck\u00fcmet konaklar\u0131n\u0131n ana giri\u015f kap\u0131s\u0131n\u0131n arkas\u0131nda 4-5 metre uzunlu\u011funda, 40-50 santim eninde, boylu boyunca ortadan ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015f tomruklar tutulmaktad\u0131r. Bir ba\u015f\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r kapan\u0131r vida ile tutturulmu\u015f olan ve kilitlenebilen bu tomruklarda, tutuklular\u0131n ayak bileklerinin s\u0131\u011fabilece\u011fi delikler bulunmaktad\u0131r. Tutuklular ayaklar\u0131ndan bu tomruklara kilitlenir b\u00f6ylece ka\u00e7malar\u0131 engellenmi\u015f olur. Tutuklular\u0131n beslenmekten, tuvalet ihtiyac\u0131na kadar t\u00fcm ihtiya\u00e7lar\u0131 da burada g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ayaklardan kilitlenilen bu tomruklar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra tutuklular\u0131n sadece ba\u015flar\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131da kalabilece\u011fi, b\u00fct\u00fcn v\u00fccutlar\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan ve \u201csu\u00e7lar\u0131n\u0131 itiraf edene kadar\u201d tutulduklar\u0131 tomruklar da vard\u0131r. Tanzimat Ferman\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan tomru\u011fa vurmak i\u015fkence kapsam\u0131na al\u0131n\u0131r ancak bu uygulaman\u0131n tamamen kald\u0131r\u0131lmas\u0131, tevkifhanelere gelir sa\u011flanmas\u0131 amac\u0131yla tomruklar\u0131n sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 1862 y\u0131l\u0131n\u0131 bulur.<\/p>\n

Mahbes d\u00f6neminin ana hatlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131 \u00f6zelinde, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 19. y\u00fczy\u0131la kadar olan ve \u201cmahbes s\u00fcreci\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece genel hatlar\u0131yla bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki tespitleri yapabilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n

– Bedeni cezalar hala esast\u0131r ancak tazir cezalar\u0131n\u0131n bir \u00e7e\u015fidi olarak insanlar\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

– Kapatmak amac\u0131yla in\u015fa edilmi\u015f mekanlar s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u0130nsanlar\u0131n kapat\u0131labildi\u011fi her yer; kaleler, kuleler, devlet dairelerinin bodrum katlar\u0131, tersanelerin ve saray\u0131n belli b\u00f6l\u00fcmleri, imamlar\u0131n ve muhtarlar\u0131n evleri ve hatta mahbeslerde g\u00f6revli kad\u0131n memurlar\u0131n evleri mahbes olarak kullan\u0131labilmektedir.<\/p>\n

– Osmanl\u0131\u2019da kapat\u0131lma cezas\u0131 bedene eza ile beraber uygulanabilece\u011fi gibi k\u00fcrek cezas\u0131nda oldu\u011fu gibi zorunlu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma ile beraber ve kalebentlik, cezirebentlik cezalar\u0131nda oldu\u011fu gibi s\u00fcrg\u00fcn cezas\u0131 \u015feklinde de uygulanabilir. Daha da \u00f6tesi, k\u0131sa s\u00fcreli ve tedbir amac\u0131yla yap\u0131lan kapatmalar tomru\u011fa vurularak da yap\u0131labilir.<\/p>\n

– Osmanl\u0131\u2019da kapat\u0131lma cezas\u0131n\u0131n bir ba\u015fka infaz \u015fekli ise prangabentliktir. Prangabentlik, hapis cezas\u0131n\u0131n mahpusun ayaklar\u0131na zincir ba\u011flanarak infaz edilmesidir.<\/p>\n

– Osmanl\u0131\u2019da kapat\u0131lma cezalar\u0131 muvakkat (s\u00fcreli) olabilece\u011fi gibi \u0130slam\u2019daki tazir cezalar\u0131nda da g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi \u201ctevbe edinceye kadar\u201d benzeri ko\u015fullara ba\u011flanmakla beraber m\u00fcebbet de olabilmektedir.<\/p>\n

– Kanunlarda M\u00fcsl\u00fcmanlar ile gayrim\u00fcslimler aras\u0131nda ayr\u0131m yap\u0131labilmektedir. Ayn\u0131 fiil nedeniyle M\u00fcsl\u00fcman failler kalebentlik cezas\u0131na, gayrim\u00fcslim failler ise daha a\u011f\u0131r bir ceza olan k\u00fcrek cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131labilmektedirler.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczden\u00a0 bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n 19. y\u00fczy\u0131la kadar s\u00fcrm\u00fc\u015f olan bu mahbesler s\u00fcrecinde i\u015fkence y\u00f6ntemleri, pranga, tomruk ve daha bir dolu ele\u015ftirilecek konu bulabilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak bu ele\u015ftirilerin yan\u0131 s\u0131ra s\u00fcrg\u00fcn, cezirebentlik, kalebentlik gibi ki\u015fiyi ailesinden koparmadan, bir sosyal \u00e7evre i\u00e7erisinde ya\u015famas\u0131na olanak sa\u011flayabilecek ceza infaz y\u00f6ntemlerinin varl\u0131\u011f\u0131 da hapsetmeye alternatif y\u00f6ntemlerin tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde gerek\u00e7eleriyle beraber ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 olanaklar ta\u015f\u0131yabilir. Bu konu, hapsetmeye alternatif y\u00f6ntemlerle ilgili olarak bir kenara not edilmelidir.<\/p>\n

MAHBESTEN HAP\u0130SHANEYE<\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019da hapishanelere ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci \u00e7eyre\u011finde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelir. Bu s\u00fcre\u00e7 bir yandan Foucault\u2019un da hapishane \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda dikkat \u00e7ekti\u011fi gibi Bat\u0131\u2019da hapishanelerin geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7ken di\u011fer yandan Osmanl\u0131\u2019n\u0131n kimilerine g\u00f6re \u201cmodernle\u015fmeye\u201d ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 kimilerine g\u00f6re ise \u201cyar\u0131 s\u00f6m\u00fcrge\u201d haline geldi\u011fi s\u00fcre\u00e7tir. Cezalar\u0131n infaz\u0131nda hapishanelerin merkezi bir yer edindi\u011fi bu s\u00fcre\u00e7 Osmanl\u0131\u2019da da g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, bunun kapitalist Bat\u0131 ile giderek toprak yitiren ve iflas ederek gelir kaynaklar\u0131n\u0131n y\u00f6netimini dahi Bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lere b\u0131rakan (Duyun-\u0131 Umumiye) Osmanl\u0131 aras\u0131nda hangi dinamiklerle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131 Tanzimat ve asl\u0131nda bir b\u00fct\u00fcn olarak \u201cOsmanl\u0131 modernle\u015fmesi\u201d tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da bir prototipi olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p, bu s\u00fcrecin Osmanl\u0131\u2019da nas\u0131l ya\u015fand\u0131\u011f\u0131na d\u00f6necek olursak, 1831 y\u0131l\u0131nda II. Mahmud d\u00f6neminde, mehterhane olarak kullan\u0131lan Sultanahmet\u2019teki \u0130brahim Pa\u015fa Saray\u0131\u2019n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne \u201cHapishane-i Umumi\u201d kurulur. Hapishane-i Umumi\u2019nin kurulu\u015fuyla beraber \u0130stanbul zindanlar\u0131 kald\u0131r\u0131l\u0131r ancak \u0130stanbul d\u0131\u015f\u0131ndaki kalelerin zindan olarak kullan\u0131lmas\u0131na devam edilir. 1838 tarihinde hapishaneler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131 olan, Fransa\u2019n\u0131n ilgili emirnamelerinin \u00e7evirisi ile olu\u015fturulmu\u015f Askeri Ceza Kanunu\u2019dur. Bu kanunla s\u00fcreli hapis cezas\u0131 Osmanl\u0131 hukukuna girmi\u015f olur.<\/p>\n

Tanzimat\u0131n ard\u0131ndan hapishaneler<\/strong><\/p>\n

1839 tarihli Tanzimat Ferman\u0131\u2019nda herkesin kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fit oldu\u011fu belirtilir. Tanzimat Ferman\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan kabul edilen 1840 (Kanun-\u0131 Ceza), 1851 (Kanun-\u0131 Cedit) ve 1858 (Ceza Kanunname-i H\u00fcmayun) tarihli ceza kanunlar\u0131 ile birlikte Osmanl\u0131\u2019da h\u00fcrriyeti ba\u011flay\u0131c\u0131 ceza \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve hapis cezas\u0131 ile infaz bi\u00e7imlerine ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmlere a\u00e7\u0131k\u00e7a yer verilir.<\/p>\n

\"\"
1831 y\u0131l\u0131nda II. Mahmud d\u00f6neminde “Hapishane-i Umumi” nin kurulmas\u0131yla \u0130stanbul zindanlar\u0131 kald\u0131r\u0131l\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

3 May\u0131s 1840 tarihinde ilan edilen ve 11 y\u0131l y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalan Kanun-\u0131 Ceza\u2019ya g\u00f6re hapis ve k\u00fcrek cezas\u0131 verilecek su\u00e7lar ile hapislik s\u00fcreleri \u015f\u00f6yledir: Devlet g\u00f6revlileri ya da herhangi bir ki\u015fiye s\u00f6vmek, itibar\u0131na dokunacak laf s\u00f6ylemek 5-25 g\u00fcn hapis; bir ki\u015fiye s\u00f6vmek, itibar\u0131na dokunacak laf s\u00f6ylemek 5-25 g\u00fcn hapis; bir ki\u015fiyi d\u00f6vmek, alet ile vurmak kabahatlerin derecesine g\u00f6re 15 g\u00fcn-3 ay hapis; r\u00fc\u015fvet alan memura g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131rma ve k\u00fcrek; geliri oldu\u011fu halde vergi vermeyen ki\u015fi i\u00e7in hapis; zab\u0131ta taraf\u0131ndan istenilip de \u00f6zr\u00fc olmadan gelmeyen ki\u015fiye 10 g\u00fcnden 40 g\u00fcne kadar hapis; zabtiye ve rabtiye memurlar\u0131na silah \u00e7eken ki\u015fiye Dersaadet\u2019de 2-3 sene k\u00fcrek cezas\u0131, yaralayana 5 sene k\u00fcrek cezas\u0131; bir ki\u015fiye silah \u00e7ekme i\u00e7in 1 sene, silah bo\u015faltma ve yaralama i\u00e7in 3 sene k\u00fcrek cezas\u0131; yol kesip adam \u00f6ld\u00fcrmeden soygun yapanlara 7 sene, adam \u00f6ld\u00fcrenlere 10 sene k\u00fcrek cezas\u0131. (3)<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131z, bu kanunda tek ba\u015f\u0131na hapis cezas\u0131na fazla yer verilmemesine ve bir ceza infaz m\u00fcessesesi olarak hapishanelerden bahsedilmemesine ra\u011fmen, Tanzimat s\u00fcreci ile beraber g\u00fcndeme gelen \u201csiyasi ve hukuki d\u00fcsturlar\u201d\u0131n \u201corta vadede ceza infaz sisteminin tam kalbine yerle\u015fmesine\u201d zemin haz\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. (4)<\/p>\n

1840 tarihli ceza kanununun ard\u0131ndan \u201cgayrim\u00fcslim teb\u2019an\u0131n Avrupal\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerce giderek daha yo\u011fun olarak Osmanl\u0131 adli sisteminin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kart\u0131lmak istenmesi ve fiziki \u015fiddete dayal\u0131 kadim ceza uygulamalar\u0131n\u0131n kimi b\u00f6lgelerdeki siyasi muhalefeti g\u00fc\u00e7lendirmesinin rol\u00fc\u201d nedenleriyle \u201cpolis\u201d ve \u201chapishane\u201d eksenli yeni bir i\u00e7 g\u00fcvenlik politikas\u0131 da g\u00fcndeme gelir. (5) Bu ama\u00e7la 8 Haziran 1844 tarihinde resmiyet kazanan Zabtiye te\u015fkilat\u0131 kurulur. Te\u015fkilat, polisten ziyade ordu te\u015fkilat\u0131 i\u00e7inde yer alan jandarma benzeri bir kurulu\u015ftur. Zabtiye\u2019nin kurulu\u015funu 1845 y\u0131l\u0131nda Tophane M\u00fc\u015firiyeti\u2019ne ba\u011fl\u0131 Polis te\u015fkilat\u0131n\u0131n kurulu\u015fu izler. Ancak Y\u0131ld\u0131z, Nisan 1845 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan Polis Nizamnamesi\u2019nden yola \u00e7\u0131karak \u201cpolis nizam\u0131\u201dn\u0131n \u201cfiili olmaktan \u00e7ok diplomatik ve sembolik de\u011feri olan siyasi bir ad\u0131m\u201d oldu\u011funu belirtmektedir. (6) 1846 y\u0131l\u0131nda bu konuda bir ad\u0131m daha at\u0131l\u0131r ve Zabtiye M\u00fc\u015firli\u011fi kurularak Zabtiye ve Polis te\u015fkilatlar\u0131 bu m\u00fc\u015firli\u011fe ba\u011flan\u0131rlar. Kanunlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve yeni te\u015fkilatlar\u0131n kuruldu\u011fu bu s\u00fcre\u00e7te mahbeslerin ve mahpuslar\u0131n durumlar\u0131n\u0131n iyile\u015ftirilmesi ve mahpuslar\u0131n, mahbeslerde su\u00e7 tiplerine g\u00f6re ayr\u0131 ayr\u0131 tutulmas\u0131 gibi konular da g\u00fcndeme getirilir.<\/p>\n

1851 y\u0131l\u0131nda, 1840 tarihli ceza kanunun eksikliklerini gidermek iddias\u0131yla Kanun-\u0131 Cedit ilan edilir. 1840 tarihli ceza kanununa g\u00f6re \u00e7ok daha geni\u015f kapsaml\u0131 ve idarenin merkezile\u015ftirilmesinin bir g\u00f6stergesi olarak okunabilecek olan bu yeni kanun ile hapis cezas\u0131, \u201cceza infaz sisteminin kalbine do\u011fru\u201d bir ad\u0131m daha atm\u0131\u015f olur. Kanun-\u0131 Cedit\u2019te hapsetmeye bir ceza hukuku yapt\u0131r\u0131m\u0131 olarak yer verilir ve hapis cezas\u0131n\u0131n alt s\u0131n\u0131r\u0131 15 g\u00fcn \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 ise 15 y\u0131l olarak belirlenir. \u201cYaralay\u0131c\u0131 olmayan aletlerle birbirini d\u00f6vmeye cesaret eden ki\u015filerin ta\u2019ziren 15 g\u00fcnden 3 aya kadar hapsedilece\u011fi\u201d\u00a0 veya iftira su\u00e7una 5 ile 45 g\u00fcn aras\u0131nda ceza verilece\u011fi d\u00fczenlemeleri Kanun-\u0131 Cedit\u2019te yer alan hapis cezalar\u0131na bir \u00f6rnektir. Baz\u0131 maddelerde ise hapis cezas\u0131n\u0131n s\u00fcresi belirtilmeyerek s\u00fcresiz h\u00fck\u00fcm verilmesine olanak sa\u011flan\u0131r. Adam \u00f6ld\u00fcrme su\u00e7una kat\u0131lan kad\u0131nlar\u0131n \u0131slah oluncaya kadar hapsedilece\u011fi; sarho\u015fluk ve kumarbazl\u0131k su\u00e7unu ikinci defa i\u015fleyenlerin \u0131slah oluncaya de\u011fin k\u00fcrek ve pranga cezas\u0131 ile cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131; noksan dirhem kullanan, narhtan fazlaya e\u015fya satan, hakaret ve s\u00f6vme su\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u015fleyenlerin, vergisini zaman\u0131nda \u00f6demeyenlerin hapsedilece\u011fi \u015feklindeki d\u00fczenlemeler s\u00fcresi belli olmayan cezalara \u00f6rnektir. Kanun-\u0131 Cedit\u2019te infaza ili\u015fkin ba\u015fka d\u00fczenlemeler de vard\u0131r. Hasta h\u00fck\u00fcml\u00fclerin tedavi i\u00e7in evlerine g\u00f6nderilece\u011fi, evlerinde ge\u00e7irdikleri s\u00fcrenin ceza s\u00fcresinden mahsup edilece\u011fi ve mali y\u00f6nden zay\u0131f h\u00fck\u00fcml\u00fclerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n giderilece\u011fi \u015feklinde d\u00fczenlemeler de bu kanunda yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

Yabanc\u0131 bask\u0131s\u0131yla \u0131slahat<\/strong><\/p>\n

Mahbesten hapishanelere ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde, yabanc\u0131 devletlerin b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerinin ve \u201cuzman\u201dlar\u0131n\u0131n do\u011frudan m\u00fcdahaleleri de s\u00f6z konusudur. Bu ki\u015filer taraf\u0131ndan Osmanl\u0131 hapishanelerinin durumu ve \u0131slah\u0131 konulu raporlar haz\u0131rlanm\u0131\u015f, bu ki\u015filerin baz\u0131lar\u0131 Osmanl\u0131 padi\u015fahlar\u0131 taraf\u0131ndan hapishanelerin \u0131slah\u0131 i\u00e7in g\u00f6revlendirilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
\u0130ngiliz B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Stratford Canning’in raporunun Osmanl\u0131’da hapishanelerin \u0131slahat\u0131nda b\u00fcy\u00fck etkileri oldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Avrupal\u0131 el\u00e7iler taraf\u0131ndan Osmanl\u0131 mahbeslerine y\u00f6nelik ilk ciddi \u00e7al\u0131\u015fma 1851 tarihlidir. \u0130ngiltere\u2019nin \u0130stanbul\u2019daki B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Stratford Canning, Osmanl\u0131\u2019daki \u0130ngiliz konsoloslar\u0131ndan bulunduklar\u0131 yerlerdeki hapishanelerin durumuyla ilgili g\u00f6zlemlerini rapor etmelerini ister ve onlara \u201cHapishaneler ve Hapishane Disiplini Hakk\u0131nda \u0130nceleme\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan 30 soruluk bir anket g\u00f6nderir. Bu anketlere iki ay i\u00e7inde, \u0130stanbul, Bursa, \u0130zmir, Kayseri, Sivas, Samsun, Erzurum, Adana, Hama, Halep, \u015eam, \u0130skenderiye, Ba\u011fdad, Musul, Beyrut, Akka, Yafa, Kud\u00fcs, Rodos, Girit, K\u0131br\u0131s, Midilli Adas\u0131, Edirne, Selanik, Enos, Tulca, Varna, Filibe, Arnavutluk, Bingazi, G\u0131damis (Trablusgarb\u2019\u0131n kazas\u0131), Marzuk ve Trablus\u2019daki konsoloslardan cevaplar gelir. Canning, gelen cevaplar ve raporlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bir rapor kaleme al\u0131r. Bu raporda Osmanl\u0131 mahbeslerinin mimari ve idari olarak k\u00f6t\u00fc durumda oldu\u011fu konsoloslardan gelen \u00f6rnekler \u00fczerinden anlat\u0131lmaktad\u0131r. Canning raporunda medeni \u00fclkelerde bir \u201chapishane bilimi\u201d olu\u015ftu\u011funu belirterek Osmanl\u0131\u2019ya da ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla anlatt\u0131\u011f\u0131 bir hapishane modeli \u00f6nermektedir. (7)<\/p>\n

Canning, raporunda gayrim\u00fcslim mahpuslar\u0131n durumlar\u0131na \u00f6zellikle e\u011filmekte ve k\u00f6t\u00fc durumda olduklar\u0131n\u0131 belirtmektedir. Rapor, Osmanl\u0131\u2019ya \u201cSiz topraklar\u0131n\u0131zdaki az\u0131nl\u0131klar\u0131, gayrim\u00fcslimleri yarg\u0131lamak istiyorsan\u0131z, \u0131slah edilmi\u015f kurumlar gerek\u201d \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131d\u0131r. Zira, su\u00e7 i\u015fleyen az\u0131nl\u0131klar \u0130ngiliz el\u00e7ili\u011fine s\u0131\u011f\u0131nmakta ve onlar da hapishanelerin durumunu gerek\u00e7e g\u00f6stererek bu insanlar\u0131 geri vermemektedir.<\/p>\n

Bu rapordan 5 y\u0131l sonra 28 \u015eubat 1856 tarihinde ilan edilen Islahat Ferman\u0131 hapishaneler konusuna da de\u011finmekte ve bu konuda da \u0131slah \u00f6ng\u00f6rmektedir. Ferman\u0131n bir maddesi tamamen hapishanelere ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve bu maddede Canning\u2019in raporunu an\u0131msat\u0131r bir \u015fekilde hapishanelerin \u0131slaha ihtiya\u00e7 duydu\u011fu belirtilmektedir:<\/p>\n

\u201c\u0130nsan haklar\u0131n\u0131 adaletle ba\u011fda\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, kendilerinden ku\u015fkulan\u0131lan ki\u015filerin ya da cezal\u0131lar\u0131n, h\u00fck\u00fcml\u00fc veya tutuklu olarak bulunduklar\u0131 b\u00fct\u00fcn hapishanelerde ve \u00f6teki tutukevlerinde, tutukluluk ko\u015fullar\u0131n\u0131n olabildi\u011fince k\u0131sa bir s\u00fcrede d\u00fczeltilmesine ba\u015flanmal\u0131d\u0131r ve cezaevlerinde devlet taraf\u0131ndan konulmu\u015f disiplin kurallar\u0131na uygun olan i\u015flemler d\u0131\u015f\u0131nda, bedensel ceza, eziyet ve i\u015fkenceye benzer eylemler de t\u00fcm\u00fcyle kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r; bundan ba\u015fka uygulanacak sert davran\u0131\u015flar yasak olup, yapanlar, cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 gibi, b\u00f6yle davran\u0131\u015flarda bulunulmas\u0131n\u0131 emreden g\u00f6revliler ile bu eylemleri yapan ki\u015filerin de, ceza yasas\u0131 uyar\u0131nca g\u00f6rev yerleri de\u011fi\u015ftirilip, kendileri cezaland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u201d (8)<\/p>\n

Islahat Ferman\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan, Mart ay\u0131nda, 1856 y\u0131l\u0131 Maliye Hazinesi B\u00fct\u00e7esi\u2019ne \u201chapishaneler i\u00e7in tertib olunan\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda 2.500.000 kuru\u015f \u00f6denek konulur ve \u201cDersa\u2019adet ve ta\u015fralarda bulunan mahbeslerin tanzimat\u0131n\u0131 m\u00fczakere etmek\u201d \u00fczere Meclis-i Tanzimat b\u00fcnyesinde bir ge\u00e7ici komisyon (Meclis-i Muvakkat) olu\u015fturulur. Olu\u015fturulan bu komisyona dan\u0131\u015fman olarak Canning\u2019in \u00fclkesinden, \u0130ngiltere\u2019den bir binba\u015f\u0131, miralay (albay) r\u00fctbesi verilerek getirtilir. Londra\u2019dan getirtilen Gordon adl\u0131 bu dan\u0131\u015fman, y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar sonras\u0131nda bir rapor haz\u0131rlar. Bu rapor, Ocak 1858\u2019de kendisinin de kat\u0131l\u0131m\u0131yla Meclis-i Tanzimat, Meclis-i V\u00fckela ve Padi\u015fah Abd\u00fclmecit taraf\u0131ndan resmen kabul g\u00f6r\u00fcr. Bu raporda Osmanl\u0131\u2019daki kapatma kurumlar\u0131n\u0131n tamam\u0131 hapishane ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda toplan\u0131r; tutuklu ve h\u00fck\u00fcml\u00fclerle erkekler, kad\u0131lar ve \u00e7ocuklar\u0131n farkl\u0131 yerlere konulmas\u0131 gerekti\u011fi belirtilir; h\u00fck\u00fcml\u00fcler cinayet, c\u00fcnha ve kabahat olmak \u00fczere su\u00e7 tiplerine g\u00f6re s\u0131n\u0131flara ayr\u0131l\u0131r ve ayr\u0131 yerlerde tutulmalar\u0131 istenir. Rapora g\u00f6re tevkifhaneler, \u00e7ocuklar ve siyasi su\u00e7, kabahat su\u00e7u, c\u00fcnha ve cinayet su\u00e7u zanl\u0131lar\u0131 i\u00e7in olmak \u00fczere 4 k\u0131s\u0131m olmal\u0131d\u0131r. H\u00fck\u00fcm alanlar\u0131n tutulaca\u011f\u0131 hapishaneler ise kabahat su\u00e7u i\u015fleyenler i\u00e7in 24 saatten 1 haftaya; c\u00fcnha su\u00e7u i\u015fleyenler i\u00e7in 1 haftadan 6 aya ve 6 aydan 3 seneye kadar; a\u011f\u0131r su\u00e7 i\u015fleyenler ise 3 seneden 15 seneye kadar k\u00fcrek cezas\u0131 i\u00e7in ve m\u00fcebbeden k\u00fcre\u011fe mahkum olanlar i\u00e7in olmak \u00fczere 5 ayr\u0131 \u00e7e\u015fide ayr\u0131lmal\u0131 ve kad\u0131n hapishaneleri bunlardan ayr\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Rapor do\u011frultusunda Meclis\u2019te \u0130stanbul\u2019da yap\u0131lmas\u0131 gereken tevkifhane ve hapishanelerin in\u015fas\u0131 konusu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. Buna g\u00f6re \u0130stanbul\u2019da Bab-\u0131 Zabtiye\u2019de bir tevkifhane, bu tevkifhaneye mahsus bir hastane, di\u011fer zabtiye merkezlerinde birer k\u00fc\u00e7\u00fck tevkifhane ve ikinci derecede \u0131slah ve tedip hapishanelerinin in\u015fas\u0131n\u0131n gerekti\u011fi; tersanedeki k\u00fcrek mahkumlar\u0131n\u0131n tutuldu\u011fu yerin de \u0131slaha ihtiyac\u0131n\u0131n oldu\u011fu, t\u00fcm bunlar i\u00e7in 20.000 kese ak\u00e7e gerekti\u011fi hesaplan\u0131r. T\u00fcm \u00fclke hapishanelerinin \u0131slah\u0131 i\u00e7in ise 50.000 kese gerekti\u011fi, bu paran\u0131n \u00e7ok a\u011f\u0131r ancak \u00e7ok gerekli oldu\u011fu, bu d\u00fczenlemeler yap\u0131lmazsa \u201csefaretler tebas\u0131ndan olanlar\u0131n\u201d teslim edilmemesine can s\u0131k\u0131lsa da, \u201cnazar-\u0131 insafla bak\u0131l\u0131nca\u201d \u201conlar\u0131n su\u00e7lu tebalar\u0131n\u0131 \u015fu bizim zabtiye meclisinin muhakemesine b\u0131raks\u0131nlar veya malum halde olan hapishanelerimize koysunlar\u201d demenin m\u00fcmk\u00fcn olamayaca\u011f\u0131 ifade edilir.<\/p>\n

T\u00fcm bunlar\u0131n etkisiyle 1858 tarihinde yeni bir kanun \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Ceza Kanunname-i H\u00fcmayun\u2019u ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bu kanun, 1810 tarihli Frans\u0131z Ceza Kanunu\u2019nu temel al\u0131r, hatta baz\u0131 yerleri aynen terc\u00fcme edilerek olu\u015fturulur. (9) \u0130lk laik kanun olma yolunda at\u0131lm\u0131\u015f ciddi bir ad\u0131m olarak de\u011ferlendirilen bu kanunun ayn\u0131 zamanda ilk sistemli kanun olmas\u0131 nedeniyle Osmanl\u0131 ceza mevzuat\u0131nda \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r. 1 Mart 1926 tarihinde kabul edilen 765 say\u0131l\u0131 T\u00fcrk Ceza Kanunu\u2019nun \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na kadar y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalm\u0131\u015f olan bu kanunda ceza hukukunun genel h\u00fck\u00fcmleri yer almakta ve hapis de bu genel h\u00fck\u00fcmler i\u00e7erisinde tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Hapis cezas\u0131 adi ve mevsuf [nitelenmi\u015f] olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r. Adi hapis cezas\u0131 24 saat ile 3 sene aras\u0131nda, mevsuf hapis cezas\u0131 ise k\u00fcrek ve kalebentlik \u015feklinde 3 ile 15 y\u0131l aras\u0131nda de\u011fi\u015fen s\u00fcrelerde infaz edilmektedir.\u00a0 Bu kanunla bu d\u00f6neme kadar tali bir ceza olarak g\u00f6r\u00fclen hapis cezas\u0131 \u201ccezalar sisteminin belkemi\u011fini olu\u015fturacak\u201d d\u00fczeye gelir.<\/p>\n

Kanunda g\u00f6ze \u00e7arpan \u00f6nemli bir durum da i\u015fkencenin ilk defa resmen su\u00e7 say\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Gerek Gordon\u2019un raporu gerekse de yeni kanunlar hapishanelerin \u0131slah\u0131n\u0131 ve yeniden tanzimini \u00f6ng\u00f6rmesine ra\u011fmen Osmanl\u0131, b\u00fct\u00e7esinin s\u0131n\u0131rl\u0131 olu\u015funun da etkisiyle bu ad\u0131mlar\u0131 yava\u015f ve a\u011f\u0131r aksak atar. Bu nedenle ek tedbirler alma gere\u011fi de duyar. 1859 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kart\u0131lan Muhakemat Nizamnamesi\u2019nde hapishanelere ili\u015fkin baz\u0131 tedbirler al\u0131nmas\u0131 bu durumun bir \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n

Yeni hapishaneler<\/strong><\/p>\n

19.y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011fine yakla\u015f\u0131l\u0131rken, Bat\u0131\u2019n\u0131n giri\u015fimlerinin de etkisiyle, hapis cezas\u0131 ceza yasalar\u0131n\u0131n oda\u011f\u0131na yerle\u015fmekte ve mahbesler yava\u015f da olsa d\u00fczenlenen veya yeniden in\u015fa edilen yap\u0131larla yerlerini hapishanelere b\u0131rakmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

\"\"
1969 y\u0131l\u0131na kadar Sultanahmet Cezaevi olarak kullan\u0131lan Dersaadet Cinayet Tevkifhanesi.<\/figcaption><\/figure>\n

Meclis\u2019in tasarlad\u0131\u011f\u0131 tipteki ilk numune hapishane de 1870 y\u0131l\u0131nda bitirilebilir. (10) Sultanahmet\u2019te in\u015fa edilen bu hapishaneyle birlikte Sultanahmet Meydan\u0131 da yeniden d\u00fczenlenir ve o tarihten itibaren \u201cMillet Meydan\u0131\u201d ad\u0131 verilir. Hapishanenin in\u015faat\u0131 biter bitmez yap\u0131lan ilk i\u015f hapishaneyi \u00fc\u00e7 g\u00fcn boyunca yabanc\u0131 el\u00e7iler ve halk\u0131n ziyaretine a\u00e7mak olur. Osmanl\u0131, 1871 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda sadrazam ve v\u00fckela taraf\u0131ndan merasimle a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 yap\u0131lan bu hapishane ile \u00f6v\u00fcnmekte ve yabanc\u0131 el\u00e7iliklere art\u0131k vatanda\u015flar\u0131n\u0131 koyabilecekleri hapishaneleri oldu\u011funu ilan etmektedir. Ancak hapishane \u00e7ok de\u011fil alt\u0131 ay sonra kapasitesinin \u00fczerinde mahpus tutulan bir yer haline gelir ve i\u00e7 i\u015fleyi\u015finde ciddi sorunlar ya\u015fanmaya ba\u015flan\u0131r. (11)<\/p>\n

1870\u2019li y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131na kadar Osmanl\u0131\u2019n\u0131n hemen her b\u00f6lgesinde yeni hapishaneler kurulur.\u00a0 Ancak s\u0131n\u0131rl\u0131 b\u00fct\u00e7e nedeniyle yap\u0131lan bu hapishaneler genellikle iki katl\u0131 ve kargir (ta\u015f ve tu\u011fladan yap\u0131lm\u0131\u015f) binalardan olu\u015fmaktad\u0131r ve donan\u0131mlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck eksiklikler vard\u0131r. D\u00fczenli bir \u0131s\u0131tma sistemi yoktur ve ia\u015fe de d\u00fczensiz verilmektedir. Hapishanelerin kapasitesi yetersiz oldu\u011fundan ko\u011fu\u015flarda \u00e7ok say\u0131da mahpus vard\u0131r ve yetersiz temizlik nedeniyle salg\u0131n hastal\u0131klar ba\u015f g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

1870\u2019li y\u0131llardan itibaren hapis cezas\u0131n\u0131n infaz\u0131 ve hapishanelerin idaresine dair ilk resmi belgeler de \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki hapishanelerin idarecilerinden gelen mahpuslar\u0131n giysi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n devlet hazinesi taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmas\u0131 talebine kar\u015f\u0131l\u0131k Sadaret 13 Ocak 1875 tarihinde bir emirname \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu emirnameye g\u00f6re, mahpuslar hapishane i\u00e7erisinde kurulacak at\u00f6lyelerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacaklar ve elbise masraflar\u0131 da kazanacaklar\u0131 \u00fccretlerinden kar\u015f\u0131lanacakt\u0131r. Emirname mahpuslar\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ve kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kendilerinin kar\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rse de yeterli say\u0131da ko\u011fu\u015fun dahi olmad\u0131\u011f\u0131 hapishanelerde at\u00f6lyelerin kurulmas\u0131na imkan olmaz ve emirname b\u00fcy\u00fck oranda ya\u015fama ge\u00e7irilemez.<\/p>\n

Ayn\u0131 tarihlerde \u00e7\u0131kar\u0131lan bir ba\u015fka belge ise 6 Nisan 1876 tarihli Hapishane Gardiyanlar\u0131 \u0130\u00e7in Talimat\u2019t\u0131r. Yine ayn\u0131 y\u0131l \u00e7\u0131kar\u0131lan bir talimatla hapishanelerde d\u00fczenli kay\u0131t tutulmas\u0131 zorunlulu\u011fu getirilir.<\/p>\n

1879 y\u0131l\u0131nda Hukuk ve Ceza Usul Kanunlar\u0131 haz\u0131rlan\u0131rken hapishanelerin durumu ve \u0131slah\u0131 konusu tekrar g\u00fcndeme gelir. Adliye Nezareti bu konuda bir nizamname layihas\u0131 (t\u00fcz\u00fck tasar\u0131s\u0131) haz\u0131rlayarak Padi\u015fah\u2019a sunar. Meclis-i Tanzimat ise bir mazbata haz\u0131rlar. Mazbata\u2019da \u201chapishanelerin k\u00f6t\u00fc durumda oldu\u011fu, B\u00fcy\u00fck Devletlerin su\u00e7lular\u0131 vermemelerinin bu uygunsuzluktan geldi\u011fi, hapishanelerin \u015fu \u015fekilde tanzim ve tefriklerinin devlet\u00e7e ve insaniyet\u00e7e pek m\u00fchim oldu\u011fu\u201d kabul edilir.<\/p>\n

\u0130lk hapishane nizamnamesi<\/strong><\/p>\n

Bu mazbatada \u00f6ng\u00f6r\u00fclen hapishane ayr\u0131mlar\u0131n\u0131 i\u00e7erecek d\u00fczenleme ise 1880 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. 21 May\u0131s 1880 tarihinde, Osmanl\u0131\u2019da hapishanelere ili\u015fkin ilk temel belge olarak g\u00f6r\u00fclebilecek \u201cMemalik-i Mahrusay\u0131 \u015eahane\u2019de Bulunan Tevkifhane ve Hapishanelerin \u0130dare-i Dahiliyelerine Dair Nizamname Layihas\u0131\u201d y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girer. Nizamname, Y\u0131ld\u0131z\u2019\u0131n de\u011ferlendirmesiyle, \u201c25 senelik maziye sahip Osmanl\u0131 hapishanelerinin, devlet te\u015fkilat\u0131 ve ceza infaz sistemi i\u00e7inde geriye d\u00f6n\u00fc\u015fs\u00fcz bir yer buldu\u011funun da i\u015fareti\u201ddir. (12) Nizamname ile birlikte \u201cHapishane Gardiyanlar\u0131 Hakk\u0131nda Talimatname\u201d de ilan edilir.<\/p>\n

\"\"
Yedikule Zindanlar\u0131’n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

Nizamnamenin \u00f6nemli yanlar\u0131ndan ikisi mahpuslar\u0131n gece ve g\u00fcnd\u00fcz bir arada olduklar\u0131 topluluk sistemini ve zorunlu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6ng\u00f6rmesidir. \u0130a\u015fesi devlet taraf\u0131ndan sa\u011flanan h\u00fck\u00fcml\u00fcler \u00e7al\u0131\u015fmak zorundayken, ia\u015fesini kendisi kar\u015f\u0131layan h\u00fck\u00fcml\u00fcler ise \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda de\u011fildir ancak talepleri halinde \u00e7al\u0131\u015fabilirler. \u00c7al\u0131\u015fmayan h\u00fck\u00fcml\u00fcye ekmek verilmesi zorunlu de\u011fildir. H\u00fck\u00fcml\u00fclerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda verilecek \u00fccretin yar\u0131s\u0131 yiyecek, i\u00e7ecek ve di\u011fer ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kesilecek, di\u011fer yar\u0131s\u0131na ise tahliye olduklar\u0131nda kendilerine teslim edilmek \u00fczere idare taraf\u0131ndan el konulacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu nizamnameye g\u00f6re mevcutta 3 tip hapishane vard\u0131r: Tevkifhaneler, Hapishaneler ve a\u011f\u0131r ve zor hizmetlerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacaklar i\u00e7in Daru\u2019l Mesailer. Nizamnamede, hapishanelerle tevkifhanelerin birle\u015ftirilmesi ve bu yolla resmi i\u015flerin h\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve giderlerin azalt\u0131lmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Yeni nizamname, mahpuslar\u0131n hapishanelerde kurulan at\u00f6lyelerin yan\u0131 s\u0131ra hapishane d\u0131\u015f\u0131ndaki i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na da izin verir. Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda erkeklerin cephede olmas\u0131 erkek i\u015fg\u00fcc\u00fc ihtiyac\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Mahpuslar \u00f6zellikle de hapishanelerin bulundu\u011fu b\u00f6lgelerdeki yol ve in\u015faat i\u015flerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rlar. D\u0131\u015far\u0131da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan mahpuslar\u0131n firar\u0131 halinde sorumlulu\u011fun hapishanedeki ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 kurumlardaki memurlara ait oldu\u011funa dair d\u00fczenleme yap\u0131lm\u0131\u015f ve mahpuslar\u0131n nerede, ne kadar yevmiye ile \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, mahpus say\u0131s\u0131, i\u015fin ba\u015flama ve biti\u015f s\u00fcrelerini belirten cetveller haz\u0131rlanmas\u0131 istenmi\u015f, d\u0131\u015far\u0131da mahpus \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran hapishane y\u00f6netimleri \u00fczerinde bu yolla bir denetim sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Nizamnamenin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yank\u0131s\u0131 s\u00fcren bir di\u011fer tart\u0131\u015fmal\u0131 konusu ise \u201ch\u00fccreye kapatma cezas\u0131\u201dna ili\u015fkindir. Nizamnameye g\u00f6re h\u00fccreye kapatma cezas\u0131 tercih edilmemi\u015ftir \u00e7\u00fcnk\u00fc bu cezay\u0131 uygulayan devletlerde dahi insan\u0131 cinnete s\u00fcr\u00fckledi\u011fi gerek\u00e7esiyle bu cezadan vazge\u00e7ilmektedir. Bu nedenle su\u00e7u ne olursa olsun hapishanedekiler ko\u011fu\u015fa konulmal\u0131d\u0131r. Ancak \u0131slah edilmekte zorluk \u00e7ekilen, ahlak\u0131 bozulmu\u015f mahkumlara ve cezas\u0131n\u0131 tamamlay\u0131p da g\u00f6zetim alt\u0131nda bulunmas\u0131 gerekenlere bu ceza verilebilir. Bu cezan\u0131n verilebilmesi i\u00e7in hapishane m\u00fcd\u00fcr\u00fcn\u00fcn karar\u0131 da yeterli de\u011fildir, doktorun onay\u0131 gereklidir. H\u00fccreye konulmas\u0131na karar verilen mahpusa bu cezaya ek olarak dayak cezas\u0131 da verilebilir. Dayak cezas\u0131n\u0131n karar\u0131n\u0131 ve miktar\u0131n\u0131 hapishane komisyonu belirler ve b\u00f6lgenin en b\u00fcy\u00fck m\u00fclkiye memuru onaylar. Bu ceza ibret olsun diye olsa gerek b\u00fct\u00fcn mahpuslar\u0131n huzurunda, bir gardiyan ile ba\u015fgardiyan\u0131n da aralar\u0131nda bulundu\u011fu muhaf\u0131zlar taraf\u0131nda uygulan\u0131r. Dayak cezas\u0131 i\u00e7in de standartlar belirlenmi\u015ftir. Dayak i\u00e7in ince bir de\u011fnek kullan\u0131lacak, mahpusun sadece baca\u011f\u0131na vurulacak ve vuran ki\u015finin eli, kolu kulak hizas\u0131ndan yukar\u0131 ge\u00e7meyecektir.<\/p>\n

1902 y\u0131l\u0131nda g\u00fcndeme gelmi\u015f olan Tek Tip Elbise (TTE) de bu Nizamname ile resmiyet kazan\u0131r. Nizamnameye g\u00f6re 6 aydan fazla ceza alm\u0131\u015f olanlar TTE giymek zorundad\u0131r. Nizamname, TTE \u00f6ng\u00f6rmesine ra\u011fmen sonras\u0131nda mali sebepler gerek\u00e7e g\u00f6sterilerek bu uygulama ileri bir tarihe at\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Yeni nizamnamede yer alan mahpuslar\u0131n hayatlar\u0131na m\u00fcdahale iste\u011fi,\u00a0 zindan s\u00fcrecinden hapishane s\u00fcrecine ge\u00e7ildi\u011finin \u00f6nemli g\u00f6stergelerinden biri olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Ancak bu istek, gerek mimari olanaks\u0131zl\u0131klar, gerekse de bu program\u0131 ya\u015fama ge\u00e7irecek personel yoklu\u011fu nedeniyle istek olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7emeyecektir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak; Osmanl\u0131\u2019da 19. y\u00fczy\u0131ldan \u00f6zellikle de 1830\u2019lardan sonra genel reform \u00e7abalar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak hapishaneler alan\u0131nda da reformlar yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131; bu reformlar\u0131n kendisini yeni mimari ve yeni kanunlar olarak g\u00f6sterdi\u011fi ama as\u0131l \u00f6nemlisi kapat\u0131lman\u0131n cezaland\u0131rman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u201c\u0131slah\u201d ile birlikte ele al\u0131nmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131; yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan reformlar\u0131n bir yandan b\u00fct\u00e7e darl\u0131\u011f\u0131 ve sava\u015flar di\u011fer yandan da hapishanelerin Dahiliye, Zabtiye ve Adliye nezaretleri taraf\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f olmas\u0131 nedeniyle olduk\u00e7a yava\u015f i\u015fledi\u011fi ve hapishanelerin bu haliyle Cumhuriyet\u2019e devroldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

CUMHUR\u0130YET D\u00d6NEM\u0130 HAP\u0130SHANELER\u0130; KOPU\u015e DE\u011e\u0130L S\u00dcREKL\u0130L\u0130K <\/strong><\/p>\n

\"\"
Sinop Cezaevi avlusundan.<\/figcaption><\/figure>\n

Hapishaneler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Osmanl\u0131\u2019dan Cumhuriyet d\u00f6nemine bir kopu\u015ftan de\u011fil s\u00fcreklilikten s\u00f6z edilebilir. Osmanl\u0131\u2019da 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren mahbesten hapishanelere do\u011fru evrilen kapat\u0131lma mekanlar\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7 devam etmi\u015ftir.<\/p>\n

Mustafa Kemal 1 Mart 1923 g\u00fcn\u00fc TBMM 1. D\u00f6nem 4. Yasama Y\u0131l\u0131 A\u00e7\u0131l\u0131\u015f Konu\u015fmas\u0131\u2019nda hapishanelerin onar\u0131m ve in\u015fas\u0131na dikkat \u00e7ekmektedir:<\/p>\n

\u201cEfendiler, cezaevleri sorunu \u00e7ok \u00f6nemlidir. Ki\u015fisel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kald\u0131r\u0131lan vatan evlad\u0131n\u0131n ceza s\u00fcresi sonunda topluma yararl\u0131 olacak bir eleman olarak yeti\u015ftirilmesi gere\u011finin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok dikkatli bir \u015fekilde ara\u015ft\u0131rma ve istatistikler haz\u0131rlad\u0131. Cezaevlerinden m\u00fcmk\u00fcn olanlar\u0131n modern bir \u015fekilde onar\u0131mlar\u0131na veya yeni cezaevleri in\u015fas\u0131na giri\u015febilmek i\u00e7in bir in\u015faat program\u0131 haz\u0131rlad\u0131. Bu program gere\u011fince her y\u0131l belirlenmi\u015f bir oranda in\u015faata devam etmek \u00fczere 1923 y\u0131l\u0131nda \u00e7a\u011f\u0131n gereklerine uygun bir genel cezaevi ile be\u015f liva ve 28 il\u00e7e cezaevinin in\u015fas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve gelecek y\u0131l\u0131n b\u00fct\u00e7esine \u00f6denek konmu\u015ftur.\u201d (13)<\/p>\n

1919 y\u0131l\u0131na ait rakamlara g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019da 20.445\u2019i h\u00fck\u00fcml\u00fc, 14.590\u2019\u0131 tutuklu olmak \u00fczere toplamda 35.035 mahpus vard\u0131r. (14) Cumhuriyet d\u00f6nemine yakla\u015f\u0131k 35.000 mahpusla girilmi\u015ftir.<\/p>\n

Cumhuriyet d\u00f6neminde, 1 Temmuz 1926 tarihinde 765 say\u0131l\u0131 T\u00fcrk Ceza Kanunu y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girinceye kadar, Osmanl\u0131\u2019dan kalma mevzuat uygulanmaya devam eder.<\/p>\n

\u201cAsri hapishanelerin in\u015fas\u0131\u201d<\/strong><\/p>\n

Hapishaneler konusunda daha sonraki ilk b\u00fcy\u00fck ad\u0131m 1 Haziran 1929 tarihinde hapishanelerin idaresinin \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan al\u0131narak Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na devredilmesi olur. Bunu takiben yakla\u015f\u0131k bir sene sonra, 21 Haziran 1930 tarihinde Hapishaneler ve Tevkifhanelerin \u0130daresi Hakk\u0131nda Kanun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girer. Bu kanunun 1. Maddesinde \u201cT\u00fcrkiye\u2019de her mahkeme bulunan yerde hapishane ve tevkifhane bulunur\u201d denilmekte ve sonraki 9 maddede ise hapishanelerin idaresine ili\u015fkin kararlar bulunmakta, hapishanelerde i\u015f yurtlar\u0131 kurulmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekte ve hapishane personelinin hangi durumlarda silah kullanabilece\u011fi belirtilmektedir. (15)<\/p>\n

1933 y\u0131l\u0131nda Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n d\u00fczenledi\u011fi Vilayet Kongreleri s\u0131ras\u0131nda halk ve yerel y\u00f6neticiler var olan hapishanelere y\u00f6nelik ele\u015ftirilerini dile getirirler ve \u201casri hapishaneler\u201d in\u015fa edilmesini isterler. Bunu \u0130talya\u2019dan uzmanlar getirtilmesi ve \u00fclkenin d\u00f6rt bir yan\u0131na yeni hapishanelerin in\u015fa edilmesi izler. Yeni hapishanelerin ve i\u015f yurtlar\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131n\u0131 finanse edebilmek amac\u0131yla da 30 Haziran 1934\u2019te yeni bir kanun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulur. Buna g\u00f6re icra dairelerince tahsil olunacak paralardan al\u0131nacak olan belirli oranlardaki har\u00e7 ile mahpuslardan al\u0131nacak olan yiyecek bedelleri hapishane ve mahkeme in\u015faat\u0131nda kullan\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

6 Haziran 1938 tarihinde \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131l\u0131r ve 3408 say\u0131l\u0131 Kanun ile Ceza ve Tevkifevleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kurulur. 31 Temmuz 1941 tarihinde ise 213 maddeden olu\u015fan Ceza ve Tevkifevleri Nizamnamesi y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girer. Nizamname\u2019ye g\u00f6re her mahkeme bulunan yerde bir \u201cceza ve tevkifevi\u201d ve Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019nca belirlenen\u00a0 yerlerde ise \u201cm\u0131nt\u0131ka cezaevleri\u201d ile \u201c\u00e7ocuk ceza ve \u0131slahevleri\u201d bulunacak; tevkifevlerinde haklar\u0131nda tutuklama karar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lanlar, mahkemelere ba\u011fl\u0131 hapishanelerde hafif hapis ile 3 y\u0131l\u0131 ge\u00e7meyen hapis cezas\u0131 alanlar, m\u0131nt\u0131ka hapishanelerinde ise daha a\u011f\u0131r mahkumiyeti bulunanlar tutulacakt\u0131r. Kad\u0131nlar ve su\u00e7u i\u015fledikleri s\u0131rada 15 ya\u015f\u0131n\u0131 bitirmi\u015f ki\u015filer cezalar\u0131n\u0131 \u201cmahsus cezaevlerinde\u201d veya hapishanelerin \u201chususi k\u0131s\u0131mlar\u0131nda\u201d; su\u00e7u i\u015fledikleri s\u0131rada 11-15 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda olanlarla infaz ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada 18 ya\u015f\u0131n\u0131 bitirmemi\u015f olanlar ise cezalar\u0131n\u0131 \u0131slahevlerinde \u00e7ekecektir. Nizamname ayr\u0131ca idari personelin g\u00f6rev ve yetkilerini, tutuklu ve h\u00fck\u00fcml\u00fclerin hapishanedeki s\u00fcre\u00e7lerini, d\u0131\u015f d\u00fcnyaya ile ili\u015fkilerini, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131, okutulmalar\u0131n\u0131, disiplin i\u015flemlerini de d\u00fczenler.<\/p>\n

1947 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde hapishanelerde ve \u0131slahevlerinde tutulanlar\u0131n say\u0131s\u0131 59 bini a\u015fm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Kanunlarda mahpuslar\u0131n dereceli sisteme g\u00f6re hapsedilece\u011fi ve i\u015f yurtlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclse de mimari ko\u015fullar ve olanaks\u0131zl\u0131klar buna imkan vermemektedir. Mahpuslar\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6n\u00fcndeki mimari olanaks\u0131zl\u0131klar engeli d\u0131\u015far\u0131da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla a\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Devlet \u00f6zellikle 1930-1950 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda mahpuslar\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fc a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapatmak i\u00e7in kullan\u0131r. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda yeti\u015fkin erkeklerin askere \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fc a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da artt\u0131r\u0131r ve mahpuslardan yararlan\u0131lma yoluna gidilir. Mahpuslara Dalaman, Edirne ve \u0130mral\u0131\u2019da tar\u0131m i\u015f\u00e7ili\u011fi yapt\u0131r\u0131l\u0131r; Zonguldak ve Tun\u00e7bilek\u2019te k\u00f6m\u00fcr, Soma ve De\u011firmisaz\u2019da linyit, Ke\u00e7iborlu\u2019da k\u00fck\u00fcrt, Ergani\u2019de bak\u0131r madenlerinde; Karab\u00fck\u2019te demir ve \u00e7elik i\u015fletmesinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rlar. Kad\u0131n mahpuslar ise Kayseri\u2019de S\u00fcmerbank Tekstil Fabrikalar\u0131\u2019nda, Malatya\u2019da dokuma tezgahlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130\u015f esas\u0131na dayal\u0131 hapishaneler \u00f6ylesine karl\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir ki 1940 se\u00e7imleri s\u0131ras\u0131nda b\u00f6lgelerine giden milletvekilleri Ankara\u2019ya yeni hapishane talepleri ile d\u00f6nerler. Bu d\u00f6nemde binlerce mahpus zorunlu \u00e7al\u0131\u015fma gere\u011fi madenlerde, tar\u0131m alanlar\u0131nda, fabrika tezgahlar\u0131nda istihdam edilir. Mahpuslar\u0131n zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 uygulamas\u0131, 1950 y\u0131l\u0131ndaki Genel Af Kanunu sonras\u0131nda fiilen sona erer.<\/p>\n

Hapishaneler kral\u0131 Menderes<\/strong><\/p>\n

\"\"
Adnan Menderes iktidara geldikten sonra 3,5 y\u0131l i\u00e7inde 194 hapishane in\u015fa etti.<\/figcaption><\/figure>\n

1929-1950 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda sadece 87 hapishane in\u015fa edilmi\u015fken Demokrat Parti\u2019nin iktidara geldi\u011fi 1950 y\u0131l\u0131ndan sonra sadece 3,5 y\u0131l i\u00e7erisinde 149 hapishane in\u015fa edilir. Alt yap\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131 ve yol yap\u0131m\u0131 konusundaki at\u0131l\u0131m\u0131 nedeniyle kendisine \u201cyollar\u0131n kral\u0131\u201d denilen T\u00fcrkiye\u2019nin Demokrat Partili Ba\u015fbakan\u0131 Adnan Menderes, o y\u0131llar i\u00e7in yollar\u0131n oldu\u011fu gibi hapishanelerin de \u201ckral\u0131\u201d durumundad\u0131r.<\/p>\n

1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda \u00f6nemli kanuni de\u011fi\u015fiklikler de ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Hapishaneler konusunda kanuni a\u00e7\u0131dan at\u0131lan en \u00f6nemli ad\u0131mlardan birinin 13 Temmuz 1965 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Ceza \u0130nfaz Kanunu\u2019nun (C\u0130K) y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. (16) Bu kanun sonradan eklenen Cezalar\u0131n \u0130nfaz\u0131na Dair T\u00fcz\u00fck\u2019le birlikte cezalar\u0131n infaz\u0131na y\u00f6nelik bir\u00e7ok yenilik \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. \u0130nfaz y\u00f6n\u00fcnden cezalar \u00f6l\u00fcm, uzun veya k\u0131sa s\u00fcreli h\u00fcrriyeti ba\u011flay\u0131c\u0131 cezalar, para cezas\u0131 olarak \u00fc\u00e7e ayr\u0131lm\u0131\u015f, dolay\u0131s\u0131yla s\u00fcrg\u00fcn cezas\u0131 kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Mahbesten hapishanelere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren hapishanelerin sadece cezaland\u0131rma ve g\u00f6zda\u011f\u0131 amac\u0131yla kullan\u0131lmay\u0131p mahpuslar\u0131n \u201ctopluma yeniden kazand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131\u201d yerler olarak g\u00f6r\u00fclmesi olgusu t\u00fcz\u00fckte ayr\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm olarak yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yeni anlay\u0131\u015fa, \u201ctretman\u201da ba\u011fl\u0131 olarak \u201cH\u00fck\u00fcml\u00fc ve Tutuklular\u0131n Ya\u015fay\u0131\u015f Tarz\u0131\u201d 5 b\u00f6l\u00fcml\u00fck ayr\u0131 bir k\u0131s\u0131m olarak t\u00fcz\u00fckte yerini al\u0131r. Mahpuslar\u0131n ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 saat saat belirleyen bir program \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve buna itaat zorunlu k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130taat etmemenin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise disiplin tedbirleri ve cezalar\u0131d\u0131r:<\/p>\n

1970’lere do\u011fru, hapishanelerden cezaevlerine ge\u00e7ildi\u011fi s\u0131rada kullan\u0131lmakta olan 608 hapishanenin 367 tanesi ise Osmanl\u0131\u2019dan kalm\u0131\u015ft\u0131r ve bunlar\u0131n 330 tanesi harap durumdad\u0131r. Cumhuriyet\u2019in kurulu\u015fundan itibaren yakla\u015f\u0131k 50 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7inde 241 hapishane in\u015fa edilmi\u015f ve 25 hapishanenin in\u015faat\u0131 da devam etmektedir.<\/p>\n

HAP\u0130SHANELERDEN CEZAEVLER\u0130NE <\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de 12 Eyl\u00fcl d\u00f6nemi hapishanelerinde ya\u015fan\u0131lanlar \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f onlarca kitap bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Diyarbak\u0131r, Mamak, Metris \u00f6rneklerinde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi 12 Eyl\u00fcl d\u00f6nemi hapishaneleri vah\u015fet ve direni\u015fle an\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6ncesinde g\u00f6r\u00fclmeyen bu vah\u015fet ve direni\u015f 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn, T\u00fcrkiye\u2019nin geneli i\u00e7in oldu\u011fu gibi hapishaneleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Daha yak\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinin 12 Mart ile beraber 1970\u2019li y\u0131llarda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecinin ana nedenlerinden birini 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda y\u00fckselen sol, devrimci m\u00fccadele olu\u015fturmaktad\u0131r. Sol, sosyalist gen\u00e7lik 1960\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru radikal devrimci \u00f6rg\u00fctler kurup, silahl\u0131 m\u00fccadeleye ba\u015flam\u0131\u015f, 12 Mart darbesi s\u00fcrecinde ba\u015fl\u0131ca \u00f6nderleri k\u0131rlarda, \u015fehirlerde ve hapishanelerde ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015f, bir\u00e7ok \u00f6nemli kadrosu ise tutuklan\u0131p hapishanelere kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yeni s\u00fcre\u00e7te hapishanelerde \u201ctretman\u201d uygulamalar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Hapishanelerden cezaevlerine giden s\u00fcrecin oda\u011f\u0131nda bu \u201ctretman\u201d, \u201ciyile\u015ftirme\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Bu yeni s\u00fcrecin \u00fc\u00e7 ayak \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fini, ilerletildi\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bu s\u00fcrecin ilk aya\u011f\u0131n\u0131 daha \u00f6ncesinden ad\u0131mlar\u0131 at\u0131lan ancak bir t\u00fcrl\u00fc uygulamaya ge\u00e7irilemeyen mahpuslar\u0131n g\u00fcndelik ya\u015famlar\u0131na m\u00fcdahale olu\u015fturmaktad\u0131r. \u0130kinci ayak, hapishanelere bak\u0131\u015f\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011fi\u015ftirmek ve hapishaneleri ter\u00f6rle beraber sunarak her t\u00fcrl\u00fc m\u00fcdahaleyi me\u015frula\u015ft\u0131rmak, olanakl\u0131 k\u0131lmakt\u0131r. Son ayak ise tretman\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lacak mimari d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerdir.<\/p>\n

Hapishaneler S\u00fcrecinin Kom\u00fcn Sistemi ve M\u00fcdahaleler <\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin 1980 \u00f6ncesi hapishanelerinden s\u00f6z edildi\u011finde, mekan olarak kastedilen asl\u0131nda \u201cko\u011fu\u015f\u201dlard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n bir \u201cdam\u201d alt\u0131nda, bir arada bulundu\u011fu bu sistem, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de olu\u015fturmu\u015ftur. Ancak, toplum i\u00e7in tek bir k\u00fclt\u00fcrden bahsedilemeyece\u011fi gibi, hapishane i\u00e7in de tek bir \u201chapishane k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201dnden s\u00f6z edilemez.<\/p>\n

Mahpuslar\u0131, \u00f6zellikle de konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u201cadli\u201d ve \u201csiyasi\u201d olarak ikiye ayr\u0131labilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Siyasi iktidarlar ise \u201csiyasi\u201d nitelendirmesini kabul etmeyip bunun yerine bu tutuklu ve h\u00fck\u00fcml\u00fcleri 1970\u2019lerde \u201canar\u015fist\u201d g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise \u201cter\u00f6r su\u00e7lusu\u201d olarak adland\u0131rmaktad\u0131r. Ancak hapishanelerde tutulanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu \u201cadli\u201d, \u201csiyasi\u201d ayr\u0131m\u0131 genel kabul g\u00f6rmektedir ve bu terimler hapishane literat\u00fcr\u00fcne yerle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

1980\u2019li y\u0131llara kadar hapishanelerde adli ve siyasi mahpuslar ayn\u0131 ko\u011fu\u015flara konulabilmektedir. Naz\u0131m Hikmet\u2019in, Kemal Tahir\u2019in, R\u0131fat Ilgaz\u2019\u0131n Orhan Kemal\u2019in, Kerim Korcan\u2019\u0131n, Mihri Belli\u2019nin, Hasan \u0130zzettin Dinamo\u2019nun, Zekeriya Sertel\u2019in, \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir\u2019in ve 1940\u2019l\u0131 1950\u2019li y\u0131llara dair an\u0131lar\u0131n\u0131 anlatan bir\u00e7ok yazar\u0131n anlat\u0131mlar\u0131nda bu durumu g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu anlat\u0131mlarda hem adlilerin hem de siyasilerin ya\u015fant\u0131lar\u0131na dair bilgiler vard\u0131r.<\/p>\n

12 Mart sonras\u0131 s\u00fcre\u00e7<\/strong><\/p>\n

12 Mart darbesinin ard\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan bir yasayla, askeri hapishanelerde tutulan b\u00fct\u00fcn mahpuslar\u0131n, asker olarak kabul edilece\u011fi karar alt\u0131na al\u0131n\u0131r. Bu kararla beraber yapt\u0131r\u0131mlar da g\u00fcndeme gelir. Sa\u00e7lar\u0131n erler gibi k\u0131sac\u0131k kesilmesi; asker gibi haz\u0131r ola ge\u00e7ip hapishane y\u00f6neticilerine, say\u0131m g\u00f6revlilerine tekmil verilmesi; say\u0131mlar\u0131n askeri d\u00fczen i\u00e7inde yap\u0131lmas\u0131; askeri mahpuslara \u00f6zg\u00fc tek tip elbiseleri giymeleri, duru\u015fmalara \u00e7\u0131karken kravat takmalar\u0131 ve d\u00fc\u011fmelerini tamamen iliklemeleri istenir ve daha \u00f6nce sabahtan ak\u015fama kadar a\u00e7\u0131k olan havaland\u0131rma kap\u0131lar\u0131 sadece 2 saat a\u00e7\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. Ad\u0131m ad\u0131m g\u00fcndeme getirilen t\u00fcm bu dayatmalar mahpuslar taraf\u0131ndan direni\u015fle kar\u015f\u0131lan\u0131r ancak k\u0131smen de olsa ya\u015fama ge\u00e7irilirler.<\/p>\n

1974 aff\u0131yla kesintiye u\u011frayan s\u00fcre\u00e7 26 Aral\u0131k 1978\u2019de ilan edilen s\u0131k\u0131y\u00f6netim ile beraber yeniden ve daha da yak\u0131c\u0131 bir \u015fekilde ba\u015flar. Mamak Hapishanesi, bu s\u00fcre\u00e7te devletin 12 Eyl\u00fcl sonras\u0131 uygulamalar\u0131n\u0131 denedi\u011fi yerlerden biri olarak g\u00f6r\u00fclebilir. S\u0131k\u0131y\u00f6netimin ard\u0131ndan Ankara Kapal\u0131 Hapishanesi\u2019nde tutulan t\u00fcm siyasi mahpuslar, Mamak Askeri Hapishanesi\u2019ne aktar\u0131l\u0131rlar ve her g\u00fcn yeni bir dayatmayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rak\u0131l\u0131rlar. Kitap ve yaz\u0131\u015fma yasa\u011f\u0131, demir ranzalar\u0131n silah olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcnel a\u00e7maya yarad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in toplan\u0131p tahta ranzalar verilmek istenmesi bu dayatmalar\u0131n sadece bir ka\u00e7\u0131d\u0131r. Bunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda mahpuslar a\u00e7l\u0131k grevleri ve slogan atarak fiili protestoda bulunmak gibi eylemlerle direnirler. 12 Eyl\u00fcl geldi\u011finde ise Mamak\u2019ta direni\u015f tamamen k\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Askeri hapishanelerde yeni yapt\u0131r\u0131mlar g\u00fcndemdeyken, di\u011fer hapishanelerde \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6r\u00fclmez.<\/p>\n

80 Darbesi sonras\u0131 hapishaneler<\/strong><\/p>\n

\"\"
12 Eyl\u00fcl’de uygulanan, mahpuslar\u0131 asker stat\u00fcs\u00fcnde sayarak zorla g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131n planlanmas\u0131 12 Mart’tan kalmad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

12 Mart d\u00f6neminde ba\u015flat\u0131lan ve tam olarak ya\u015fama ge\u00e7irilemeyen uygulamalar, 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn hemen ard\u0131ndan, daha da pervas\u0131zca ve \u201cvah\u015fice\u201d dayat\u0131l\u0131r mahpuslara. 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn ard\u0131ndan T\u00fcrkiye hapishanelerinde ba\u015flayan yeni s\u00fcreci 12 Eyl\u00fcl cuntas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 olan Kenan Evren \u015f\u00f6yle ifade etmektedir:<\/p>\n

\u201cBenim kanaatim \u015fu: Cezaevlerinde o gardiyanlar, 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesi d\u00f6nemde \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ektiler. Hat\u0131rlarsan\u0131z, anar\u015fi d\u00f6neminde cezaevlerini oradaki su\u00e7lular y\u00f6netiyordu. \u0130dare onlar\u0131n eline ge\u00e7mi\u015fti. Mahk\u00fbmlar, gardiyanlar\u0131 yakalarlar, onlar\u0131 d\u00f6verler, rehin al\u0131rlar… Oralar\u0131n y\u00f6netimi, gardiyanlar\u0131n de\u011fil mahk\u00fbmlar\u0131n elindeydi. Bu gardiyanlar \u00e7ok \u00e7ektiler. 12 Eyl\u00fcl olunca da bunlar mahkumlardan h\u0131n\u00e7 ald\u0131lar. Tabii, s\u0131k\u0131y\u00f6netim komutanl\u0131klar\u0131 da oray\u0131 disiplin alt\u0131na almak i\u00e7in, onlar\u0131n ba\u015f\u0131na subaylar verdiler. Bu subaylar da e\u011fitim yapt\u0131rd\u0131lar, talim yapt\u0131rd\u0131lar, Atat\u00fcrk ilkelerini, ink\u0131laplar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frettiler. \u0130stiklal Mar\u015f\u0131’n\u0131 s\u00f6ylettiler.\u201d (17)<\/p>\n

12 Eyl\u00fcl askeri y\u00f6netiminde hapishanelerden sorumlu komutan Nevzat B\u00f6l\u00fcgiray\u2019d\u0131r. B\u00f6l\u00fcgiray\u2019a g\u00f6re 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesinin \u201ckurtar\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgeleri\u201d\u00a0 hapishaneler, 12 Eyl\u00fcl sonras\u0131nda, kendisi g\u00f6reve geldi\u011finde de sorun yuma\u011f\u0131 durumundad\u0131r. Bu sorunlar\u0131n temelinde ise hapishanelerin sadece \u201cadi su\u00e7lar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak ve toplu yerle\u015fme esas\u0131na g\u00f6re yap\u0131lm\u0131\u015f\u201d olmas\u0131 ve \u201c1980 y\u0131l\u0131nda doruk noktas\u0131na gelen anar\u015fi ve ter\u00f6r\u00fcn san\u0131klar\u0131n\u0131n da art\u0131\u015f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda\u201d yetersiz kalmas\u0131 yatmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cbir k\u0131sm\u0131 Bayrak Harekat Plan\u0131 gere\u011fince, \u00e7o\u011funlu\u011fu ise yap\u0131lan operasyonlar sonucu toplanan on binlerce san\u0131\u011f\u0131 bar\u0131nd\u0131rmak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir sorun\u201d olu\u015fturmaktad\u0131r. Darbenin ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi y\u0131llarda hapishanelerin kapasitesi 54.000\u2019dir ancak darbeden bir y\u0131l sonra mevcut 95.000\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum da hapishaneleri \u201ciyile\u015ftirme yetersizlikleri, fiziki yetersizlikler, g\u00fcvenlik yetersizlikleri ve yasal yetersizlikler\u201dden muzdarip sorunlu mekanlar haline getirmi\u015ftir. (18)<\/p>\n

B\u00f6l\u00fcgiray\u2019\u0131n Evren\u2019den \u201cemri ald\u0131ktan sonra\u201d yapt\u0131\u011f\u0131 ilk i\u015f kendisinin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Adalet ve \u0130\u00e7i\u015fleri ba\u015fta olmak \u00fczere E\u011fitim, Sa\u011fl\u0131k, Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k, \u0130skan ve di\u011fer baz\u0131 bakanl\u0131klarla Jandarma Genel Komuntanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n m\u00fcste\u015far, genel m\u00fcd\u00fcr yard\u0131mc\u0131s\u0131 d\u00fczeyindeki temsilcilerinin de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma grubu olu\u015fturmak olur. Bu \u00e7al\u0131\u015fma grubu k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde baz\u0131 \u201ctemel ilkeler\u201d belirler ve bunlar 25 Mart 1981 tarihinde Evren\u2019in imzas\u0131yla \u201cPrensip Emri\u201d ad\u0131 alt\u0131nda yay\u0131nlan\u0131r. Bu prensiplerin ilki \u201cTutuklu ve h\u00fck\u00fcml\u00fclere hi\u00e7bir \u015fekilde k\u00f6t\u00fc davran\u0131\u015f, i\u015fkence ve insanl\u0131k onuru ile ilgisi olmayan hareketlerde bulunulmayacak\u201d diye ba\u015flamaktad\u0131r. 12 Eyl\u00fcl hapishaneleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu prensibin g\u00f6stermelik olarak oraya konuldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
12 Eyl\u00fcl askeri y\u00f6netiminde hapishanelerden sorumlu komutan Nevzat B\u00f6l\u00fcgiray’d\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00f6l\u00fcgiray Bart\u0131n, Malatya, \u00c7anakkale, \u0130stanbul ve Gaziantep\u2019te yap\u0131m\u0131 s\u00fcren hapishanelerin \u00f6ncelikle bitirilmesi ve h\u00fck\u00fcm giymi\u015f \u201cter\u00f6r su\u00e7lar\u0131\u201dn\u0131n buralara toplanmas\u0131 karar\u0131n\u0131 ald\u0131klar\u0131n\u0131 ve bu yeni hapishaneler i\u00e7in 1982, 1983 y\u0131llar\u0131nda \u00f6denek ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtir. S\u00f6z konusu bu hapishaneler ko\u011fu\u015flar\u0131n \u201codalara\u201d b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00d6zel Tip Hapishanelerdir.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fma grubunun bir ba\u015fka uygulamas\u0131 ise Tek Tip Elbise\u2019dir (TTE). B\u00f6l\u00fcgiray bu uygulamay\u0131 \u201cFirarlar\u0131 zorla\u015ft\u0131rmak, yoklamalarda ve disiplinin sa\u011flanmas\u0131nda kolayl\u0131k i\u00e7in, bir\u00e7ok bat\u0131 \u00fclkelerindeki gibi tek tip elbise giyilmesi isteniyordu.\u201d s\u00f6zleriyle savunmaktad\u0131r. (19)<\/p>\n

12 Eyl\u00fcl sonras\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen bu politikalar\u0131, bu yeni prensipleri hapishanelere ta\u015f\u0131yan ba\u015fl\u0131ca ara\u00e7lar ise 13\/1 Talimnamesi ve Ceza \u0130nfaz Kurumlar\u0131 \u0130le Tevkifevlerinin Y\u00f6netimine ve Cezalar\u0131n \u0130nfaz\u0131na Dair T\u00fcz\u00fck\u2019te 2 A\u011fustos 1983 tarihinde yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklik olur.<\/p>\n

13\/1 Talimnamesi ile mahpuslara er stat\u00fcs\u00fc verilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve 12 Mart\u2019\u0131n bir \u00e7ok dayatmas\u0131 mahpuslar\u0131n 24 saatini ku\u015fatacak \u015fekilde daha da boyutland\u0131r\u0131l\u0131p yeniden g\u00fcndeme getirilir. Talimnameye g\u00f6re askeri ceza ve tutukevinde tutulan ki\u015filer askeri stat\u00fcye tabidir; muhatap olduklar\u0131 asker kar\u015f\u0131s\u0131nda esas duru\u015fta durmal\u0131 ve her t\u00fcr hitaba kar\u015f\u0131 \u201cemret komutan\u0131m\u201d diye cevap vermeli; g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131n\u0131 emredilen g\u00fcnl\u00fck faaliyet program\u0131na uygun ge\u00e7irmeli; ko\u011fu\u015f tertip ve d\u00fczeni ile ilgili emirlere uymal\u0131; tekmil vermeli; say\u0131m nizam\u0131na riayet g\u00f6stermeli; istenilen mar\u015flar\u0131 ezberlemeli; yana\u015f\u0131k d\u00fczen e\u011fitimine kat\u0131lmal\u0131; yemek duas\u0131 okumal\u0131d\u0131rlar. T\u00fcm bu kurallar g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam i\u00e7erisinde ard\u0131 arkas\u0131 kesilmeyen yeni dayatmalar olarak g\u00f6sterir kendisini: Sa\u00e7lar\u0131n 15 g\u00fcnde bir 3 numara kesilmesi, g\u00fcn a\u015f\u0131r\u0131 sakal t\u0131ra\u015f\u0131 olunmas\u0131, ziyaret ve avukata numara s\u0131ras\u0131na g\u00f6re tek s\u0131ra \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131, gece onda yat\u0131l\u0131p sabah alt\u0131da kalk\u0131lmas\u0131, ko\u011fu\u015flarda kom\u00fcn\u00fcn yasaklanmas\u0131, dilek\u00e7elere \u2018komutanl\u0131k \u00f6n\u00fcne\u2019 yaz\u0131lmas\u0131, havaland\u0131rmalarda di\u011fer ko\u011fu\u015flarla al\u0131\u015fveri\u015f yap\u0131lmamas\u0131, konu\u015fulmamas\u0131, ko\u011fu\u015flarda t\u00fcrk\u00fc-mar\u015f s\u00f6ylenmemesi\u2026 (20)<\/p>\n

T\u00fcz\u00fck\u2019te yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklik ise mahpuslar\u0131n grupland\u0131r\u0131lmas\u0131na \u201cAnar\u015fi ve ter\u00f6r su\u00e7lar\u0131ndan h\u00fck\u00fcml\u00fc olanlar\u201d ayr\u0131m\u0131n\u0131 ekler ve bu grupta yer alanlar\u0131n cezalar\u0131n\u0131 1 ve 3 ki\u015filik odalardan olu\u015fan hapishanelerde \u00e7ekmelerini karar alt\u0131na al\u0131r. Bu de\u011fi\u015fiklikle bir mahpus grubu resmi olarak \u201canar\u015fist\u201d ve \u201cter\u00f6rist\u201d olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve ayr\u0131 bir infaza tabi tutulacaklar\u0131 belirtilmi\u015f olur.<\/p>\n

T\u00fcm bu dayatmalar \u00f6zellikle de siyasi mahpuslar taraf\u0131ndan direni\u015flerle kar\u015f\u0131lan\u0131r ve onlarca \u00f6l\u00fcm ya\u015fan\u0131r. Diyarbak\u0131r ve Mamak hapishaneleri bu dayatmalar\u0131n en sert uyguland\u0131\u011f\u0131 ve kar\u015f\u0131s\u0131nda en b\u00fcy\u00fck direni\u015flerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi hapishanelerden ikisi olmu\u015ftur. Metris ve Sa\u011fmalc\u0131lar’da da d\u00f6rt tutsa\u011f\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi kitlesel a\u00e7l\u0131k grevi ve \u00f6l\u00fcm oru\u00e7lar\u0131na varan direni\u015flerle bu dayatmalara kar\u015f\u0131 konulmu\u015ftur. \u00d6l\u00fcm orucu sonras\u0131nda talepler kabul edilmese de baz\u0131 kazan\u0131mlar sa\u011flanm\u0131\u015f ve sonras\u0131nda TTE kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Cezaevlerine Ge\u00e7i\u015f S\u00fcrecinin Mimari G\u00f6stergeleri <\/strong><\/p>\n

Cezaevlerine ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1970\u2019lerden itibaren yeni \u201ctip\u201d hapishaneler in\u015fa edilmeye ba\u015flan\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te ba\u015flayan farkl\u0131 tipte hapishaneler furyas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar devam eder. Bu yeni tip hapishanelerin temel \u00f6zelli\u011fi, ko\u011fu\u015f sisteminden \u201coda sistemine\u201d do\u011fru bir ge\u00e7i\u015f g\u00f6stermeleridir. Mahpuslar\u0131n ya\u015fam alanlar\u0131 her yeni tipte giderek daha da daralt\u0131l\u0131r. Bu daraltman\u0131n kanuni dayana\u011f\u0131n\u0131 ise yukar\u0131da de\u011findi\u011fimiz 1983 tarihli t\u00fcz\u00fck de\u011fi\u015fikli\u011fi olu\u015fturur. Bu de\u011fi\u015fikli\u011fe g\u00f6re hapishanelerdeki mahpuslar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 \u201canar\u015fi ve ter\u00f6r su\u00e7lar\u0131ndan h\u00fck\u00fcml\u00fc olanlar\u201d olarak nitelendirilmekle kalmam\u0131\u015f, bu mahpuslar\u0131n \u00f6zel bir infaz rejimine tabi tutulmas\u0131, \u201ctek ya da \u00fc\u00e7 3 ki\u015filik odalar halinde yap\u0131lm\u0131\u015f bireysel iyile\u015ftirme ve e\u011fitim uygulanan \u00f6zel kapal\u0131 cezaevlerine\u201d g\u00f6nderilmeleri kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcz\u00fck\u2019te \u00f6ng\u00f6r\u00fclen 1 ve 3 ki\u015filik odalardan olu\u015fan \u201c\u00f6zel kapal\u0131 cezaevleri\u201d i\u00e7in 2000\u2019li y\u0131llar\u0131, F Tipi Hapishaneleri beklemek gerekecektir. Osmanl\u0131\u2019da oldu\u011fu gibi kanuni d\u00fczenlemeler \u00f6nden yap\u0131lm\u0131\u015f uygulamay\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lacak hapishanelerin in\u015fas\u0131 ise onlarca y\u0131l geriden gelmi\u015ftir. Bu arada farkl\u0131 tipte hapishanelerin yap\u0131m\u0131 g\u00fcndeme getirilir.<\/p>\n

1980 y\u0131l\u0131ndan sonra, 500 ki\u015filik \u00d6zel Tip hapishanelerin in\u015fas\u0131na ba\u015flan\u0131r ve hapishanelerin h\u00fccre esas\u0131na dayal\u0131 olarak yenilenmesi g\u00fcndeme gelir. 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn ard\u0131ndan a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 yap\u0131lan ilk hapishanelerden biri Metris E Tipi Hapishanesi\u2019dir. Metris, 12 Nisan 1981 tarihinde \u201chizmete girer\u201d. E Tipi hapishaneler, ge\u00e7mi\u015fin b\u00fcy\u00fck ko\u011fu\u015flar\u0131n\u0131n aksine 16-20 ki\u015filik ko\u011fu\u015flardan olu\u015fmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra cezaland\u0131rma ama\u00e7l\u0131 h\u00fccreleri vard\u0131r. E Tipi hapishanelerin yap\u0131m\u0131n\u0131, \u00d6zel Tip olarak da bilinen H Tipi hapishaneler takip eder. \u0130lk yap\u0131lan H Tipi hapishanelerden biri, 6 Temmuz 1983 tarihinde a\u00e7\u0131lan Sa\u011fmalc\u0131lar \u00d6zel Tip Hapishanesi\u2019dir. \u00d6zel Tip hapishanelerde ko\u011fu\u015flar, 4-6 ki\u015filik k\u00fc\u00e7\u00fck \u201coda\u201dlara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u0130lk h\u00fccre tipi hapishanenin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 da 1980\u2019larda g\u00fcndeme gelir. 1987 y\u0131l\u0131nda h\u00fccre tipi olarak yenilenen Eski\u015fehir Hapishanesi\u2019nin faaliyete ge\u00e7irilir.<\/p>\n

Mahpuslar\u0131n g\u00fcndelik ya\u015famlar\u0131na m\u00fcdahale, s\u00f6ylem d\u00fczeyinde ya\u015fanan farkl\u0131la\u015fma ve mimaride ya\u015fanan de\u011fi\u015fikliklere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin kapat\u0131lma mekanlar\u0131nda 1970\u2019lerden itibaren ya\u015fanan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ayak izlerini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kapat\u0131lma mekanlar\u0131n\u0131n bu yeni s\u00fcre\u00e7te devlet taraf\u0131ndan \u201ccezaevi\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131na ve \u201ccezaevi\u201d teriminin y\u00fcklendi\u011fi olumsuz de\u011fer yarg\u0131lar\u0131na bakarak bu s\u00fcreci \u201ccezaevi s\u00fcreci\u201d veya \u201cceza infaz kurumlar\u0131 s\u00fcreci\u201d olarak adland\u0131rmak do\u011fru olacakt\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de kapat\u0131lma mekanlar\u0131 mahbeslerden hapishanelere hapishanelerden cezaevlerine evrilmi\u015f ve bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci 1990\u2019larda ve 2000\u2019li y\u0131llarda kesintisiz olarak devam etmi\u015ftir.<\/p>\n

H\u00fccrelere Evrilen Hapishaneler S\u00fcreci <\/strong><\/p>\n

H\u00fccreler konusundaki yeni ad\u0131m 1991 y\u0131l\u0131nda at\u0131l\u0131r. TBMM\u2019de Mart 1991 tarihinde kabul edilen Ter\u00f6rle M\u00fccadele Kanunu\u2019nda \u201cter\u00f6r\u201d nedeniyle tutuklananlar\u0131n cezalar\u0131n\u0131 1 ve 3 ki\u015filik h\u00fccrelerde \u00e7ekmesi karar\u0131 yinelenir. Bu kararla beraber Eski\u015fehir Hapishanesi yeniden g\u00fcndeme getirilir ve Kas\u0131m 1991 tarihinde a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 yap\u0131l\u0131r. Bunun \u00fczerine bir\u00e7ok hapishanedeki siyasi mahpuslar, \u201ctabutluk\u201d ad\u0131n\u0131 verdikleri bu hapishanenin kapat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, 28 g\u00fcn s\u00fcrecek bir direni\u015f ba\u015flat\u0131rlar ve Eski\u015fehir Hapishanesi kapat\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Eski\u015fehir Hapishanesi\u2019nin kapatt\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan 1995 y\u0131l\u0131na kadar \u00f6nemli bir giri\u015fim ya\u015fanmaz ve siyasi mahpuslar hapishanelerin i\u00e7erisinde, \u201c\u00f6zg\u00fcr\u201d olabildikleri ko\u015fullarda ya\u015famay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler. Ancak 1995 y\u0131l\u0131ndan itibaren devletin hapishanelere y\u00f6nelik tutumu tekrar sertle\u015fmeye ba\u015flar. Bu sertlik kendisini hapishanelere, \u00e7e\u015fitli nedenlerle d\u00fczenlenen operasyonlar ve \u00f6l\u00fcmler olarak g\u00f6sterir.<\/p>\n

Operasyonlar d\u00f6neminde h\u00fccre hapishaneler konusunda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ad\u0131m da at\u0131l\u0131r. 1996 y\u0131l\u0131nda Eski\u015fehir Hapishanesi yeniden a\u00e7\u0131l\u0131r ve siyasi mahpuslar geni\u015f bir kat\u0131l\u0131mla \u00d6l\u00fcm Orucuna ba\u015flar: ANAYOL h\u00fck\u00fcmetinin Adalet Bakan\u0131 Mehmet A\u011far\u2019d\u0131r. \u0130lk a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndaki \u201ccezaevleri sorununu \u00e7\u00f6zece\u011fim\u201d, \u201ccezaevlerini ter\u00f6r e\u011fitim kamplar\u0131 olmaktan \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131m\u201d s\u00f6zleriyle hapishanelerle ilgili olas\u0131 geli\u015fmelerin ipucunu verir. 6 May\u0131s tarihinde h\u00fccre tipi esas\u0131na g\u00f6re in\u015fa edilmi\u015f olan Eski\u015fehir Hapishanesi\u2019ni yeniden a\u00e7an bir genelge yay\u0131nlan\u0131r bunun bir g\u00fcn sonras\u0131 80 mahpus Eski\u015fehir Hapishanesi\u2019ne g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. 6 May\u0131s genelgesini 8 ve 10 May\u0131s tarihlerinde iki yeni genelge izler. Bu genelgelere g\u00f6re Devlet G\u00fcvenlik Mahkemelerinde tutuklananlar \u0130stanbul\u2019da Bayrampa\u015fa Hapishanesi\u2019ne, \u0130zmir\u2019de ise Buca Hapishanesi\u2019ne konulmayacak, 50 ve 150\u2019li gruplar halinde \u00e7evre hapishanelere da\u011f\u0131t\u0131lacakt\u0131r. Mahpuslar bu genelgeleri, \u201cdevrimci tutsaklar\u0131 b\u00f6l\u00fcp par\u00e7alamak ve b\u00f6ylece teslimiyeti, ard\u0131ndan da itiraf\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 dayatmak\u201d\u00a0 olarak yorumlar ve 20 May\u0131s 1996 tarihinde, 1500\u2019\u00fc a\u015fk\u0131n tutsak s\u00fcresiz a\u00e7l\u0131k grevine ba\u015flar. A\u00e7l\u0131k grevi 3 Temmuz g\u00fcn\u00fc,\u00a0 45. g\u00fcn\u00fcndeyken \u00f6l\u00fcm orucuna \u00e7evrilir.<\/p>\n

Bu arada REFAHYOL koalisyon h\u00fck\u00fcmeti kurulmu\u015f ve Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na \u015eevket Kazan getirilmi\u015ftir. Kazan da, ayn\u0131 politikalar\u0131 kararl\u0131l\u0131kla s\u00fcrd\u00fcrmeye devam eder. \u00d6l\u00fcm Orucu 69 g\u00fcn s\u00fcrer ve 12 mahpus ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. Var\u0131lan anla\u015fma sonucunda, Eski\u015fehir Hapishanesi siyasi tutuklulara kapat\u0131l\u0131r. Ancak Eski\u015fehir Hapishanesi\u2019nin kapat\u0131lm\u0131\u015f hali 3 y\u0131l kadar s\u00fcrer ve Mart 1999\u2019da iki siyasi mahpusun buraya g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesiyle tekrar a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu geli\u015fme \u00fczerine siyasi mahpuslar bir\u00e7ok hapishanede barikat kurarak direni\u015fe ge\u00e7erler ve Eski\u015fehir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc defa siyasi mahpuslara kapat\u0131l\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcm bu s\u00fcrecin tepe noktas\u0131n\u0131 ise 2000 y\u0131l\u0131nda F Tipi hapishanelerin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n

F Tipi Hapishaneler ve 2000 \u00d6l\u00fcm Orucu <\/strong><\/p>\n

H\u00fccre esas\u0131na dayal\u0131 F Tipi hapishanelerin g\u00fcndeme getirilmesi ve in\u015fas\u0131na ba\u015flanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, F Tipi Hapishaneleri \u201ctecrit\u201d ve \u201cizolasyon\u201d arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u201cki\u015filiksizle\u015ftirme\u201dnin ve \u201ckimliksizle\u015ftirme\u201dnin uygulanaca\u011f\u0131 h\u00fccre tipi mekanlar olarak de\u011ferlendiren siyasi mahpuslar taraf\u0131ndan 20 Ekim 2000 tarihinde s\u00fcresiz a\u00e7l\u0131k grevi ba\u015flat\u0131l\u0131r. (21) Bu a\u00e7l\u0131k grevi 19 Kas\u0131m tarihinden itibaren, \u00e7e\u015fitli hapishanelerde kademeli olarak \u00f6l\u00fcm orucuna \u00e7evrilir.<\/p>\n

D\u00f6nemin Adalet Bakan\u0131 Hikmet Sami T\u00fcrk, 16 Aral\u0131k 2000 tarihinde gazetelere yans\u0131yan a\u00e7\u0131klamas\u0131nda \u201cKo\u011fu\u015f sisteminin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 T\u00fcrkiye’de cezaevi sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00f6nko\u015fuludur. H\u00fck\u00fcmet hi\u00e7bir zaman ko\u011fu\u015f sistemi anlam\u0131na gelebilecek bir \u00f6neriyi kabul edemez. Ko\u011fu\u015f sistemini s\u00fcrd\u00fcrmek, T\u00fcrkiye’de cezaevi sorununun devam\u0131 demektir\u201d s\u00f6zlerini sarf eder ve iktidar\u0131n h\u00fccre tipi hapishanelere y\u00fckledi\u011fi misyonu g\u00f6sterir. (22) Bu s\u00f6zlerden \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra, 19 Aral\u0131k 2000 tarihinde, \u00f6l\u00fcm orucunun s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc 20 hapishaneye birden operasyon d\u00fczenlenir. Adalet Bakan\u0131 T\u00fcrk\u2019\u00fcn \u201cdevletin \u015fefkat ve insan kurtarma operasyonu\u201d olarak nitelendirdi\u011fi ve \u201cHayata D\u00f6n\u00fc\u015f Operasyonu\u201d ad\u0131 verilen operasyon sonucunda 2\u2019si asker 30\u2019u mahpus olmak \u00fczere 32 ki\u015fi ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir. (23)<\/p>\n

Operasyona ra\u011fmen, \u00f6l\u00fcm orucu, mahpuslar taraf\u0131ndan, zorla sevk edildikleri F Tipi Hapishanelerde de s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr. 122 mahpus ve mahpus \u00a0yak\u0131n\u0131n\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi bu direni\u015f \u201cAdalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 ile demokratik kitle \u00f6rg\u00fctleri ve \u00f6l\u00fcm orucu direni\u015f\u00e7ileri aras\u0131nda yap\u0131lan do\u011frudan ve dolayl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonucunda\u201d Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n 22 Ocak 2007 tarihli genelgeyi yay\u0131nlamas\u0131yla sona erdirilir. Bu genelge, mahpuslar\u0131n \u201ctretmana\u201d ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, onar ki\u015filik gruplar halinde, haftada 10 saat bir araya gelmesini \u00f6ng\u00f6rmektedir.<\/p>\n

2000 y\u0131l\u0131nda a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 yap\u0131lan F Tipi Hapishaneleri yine \u201coda sistemi\u201dne dayanan D, L ve T tipi hapishaneler takip eder. Son y\u0131llarda, bu yeni tip hapishanelerin yan\u0131 s\u0131ra, eski tip hapishaneler de \u201coda sistemine\u201d d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmeye ba\u015flan\u0131r. F Tipi hapishanelere sadece \u201corganize su\u00e7lardan\u201d ceza verilmi\u015f olan mahpuslar tutulurken sonras\u0131nda a\u00e7\u0131lan L ve T Tipi Hapishanelere adli mahpuslar konulur ve b\u00f6ylece ko\u011fu\u015flardan \u201coda\u201dlara do\u011fru evrilen s\u00fcre\u00e7 adli mahpuslar\u0131 ve t\u00fcm hapishaneleri de kapsayacak \u015fekilde geni\u015fletilmeye ba\u015flan\u0131r.<\/p>\n

\u201cOda sistemi\u201dne dayal\u0131 hapishanelerin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ve yeni kanunlar\u0131n \u00f6zellikle de C\u0130K\u2019in y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesiyle beraber hapishanelerden cezaevlerine ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci son bulur ve cezaevleri s\u00fcrecine girilmi\u015f olur. Bu yeni s\u00fcrecin merkezinde \u201cinfazda temel ama\u00e7\u201d olgusu ve \u201ciyile\u015ftirme\u201d iddias\u0131 yatmaktad\u0131r ve bu merkez \u00fczerine tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

KAYNAKLAR <\/strong><\/p>\n

Acar, \u0130. (2001) Osmanl\u0131 Kanunnameleri ve \u0130slam Ceza Hukuku (1), D.E.\u00dc \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em>, Say\u0131 XIII-XIV, 53-68<\/p>\n

Adak, U. (2006) XIX. Y\u00fczy\u0131l\u0131n Sonlar\u0131 XX. Y\u00fczy\u0131l\u0131n Ba\u015flar\u0131nda Ayd\u0131n Vilayeti\u2019ndeki Hapishaneler, yay\u0131mlanmam\u0131\u015f y\u00fcksek lisans tezi, \u0130zmir: Ege \u00dcniversitesi<\/p>\n

\u201cAdalet Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Cezaevlerine \u0130li\u015fkin Raporu\u201d, 19 Haziran 2012, http:\/\/www.haberciniz.biz\/adalet-bakanliginin-cezaevlerine-iliskin-raporu-1504762h.htm<\/p>\n

Akag\u00fcnd\u00fcz, A. (2006) Osmanl\u0131 Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri,<\/em> \u0130stanbul, Osmanl\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Vakf\u0131<\/p>\n

Akba\u015f, M. (2011) Mamak Kitab\u0131-Biz Bir Orduya Kafa Tuttuk Arkada\u015f<\/em>, Ankara, Ayizi Kitap<\/p>\n

Ak\u0131n, H. (2011), Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde Hapishane Islahat\u0131na Dair 1893 Tarihli Bir Nizamname \u00d6nerisi, History Studies<\/em>, Volume3\/3 2011, 23-36, http:\/\/www.historystudies.net\/Makaleler\/1772422551_2-Hatice%20Ak%C4%B1n.pdf<\/p>\n

Argun, F. (1990) Eski\u015fehir\u2019den Ayd\u0131n\u2019a Cezaevinde \u0130nsan Olmak, \u0130HD Ankara \u015eubesi<\/p>\n

Avc\u0131, M. (2002) Osmanl\u0131 Uygulamas\u0131nda \u0130nfaz\u0131 \u00d6zellik G\u00f6steren Hapis T\u00fcrleri: Kalebentlik, K\u00fcrek ve Prangabentlik, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi<\/em>, Y\u0131l 2002, Say\u0131 1, http:\/\/www.esosder.org\/index.php?sayfa=ozet&no=73<\/p>\n

Avc\u0131, M. (2012) T\u00fcrk Hukuk Tarihi Dersleri, Konya, Mimoza Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

Aydemir, \u015e.S. (1995) Suyu Arayan Adam<\/em>, \u0130stanbul: Remzi Kitabevi<\/p>\n

Balc\u0131o\u011flu, A. (1990) Terleyen Duvarlar<\/em>, \u0130stanbul, Tima\u015f Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Bekiro\u011flu, N. (2011) C\u00fcmle Kap\u0131s\u0131<\/em>, Tima\u015f Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n

Belli, S. (1994), Bo\u015funa M\u0131 \u00c7i\u011fnedik?,<\/em> \u0130stanbul, Belge Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Bozarslan, M. E. (1974) \u0130\u00e7eridekiler ve D\u0131\u015far\u0131dakiler<\/em>, \u0130stanbul, Koral Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

B\u00f6l\u00fcgiray, N. (1996) Anar\u015fi ve Ter\u00f6r Nas\u0131l \u00d6nlenir<\/em>, \u0130stanbul, Tekin Yay\u0131nevi<\/p>\n

B\u00f6l\u00fcgiray, N. (2001) Sokaktaki Asker \u2013 Bir S\u0131k\u0131y\u00f6netim Komutan\u0131n\u0131n 12 Eyl\u00fcl An\u0131lar\u0131<\/em>, \u0130stanbul, Tekin Yay\u0131nevi<\/p>\n

B\u00f6l\u00fcgiray, N. (2002) Sokaktaki Askerin D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc \u2013 12 Eyl\u00fcl Y\u00f6netimi D\u00f6nemi<\/em>, \u0130stanbul, Tekin Yay\u0131nevi<\/p>\n

Ceza \u0130nfaz Kurumu Y\u00f6netimi El Kitab\u0131 <\/em>(2011), Ankara, Ankara A\u00e7\u0131k Ceza \u0130nfaz Kurumu Matbaas\u0131<\/p>\n

Cezaevleri Direni\u015fleri 1 \u2013 Buca<\/em> (?), \u0130stanbul, Haziran Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

Cezaevleri Direni\u015fleri 2 \u2013 \u00dcmraniye<\/em> (?), \u0130stanbul, Haziran Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015flar, O. (2010), Mamak Askeri Cezaevi-An\u0131lar 1971-1980<\/em>, \u0130stanbul, Everest Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

\u00c7atma, E. (1996) Zonguldak Madenlerinde H\u00fck\u00fcml\u00fc \u0130\u015f\u00e7iler<\/em>, Ankara, Maden Sen Zonguldak \u015eubesi Yay\u0131n No:1<\/p>\n

\u00c7ay\u0131r, R. (2006) Mamak Mahpushanesi<\/em>, Ankara, Elips Kitap<\/p>\n

\u00c7etinkaya, H. (1989) Kanl\u0131 S\u00fcrg\u00fcn-Ayd\u0131n Cezaevi Direni\u015fi<\/em>, \u0130stanbul, Boyut Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

\u00c7olak, H. ve Altun, U. (2008) Tarihi ve Kronolojik Perspektifte Ceza \u0130nfaz Kurumlar\u0131,\u00a0 Adalet<\/em>, say\u0131 31, May\u0131s 2008, 2-25, http:\/\/www.yayin.adalet.gov.tr\/dergi\/31say%C4%B1.pdf<\/p>\n

De\u011fer, M. (2008)\u201dDiyarbak\u0131r Zindan\u0131 4\u201d, 20 Aral\u0131k 2008, http:\/\/www.diyarbakirzindani.com\/index.php?option=com_content&task=view&id=210&Itemid=34<\/p>\n

Demirba\u015f, T. (2008) \u0130nfaz Hukuku<\/em>, Ankara, Se\u00e7kin Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

Dinamo, H.\u0130. (2007), Musa\u2019n\u0131n Mapusanesi<\/em>, \u0130stanbul, Tekin Yay\u0131nevi<\/p>\n

Direni\u015f \u00d6l\u00fcm ve Ya\u015fam<\/em> (1987), \u0130stanbul, Haziran Yay\u0131nevi<\/p>\n

Direni\u015f \u00d6l\u00fcm ve Ya\u015fam 2<\/em> \u2013 Devrim Ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n Kahramanlar\u0131<\/em> (1997) Haziran Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul<\/p>\n

Do\u011fan, F. K. (2010) Cezan\u0131n Amac\u0131 ve Hapis Cezas\u0131<\/em>, Legal Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul<\/p>\n

Erim, N. (1984) Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda Kalebentlik Cezas\u0131 ve Su\u00e7lar\u0131n S\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00dczerine Bir Deneme, Osmanl\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi\u00a0 IV<\/em>, 79-88<\/p>\n

Erim, N. (2002) 18. Y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda K\u00fcrek Cezas\u0131, IX. \u0130nternational Congres Of Economic And Social History Of Turkey<\/em>, 20-23 August 2002, T\u00fcrk Tarih Kurumu, 179-188<\/p>\n

Foucault, M. (2005b) B\u00fcy\u00fck Kapat\u0131lma<\/em>, \u00e7ev: I\u015f\u0131k Erg\u00fcden-Ferda Keskin, \u0130stanbul, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Foucault, M. (2006) Hapishanenin Do\u011fu\u015fu<\/em>, \u00e7ev: Mehmet Ali K\u0131l\u0131\u00e7bay, \u0130stanbul, \u0130mge Kitabevi<\/p>\n

G\u00f6nen, Y. S. (2010) Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funda Hapishaneleri \u0130yile\u015ftirme Giri\u015fimi – 1917 Y\u0131l\u0131, Hapishane Kitab\u0131<\/em>, (edit\u00f6rler) E. G. Naskali ve H. O. Altun, \u0130stanbul, Kitabevi, 173-184<\/p>\n

G\u00f6n\u00fcll\u00fc, A. R. (2011), Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Son D\u00f6neminde Isparta Hapishanesi (1867-1920), Sel\u00e7uk \u00dcniversitesi T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi<\/em>, Say\u0131 29, 349-392<\/p>\n

Heyd, U. (1969\/1983) Eski Osmanl\u0131 Ceza Hukukunda Kanun ve \u015eeriat, \u00e7ev: Selahaddin Ero\u011flu, Ankara \u00dcniversitesi \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi Dergisi<\/em>, say\u0131 22, 633- 652<\/p>\n

H\u00fclagu, M. (1996) \u0130slam Hukukunda Hapis Cezas\u0131<\/em>, Kayseri, Rey Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/p>\n

H\u00fcr, A. (2009) \u201cSu\u00e7 Ceza, Hapishaneler ve \u0130mral\u0131\u201d, Taraf<\/em>, 30 A\u011fustos 2009<\/p>\n

Karaca, A. (2010) XIX. Y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131 Devletinde Fahi\u015fe Hatunlara Uygulanan Cezalar: Hapis ve S\u00fcrg\u00fcn, Hapishane Kitab\u0131<\/em>, (edit\u00f6rler) E. G. Naskali ve H. O. Altun, \u0130stanbul, Kitabevi, 152-163<\/p>\n

Kemal, O. (2000), Naz\u0131m Hikmet\u2019le 3,5 Y\u0131l<\/em>, \u0130stanbul, Tekin Yay\u0131nevi<\/p>\n

K\u0131yafet, H. (1989), Mahpus Y\u0131lmaz G\u00fcney<\/em>, \u0130stanbul, Aky\u00fcz Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Kukul, S. (1998), Bir Direni\u015f Oda\u011f\u0131 Metris-Metris Tarihi<\/em>, \u0130stanbul, Yar Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Makal, A. (2006) Zonguldak ve T\u00fcrkiye Toplumsal Tarihinin Ac\u0131 Bir Deneyimi Olarak \u201c\u0130\u015f M\u00fckellefiyeti\u201d, Zonguldak Kent Tarihi \u201905 Bienali Bildiriler Kitab\u0131<\/em><\/p>\n

Mavio\u011flu, E. (2006) As\u0131lmay\u0131p Beslenenler \u2013 Bir 12 Eyl\u00fcl Hesapla\u015fmas\u0131<\/em>, \u0130stanbul, \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Meng\u00fc\u00e7, A. R. (1968) Ceza \u0130nfaz Hukuku ve \u0130nfaz M\u00fcesseseleri<\/em>, \u0130stanbul, Cezaevi Matbaas\u0131<\/p>\n

\u00d6zkul, A. H. (2010) XVIII. Y\u00fczy\u0131l\u0131n \u0130lk Yar\u0131s\u0131nda K\u0131br\u0131s\u2019ta Kalebentler ve Cezirebentler, Hapishane Kitab\u0131<\/em>, (edit\u00f6rler) E. G. Naskali ve H. O. Altun, \u0130stanbul, Kitabevi, 130-143<\/p>\n

\u00d6zteken, \u00d6. (2010) T\u00fcrk\u00e7ede \u201cMahpus\u201d ve \u201cHapishane\u201d, Hapishane Kitab\u0131<\/em>, (edit\u00f6rler) E. G. Naskali ve H. O. Altun, \u0130stanbul, Kitabevi, 607-620<\/p>\n

\u00d6zt\u00fcrk, \u015e. (2004) T\u00fcrkiye Solunun Hapishane Tarihi<\/em>, \u0130stanbul, Yar Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

Sa\u011flam, M.Y. (2003a) Ceza \u0130nfaz Kurumlar\u0131 Mimarisi ve T\u00fcrk \u0130nfaz Sisteminde Mimari \u00d6zellikler, Adalet<\/em>, Say\u0131 14, Ocak 2003<\/p>\n

Sa\u011flam, M.Y. (2003b) T\u00fcrk \u0130nfaz Sisteminde Ceza \u0130nfaz Kurumlar\u0131<\/em>, Ankara, Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131n \u0130\u015fleri Dairesi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n

Saner, Y. (2007) Osmanl\u0131\u2019da Y\u00fczlerce Y\u0131l S\u00fcren Cezaland\u0131rma ve Korkutma Refleksi: Prangaya Vurma, Osmanl\u0131\u2019da Asayi\u015f Su\u00e7 ve Ceza, <\/em>(der) N. Levy ve A. Toumarkine, \u0130stanbul, Tarih Vakf\u0131 Yurt Yay\u0131nlar\u0131, 163-190<\/p>\n

Siyasi Tutsaklar Ne \u0130stiyor<\/em> (2000), \u0130stanbul, Boran Yay\u0131nevi<\/p>\n

\u015eamil \u0130slam Ansiklopedisi (1990), \u0130stanbul, \u015eamil Yay\u0131nlar\u0131,\u00a0 http:\/\/www.sevde.de\/islam_Ans\/islam_ans.htm<\/p>\n

\u015een, H. (2007) Osmanl\u0131\u2019da Hapishane Mefhumu, Osmanl\u0131\u2019da Asayi\u015f Su\u00e7 ve Ceza<\/em>, (der) N. Levy ve A. Toumarkine, \u0130stanbul, Tarih Vakf\u0131 Yurt Yay\u0131nlar\u0131, 200-212<\/p>\n

\u015een, \u00d6. (2007) Osmanl\u0131\u2019da Mahkum Olmak<\/em>, \u0130stanbul, Kap\u0131 Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n

\u015eentop, M. (2004) Tanzimat D\u00f6nemi Osmanl\u0131 Ceza Hukuku<\/em>, \u0130stanbul<\/p>\n

Tekin, S. (2010) Osmanl\u0131\u2019da Kad\u0131n ve Kad\u0131n Hapishaneleri, Ankara \u00dcniversitesi Tarih Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi<\/em>, Cilt 29, Say\u0131 47, 83-102<\/p>\n

Tekin, S. ve \u00d6zkes, S. (2008), Cumhuriyet \u00d6ncesi T\u00fcrkiye\u2019de Hapishane Sorunu, \u00c7a\u011fda\u015f T\u00fcrkiye Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi<\/em>, VII\/16-17, Bahar-G\u00fcz 2008, 187-201<\/p>\n

T\u00fcrk \u0130nfaz Sistemi ve Islah Kurumlar\u0131<\/em>\u00a0 (1969), Ankara Yar\u0131 A\u00e7\u0131k Cezaevi Matbaas\u0131<\/p>\n

\u00dclkemiz Hapishaneleri ve Diren\u00e7 \u00c7i\u00e7ekleri<\/em> (2001), \u0130stanbul, Umut Yay\u0131mc\u0131l\u0131k<\/p>\n

Yalanlar\u0131 Par\u00e7alayan Ulucanlar Katliam\u0131 <\/em>(?), \u0130stanbul, ASPA\u015e<\/p>\n

Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Vatan<\/em>, 23 Ekim 2000, say\u0131 1 http:\/\/www.ozgurluk.org\/kitaplik\/webarsiv\/vatan\/vatan_arsiv\/index01-1.html, 25 Temmuz 2010<\/p>\n

Yetkin, F., Tanbo\u011fa, M. (1993), D\u00f6rtlerin Gecesi<\/em>, Ankara, Yurt Kitap Yay\u0131n<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131z, G. (2012) Mapusane-Osmanl\u0131 Hapishanelerinin Kurulu\u015f Ser\u00fcveni (1839-1908)<\/em>, \u0130stanbul, Kitabevi<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) Kelime anlam\u0131 edeblendirmek (te\u2019dib etmek), menetmek ve azarlamak olan tazir, hakk\u0131nda \u015fer\u2019i h\u00fck\u00fcm mevcut olmayan c\u00fcr\u00fcmlerden dolay\u0131 tatbik edilecek cezalara denk d\u00fc\u015fmektedir.\u00a0 2) Saner, 2007: 174-175.<\/p>\n

3) Akt. Y\u0131ld\u0131z, 2012: 70<\/p>\n

4) Y\u0131ld\u0131z, 2012: 71.<\/p>\n

5) Y\u0131ld\u0131z, 2012: 79.<\/p>\n

6) Y\u0131ld\u0131z, 2012: 80<\/p>\n

7) Y\u0131ld\u0131z, kitab\u0131n\u0131n 110 ve 161. sayfalar\u0131 aras\u0131nda raporun ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir de\u011ferlendirmesini yapmaktad\u0131r (2012).<\/p>\n

8) Timur Demirba\u015f, \u0130nfaz Hukuku, Ankara 2008, Se\u00e7kin Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, sayfa 136<\/p>\n

9) Bu kanunun temelinde 1810 tarihli Frans\u0131z Ceza Kanunun yer alsa da daha sonra yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler kanunda Alman ve \u0130talyan etkisine a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fclen bu de\u011fi\u015fiklik Osmanl\u0131\u2019n\u0131n ittifak politikas\u0131n\u0131n da bir g\u00f6stergesi durumundad\u0131r.<\/p>\n

10) Sultanahmet Meydan\u0131\u2019ndaki bu ilk Hapishane-i Umumi binas\u0131, 1939 y\u0131l\u0131nda, Cumhuriyet d\u00f6neminde \u0130stanbul\u2019da in\u015fa edilen ilk b\u00fcy\u00fck kamu binalar\u0131ndan biri olan Adliye Saray\u0131\u2019na yer a\u00e7mak i\u00e7in y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Y\u0131ld\u0131z, 2012: 281).<\/p>\n

11) Y\u0131ld\u0131z, 2012: 267-291; \u015een, 2007: 28.<\/p>\n

12) Y\u0131ld\u0131z, 2012: 381.<\/p>\n

13) Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn TBMM\u2019nin 1. D\u00f6nem 4. Yasama Y\u0131l\u0131n\u0131 A\u00e7\u0131l\u0131\u015f Konu\u015fmalar\u0131 http:\/\/www.tbmm.gov.tr\/tarihce\/ataturk_konusma\/1d4yy.htm<\/p>\n

14) BOA. DH. MB. HPS, No: 163\/85 aktaran \u015een, 2007: 150-151<\/p>\n

15) Kanunun tam metni i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Meng\u00fc\u00e7, 1968: 377-378<\/p>\n

16) Bu C\u0130K\u2019in tam metni i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Meng\u00fc\u00e7, 1968: 125-139<\/p>\n

17) Milliyet, 7 Kas\u0131m 2007, Fikret Bila’ n\u0131n s\u00f6yle\u015fisinden<\/p>\n

18) B\u00f6l\u00fcgiray, 2002: 181-182.<\/p>\n

19) B\u00f6l\u00fcgiray, 2002: 184.<\/p>\n

20) Direni\u015f \u00d6l\u00fcm ve Ya\u015fam, 1987: 44; Mavio\u011flu, 2006: 68; Kukul, 1998: 53.<\/p>\n

21) \u00d6l\u00fcm Orucunu ba\u015flatan siyasi mahpuslar\u0131n F Tipi Hapishaneler hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve direni\u015flerinin gerek\u00e7eleri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Siyasi Tutsaklar Ne \u0130stiyor (2000), \u0130stanbul, Boran Yay\u0131nevi<\/p>\n

22) H\u00fcrriyet, 16 Aral\u0131k 2000<\/p>\n

23) \u201cHayata D\u00f6n\u00fc\u015f Operasyonu\u201dnun mahpuslar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden anlat\u0131m\u0131 i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Hapishanelerde Katliam \u2013 19-22 Aral\u0131k 2000 Belgeler Tan\u0131klar 1 (?), \u0130stanbul, Anadolu Yay\u0131nc\u0131l\u0131k. D\u00f6nemin devlet yetkilileri taraf\u0131ndan \u201cHayata D\u00f6n\u00fc\u015f\u201d ad\u0131 verilen bu operasyonun bir katliam oldu\u011fu \u00e7ok\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f, sonras\u0131nda Adli T\u0131p raporlar\u0131 da bu sav\u0131 desteklemi\u015ftir. Bu konuyla ilgili olarak, Radikal gazetesinin 7 Temmuz 2001tarihli ve \u201cGer\u00e7e\u011fe D\u00f6n\u00fc\u015f\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberiyle,\u00a0 27 A\u011fustos 2001 tarihli \u201cOtopsideki Ger\u00e7ek\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 haberlerine bak\u0131labilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcrkiye\u2019de kapat\u0131lma mekanlar\u0131 mahbeslerden hapishanelere hapishanelerden cezaevlerine evrilmi\u015f ve bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci 1990\u2019larda ve 2000\u2019li y\u0131llarda kesintisiz olarak devam etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye siyasi tarihinin hapishanelerin evrimi \u00fczerinden okunmas\u0131, bu tarihe farkl\u0131 bir g\u00f6zle bakma imk\u00e2nlar\u0131 sunmaktad\u0131r. Yasalar, mimarideki d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ve pratikler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak Osmanl\u0131\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye\u2019nin hapishaneler tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u201cmahbes\u201d, \u201chapishane\u201d ve \u201ccezaevi\u201d olmak \u00fczere […]<\/p>\n","protected":false},"author":574,"featured_media":23409,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[156,38,1464,218,222,29],"tags":[305,2870,1612,2871],"class_list":["post-23401","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-119-sayi","category-dergi-sayilari","category-dosya","category-sosyoloji","category-tarih","category-toplum","tag-hukuk","tag-mahbes","tag-osmanli","tag-zindan"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t